ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa, puno ng awa sa sarili

, ay nagsimulang humagulgol. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo, isang matigas ang loob pero mabait na tao, na noon di‘y nagdesisyong Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na kunin siya uli, para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Dala ng nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Ang pananabik ay kagandahang-loob, ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay, kalakip ang sa pagkain na paminsan-minsa‘y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda pansit na iginisa sa itlog at gulay. Ang totoo, para sa sarili lang niya ang nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak, ang lalaki ay iniuuwing pagkain ng ama, lamang ay napakarami nito upang maubos niya napaiyak at kinailangang muling libangin. nang mag-isa; pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng Ngayo‘y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito‘y sansubo lang ng masarap na malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay pagkain , sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang ng kanyang dugo at laman. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang lahat, at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. wagas na pagmamahal sa patay na bata, kaya‘t madalamhati siyang nagtatawag, ―Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!‖ Nakita niya Anim lahat ang mga bata. Ang dalawang pinakamatanda ay isang ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat, maputla, at napakaliit – at ang mga alon lalaki, dose anyos, at isang babae, onse; matatapang ang mga ito kahit na ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong payat, at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina, upang tiyaking may parte rin ang maliliit. May dalawang lalaki, kambal, kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Pinilit siyang aluin ng mga kapit-bahay, na ang iba‘y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong, ―Maaring na nuwebe anyos, isang maliit na babae, otso anyos at isang dos anyos na paslit pa, katulad ng iba, ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte lasenggo nga siya at iresponsable, pero tunay na mahal niya ang bata‖.

ANG AMA

Salin ni Mauro R. Avena

sa mga pinag-aagawan.

Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. Mayroong siyang naisip. Mula ngayon, magiging mabuti na siyang Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng ama. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na dalawang supot na puno ng pansit guisado, at masaya nilang pinagsaluhan ang kiming iniabot naman ito agad sa kanya, tulad ng nararapat). Binilang niya ang papel-de-bangko. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Hindi na pagkain na hirap nilang ubusin. Kahit na ang ina nila‘y masayang nakiupo sa kailanman. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Pinagmasdan siya kanila‘t kumain ng kaunti. ng mga bata. Saan kayo pupunta, tanong nila. Sinundan nila ito ng tingin. Papunta ito sa bayan. Nalungkot sila, dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito, at ngayo‘y hindi nagang mga bote ng beer. uuwi ng pagkain ang ama; ang katunaya‘y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. Sa Pagkalipas ng isang oras, bumalik ang ama. May bitbit itong malaking kabila niyo‘y umaasa pa rin sila, at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama, supot na may mas maliit na supot sa loob. Inilapag nito ang dala sa mesa. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog, Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita, pero iyon ba‘y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Mayroong supot ng ubas at isang tiyak na walang pagkain, at ang mga bata‘y magsisiksikan, takot na anumang kahon yata ng biskwit;. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito Sabi ng pinakamatandang lalaki‘y biskwit; nakakita na siyang maraming kahon upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Madalas na masapok ang tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Ang giit naman ng mukha ng kanilang ina; madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa pinakamatandang babae ay kendi, ‗yong katulad ng minsa‘y ibinigay nila ni Lau mga gabing tulad nito, at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay Soh, na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Ang mamamaga, kaya‘t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik; masaya na sila bahay na katabi nila. Sa ibang mga gabi, hindi paghikbi ang maririnig ng mga ano man ang laman niyon. Kaya‘t nagtalo at nanghula ang mga bata. Takot na bata mula sa kanilang ina, kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila‘y hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. magtatanong kung ano ang ginagawa nito. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati, may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. Ang dahila‘y si Mui Mui, otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting, ay madalas kainisan ng ama. Uhugin, pangiwi-ngiwi, ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti, na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste, gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. Mahaba at matinis, iyon ay tunatagal ng ilang oras, habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay, namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata, na dimakatulog. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae, na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses; pero sa gabing naroon ang ama, napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa, iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito‘y nakakabulahaw na sisigaw, at kung hindi pa iyon huminto, ito‘y tatayo, lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito, sa kabuuan, ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian, si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Walang anu-ano, ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto, kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Pero pagkaraan ng dalawang araw, si Mui Mui ay namatay, at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. Nangolekta Di nagtagal ay lumabas ito, nakapagpalit na ng damit, at dumiretso sa mesa. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari‘y kanila na sana, nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. ―Tingnan natin kung saan siya pupunta.‖ Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. Sa karaniwang pagkakataon, tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha, pero ngayo‘y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod, habang pahikbing nagsalita, ―Pinakamamahal kong anak, walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Sana‘y tanggapin mo.‖ Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak, habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit, pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Sa isang iglap, ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon, pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli.

Wala ka nang dapat ibigay.‖ umubo siya ng ilang ulit bago nagpatuloy. pero kahit hindi naging katangi-tangi ang nalalaman niya sa pagluluto. Mga siyam na raan ang cash dito. Pag ang tao‘y walang panahon para umawit. Saan ako maaaring pumunta? Ano ang mga pinaniniwalaan ko? Hindi ko alam. Hindi ito pagbibigay na ginawa sa galit.‖ Tumango nang may pagkaunawa si Nai Phan. Natuklasan ko sa wakas ang uri ng buhay na gusto kong tuntunin. Lahat ng perang ibinigay sa akin ng aking ina‘y inubos ko sa karera ng kabayo. Iyan ang tatak ng mababangis. Bumili ka ng ilang mababangong bulaklak.‖ sabi ng tagapamahala ng tindahan. ganun na rin ang dapat gawin ng lahat ng tao. sasabihin ni Nai Phan sa mga estudyanteng dalagita: ―Mga binibini. patayan! Binabago nila ang mga lugar at mga pangalan. sasabihin nito sa anak: ―Magdala ka rito ng kape mula sa tindahan ni Nai Phan. Ni hindi na ako nagbabasa ng dyaryo ngayon. baka nga maraming taong naghihintay doon.‖ ―Lahat ng tao‘y nagkakamali. ang may-ari ng tindahan. Baka nakasalalay dito‘y buhay at kamatayan. ―Tingnan mo. . pasanin lang ako sa mundo. para magkaroon ako ng lakas para patuloy na mabuhay. nahihirapan na kayo sa pagtatampisaw sa putik. naalala niya. Ngayo‘y uuwi na ako sa aking ina na gaya ng sabi mo.‖ Inilagay niya ang salapi sa mesa pero ang binatang holdaper ay tila hindi nagkalakas-loob na hipuin iyon. Ano ba ang buhay kundi magkahalong eksperimento. pero hindi ng mga kriminal. patitikimin kita ng mga bala.‖ Ngumiti nang masaya ang holdaper. Sa halip na sumagot. Iniisip niya na bukas ay ipagbibili niya iyon. ibibigay ko sa‘yo dahil mukhang kailangang-kailangan mo iyon. Hindi mo kailangang malaman kung ano ang kabanalan o kung saan ito nananahan. Maniwalak ka sa akin.‖ marahas na sabi ng kabataang lalaki. isang mataas na opisyal na naninirahan sa may iskinita. Sino ang gustong maging magnanakaw kung maiiwasan niya? Maaari ding nagkaatake ang iyong ama at kailangan mo siyang alagaan. Pag maulan. hihingi ang lasenggo ng isang libreng baso ng tsaang may yelo. . para mapaniwalaan ko na may natitira pang kabutihan. dyan maganda ang negosyo. Bakit pa? alam na alam ko kung anong laman nila. hindi nakapagtataka na hindi ko gusto ang aking mga kapwa-tao. Mukhang patayan ang uso sa mga panahong ito. Hindi dahil isa siyang mananayaw na ang paa‘y singgaan ng saboy ng bituin. Saan ka nakatira? Ano ang mga hilig mo? Ibig kong sabihin. kung paano nila mahalin at purihin ang isa‘t isa. ―Hindi ko alam kung saan ako papunta ngayon. inilabas niya ang baril. . Marahil. kahit isang ministro. Sinumang lalaki na magdadala ng baril ay walang awa o paggalang sa iba.‖ Hindi nanginig si Nai Phan.‖ ―Nagbabasa ka ba ng libro?‖ ―Dati. ―Mas masarap matulog kaysa magpayaman nang mabilis. nakawan.‖ Ang sagot na ito‘y may pinupukaw sa puso ng mga nakakarinig na mas mayaman kaysa kay Nai Phan. Pero hindi ko ganap na pinanaligan iyon dahil wala pa akong nakitang ganun. at hindi pa ako nakakita kailanman ng gaya mo kung magsalita. habang inaabot ang pera sa binata. Sinong nakakaalam? Siguro‘y may sakit ang iyong ina. walang anupaman na mapangangapitan o maigagalang ng tao. Kinasusuklaman ko ang paraan ng pakikipag-usap ng tao sa isa‘t isa. Dalhin mo at iyo nang lahat. ―Dapat na barilin ko ang aking sarili imbis na barilin ka. ―Narinig mo ba ang ubo ko? Natatakot ako na mayroon na akong T. bagkus ay nagkukumagkag pang magpundar ng mas malaki pang kayamanan. ―Iabot mo ang salapi mo. kung paano sila tumawa at ngumiti. at sa amoy ng panganib. Kailangang-kailangan niya ng bagong pansala ng kape. Naiisip ko palagi kahit pa nawawalan na ng pag-asa ang mundo at lumulubog na sa kalaliman. ―Lahat! Kung anuman meron ka. wala siyang iginagalang kundi ang baril. .‖ Pag ang Than Khun. Sawang-sawa na ako sa lahat. ―Ibibigay ko sa‘yo ang pera. Hindi ako naniniwalang masama kang tao. Maraming buhay ang maaaring mnakadepende sa pag-uwi mo na may dalang pera. Ngayo‘y nakatagpo ako ng isang taong ganun. Mukhang walag anupaman sa mundong ito na karapat-dapat na paniwalaan. tulad ng ibang lalaki. mas madali kang yayaman. kung paano mapagwawagian ang paggalang ng ibang tao. Dito ka muna sandali at mag-usap tayo. higit pa. idinugtong nito: ―Babalik ako para makita ka uli. ano ang mga pinaniniwalaan mo?‖ Walang pag-asang umiling ang kabataang lalaki. ―Sana‘y kunin mo ito. Paalam. Salamat. Minsan.‖ Mukhang naging mas masigla na ang estranghero. Iniabot niya iyon sa may-ari ng tindahan. dahil meron akong mga ginawang masasama—dapat talagang mamatay na ako agad-agad. hindi na rin masyadong nakapagtataka. pwede nyong bitbitin ang inyong mga sapatos hanggang sa aking tindahan at doon n‘yo isuot.‖ Nawala sa dilim ang estranghero. at kumakaway ng pamamaalam. ―Lahat ng tao‘y ganon ang pakiramdam kung minsan.B. Pero umayaw na ako. na malugod namang ipagkakaloob ni Nai Phan. magagamot ng doktor ang katawan. pero hindi dahil sa baril mo. pero huwag mong ubusin lahat sa gamot. Uuwi na ako ngayon. Ayokong makisalamuha sa mga tao. Ang buong mundo ay parang hungkag. Ang mga taong naninirahan sa iskinita. Sapat na ang makadama ka ng kapayapaan sa iyong sarili. Mas mabuti pa sila sa amin. pinarumi at dinungisan ng kasalanan ng tao. pero kailangan ng tao ang lunas pati sa kanyang isip at kaluluwa. Hirap tayong lahat sa mga araw na ito. pero ang buhay nila‘y laging gagambalain ng katotohanan na ang mga kaaway nila‘y maaaring sumalakay sa kanila nang wala silang kahandaan.‖ pagpapatuloy ngkabataang lalaki. sa isa pa—hindi ako nagtatagal kahit saan. kaya bilisan mo na. pero itinabi ko na ang aking baril. Hindi ko na ito kailangan. Ay!—at itabi mo ang iyong baril—giginhawa agad ang pakiramdam mo. ―Ito na lahat iyon. Pag pinatay kita. dalawang linggo. ay gusto ng isang masarap na kape. Sa loob ng maraming taon ay iniisip ko: ―Sana‘y makakita ako ng isang tao na hindi pa naging buktot kasabay ng kabuktutan ng mundo.‖ Hinimas ng kabataang lalaki ang kanyang baba at masusing naningkit ang mga mata kay Nai Phan. ―Hindi ako interesado sa kahit ano. Ang mga bandido‘y maaaring mabuhay sa kanilang baril. Matapos magpalabas. Kunin mo na at umuwi ka na agad. ―Bakit hindi mo kunin?‖ tanong ni Nai Phan. Ibinigay mo sa akin ang lahat ng hinahangad ko. Walang kahulugan.‖ sabi ng kabataang lalaki. na may kasama pang doughnut para kumpleto. sa isip ko. pero huwag mo nang ipakita uli sa akin ang aking baril. Yumuko si Nai Phan. Marami siyang maglagay ng gatas. Ang isang lalaking may dalang baril ay hindi nakakakilala nbg kapayapaan. ―Masama akong anak. bakit kita lolokohin? Alam kong hirap na hirap ka. iisipin mong nag-aalaga siya ng baka para doon!‖ Sa iskinita ding iyon naninirahan ang isang lasenggo na hilig nang lumitaw sa kaninan at tumula ng mga berso mula sa kwento nina Khun Chang at Khun Phaen.‖ Masayang tatawa si Nai Phan at sasabihin. pero nadaman niya na hindi maganda ang mga pangyayari. Pero nasusuklam akong makita ang sangkatauhan. Hindi ako naniniwala na dahil lang daan-daan o libo-libo ang napasama. at pag napatay mo ako. ang puso niya‘y naghihirap sa takot at pag-aalinlangan. ayokong tumanggap ng kahit na anong pabor mula sa kanila. Alam ko na puno ang mga bilangguan.‖ Naupo ang kabataang holdaper. pauwi sa kani-kanilang bahay sa kalaliman ng gabi pagkaraan ng maghapong ginugol sa paghahabol ng pera. . ang kanyang talino sa pagsasangkap sa isang masarap na luto ng sinangag ang kanyang naging tuntungan sa kawalang-hanggan. Hindi ko sasabihin sa mga pulis. ‗Yan ang kaaway ng isang malinis na buhay. hindi ko na kamumuhian uli ang daigdig. lahat ng perang meron ako ay nandito. pag hindi ko nakuha ang salapi. mabuti pang maging kuliglig na lang o ibong mynah. pero sasabihin niya: ―Ang dalawampung satang na halaga ng matamis ay hindi ipinahihirap ng pamilya. kundi isang tunay na taong nilalang.‖ Inilagay ng kabataang lalaki ang baril sa kanyang bulsa. Hindi ako nagtitiwala sa kahit kanino.kunin mo na. Alam niya kung paaanong magmahal ng iba. kuntentong nakikipag-usap sa asawa. Hindi tayo liligaya habang ang ating mga kamay ay nagsisikip sa mga sandata. sa palagay ko ay maaari akong humanap ng gawain. iniisip kung mag-uuwi ka ng pera o hindi. tulad ng isang masunuring bata. magiging tanyag pa rin siya. Mangyari pang dahilan ito lagi para magreklamo ang kanyang asawa. yong kakaunting natira‘y inubos ko sa pag-iinom. isasara niya ang kanyang tindahan. Mula ngayon. alam mo. na laging bumubulalas na nabubulok na raw ang sibilisasyon at moralidad. pero ganun at ganon din ang mga istorya. may natitira pa rin kahit isang tao na hindi tao dahil lang ganun ang itsura niya. Papadilim na at naghahanda na siyang magsara ng tindahan nang mabilis na pumasok ang isang kabataang lalaki. Pero eksakatong gabi-gabi. at nag-iisia si Nai Phan. makikinig si Nai Phan nang taimtim ang atensyon. kahit sinong lalaki. Tumindig na siya para umalis at pagkaraan. Hindi ko kukunin ang pera mo. tiyak na papatayin kita. malakas ang katawan ko. naglabas ng baril ang estranghero at itinapat iyon sa puso niya. ―Suwerte mo na hindi ka nagpakita ng anumang takot o galit nang pagbantaan kita ng baril. wala nang ispesyal doon. Itinaas niya ang mga kamay sa pagpupugay sa wai kay Nai Phan. Isa kang lalaking tulad ko. Dalhin mo sa kanya ang perang ito. mga lalaking marurumi ang isip. Eto. nagbabarilan ang mga tao sa iba‘t ibang dako araw-araw. Naging isang miserableng nilikha na ako mula nang araw na ako‘y ipinanganak. Mangyari pa. ―Hindi. na kilala sa kanyang sinangag at kape at pagbubukas-palad. Hindi ako dapat mabuhay. ang tingin ko‘y pananagutan ng lahat ang mga kasamaan ko. ay makatatanaw kay Nai Phan na nakahilig sa kanyang maliit na silyang de-tiklop. pero hindi pa rin kuntento sa yaman nila.AANHIN NINO ‗YAN? Vilas Manwat Salin ni Luwalhati Bautista Si Nai phan ay isa sa mga sikat sa kapit-bahayan. Mahilig siyang mamigay ng matamis sa mga bata nang hindi naghahanap ng pera. Alam ko na ngayon na hindi ako naparito dahil sa pera kundi para patunayan sa sarili ko na tama ang aking paniniwala. hindi rin dahil ginawa niyang bukod-tangi ang sarili sa larangan ng pulitika o panitikan. kung paano nila gugulin ang kanilang buhay. At maiisip nila sa kanilang sarili. ―Huwag kang magsalita na parang baliw. Sasabihin sa kanya ng mga kaibigan niya. Hindi ito maunawaan ni Nai Phan. sa palagay ko. ―Hindi pa kita nakita kailanman.‖ Lagi niyang binibigyan ang mga ito ng malinis na tubig para panghugas ng paa. pagkakamali‘t mga kabiguan?‖ sabi ni Nai Phan.‖ Isang gabi ay nagpunta sa sinehan ang kanyang asawa. Iyon ang langit.‖ ―Kaya mo ba akong paniwalaan?‖. ―Dapat kang magbukas at magsilbi sa gabi. Gusto kitang makilala. Wala kundi barilan. Kung talagang gusto kong magtrabaho. ay ganyan din ang gagawin ko kung desperado. para bisitahin ang pinakabago niyang pag-aari. Kalmante siyang nakatayo at sinabi niya sa tinig na parang nakikipag-usap lang. Mananatili ako nang isang linggo sa isang trabaho. ―Ang saya-saya nilang tingnan. Ang daigdig na ito‘y punung-puno ng mga lalaki na gustong magpakita ng galit. Wala silang panahon para panoorin ang paglubog ng araw o para umawit. at paalam. iyon ang dapat sa akin. ―Anong maipaglilingkod ko sa inyo sir?‖ Tanong ni Nai Phan. Iyon ang ginagawa ko gabi-gabi. malayo sa paghahangad sa kayamanan. isang kuwintas ng bulaklak para sa iyong ina na mailalagay niya sa harap ng sagradong imahen sa bahay. dahil handa niyang pahintulutan ang kanyang mga parokayano sa walang limitasyong pangungutang.‖ ―Hindi mo kailangang umalis agad.

Ngunit bigla akong napatimbuwang nang matamaan ng malakas na suntok at napahiga sa pira-pirasong wasak na lambat. Totoong lumigaw siya sa akin. Pagkatapos ipinabalik kay Nanay ang lambat sa sampayan.Paalam sa Pagkabata Salin ni Nazareno D. Hinanap ko ang itak ni Nanay na pangsibak ng kahoy. Alam kong aabutin siya ng tanghali bago matapos ang kanyang gawain. "Celso!" Nag-aapoy ang mga mata ni Tatay na humarap sa akin. Iyan ang buhay ni Tatay. Noon ay walang halaga ito sa akin. Hindi ko na alam kung gaano katagal ang pagkawala ng aking malay. Napalingon ako nang makarinig ng tugtog ng gutara mula sa di-kalayuang bahay-pawid. Buong-buo pa rin sa paningin ni Nanay. Habang pinakikinggan ko ang malungkot na kundiman umalingawngaw ang mahinang pag-uusap ng dalawang lalaki sa tabi ko. Langit? May gumugulo sa aking kalooban. Unti-unting lumuwag ang aking paghinga. Celso!" Malakas ang sigaw ni Tatay. Ngumiti siya at pinahid ang aking mga luha. Huli na nang siya ay aking makilala. Ang kanyang ginawa ang siya mong ginagawa tuwing ikaw ay darating sa madaling-araw. Ngunit sinabunutan ako ni Tatay at iningudngod sa lupa ang aking mukha. At mula na namang naantig ang aking damdamin. Nakalimutan ko ang ipinagbabawal ni Tatay. Naniniwala akong nagpapatuloy ang kanyang pangarap habang di pa namamatay ang babae sa kanyang buhay. Umiikot ang aking paningin. Ano kaya ang misteryong napapaloob sa lambat na iyon? Alam kong alam ni Nanay ang hindi ko nalalaman. nakikita ko si Nanay na nakaupo at nag-iisip sa may hagdanan. Nagsimula ang pagpansin ko sa lambat noong ito‘y tinapon ni Nanay mga dalawang taon na ang nakakaraan. At mula noon ay alam mo iyon. Nakatabako at nagtatagpi ng punit na bahagi ng lambat. Mahigpit ang utos ni Tatay." Habang naglalakad ay sinalat ko ang pisnging nakatikim ng sampal. Kinabahan ako. Nadama kong inihahanap ko ang katarungan ang aking kalagayan. Nakatitig siya sa sampayan ng lambat ni Tatay. Nagpunta ako sa kusinaan." nagmamakaawa si Nanay. Hala. Nilabanan ko siya ng titigan." "Talagang pambihira ang kanyang pagmamahal. Sumalubong sa aking paningin ang maamong mukha ni Tatay. At madalas ang kanyang pagbubuntonghininga. Tumingin ako. Nahihilo ako. "Lapit rito. Mabilis ang aking paglakad at sa ilang saglit kaharap ko na ang taong naggigitara at umaawit. Tomas. Pinagmasdan ko ang aking sarili. Nakita ko sa aking isipan ang mukha ng tao. Alam ko. Tumayo ako at ibinaling ang paningin sa bahay-pawid sa ilalim ng kaniyugan. Unti-unting lumiwanag ang aking kamalayan. Nasasalat ko ang magkahalong dugo at pawis sa aking pisngi. Hinalikan ko ang kanyang kamay. Nararamdaman ko ang kanyang pagmamahal nang tumingin ako sa kanya. Maraming bagay ang dapat mailarawan. Sino ang hindi mag-aakala na siya ay hindi ikaw? Huli na nang malaman ko ang katotohanan. Tahimik at nakatingin na naman sa sampayan ng lambat. Naluma na ito ngunit buong-buo pa rin sa aking paningin. "Wala siyang kasalanan. Bumaling ako sa pinanggalingan ng awit na ngayo‘y gumaganda sa aking pandinig. Maawa ka sa kaniya. Naramdaman ko ang panlalamig ng katawan at ako ay napahandusay sa kanyang paanan. Walang malinaw sa aking isipan. Hindi nawawala ang kanyang pag-asa. malapit sa kinauupuan ng dalawang lalaking may katandaan na. "Naririyan na naman siya. Tumayo siya at dahan-dahang lumapit sa akin. Napatihaya ako ngunit tinangka kong makatayo. Bas Wala akong nakikitang pagbabago. Sa aking kinauupuan sa may bintana nakikita ko sa Nanay na nakaupo sa may hagdanan. "Dalawin mo ako palagi. dilim – iyon din ang bumubuo ng daigdig ng aking kamalayan. Masasaya silang nagkukuwentuhan habang hinihintay ang mga mangingisda. "Hanggang ngayon ba‘y hindi ka pa nakakalimot. Wala namang dahilan upang iwasan ko ang taong nasa bahay-pawid. At sa unang pagkakataon ay hindi ko inalis ang aking tingin sa kanya. At sabay kong narinig ang malungkot na awiting nagsasaad ng kasawian sa pag-ibig. Ngunit ang damdamin ko‘y tila tigang na lupang pinagkaitan ng ulan. . naririnig ko ang pigil ng paghikbi. ang ilong. Tumitig siya sa akin. Talagang siya ang nakita ko sa salamin na nakasabit sa dingding ng aming bahay. Bawal pumunta sa bahay-pawid na iyon. Mabigat ang pakiramdam ko sa aking katawan at ako‘y gumagapang. Iyan ay hindi langit kundi hangganan lamang ng pananaw ng tao. Di ako nagagalit kundi humihingi lamang ng pang-unawa. Maliwanag na ang silangan nang ako‘y bumangon. Napatingin ako sa dalampasigan nang marinig ko ang hiyawan. Sa aking pag-iisa di ko maiwasan ang pangarap na magkaroon ng batang kapatid na nag-aangkin ng mabangong hininga at taglay ang ngiti ng isang anghel. Malayo pa ako ng makita ko siyang nakatayo sa may dinaungan ng kanyang bangka. Tomas? Alam ng Diyos na wala akong kasalanan. Humakbang ako ngunit biglang napatigil sa harap ng dalawang lalaking may katandaan na. Masama ang titig niya sa akin. Hanggang sa nangangatog kong mga bisig ay yumapos sa mga binti ni Tatay. Lumapit ako sa salamin sa dingding. Ikaw ang aking iniibig. Inilapag ang gitara sa ibabaw ng papag na kinauupuan. Ngunit alam kong iisa lamang ang kahulugan ng mga iyon. At kailangang malaman ko ito. Napabuntung-hininga ako. Pati si Tatay ay natigilan at nabigla sa aking ginawa ay hindi ko pinansin. Bitbit ko ito at pinuntahan ang sampayan ng lambat. kunin mo ang mga isda at sumunod ka kaagad sa akin. Nagdilim ang aking paningin. Matagal ko nang nakikita ang sampay na lambat. May ibig akong itanong tungkol sa misteryo ng lambat. Di naman dapat katakutan ang kanyang mukha at boses. Kung kailan natutupad ang kanyang pangarap Diyos lamang ang nakakaalam. Hindi naaabot. Kailan mo pa malilimutan ang nangyari?" Tuluyang umiyak si Nanay. Lahat may itinatagong kahulugan. Patuloy ang awitin. Ang sunod-sunod na paghikbi ay tila pandagdag sa kalungkutan ng daigdig. malapit nang dumating ang Tatay mo. Ngunit hindi ko nakikitang ito‘y ginagamit ni Tatay. Umakma akong tumakbo ngunit nahawakan niya ang isa kong kamay. Ngunit ang tanawin sa bahay ay walang pagbabago. Ngunit isang tadyak ang sumalubong sa akin. Matapos makapananghalian siya‘y matutulog. parang ibig himatayin. Bakit kaya hinihigpitan ako ni Tatay? Matapos akong mag-almusal. Hinalibas ko ng itak ang lambat at saka lang ako tumigil nang ito‘y magkagutay-gutay na at nagkalat sa aking paanan. "Pumanhik ka na habang ako‘y nakapagpipigil pa. Nagpumiglas ako upang makawal sa kanyang pagyapos sa akin. Mula sa aking pagkamulat ang pagkainip ay kakambal ng aking buhay. May ibig sabihin ang tingin niyang nag-aapoy. At bigla akong sinampal. Pinagbuhatan ni Tatay ng kamay si Nanay. "Lakad na Celso. sa kwarto nina Nanay at Tatay. Nagdatingan na pala ang mga bangka at nag-uunahan ang mga mamimili ng isda. At iyan ang bahagi ng aking buhay. Kalawakan. Umiiyak ako. Nanlilisik ang matang tumingin sa lambat at pagkatapos ay bumaling sa akin. Umiiling-iling. Humihingal ako ngunit di ko makuhang umiyak. Pagkagising maghahapunan. Nanginginig akong lumapit. Hindi nahihipo. Tulad ng dati. At para akong hinihila. Parang may nakita akong anino – si Tatay na sumusurot kay Nanay. Sa kabilang silid. Hindi nakikita. Isidra!" singhal ni Tatay. nandoon na naman si Tatay sa sampayan ng lambat. Galit na galit si Tatay sa ginawa ni Nanay. Naalala ko iyong tao. Mayamaya‘y tumakbo na ako ng matulin. May bago na namang umaga. Sa labis na panghihina‘y umusad ako nang umusad. Celso?" Ipinahid ko sa mukha ang suot kong sando. Ang langit ay nasa tao. May luha ang kanyang mga mata. Kinusot ko ang aking mga mata. Muli niya akong niyapos. Ngunit nauntol ang ibig kong sabihin nang magpatuloy ang kanyang pagluha. Natanawan niya ako. Naramdaman ko na lamang may maiinit na mga bisig na yumayakap sa akin. "Di ko gusto ang batang matigas ang ulo! Di lang sampal ang matitikman mo kapag umulit ka pa. Iyan ang sabi sa aking guro sa ikaapat na baitang ng primarya. Luhaan na naman ang kanyang mga mata. "Huwag. Umungol lamang si Tatay. At naalala ko ang pangyayari noong itinapon ni Nanay. Hinimas ang aking ulo. Hanggang ngayon hindi ko pa nakikita ang tunay na dahilan ng damdaming iyon na matagal nang umalipin sa kanya. Ang kanyang mga mata. Lalong humigpit ang kanyang pagyakap at kinabig ang aking mukha sa kanyang dibdib sa tapat ng kanyang puso." "Pumanhik ka. Talagang mahirap intindihin si Tatay. Tinitigan ko siya. Sumalampak ako sa buhangin. Nagmadali akong tumakbo upang salubungin ang Tatay. Magkatulad ang inyong ikinikilos. "Ngunit. At di pa man ganap ang gabi balik na naman sa dagat. ang labi – lahat parang nakita ko na. Maliban sa takot na aking nararamdaman ay wala akong naintindihan sa pangyayaring iyon. ha?" Hindi ako kumibo. Pagsisisi. Celso!" saway ni Nanay na nanginginig ang boses. Mula noon ay hindi na ginalaw ni Nanay ang lambat. Nagbabanta ng parusa. sumalubong sa akin ang bagong araw. Maliwanag ang langit. Saan? Alam ko na. Umiiyak na naman si Nanay. Nasa malayo ang mga bangka ng mga mangingisda. Matagal. Ngunit lalong humigpit ang kanyang pagyakap. katahimikan. May karapatan akong malaman. Sa laot ako nakatingin at pinagmamasdan ang galaw ng mga alon na pandagdag sa kagandahan ng kalikasan. Humakbang pagkatapos. At naalala ko ang nangyari kanina sa dalampasigan. Naalala ko ang sabi ni Tatay. Ang kanyang amoy ay siya ring amoy na galing sa dagat. sa salamin. Nilapitan ko si Nanay na malalim pa rin ang iniisip. Kinabahan ako. Pinagtataga ko ang lambat. Tulad nang nagdaang mga madaling-araw: ang ginaw. Biglang kumulo ang aking dugo habang iniisip ang nakasampay na lambat. "Huwag!" Naiiba sa aking pandinig ang pagsigaw ni Nanay. Lumingon ako sa laot. Pag-unawa." Sa labasan. Galit. Nasa dalampasigan ang mamamili ng isang dala ng mga bangkang galing sa laot. Naabot na kaya ni Nanay ang langit? "Ano pa ang hinihintay mo." Dinig na dinig ko ang mga kataga habang nagpapatuloy ang malungkot na kundimang naging bahagi na ng aking buhay." Dahan-dahan akong bumangon at sumuray-suray na lumapit kay Tatay. Tomas. Lahat ay kasalungat sa dati niyang gawa. Di ko pansin ang mga gasgas sa dalawang siko.

Manapa'y para sa lahat na maaring makarinig. Nakita ka ni Bruno!" Narinig man ni Adong ang sinabi ng matanda. waring nagmamadali na tila ba sa wala pang isang oras na pagkakatigil sa simbahan ay napapaso. kundi sa kaluluwa. As sa mga hanay na iyon ay nakatunghay ang simbahan.at ang Quiapo. Kungng ilang araw na niyang nadara iyon. sa lahat.Kangina pa siyang tanghali sa loob ng marusing na bakuran ng simbahan... ang nakikita niya ay irap. Dinama niya ang tigas niyon sa pamamagitan ng kanyang likod. Sa walang muwang na isipan ni Adong.. pagkasuklam. ang mga hakbang ng nagmamadaling pag-iwas. Naramdaman na lamang niya ang malupit na palad ni Bruno. ang matandang pilay na kanyang katabi sa dakong liwasan ng simbahan. Ang gabi ay mabilis na lumatag sa mga gusali. ang imbay ng mga kamay at hiwatig ng pagwawalang-bahala. Pinagbuti niya ang paglalahad ng kanyang palad at pagtawag sa mga taong papalapit sa mga taong sa kanyang kinaroroonan.. ng paglayo sa gutom. sa malalamig na mukha." Ang maraming mukhang nagdaraan ay malalamig na parang bato. "Pinaghahanapbuhay 'yan ng mga magulang para maisugal. hindi dahil sa may layunin sa pagiging naroroon. gutom na gutom na ako!" Ang mga daing ay walang halaga. At pagkaraan ng ilang sandali. Ibig niyang ipagpatuloy ang kanyang paglayo.. Ngunit ang mga kamay ni Bruno ay parang bakal na nakahawak na sa kanyang bisig. Adong? Sasaktan ka ni Bruno. ang imbay ng mga kamay na nagpapahiwatig ng pagwawalang bahala. Tinanaw ni Adong ang iniguso sa kanya ni Aling Ebeng.. sa kabangisang sa mula't pa'y nakilala niya at kinasusuklaman. sa simula'y marahan. Alisin na ang nagtatayugang gusali roon. hindi na niya naramdaman ang kabangisan sa kapayapaang biglang kumandong sa kanya. Nasasaktan siya. naawa. lumagom sa malalaki't maliliit na lansangan.. ang gabi'y naroroon. Natulig siya. walang kabuluhan sa kanya kung naroon man o wala ang gabi. mga baryang matagal ding kumalansing sa kanyang bulsa.. Alam niyang hindi maiiwasan ang paghindi sa kanya ng limang piso. ang namumutok na mga bisig. Sumandal siya sa poste ng ilaw-dagitab. Ngunit ang gabi ay waring manipis na sutla lamang ng dilim na walang lawak mula sa lupa hanggang sa mga unang palapag ng mga gusali. Ang gabi ay hindi napapansin ng lalabindalawahing taong gulang na si Adong. "Palimos na po. Ang maliit na ulong pinapangit ng suot na gora. siya pang kinakaya-kaya. Si Bruno nga. Kay Adong.. Sumiksik siya sa kakapalan ng mga taong salu-salubong sa paglalakad. ng kandila. nagpatulog pa rin sa paglalakad. Nilagom ng kanyang bituka ang nararamdamang gutom. Ang pangambang sumisigid na kilabot sa kanyang mga laman at nagpapantindig sa kanyang mga balahibo ay waring dinaklot at itinapon sa malayo ng isang mahiwagang kamay.. Ang malapad na katawan. ng paglayo sa Quiapo. "Adong!" Sinunsan iyon ng papalapit na mga yabag. Aywan niya kung bakit gayon ang nararamdaman niya matapos mapawi ang kanyang gutom at pangamba. nagsawa na ang kanyang mga bisig sa wala pang tunog ng katuwaan. ayun na si Bruno" narinig niyang wika ni Aling Ebeng. Sapagkat ang simbahan ay buhay ni Adong." ani Aling Ebeng na walang sino mang pinatutungkulan. Ilan pang barya ang nalaglag sa kanyang palad. Ale. napawi ang katuwaan ni Adong. Napahindik si Adong. Mahigpig niyang kinulong sa kanyang palad ang mga baryang napagpalimusan. ng kung anu-anong ugat ng punongkahoy at halaman. alisin na ang bagong lagusan sa ilalim ng lupa. Abueg Sadyang may mga taong malupit at mapang-api. Aling Ebeng. "Diyan na kayo. Biglang-bigla. .. Dinama niya ang mga barya roon. At halos araw-araw. pandidiri. niluluray ang munting lakas na nagkakaroon ng kapangyarihang maghimadsik laban sa gutom. walang pakiramdam-nakadarama siya ng kung anong bagay na apoy sa kanyang kalooban. Bagkus ang naroon ay bahaw na tunog ng babala. Hindi sa simbahan kundi sa mga taong may puso pa upang dumukot sa bulsa at maglapag ng konting barya sa maruruming palad. "Adong. "Bitiwan mo ako! Bitiwan mo ako!" Naisigaw na lamang ni Adong. sabihin ninyo kay Bruno na wala ako!" mabilis niyang sinabi sa matanda. sa pangamba at kabangisan. "Malapit nang dumating si Bruno. hindi sa katawan. Muling dinama niya ang mga barya sa kanyang bulsa. Ngunit isang bagay ang may kabuluhan kay Adong sa Quiapo. pagkaraan ng maikling sandali. Ang kampana ay tumutugtog at sa loob ng simbahan. dumantay sa mukha ng mga taong pagal. walang awa. ni kanino man sa naroroong nagpapalimos. palimos na po. at hanggang sa ngayon ay naroroon pa't waring umuuntag sa kanya na gumawa ng isang marahas na bagay. kabilang si Adong. Kung ilang hanay ang mga pulubing naroroon at mga nagtitinda ng tiket ng suwipistek. Ang gabi sa kalupaan ay ukol lamang sa dilim sa kalangitan sapagkat ang gabi sa kalupaan ay hinahamig lamang ng mabangis na liwanag ng mga ilaw-dagitab. Ang mga tao'y naghihikahos na rin. ngunit kailan man ay hidni nakarating sa kanyang bituka. Ale. makita na naman ni Adong ang mga mukhang malamig. hindi inilagay kung inilaglag. "Ano? naloloko ka na ba. sa makatunghay na simbahan. alisin na ang mga tindahang hanggang sa mga huling oras ng gabi'y mailaw at mabawasan ang mga taong pumapasok at lumalabas doon. At nakatingala naman ang mga hanay na iyon. At ang lamig na iyon ay waring dugong biglang umagos sa kanyang mga ugat. Ang mga mata nito'y nanlilisik kapag nagpatumpik-tumpik siya sa pagbibigay. kundi dahil sa naroroon katulad ng Quiapo. hindi pa po ako nanananghali!" Kung may pumapansin man sa panawagan ni Adong. Ang gabi ay tulad lamang ng pagiging Quiapo ng pook na iyon. At iyon ay matagal din niyang ipinakalansing. Mama. Ang tingin niya tuloy sa mga ilaw-dagitab ay parang mga piraso ng apoy na ikinakalat sa kalawakan. Ang panahon ay patuloy na ibinuburol ng karukhaan. sa mga taong araw-araw ay may bagong lunas na walang bias. Natuwa si Adong. "May reklamo?" ang nakasisindak na tinig ni Bruno.Mabangis na lungsod Efren R. Ibig niyang tumakbo." madalas naririnig ni Adong. dali-daling inilagay ni Adong ang mga barya sa kanyang lukbutan. sapagkat ang bahagi ng pangungusap na iyon ay untag sa kanya ni Aling Ebeng. Napadukot si Adong sa kanyang bulsa. ale. Malamig. At sa kaabalahan niya'y hindi na napansing kakaunti na ang mga taong lumalabas mula sa simbahan. dahil sa isang bagay na hinahanap sa isang marikit na altar. At sa murang isipang iyon ni Adong ay tumindig ang tagumpay ng isang musmos na paghihimagsik ng paglayo kay Bruno. nahahabag. Ngunit hindi na niya muling narinig ang basag na tinig. "Maawa na po kayo. Nahilo. narinig ni Adong ang pagkilos ng mga taong papalabas. lagi siyang napapaiyak. Ngunit ang lamig na iyon ay hindi nakasapat upang ang apoy na nararamdaman niya sa kangina pa ay mamamatay. At akala niya'y nawala na siya sa loob ng sinuot niyang mumunting iskinita. "Mama. nakararamdam ng hapdi. Kung sino pa ang mahina at aba.. Babalang ipinararamdam ng pangangalam ng kanyang sikmura at sinasapian pa ng takot na waring higad na gumagapang sa kanyang katawan. Habang nagdaraan sa kanyang harap ang mga taon malamig. waring mga patak ng ulan sa malalaking bitak ng lupa. ang hakbang ay napapahalaga ng pagmamadali ng pag-iwas. sapagkat ang mga palad na nagbibigay ay nandidiring mapadikit sa marurusing na palad na wari bang mga kamay lamang na maninipis ang malinis. Walang bawas. Ilang barya ang nalaglag sa kanyang palad. hindi lamang niya ipinahahalata kay Aling Ebeng. Mapapaiyak na si Adong. Lumusot siya sa pagitan ng mga dyipni na mabagal sa pagtakbo. At ang mga kamayy ni Adong ay manginginig pa habang inilaladay niya sa masakim na palad ni Bruno ang salapi. ngunit nang makubli siya sa kabila ng bakod ng simbahad ay pumulas siya ng takbo. Ang basag na tinig ay naghatid sa kanya ng lagim.

Tinignan nito ang kaniyang baril. ang kapayapaan." Ang sinabing madiin ng lalaking nakasalamin sa akin. Nagpaluha naman sa akin ang boses ni Ella na nasa kabilang dulo ng van. Ang init ng araw ang gumising sa akin. Nakita raw nila akong yakap yakap ng mahigpit ang aking Ella. Ibinulong ko kay Ella na ang lalaking iyon ang rapist ng batang nakapiring. Ang alam ko lang ay hindi na ako mabubuhay pa kung hindi ko gagawin iyon. buhat buhat siya ng isang lalaking tauhan ng nakasalamin. Isang nakatayo at isang nakaupo at lima pang iba sa aking kanan. kakasuhan ka namin ng murder at rape. Narinig kong may munting tinig ng isang bata ang tila'y hinahalay ng matandang Lalaki! Narinig ko ring may isa pang batang lalaki ang umiiyak at nagmamakaawang pakawalan ang kanyang kapatid. Nalaman kong napakapanganib ng buhay sa mundo at ang kaunting oras kong kasama ang aking mga mahal sa buhay ay napakahalaga. tila'y may napansin sa labas ang tiwaling pulis kaya't binitawan niya ang kamay ng aking nobya. Mahirap paniwalaang lahat silang naroon sa kwartong madilim ay mga pulis dahil dalawa lamang silang naka-uniporme at mga di mukhang pulis ang iba. Walang natirang buhay sa kanila. Bahala na kayo sa akin. Inisip ko rin na nangangailangan ng kaunting pasensya at tamang oras ang pag-atake upang magawa ko ito ng tama. Hinampas kong paulit-ulit ang kanyang kamay na may hawak na patalim. Lumantad ang bangkay ng isang babae na walang saplot sa katawan. Tanggalin ang posas niya!" May nagtangal ng posas sa aking mga kamay. ang baril ng patay na pulis na tinatawag nilang Danny boy. Dinampot ko ito't hiniwa ang ari ng lalaking nakahubad. Lumabas ang pulis bitbit ang kanyang itim na bag at rebolber. Tanghaling tapat. Ang pinto ng fire exit ay may kalumaan na't kinakalawang. "Sir. Nanghihina na rin ako at nahihilo. Nagdilim ang aking paningin na para akong masamang tao. "Ang bangkay ng tatay ng mga bata ay nasa kwarto mo na. God is with us. "Rico. Agad akong pumunta sa pintuan para lumabas at humingi ng tulong sa mga kapit bahay. Sa may di kalayuan. "Kahit sumigaw ka ng malakas walang makakarinig sa iyo dito! Umiyak ka kung gusto mo!" Naguusap usap sila at pinaupo ako sa bangkong kahoy na walang sandalan. Hindi ko na alam kung sino ang masama sa kanila at ang hindi. Nilapag ni Sarge ang pitaka ni Ella. Siya iyon dahil may picture. Wala akong maaninag anuman sa labo ng salamin ng bintana. "Ikaw ba yung nakatira sa kabila.." ang sabi ng pulis sa akin. "Makinig kang mabuti. Natakot ako na baka pati siya'y madamay sa nangyayari! Narinig rin ng Lalaki ang kanyang boses kaya't dumampot ito ng patalim." ang sagot sa kanya. Kinausap niya kami. papakawalan namin si Ella. Isang lalaking tinatawag nilang Sarge ang nagsalita. Kasalukuyang tinatali at pinipiringan ng lalaki ang dalawang bata.. Inilapit ko ang aking tenga sa dingding upang marinig ng mabuti ang nangyayaring gulo sa tabi ng bahay." ang sabi ng Pulis sa akin. "Wallet ko yun!" ang pabulong na sinabi sa akin ni Ella. Dinampot ang dala niyang bag at sinipa pa ito sa ulo. Wala kang magagawa kung ano man ang gusto naming gawin sa iyong girlfriend. Binalikan ko agad si Ella at niyakap siya ng mahigpit. Binuksan ang pinto ng isang lalaki sa tabi. Pinilit kong tumayo at binuksan ang front door. Nakita ang hawak kong baril kaya't silay nagbunutan ng baril. Nanlalamig ang aking paa't nanginginig ang aking kalamnan. Biglang may kumatok sa pintuan at sila'y napatingin dito. Naalala ko na sira pala ang aking radyo. Nasa interrogation room. Maaaring siya'y nagtitipid ng bala at may natunugan siyang kaaway sa labas. Umupo ako sa isang bangko sa hindi kalayuan at si Ella ay pumunta sa phone booth upang tumawag ng tulong. Ang tanging alam ko ay nasira ang buhay ko ng isang iglap lang. babala para hindi ka na manghimasok pa sa hindi mo buhay! Bakit ginawa mo pa ring pumasok sa apartment na 'to ha? Matapang ka rin ha! Nagawa mong labanan ang mamang ito. Naisipan kong pumunta sa banyo kung saan naroon ang fire exit. Sumigaw ako. Mabagal ang aming takbo dahil sa duguan kong binti. may ipag-uutos kami sa iyo na dapat mong sundin. "Narinig mo ba yun bata? Nasa maayos na kalagayan ang girlfriend mo. Wala si Ella sa paligid. Maraming dahilan kung bakit nangyayari ito at mas lumalala pa. ang mga pictures na nakita sa aking apartment." Samantala.. Ella ang nakalagay sa kanyang I. Ipapadala namin sa iyo ang isang kilo ng shabu sa Boss ni Ipong at humingi ka ng tawad sa pagpatay mo sa kanya. Hawak din namin ang laman ng wallet ng babaeng kasama niya. Narinig kong muli ang iyak ng mga bata nang ako'y nasa banyo nila. Hindi ka makakalusot sa amin kung mabubuhay ka man. don't let him take me! Pleaasee!! Parang awa niyo na. Siya na ngayon ang umiiyak at nagmamakaawa. Nang palapit na sa pinto ang lalaki upang buksan ito. Maliban sa bangkay ng teenager. Pagkagising ko. Wala kang magagawa kung ayaw ka na naming mabuhay pa. Nasangkot siguro dahil ang sugat sa binti't paa niya'y parang gawa ng kutsilyong hawak ni Ipong. Sa boses pa lang niya'y mukhang mamamatay tao siya. naka-jacket na itim at naka baseball cap na itim. Ako nama'y duguan at basang basa sa pawis. Wala na akong pakialam doon. pakawalan mo siya. Kami ang mga pulis at nasa kapangyarihan. Pumunta sa gawing kwarto ang pulis at inalis ang kumot ng kamang puti. Napansin kong bukas ng kaunti ang pintuan ng banyo kaya't ang salamin ay nagsilbing gamit upang makita ko ang nangyayari sa sala. Umiiyak na ako sa takot. Bumaba kami sa hagdanan ng fire exit at tumakbo sa kanto. Sa sobrang inis. Hindi ko inaakalang ganito na kasama ang mga tao sa paligid. Inilagay sa bag ito at napatingin sa amin." ang sabi niya.. Madali ko namang dinala si Ella sa Banyo kung saan ako pumasok. Makinig kang mabuti sa mga sasabihin ko. Niyakap ko siya't sinabing "God is with us sweetheart. Binunot nito ang kanyang automatic pistol. Si Ella. Nang nabuksan ko ang pintong kahoy. may mga kilo-kilo ng bawal na gamot ang closet. tila'y umiinit ang sinag ng araw. ako'y biglang nahagip sa aking binti ng kanyang patalim. May anim na katao sa loob ng police station at ang isa sa kanila'y sibilyan. Siya'y naka uniporme. Traydor sa atin yung gago sinolo niya ang mga nakuha ni Ipong. Umiiyak ako't takot na takot. Nasa police station ako at lahat ng pulis ay nagulat sa aking paglabas. Kinuha ko ang baril ng dalawa sa mga patay sa sahig. ako'y nasa ospital na at nakaposas. Nilagay din ng pulis ito sa kanyang itim na bag. Ang alam ko lang sa ngayon ay ang aking kapalaran ay nasa inyong mga kamay. Gulat na gulat naman si Ella sa itsura ng lalaking duguang nakahalindusay sa sahig. "Tumahimiiiik kaaa. Hindi ko hahayaan ang mga hayop na tulad ng lalaki sa kabilang bahay na makagawa muli ng kanyang kahayupan. Nakahubad at pawis na pawis ang lalaking ito at pinagpatuloy ang kanyang kahayupan sa batang babae. Laking gulat ko nang binaril din niya sa ulo ang dalawang bata! Nang itututok na sa amin ang baril. Iniisip kong maraming sanhi ang mga kademonyuhan. Nakatira yan sa tabi ng apartment. Tinatanong lang din siya at kinakausap. Nasubukan ko ring sapakin sa mukha. Tulong mula sa masasamang pulis o mabubuting pulis. nagmakaawa naman akong wag niyang tangayin ang aking nobya. Buhay pa raw siya at nasa rehabilitation. Malamang patuloy na magwawagi ang kasamaan kung hindi kikilos ang bawat isa para matugunan ang pangangailangan ng lahat. . ngunit napansin kong plywood lamang ang tumatakip sa dating pinaglagyan ng Air Conditioner. Oh God Please. Naghahalungkay ang pulis sa ilalim ng kama.L. "Nasaan ang babae? Anong ginawa ninyo sa kanya?" "Nasa interrogation room din po Sir. akala ko'y katapusan na namin ngunit bigla siyang napaisip at tumingin sa labas. Payapa na akong nakahiga.Impyerno Sa Lupa By E. Nagawa ko yatang basagin ang kanyang bungo. "Parang awa mo na paalisin mo na lang kami. Maaari ring maisipan na rin niya akong patayin sa dahilang siya ang pinakamalapit na makakarinig kung ako'y sisigaw at sapagkat kung gagawin niya ito'y napakadali lang dahil nasa sulok ang aking apartment at hindi mapapansin ng sino mang gustong magtangkang tumingin. Hinampas ko pa siya ng paulit ulit hanggang magdugo't mawasak ang kanyang mukha.. Pumunta sa refrigerator ang pulis at kumuha ng beer in can. Siya'y duguan at di na makakilos. Sa isang kisap mata." Nagsasalita ang lalaki sa lapag kaya't laking gulat namin nang makitang pinaputukan sa ulo ng pulis ang lalaking nasa sahig.. Mga pulis kami. Hinayaan ko lang siya sa tabi. Doon ko na lang rin nalaman na ako ay may tama ng bala sa kaliwang balikat.. tinganggal ang safe upang ipakita sa aking gagamitin niya ito. Huminto ang van at lumakas lalo ang kanyang iyak. "Papatayin ko itong bebot mo kapag sumunod ka! Tigas kasi ng ulo mo eh!" Hinawakan niya ng mahigpit sa kamay si Ella. Iniisip ko ring minsan binabaliwala ko lamang ang mga nakikitang karahasan sa tv at walang pakialam sa mga nangyayari sa ibang tao. malaki ang butas na tatakpan namin! Kung ayaw mong walang mangyaring masama kay Ella. bigla ko na lamang dimanpot ang rebolber ni Danny boy at binaril sa ulo ang lalaking nakasalamin! Mabilis ko ring isinunod si Sarge at ang dalawang nasa pintuan. May nakuhang makakapal na pera ang Gago. Lumapit ako." ang sabi ng nakasalamin. Ahhhh Halika nga dito". May nakita akong dalawang lalaki sa aking harapan. Hindi ko alam kung paano nila kami natagpuan. Ngayon ako na ang nasa kalagayan ng mga minamalas." ang iyak ng batang kawawa. Basag ang ilong ng lalaki at tapyas ang ibabang labi nito. Nararamdaman ko ang lamig ng sahig sa aking hubad na paa. Hindi ko na mapigilan ang galit sa loob ngunit nangingibabaw ang aking takot. Madilim ang paligid at ang ilaw sa aking itaas ay ang nag-iisang ilaw ng kwarto.. Balak din niyang solohin. Nanginginig ang aking mga laman sa pinagsamang takot at galit.38 caliber na baril ng isang pulis at nakatakip ang isang kamay niya sa bibig ni Ella." ang pagmamakaawa kong sinabi sa pulis. Ang rehas sa pintong bakal na kumukulong sa akin ay napakatibay. lumaki ang problema namin! Dahil sa iyo. nagmadali na akong lumabas at nakadampot ako ng bakal na tubo! Inihampas ko ito sa ulo ng lalaki at siya'y natumba sa sahig. Masakit ang ulo ko dahil sa puyat na inabot sa overtime. Dahil sa iyo. Ipinasok si Ella ng Pulis sa loob ng apartment at nagulat sa nakitang duguang mukha ng lalaki sa sahig malapit sa pinto. Habang nasa gawi kaming kanluran. Nagsisisi akong inubos ang oras ng aking buhay na walang kabutihang idinudulot sa kapwa tao. Siya'y nagpatuloy magsalita. ibabato ko na lang ang radyo ng may marinig akong ingay galing sa dingding ng aking maliit na kwarto. Bawat kanto'y tila ang layo ng agwat. kausap ang lalaking naka salamin na medyo may katandaan. Binulungan niya si Ella na wag sumigaw dahil kung siya'y sisigaw. at mga baryang 50 pesos sa mesa sa aking harapan. Inilagay naman niya sa kanyang mga bulsa ang nakakalat na 50 peso coins. Pakiramdam ko'y sadista na rin akong tulad niya. Maraming tao ang naghihintay lamang na mangyari sa kanila ang ganitong sitwasyon bago nila seseryosohin ang kanilang paligid. papatayin kaming dalawa. Mama! Papa! Huhuhu. tumawag ka ng pulis dali!!! May rapist dito!!! Ella si Rico ito dalian mo tumawag ka na ng pulis!" Si Ella nama'y hindi sumasagot sa labas ng pinto. Wala akong nagawa kundi bitawan agad ang kutsilyong hawak ko. Halos di na rin makaihip ng malamig na hangin ang aking Electric Fan. Nakuha namin iyan sa bulsa ni Danny boy. Please. Binaril ko sa ulo ang nagbubuhat kay Ella. Ngunit hindi pa siya nakakarating. Hindi ko alam kung ako ay may nagawang kasalanan o wala. Natatakot naman akong sumigaw ng tulong sa labas baka bigla na lang patayin ng Lalaki ang dalawang bata sa kabilang bahay. Nakita namin ang picture niya sa bahay. "Anong nangyari dito?" ang sabi ng pulis. Nagdugo ang binti ko at duguaan ang aking pantalon." Bigla siyang pinatid ng lalaking nakasalamin at sinabing. hinarang na agad siya ng apat na kalalakihang pumatay sa pulis. Malamig ang hanging galing sa air con ng ospital. "Wag po. Tinanggal ko ito at pumasok sa kanilang banyo ng dahan dahan. ang pintong bakal ay naka-kadena na't naka-padlock. "Oo ako" "Ako yung naglock ng pintuan mo. "Tumahimik ka! Tumahimik Sabi!" yan ang sinisigaw ng Lalaki. Kapag nagawa mo ito. Wala akong dalang ano mang armas sa aking kamay. "Bitawan mo ang kutsilyo kung ayaw mong paputukin ko ito. Ang alam ko lang ay kailangang magawa ko ang aking makakaya upang matulungan ang mga batang biktima ng isang taong walang kaluluwa! Kinuha ko ang salamin sa itaas ng lababo para gamitin sanang armas kung sakaling aatakihin ko ang mamang ito. "Ella. Tinangay kami sa isang van. siya'y umiiyak.. Kung mabubuhay ka lang. Lumipat kami ni Ella sa ibang direksyon. kumapit patungo sa kabila at sumilip sa kanilang bintana. Minell Abril taong 2034. Tinanggal ang piring sa aking mga mata at ako'y nasilaw sa liwanag ng bumbilya sa aking itaas. Siya'y wala nang malay at walang pang-itaas na suot!. May narinig akong boses na nagsabing. Sa hindi inaasahang pagkakataon. Si Ella nama'y napaluhod at umiiyak.. Nagmasid masid siya habang panay ang inom sa beer na hawak. Malaki ang kanyang patalim at simula na akong nataranta sa loob ng banyo." Si Ella nama'y iyak ng iyak sa akin at nakakapit ng mahigpit at sinabing. Maynila. Lalong dumanak ang dugo sa sahig ng apartment. Taimtim na lang akong nagdasal na matapos na ito. Kinapkapan ang jacket ng pulis at may nakuha silang pitaka.. Nagpatuloy siya sa paghahalungkat at nang buksan ang closet. Mabilis akong lumabas ng interrogation room. Ang ingay ay di maiihalintulad sa ingay ng dalawang taong nagtatalo ngunit ito'y ingay na parang may batang nagmamakaawa. binaril ko silang isa-isa na di ko nalalaman kung paano ko ito nagawa. Inisip ko ang dalawang batang pinatay ng isang tiwaling pulis. pinosasan ako't piniringan. Tumambad sa aking harapan ang . Isang babaeng pulis ang unang bumunot ng baril sa akin. Sinubukan kong lumabas sa fire exit. Lalabas na sana ako't lulusob nang may bigla akong narinig na ugong ng isang sigaw galing sa labas! "Rico! Rico! Nandidiyan ka ba? Hello!" Boses iyon ng aking nobyang bihira lang kung bumisita na si Ella sa labas ng bahay at hinahanap niya ako sa aking apartment. naroon naman ang bangkay ng isang lalaking teenager. Wala akong telepono. Hindi rin ako pwedeng maghintay na lamang ng kasama dahil ako'y nagiisa lamang sa inuupahang apartment. Dinala ko siya sa labas ng interrogation room. Wala akong magawa kaya't binuksan ko na lang ang radyo sa tabi ng aking kama. Bumubunot ng baril ang isa sa aking kanan ngunit huli na siya sapagkat binunot ko naman sa kaliwang kamay ang baril sa lalaking nakasalamin na nasa aking harapan at binaril silang isa-isa. maawa kayo sa akin. Sa labis kong pagkagulat. nasaksihan namin ang pulis na sumasakay ng sasakyan nang siya'y paputukan ng apat na kalalakihan. Yakap ko pa rin si Ella at di ko na man lang namalayan na nawala na ako sa aking kamalayan. Lumapit ang dalawang lalaki. Sa van ako'y nagmamakaawang wag kaming sasaktan ngunit tuwing ako'y nagsasalita'y hinahambalusan ako sa tiyan. Simula nang bumilis ang pintig ng aking puso sa takot.D. Iniharap ang kanyang rebolber sa akin at sinabing. Napansin ko rin na ang isang binatang sibilyang nagtatago sa mesa ay tumakbo palabas at maaaring tumawag siya ng tulong sa malayong lugar. Hindi na ako makakilos sapagkat namamaga na ang aking binti. "Pakiusap wag mo siyang sasaktan.

Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mgaguhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob.‖ Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. at mamatay siya.Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga. Ito talaga ang kailangan ko. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. ―Lintik! Gabi na‘y hindi pa luto ang hapunan. anong mangyayari sa bahay kungbigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sakama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop.iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. g. Marami siyang bisyo: pagsusugal. ipinakikita angdalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. mga biente-singko anyos. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. walang tinag at hindimalaman ang gagawin. Pagkahatid sa akin sa ospital.Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. teka! Red Center ba ‗yon? Ha! Maganda!‖ Magaganda ang pitsaniya at medyo ninenerbyos siya. mag-ingat ka.Nang marinig na kailangan niya ng pera. puwede ka nang lumayaw ngayon din. Payat siya at maliit. ―Ama ni Ah Yue. at dodoblehin sa gabi. ―Natalo ako ng biente dolyarngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. aalis ka na naman?Ako‘y…‖―Ano? Hindi ako aalis!‖ Napakalakas ng boses ni Li hua. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…‖Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. Hindi silanagkalakas-loob na magsalita. Kahitmayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian. Pung! Ang galing! Ang gandangpitsa ito. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. hindi matatag. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. binuhay ang makina at pinatakbo. kumbot ng kaunti angilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Nanlabo ang kanyang mga mata dahilsa luhang napigil ang pagpatak.―Inay. Samadaling sabi. Tumango lamang siya. ang ina‘y namatay sa kanser sa dibdib. kinuha ni LiHua ang lalagyan ng tsa. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. lulutuin pa ang mga gulay. uuwi ang tatay ninyo…‖ Habang inaaliw si Ah Yue. ―Ha. mu g ikinakalat sa lahat ng lugar. sino ang humahalinghing. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Mahimbing na natutulog ang dalawa. Lumpong Chun! Napakagalingnitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. Pagkatapos…pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan.nan buman siyaparamagh n almu . kailangang tumingkayadsiya at tumingala. sa umiika niyangpaa. Baka ka mahulog!‖―Opo!‖.Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop.dahil marahil sa hangin. Hindi siya makapagsalitadahil sa pag-aalala.ihahanda ko na…‖Mabilis niyang itinabi ang siyansi.‖ Si Ah Yue iyon namas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Hindi siyamakasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. na anak ng noo‘y isang mayamang negosyante. hindi makatulog si Lianchiao. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae angisisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. Mahina niyangsinabi. Naglalakbay ang kanyang isip. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!‖ Lumabas sakotse si Lian-chiao. Lahatng kanyang pag-asa ay nabigo. Sino anggagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglagang bata.hn nasiyan igilsapaggawahanggang ngayon maliban sa g gon anda g sal i di at sandaling pahinga noong tanghalian. piniliniya para maging manugang si Li Hua. Ang pinakamalakas na dagok kay Lianchiao ayang pagkamapamahiin ni Li Hua.Pagkalipas ng ilang sandali. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. mabagal. ha.ang mangkok at chopsticks. Malaki ang kanyang tiyan. ha…‖―Ai-yo…yo…‖―Hoy lumakad ka na. galit.Nang dumilat si Lian-chiao. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagaykamakailan lamang. ang anak niyang babae na tatlong taonggulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa…ngunit ilang sandal lamang. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sabahay. palinga-linga. gustongmawala ang mga bituing nakahihilo.‖ Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mgadaliri. ―Inay. Lumakad siyang muli. Bahagyang nanginginig ang kanyang mgakamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina.Natutuliro siya at nahihilo. mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Isangmunting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. may humimok kay Li Hua. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawang-pag-sa. Kahit pago napagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. kaya dinala ko siya dito…‖Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina.Si Li Hua. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig saisang balde na kauuwi lamang niya. at marahas nanagtanong.TAHANAN NG ISANG SUGAROL Salin ni Rustica Carpio Ang maputing ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan. makban ang mah g ahabaniyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. gising nagisin pa rin ang kan g isip. Sinapo niya ngdalawang kamay ang kanyang ulo. paglalasing.―Inay. biglang nahabag si Lian-chiao. ‖Kras. hiniwa ang mga gulay. Dahil mataas ang alambre. o baka namannapakahina ng katok niya.Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sapaglilinis ng katawan nito. matamang nakatingin sa mesa.balisa si Lian-chiao. at luluraan sa mukha mismo. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. dinidilaan ang mga labi at tinitignan angnakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siyahanda. Bigla iyong pumihit. tiyak na may mangyayari. Sa tabi ngpugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. nagsimula siyang maghubad.―Kokak.nagkapira-piraso. na umuungolpa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan.Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si Lian-Chiao na kinse anyos pa lamang noon.Di kaginsa-ginsa‘y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labasng pinto.Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at untiuntingnasanay ang mga mata niya sa dilim.kokak…‖Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit nakalsada.―Ah Yue.―Masusunog na ang inasinang isda. Napakaliwanag s loobat maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraanng pagsasmpay ng mga damit sa alambre. huwag kang umiyak. umuungol o tumatawa…Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. Luhaan ang mga mata niya. Malapit na siyang manganak. Hinahanap niya ang nanay.Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lianchiao. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingayn kan gasawa. Sapo ngdalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!‖Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Malakas ang ihip ng hangin. lumura salupa. samalaki at bilog na tiyan. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya.magkayakap. Ngayon. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. ―Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko angnakababatang kapatid. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyangasawa kapag nagging masama ang ani. Sakagustuhang magkaapo kaagad. hindi malaman kung ano anggagawin. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. Sandalisiyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya. Kungilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. mabilis siyang tumakbopara kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ngkubong walang dingding.Ang mga lumipas na g yan pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal napumapailanglang sa lambak.. ―Anong nangyari? Bakit gabing-gabi naay narito ka pa? Pung! Teka.Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. sagot ni Ah Yue. Wala na iyong laman.napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao.Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho. Mga ilang araw pa lang angnakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. Winaldas niyang lahat ang manang iniwanng ama niya. Dahan dahan siyang bumaling.Muling bumugso ang hangin. nakabuka ang medyo laylay na bibig. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay saluma at sirasirang banyo. nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isangisinampay ang mga damit sa alambre. ha! Quadruple! Unang apat. nilapitan ang maliliit na batang babae..Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. Ibinuka niya ang bibig. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote atnaglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. kasama ang kapatid ko. Paano niya malalaman na dahil saipinagkasundong kasal. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. May pangit atnangingitim na bukol sa kanyang noo. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chai-sim sa kabilang gilid. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalosa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto samadyon g!‖―Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat nabagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay atsandaling tumayo.pinakulo ang tubig. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. na kumakain pa. Nag-aalala siya. ―Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad…dalhin ninyo ako sa ospital…‖―Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Masyadong mahina at mababa angkanyang boses. marahang nagssaita si Ah Yue. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyangasawa. at nagkakandautal na.Inaakalang aalis na naman ang lalaki. Madalas siyang huminto dahilsa sumusumpong na sakit. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi.Lumabas si Li Hua. pagpunta sabahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito.Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. Ngunit nang matanto niyakung sino ang babae. pangko sa likod ang umiiyak atinaantok na kapatid.May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya atalak. at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran.Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Ha. pinupunasan ang nagmamantikang nguso. tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay. Si Siao-lan. Hindisinasadya‘y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Pumikit siya ngunit hindi parin makatulog. ―Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyongbumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. Iyon ang maybahay ng may-ari ngkapihan. Umalis ka ba parahanapin ang kalaguyo mo?‖―Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda.Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan. Alis! Alis! Sinong pumipigilsa iyo?.―Sssst…‖ Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote.Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata.Si Li Hua. ngunit hindi siya puwedengmagbagal ng kilos. ―Nagising ako saiyak ni Siao-lan.dadalawin ko kayo bukas.maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Pagkatapos aypumasok sa kotse. nangangambang tumingin at nagtanong. ay larawan ng isang tunay na manghihithit g yan ngopyo:payat at matangkad. paghithit ng opyo. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. baka natalo na naman sasu si Li Hu Pagkatapos kumain at habang gal a. naaanod—kasinggaan ng usok.Abala sa gawain si Lian-chiao. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ngbahay. at bunutin ang ligaw na damo.‖ Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. pangalawang apt…isanglibo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!‖Malaki and panalong iyon.natitigilan at hindi makakilos. ―Ah Yue. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sapingga pauwi.Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nitodalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. Bigla siyang kinabahan. at kumatok uli siya ng buong lakas. Si Ah Yue. Bigla siyangnakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. Sandali. atnakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Walang lumapit para buksan ang pinto. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. Noong umaga‘y nanguhasiya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ngkanyang bahay. Madaling mapansing nagdadalantao siya atmalapit nang manganak. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy napanggatong at namitas ng tafeng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyangpampaligo pagkapanganak. Tuamahip ang kanyang puso.―Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka!Kung gusto mong lumayaw. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. mandidilat agad iyon. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob namagmaktol at mangatwiran. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse.Habang pinapahiran ang luha a ilong. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao.Dahil tapos nang magalaba. ―Ah Yue. kiming sagot ni Ah Yue. At ang masama pa.Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. luto nab a ang hapunan? Kung hindi.Mahangin at maginaw nang gabing iyon.parang bahaghari. Umaalog ang malaki niyang tiyan. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. Kung hindi niyaaasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. Dahil dito. ang maingay na boses ng mgasugarol. Naisip kongbaka narito kayo. at nakangiwi ang maputlang mukha. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. Kapagwalang nakain. sa kasabikang magkaroon ngmainam na buhay pagtanda niya. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlongaraw. ―Pwe!‖. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon. Manganganak na ang misis mo!. naaanod. nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. Mula alas-sais ngumaga. Mataposnakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. humihiyaw. Kinakailangangisan mun n Lian iaoan sipitn tabi a i -ch g g kalan para man guha ng panggaton Tu lon siSiao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isangbunton na ang nasa harap niya. Si Li Hua. Walang makasisisi sa kanya. ha? Gustomo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?‖―Itay… Nagsasampay lang ako…‖. Pumayag ang maybahay ng towkay naipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. Habang sinasamsam at inaayos ang mgachips. pag-uwi ang asawa niyang sugarol. bakithn mo kayan magbayad?‖Lumu n naman sa sahg an lalak at dinlaan an ngu Hu i di g ra a i g i i d so.Wala kanga lam kundi kumain!‖ Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang angbabae‘y papunta sa banyo.napaiyak na rin si Lian-chiao. Si Lian-chiao atang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. ―Handan a ba ang tubig na pampaligo?‖―Ihahanda ko na ang tubig. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. nanginginig sa takot.‖ Walang lakas ng loob si Lianchiao natumingala man lamang. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag nabahay… . Kinuha ni Lianchiao ang kumot at itinakip sa kanila. Galitna tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. Habang nakahigang walang tinag sa matigasna higaang kahoy. ang asawa ni Lian-chiao.Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. Lalongpumula ang mga mata niyang dati nang namumula. nakatayo pa rin atnakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas.Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. Sa lahat ng mga taongpatay na o buhay pa. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba‘t ibang bahagi.Halos kasimbilis ng kidlat. Ang buong bahay aynapuno ng bango ng nilulutong gulay. ―Khe-ta… khe-ta…‖ at paminsan minsan ng malakas na pung!Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. Mabait ka diba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo.Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kungminsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buongbuhay nito?Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. Makukunan kaya siya? Mahirapsabihin. Tatayo siya. Kabisado na nila ang nangyayari.

Kailangang roon siya sa pagdaraos ng ritwal. Ang init ng katawan ay magpapadaloy ng mainit na dugo. Sa paghahabulan ay napadako sa lusong na kinauupuan ng matanda.. paanyayahan muna ng panalangin!‖ ―Lifu-o. Ama. at ang pagkaunawa: ginto. Ngayo‘y natitiyak na ni Lifu-o na ang tinig ng matanda ang higit na makakatawag pansin.. ang makikinabang at makislap na kataasan ay sumisilaw sa lahat.‖ ―Tugtugin ang mga gangsa.! .. tila dumarampi sa hubad nilang katawan—pinatitindi ng malamig na simoy na itinataboy ng mga puno ng pinto at hindi makabawas ang salab ng ningas ng siga.. ang ayayeng ay inaawitan ng muli. Sa sikat ng araw.ang mga gangsa ay unti-unting sumisigla sa nalilikhang tugtugin. kabunian.. ha. Sa hudyat ni Lifu-o dahan-dahang itinaklob ang kawa. samantala.‖ bahagyang nagulantang ang tinawag. Ipinasiya ni Lifu-ong tawagin ang mga intugtukon. ―Apu Lifu-o.. Makiisa ka sa amin.‖ Dinulutan din ni Lifu-o ang matandang kuba.. Muli itong naupo sa lusong. Lifu-o. kadakilaan.‖ Nasa tabi na ni Lifu-o ang asawang si Napat-a.. naisip niyang isang tanging canao ang idinaraos. Bumalik na siya sa kanilang ato. May nagsisindak—mga lalaki..‖ Manalangin. palago na nang palago ang puno.!‖ Sila‘y nangangayupapa. pagkatapos ay pagliwanag ng isip ng isang katotohanan. Iyon din ang pintig ng buhay na naghahari sa kapaligiran. natumba ang lusong kasama ang matandang kuba. Lifuuo.‖ Itinaboy siya ng matanda..‖ Binabalingan ni Lifu-o ang anak na nakalapit na nang hindi niya namamalayan. Ang mga intugtukon. ang mga am-ama na kinabibilangan ng mga intugtugon ay bumubulong ang mga pangamba. Ang kinang ng puno sa paningin ni Lifu-o ay lalong nagpaningning sa kagandahan ng anak.‖ Nagsasalita pa ang matanda ―Sa ikatlong araw. ay napapatangay wari sa isang nagaganap na mahiwagang pangyayari—buong pag-aalang-alang na inakay ang matanda at dinala sa tabi ni Lifu-o sa gitna ng pinagdarausan ng canao. Hinahabol ng mga kabataang igorot ang baboy na papatayin sa canao. humuni ang isang ibon. Natanaw ni Lifu-o kung paano tinulungang makatayo ang matanda. Ang ningas ay kumain na sa tinipong kahoy..!‖ ―Dulatan ng karne ang mga anito: ilagay sa kiyag... ama.. Humudyat si Lifu-o..‖ Ang tinig niya‘y malamig. at sa mga bundok ay tibok ng buhay sa pook na iyon . Isa iyong matandang kubang papilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong. napawi ang awit. Magkahalong damdamin ng pananabik at pangamba ang nakalarawan sa mukha ng lahat. Napat-a?‖ Pumayapa ang tinig ng ama ngunit ang kanyang lalamunan... isa ring intugtukon sa ili na sumakop sa ato nila.? Ha.‖ Halos bulong iyon ng ina. Dumating ang matandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan. Kabunian.....‖ ―Oo nga. Ngayon ay ibig kong maghandog sa inyo ng aking alaala.. ang apdo ng baboy ay nakaturong palabas. Hinaplus-haplos ni Lifu-o ang puno. Tulungan mo ang iyong ina. am-ama. Walang makapagsasabi kung siya at wala namang nag-aksaya pa ng panahong mag-usisa.. pataas na nang pataas. tulungan mong mapaayun sa katwiran. Sa saliw ng gangsa. SA SILANGAN pumupusyaw na ang liwanag at nagkakahugis na ang mga puno sa pino.. Isa iiyong matandang kubang pipilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong.. ang fatek sa braso.. Samantala. pagkamatay kaya ng isang katutubi? At dinadaluhan nila ang ganitong canao at naiisip niya ang matandang kubang iyon ay isa sa naaakit dumalo. ng koongan.... Ang tunog ng gangsa ay napipi at ang mga katutubo ay bumaling sa biglang nagsalitang matatanda. ng kalos... Inilagay sa isang kiyag ang karne at ang kanin. ang tinig ng matanda ay tila nanunuot sa kaibuturan.nangibabaw na sa awitan. Doon ka... Nananalangin. sa idinaraos na canao nakatuon ang pansin ng nakakaunawa sa kahulugan niyon: pagkakasal kaya pagsilang. kadakilaan. Dakilang Kabunian. sa mga burol. Biglang-biglang. Nahiwalay na siya sa karamihang ngayo‘y nakapaligid sa kinakalusang baboy. Lumunok si Lifu-o. kayamanan. paghingingpatnubay... nahinto ang tugtog.‖ Babalik din sila riyo.. Samantala. nang malakas na malakas.. Nararamdaman ni Sabsafung ang lamig niyon. Naging lalong malilikot ang liwanag ng mga sulo.. ina.. Sa makulay nitong lufid na nabibigkisan ng wakes. balikat at leeg ng anak ay nagiging magagandang guhit na hindi makapagkukubli sa katotohanang dalaga na rin ang anak. Lumalakas ang awitan.‖ ―Oo nga. Ang sumusunod ay marami pang sandal ng pagpanaw ng lahat ng muni.. pag-aari kaya.. ―Ang idinaraos ninyong Canao ay bibiyayaan ng mga anito. Sapagka‘t. Napatay na ng matatanda ang baboy at kasalukuyang dinadarang na sa apoy.‖ Bigla ang bulalas na sigawan. lumikha iyon ng mga anino sa dingding ng mga nakapaligid na tahanan ng mga Igorot—lumaki—lumiit— nagtatanghal wari ng isang mahiwagang sayaw.. Ang pagdiriwang na tugging ito na nagliliklik sa mga labis.‖ pagaw wari ang bahagyang nagkatinig ang anak.suksok sa bubungan... Kabunian! Sa kalooban ni Lifu-o‘y naroon din ang piping dakilang dalangin: bigyan mo: Bigyan mo. mga baga na lamang iyon ng sigang kangina‘y nakatanglaw sa matanda..at Sabsafung. Siya‘y nag-iisip. Apat na matitipunong igorot ang lumapit sa kawa. Ang magiging bunga lamang ang maaari ninyong pitasin..‖ Iyon ay isang pagsubok. Takluban ninyo ako ng isang malaking kawa at ipagpatuloy na ninyo ang canao.. Ibig niyang ganapin iyon sa kanilang af-fong..ISANG MATANDANG KUBA SA TABI NG CANAO ni. Natutop ni Lifu-o ang dibdib. Huwag ninyong gagalawin ang pagkakataob sa akin ng kawa. Naupo na ang matanda. Makintab ang buhok nito na sinusupil ng ap-pong. Pinisil nito ang hinawakang kamay ng anak. Nasiyahan ang mga anito.. sa pagtungo ni Lifu-o sa kaingin. pagkatapos ay pagkalimot..!‖ At nakita ba ninyo.. malusog na ang dibdib nito na naiitiman din ng iginuhit na fatek.‖ pumukaw ang tinig si Sabsafung. o.. Mamamasid-masid lamang ang matandang kuba sa pagkakaupo. ―Ito ang itinakdang araw ng matanda. Noon nagsalita ang matandang kuba sa isang makapangyarihang tinig na naririnig ng lahat. matatanda. Ang pintig niyon ay napapayanig sa kaniyang katauhan. Ngayo‘y nakakapangyayari na ang kanyang katauhan. Ang mga am-ama ay umaawit na ng ay-eyeng— malalakas a nananawagan: iligtas kami sa anumang panganib. Sa itaas. Bumalik na nga sai Lifu-o sa bahay. ―Idudulot na ang tap-pey. pagtatanim.‖ Kinabig bi Lifu-o ang balikat ni Napat. ama.. Palakas nang palakas. ―Salamat. Binalikan ni Lif u-o ang matanda. ―Pangako niyang handog ito. Nagsalita iyon ―Bayaan na ninyo ako.. pakikipagdimaan. Dininig iyan ni Kabunian. ang tunog ng gangsa. ―Ginto! Puno ng ginto!‖ Ang sigawan ay di-magkamayaw.‖ ―Ibig mo bang ngumata ng tabako habang naghihintay?‖ Dumukot si Lifu-o sa nakasuklob na tinuod at iniabot na tuyong dahon ng tabako... ―Bakit kayo matatakot. Iyon ay isang masamang pangitain.. bumalik silang masasaya. ―Hindi ka ba natatakot. paghinging biyaya.. Ang hubad nilang katawang nasisikatan ng araw ay nangingintab sa pawis.... napipi ang mga panalangin. Damit na ginto para kay Sabsafung.. nakikita ba ninyo?‖ ―Lumalaki ang lamat.. Sabsafung? Ha.?‖ ―Sabsafung.?‖ Bumalik pagkaraan ng mga sandal ang lahat sa labas ng bahay na malapit sa binuhay na mga siga. Nabasag ang kawa!‖ ―May nag-uusbong na halaman. makakas din ang pintig ng puso.. Ibig niyang magdaos ng canao. sa malapit sa pintuan!‖ ―Magbibigay ng magandang kapalaran ang mga anito sa patnubay ni Kabunian..! Isang halamang ginto ang tumuutubong ito. mga babae.. mga bata... ay nakakita siya ng isang uwak sa gitna ng daan. ―Nasaan si lifu-o?‖ ―Si Lifu-o?‖ ―Lifu-o. Sa saglit na iyon. Naiiba ang ganda ng anak niya ngayon. Huwag ninyong gagalawin ang puno. nagkalamat ang kawa. nag-aawitan.. Tila sa isang panaginip lumalakad itong apalapit na puno ng ginto. Isang matipunong Igorot ang kumuha ng kawang hinihiling niya. Simplicio Bisa Dumating ang matatandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan. Sa dibdib ni Lifu-o. Ngunit bumalik ka na roon. Kanina... Nasa dilim na siya.. Sa magkabilang tabi ni Lifu-o ay walang katinag-tinag si Napat-a at si Sabsabung. ―Apu Lifu-o.‖ Nakiumpok si Lifu-o sa mga intugtukon..‖ ―Awitin ang ay-ayeng.!‖ Ang bulalas ay sabay-sabay halos na namulas sa bibig ng mga Igorot. isang kahoy ang masusupling. ―ihanda mo na. nang mabilis na mabilis.. at lumalakas ang awiitan. Si Sabsafung ang unang kumilos. may nakita si Lifu-ong na tila kakaiba—pang-akit Wari sa katauhan ng matanda. Ang pagdiriwang ay natigil.. Sa biglang daluhong ng mga nagsisihabol.. kayamanang ginti. ang pinakadakilang bathala..... ―Ama. Sa malikot na liwanag ng mga sulo at siga.. O.... Itataas na ang kawa. Sa malapit sa nakataob na kawa ay nakapaligid ang mga katutubo..‖ Tuhugin sa patpat. ng masagana at mahabang buhay ang mga nasa ato s ailing ito.. gumulantang iyon kay Lifu-o. Ngunit.. Hinahanap na nga siya. kung ito‘y palatandaan ng isang ipagkakaloob na magandang biyaya. bumibilis ang pagtugtog sa mga gangsa. Ihahabi ni Napat-a si Sabsafung ng damit ng ginto.. taglay ang mga plato ng pagkain.. Hinaplus-haplos ni Sabsafung ang puno. ―Ihahanda ko na ang mga tap-pey at fayas. Ang totoo‘y hindi siya gaanong napag-ukulan ng pansin kung hindi lamang siya nadagil ng mga katutubong nagkakatuwaan pa sa paghabol sa iaalay na baboy kaugnay ng idinaraos nilang canao. gumulantang iyo kay Lifu-o. ang ay-yeng. Sinundan ni Lifu-o si Sabsafung may ligaw na udyok na nanikit sa kanyang utak. at sa pagdaos ng canao. iligtas kami sa mga kapahamakang darating. Naisip ni Lifu-o na makakatulong na sa kanya ang anak sa pangangasiwa sa pagtatanim at pag-aani sa kanilang kaingin. Isang tanging piging iyon upang mag-alay kay Kabunian..‖ Sumisigaw ang isip ni Lifu-o: ―O.. sa tum-tum-tum ng mga gangsa. ang mga matatalinong matatanda ng ato.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful