ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa, puno ng awa sa sarili

, ay nagsimulang humagulgol. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo, isang matigas ang loob pero mabait na tao, na noon di‘y nagdesisyong Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na kunin siya uli, para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Dala ng nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Ang pananabik ay kagandahang-loob, ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay, kalakip ang sa pagkain na paminsan-minsa‘y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda pansit na iginisa sa itlog at gulay. Ang totoo, para sa sarili lang niya ang nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak, ang lalaki ay iniuuwing pagkain ng ama, lamang ay napakarami nito upang maubos niya napaiyak at kinailangang muling libangin. nang mag-isa; pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng Ngayo‘y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito‘y sansubo lang ng masarap na malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay pagkain , sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang ng kanyang dugo at laman. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang lahat, at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. wagas na pagmamahal sa patay na bata, kaya‘t madalamhati siyang nagtatawag, ―Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!‖ Nakita niya Anim lahat ang mga bata. Ang dalawang pinakamatanda ay isang ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat, maputla, at napakaliit – at ang mga alon lalaki, dose anyos, at isang babae, onse; matatapang ang mga ito kahit na ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong payat, at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina, upang tiyaking may parte rin ang maliliit. May dalawang lalaki, kambal, kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Pinilit siyang aluin ng mga kapit-bahay, na ang iba‘y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong, ―Maaring na nuwebe anyos, isang maliit na babae, otso anyos at isang dos anyos na paslit pa, katulad ng iba, ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte lasenggo nga siya at iresponsable, pero tunay na mahal niya ang bata‖.

ANG AMA

Salin ni Mauro R. Avena

sa mga pinag-aagawan.

Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. Mayroong siyang naisip. Mula ngayon, magiging mabuti na siyang Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng ama. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na dalawang supot na puno ng pansit guisado, at masaya nilang pinagsaluhan ang kiming iniabot naman ito agad sa kanya, tulad ng nararapat). Binilang niya ang papel-de-bangko. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Hindi na pagkain na hirap nilang ubusin. Kahit na ang ina nila‘y masayang nakiupo sa kailanman. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Pinagmasdan siya kanila‘t kumain ng kaunti. ng mga bata. Saan kayo pupunta, tanong nila. Sinundan nila ito ng tingin. Papunta ito sa bayan. Nalungkot sila, dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito, at ngayo‘y hindi nagang mga bote ng beer. uuwi ng pagkain ang ama; ang katunaya‘y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. Sa Pagkalipas ng isang oras, bumalik ang ama. May bitbit itong malaking kabila niyo‘y umaasa pa rin sila, at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama, supot na may mas maliit na supot sa loob. Inilapag nito ang dala sa mesa. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog, Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita, pero iyon ba‘y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Mayroong supot ng ubas at isang tiyak na walang pagkain, at ang mga bata‘y magsisiksikan, takot na anumang kahon yata ng biskwit;. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito Sabi ng pinakamatandang lalaki‘y biskwit; nakakita na siyang maraming kahon upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Madalas na masapok ang tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Ang giit naman ng mukha ng kanilang ina; madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa pinakamatandang babae ay kendi, ‗yong katulad ng minsa‘y ibinigay nila ni Lau mga gabing tulad nito, at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay Soh, na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Ang mamamaga, kaya‘t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik; masaya na sila bahay na katabi nila. Sa ibang mga gabi, hindi paghikbi ang maririnig ng mga ano man ang laman niyon. Kaya‘t nagtalo at nanghula ang mga bata. Takot na bata mula sa kanilang ina, kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila‘y hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. magtatanong kung ano ang ginagawa nito. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati, may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. Ang dahila‘y si Mui Mui, otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting, ay madalas kainisan ng ama. Uhugin, pangiwi-ngiwi, ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti, na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste, gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. Mahaba at matinis, iyon ay tunatagal ng ilang oras, habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay, namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata, na dimakatulog. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae, na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses; pero sa gabing naroon ang ama, napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa, iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito‘y nakakabulahaw na sisigaw, at kung hindi pa iyon huminto, ito‘y tatayo, lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito, sa kabuuan, ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian, si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Walang anu-ano, ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto, kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Pero pagkaraan ng dalawang araw, si Mui Mui ay namatay, at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. Nangolekta Di nagtagal ay lumabas ito, nakapagpalit na ng damit, at dumiretso sa mesa. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari‘y kanila na sana, nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. ―Tingnan natin kung saan siya pupunta.‖ Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. Sa karaniwang pagkakataon, tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha, pero ngayo‘y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod, habang pahikbing nagsalita, ―Pinakamamahal kong anak, walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Sana‘y tanggapin mo.‖ Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak, habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit, pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Sa isang iglap, ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon, pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli.

―Ibibigay ko sa‘yo ang pera. Wala kundi barilan. Mangyari pa. Ni hindi na ako nagbabasa ng dyaryo ngayon. kung paano nila gugulin ang kanilang buhay. wala nang ispesyal doon. ―Iabot mo ang salapi mo. ―Hindi ako interesado sa kahit ano. ―Dapat na barilin ko ang aking sarili imbis na barilin ka.‖ sabi ng tagapamahala ng tindahan. mga lalaking marurumi ang isip. hindi rin dahil ginawa niyang bukod-tangi ang sarili sa larangan ng pulitika o panitikan. Hindi ako naniniwala na dahil lang daan-daan o libo-libo ang napasama.‖ ―Hindi mo kailangang umalis agad. at sa amoy ng panganib. Mangyari pang dahilan ito lagi para magreklamo ang kanyang asawa. kung paano mapagwawagian ang paggalang ng ibang tao. ay makatatanaw kay Nai Phan na nakahilig sa kanyang maliit na silyang de-tiklop. Hindi dahil isa siyang mananayaw na ang paa‘y singgaan ng saboy ng bituin. mabuti pang maging kuliglig na lang o ibong mynah. Pero nasusuklam akong makita ang sangkatauhan. ―Anong maipaglilingkod ko sa inyo sir?‖ Tanong ni Nai Phan. Sa halip na sumagot. tiyak na papatayin kita. lahat ng perang meron ako ay nandito. Ang mga taong naninirahan sa iskinita. Iniabot niya iyon sa may-ari ng tindahan. sasabihin ni Nai Phan sa mga estudyanteng dalagita: ―Mga binibini. Naging isang miserableng nilikha na ako mula nang araw na ako‘y ipinanganak. Alam ko na puno ang mga bilangguan. Pero umayaw na ako.‖ Lagi niyang binibigyan ang mga ito ng malinis na tubig para panghugas ng paa. Iyan ang tatak ng mababangis. Sinong nakakaalam? Siguro‘y may sakit ang iyong ina. ―Ang saya-saya nilang tingnan. magagamot ng doktor ang katawan. . Sinumang lalaki na magdadala ng baril ay walang awa o paggalang sa iba. higit pa. ayokong tumanggap ng kahit na anong pabor mula sa kanila. kahit sinong lalaki. na may kasama pang doughnut para kumpleto. wala siyang iginagalang kundi ang baril. ―Masama akong anak. sasabihin nito sa anak: ―Magdala ka rito ng kape mula sa tindahan ni Nai Phan. Sino ang gustong maging magnanakaw kung maiiwasan niya? Maaari ding nagkaatake ang iyong ama at kailangan mo siyang alagaan. mas madali kang yayaman. Tumindig na siya para umalis at pagkaraan. pero huwag mo nang ipakita uli sa akin ang aking baril. pinarumi at dinungisan ng kasalanan ng tao. dahil handa niyang pahintulutan ang kanyang mga parokayano sa walang limitasyong pangungutang. ―Ito na lahat iyon. Mananatili ako nang isang linggo sa isang trabaho.‖ ―Kaya mo ba akong paniwalaan?‖. ay gusto ng isang masarap na kape. Isa kang lalaking tulad ko. pero ang buhay nila‘y laging gagambalain ng katotohanan na ang mga kaaway nila‘y maaaring sumalakay sa kanila nang wala silang kahandaan. para mapaniwalaan ko na may natitira pang kabutihan. .‖ sabi ng kabataang lalaki.AANHIN NINO ‗YAN? Vilas Manwat Salin ni Luwalhati Bautista Si Nai phan ay isa sa mga sikat sa kapit-bahayan. Hindi ito maunawaan ni Nai Phan. pero hindi dahil sa baril mo. Baka nakasalalay dito‘y buhay at kamatayan. isang mataas na opisyal na naninirahan sa may iskinita. nagbabarilan ang mga tao sa iba‘t ibang dako araw-araw. ang tingin ko‘y pananagutan ng lahat ang mga kasamaan ko. Hindi ako nagtitiwala sa kahit kanino. hindi nakapagtataka na hindi ko gusto ang aking mga kapwa-tao. ang puso niya‘y naghihirap sa takot at pag-aalinlangan. dyan maganda ang negosyo.‖ Inilagay ng kabataang lalaki ang baril sa kanyang bulsa.‖ Naupo ang kabataang holdaper. pero sasabihin niya: ―Ang dalawampung satang na halaga ng matamis ay hindi ipinahihirap ng pamilya. Saan ka nakatira? Ano ang mga hilig mo? Ibig kong sabihin. na malugod namang ipagkakaloob ni Nai Phan. . pagkakamali‘t mga kabiguan?‖ sabi ni Nai Phan. malakas ang katawan ko. pero nadaman niya na hindi maganda ang mga pangyayari. Sawang-sawa na ako sa lahat. at kumakaway ng pamamaalam. Matapos magpalabas. baka nga maraming taong naghihintay doon. naalala niya. malayo sa paghahangad sa kayamanan.‖ umubo siya ng ilang ulit bago nagpatuloy. Pero eksakatong gabi-gabi. Wala ka nang dapat ibigay. ang kanyang talino sa pagsasangkap sa isang masarap na luto ng sinangag ang kanyang naging tuntungan sa kawalang-hanggan. ―Sana‘y kunin mo ito. Hirap tayong lahat sa mga araw na ito. bagkus ay nagkukumagkag pang magpundar ng mas malaki pang kayamanan.‖ Hinimas ng kabataang lalaki ang kanyang baba at masusing naningkit ang mga mata kay Nai Phan. Paalam. Kinasusuklaman ko ang paraan ng pakikipag-usap ng tao sa isa‘t isa. Ay!—at itabi mo ang iyong baril—giginhawa agad ang pakiramdam mo. Pero hindi ko ganap na pinanaligan iyon dahil wala pa akong nakitang ganun. bakit kita lolokohin? Alam kong hirap na hirap ka. Hindi ito pagbibigay na ginawa sa galit. Hindi mo kailangang malaman kung ano ang kabanalan o kung saan ito nananahan. Minsan. hihingi ang lasenggo ng isang libreng baso ng tsaang may yelo. ―Mas masarap matulog kaysa magpayaman nang mabilis. Ngayo‘y nakatagpo ako ng isang taong ganun. Wala silang panahon para panoorin ang paglubog ng araw o para umawit. dahil meron akong mga ginawang masasama—dapat talagang mamatay na ako agad-agad. ano ang mga pinaniniwalaan mo?‖ Walang pag-asang umiling ang kabataang lalaki. pero huwag mong ubusin lahat sa gamot. Mahilig siyang mamigay ng matamis sa mga bata nang hindi naghahanap ng pera. Ang isang lalaking may dalang baril ay hindi nakakakilala nbg kapayapaan. Hindi ko kukunin ang pera mo. kuntentong nakikipag-usap sa asawa. at pag napatay mo ako.‖ ―Lahat ng tao‘y nagkakamali. Ngayo‘y uuwi na ako sa aking ina na gaya ng sabi mo. makikinig si Nai Phan nang taimtim ang atensyon. pero ganun at ganon din ang mga istorya. ―Narinig mo ba ang ubo ko? Natatakot ako na mayroon na akong T. sa palagay ko ay maaari akong humanap ng gawain. ―Tingnan mo. Ang mga bandido‘y maaaring mabuhay sa kanilang baril. Pag pinatay kita. alam mo. Lahat ng perang ibinigay sa akin ng aking ina‘y inubos ko sa karera ng kabayo. ―Dapat kang magbukas at magsilbi sa gabi. Hindi ako naniniwalang masama kang tao. Sapat na ang makadama ka ng kapayapaan sa iyong sarili. at nag-iisia si Nai Phan. pwede nyong bitbitin ang inyong mga sapatos hanggang sa aking tindahan at doon n‘yo isuot. Iyon ang ginagawa ko gabi-gabi. pero kailangan ng tao ang lunas pati sa kanyang isip at kaluluwa. hindi na rin masyadong nakapagtataka. pero hindi pa rin kuntento sa yaman nila. na kilala sa kanyang sinangag at kape at pagbubukas-palad. kaya bilisan mo na. tulad ng ibang lalaki. isasara niya ang kanyang tindahan. iyon ang dapat sa akin. sa isa pa—hindi ako nagtatagal kahit saan. Hindi ako dapat mabuhay. at paalam. pag hindi ko nakuha ang salapi. pasanin lang ako sa mundo. Natuklasan ko sa wakas ang uri ng buhay na gusto kong tuntunin. kung paano nila mahalin at purihin ang isa‘t isa. Salamat. Kunin mo na at umuwi ka na agad. Iyon ang langit. Ayokong makisalamuha sa mga tao. Maniwalak ka sa akin. Dalhin mo at iyo nang lahat. Dalhin mo sa kanya ang perang ito. ang may-ari ng tindahan. Sa loob ng maraming taon ay iniisip ko: ―Sana‘y makakita ako ng isang tao na hindi pa naging buktot kasabay ng kabuktutan ng mundo. nahihirapan na kayo sa pagtatampisaw sa putik. . Marahil. Saan ako maaaring pumunta? Ano ang mga pinaniniwalaan ko? Hindi ko alam. tulad ng isang masunuring bata. patitikimin kita ng mga bala. sa palagay ko. naglabas ng baril ang estranghero at itinapat iyon sa puso niya. na laging bumubulalas na nabubulok na raw ang sibilisasyon at moralidad. Itinaas niya ang mga kamay sa pagpupugay sa wai kay Nai Phan. Iniisip niya na bukas ay ipagbibili niya iyon. Bakit pa? alam na alam ko kung anong laman nila.‖ Mukhang naging mas masigla na ang estranghero.‖ Isang gabi ay nagpunta sa sinehan ang kanyang asawa. Ano ba ang buhay kundi magkahalong eksperimento. pauwi sa kani-kanilang bahay sa kalaliman ng gabi pagkaraan ng maghapong ginugol sa paghahabol ng pera. Marami siyang maglagay ng gatas. kahit isang ministro.‖ ―Nagbabasa ka ba ng libro?‖ ―Dati. inilabas niya ang baril.‖ Inilagay niya ang salapi sa mesa pero ang binatang holdaper ay tila hindi nagkalakas-loob na hipuin iyon. Maraming buhay ang maaaring mnakadepende sa pag-uwi mo na may dalang pera.‖ Ngumiti nang masaya ang holdaper. Yumuko si Nai Phan. At maiisip nila sa kanilang sarili. Dito ka muna sandali at mag-usap tayo. dalawang linggo. ibibigay ko sa‘yo dahil mukhang kailangang-kailangan mo iyon.‖ Tumango nang may pagkaunawa si Nai Phan. Alam niya kung paaanong magmahal ng iba. Naiisip ko palagi kahit pa nawawalan na ng pag-asa ang mundo at lumulubog na sa kalaliman. nakawan. magiging tanyag pa rin siya. kundi isang tunay na taong nilalang. ―Hindi. kung paano sila tumawa at ngumiti. ―Lahat! Kung anuman meron ka. Mula ngayon. pero kahit hindi naging katangi-tangi ang nalalaman niya sa pagluluto. hindi ko na kamumuhian uli ang daigdig. walang anupaman na mapangangapitan o maigagalang ng tao. Gusto kitang makilala. isang kuwintas ng bulaklak para sa iyong ina na mailalagay niya sa harap ng sagradong imahen sa bahay.‖ pagpapatuloy ngkabataang lalaki. may natitira pa rin kahit isang tao na hindi tao dahil lang ganun ang itsura niya. Ang buong mundo ay parang hungkag. habang inaabot ang pera sa binata.‖ Nawala sa dilim ang estranghero. ―Hindi ko alam kung saan ako papunta ngayon. iisipin mong nag-aalaga siya ng baka para doon!‖ Sa iskinita ding iyon naninirahan ang isang lasenggo na hilig nang lumitaw sa kaninan at tumula ng mga berso mula sa kwento nina Khun Chang at Khun Phaen. ―Hindi pa kita nakita kailanman. Eto. Bumili ka ng ilang mababangong bulaklak. yong kakaunting natira‘y inubos ko sa pag-iinom. Ibinigay mo sa akin ang lahat ng hinahangad ko. Mukhang patayan ang uso sa mga panahong ito. Ang daigdig na ito‘y punung-puno ng mga lalaki na gustong magpakita ng galit. patayan! Binabago nila ang mga lugar at mga pangalan. Pag maulan. Uuwi na ako ngayon. idinugtong nito: ―Babalik ako para makita ka uli. para magkaroon ako ng lakas para patuloy na mabuhay.‖ marahas na sabi ng kabataang lalaki. Mas mabuti pa sila sa amin. para bisitahin ang pinakabago niyang pag-aari. ―Bakit hindi mo kunin?‖ tanong ni Nai Phan.‖ Ang sagot na ito‘y may pinupukaw sa puso ng mga nakakarinig na mas mayaman kaysa kay Nai Phan. pero itinabi ko na ang aking baril. Hindi ko na ito kailangan.B. Mga siyam na raan ang cash dito. ―Huwag kang magsalita na parang baliw. Kung talagang gusto kong magtrabaho. pero hindi ng mga kriminal. Pag ang tao‘y walang panahon para umawit. Sasabihin sa kanya ng mga kaibigan niya. sa isip ko. ‗Yan ang kaaway ng isang malinis na buhay.kunin mo na.‖ Pag ang Than Khun. Mukhang walag anupaman sa mundong ito na karapat-dapat na paniwalaan.‖ Masayang tatawa si Nai Phan at sasabihin. Kalmante siyang nakatayo at sinabi niya sa tinig na parang nakikipag-usap lang. ay ganyan din ang gagawin ko kung desperado. ―Suwerte mo na hindi ka nagpakita ng anumang takot o galit nang pagbantaan kita ng baril. Kailangang-kailangan niya ng bagong pansala ng kape. at hindi pa ako nakakita kailanman ng gaya mo kung magsalita. Alam ko na ngayon na hindi ako naparito dahil sa pera kundi para patunayan sa sarili ko na tama ang aking paniniwala. Walang kahulugan. iniisip kung mag-uuwi ka ng pera o hindi.‖ Hindi nanginig si Nai Phan. ganun na rin ang dapat gawin ng lahat ng tao. Hindi ko sasabihin sa mga pulis. Papadilim na at naghahanda na siyang magsara ng tindahan nang mabilis na pumasok ang isang kabataang lalaki. . ―Lahat ng tao‘y ganon ang pakiramdam kung minsan. Hindi tayo liligaya habang ang ating mga kamay ay nagsisikip sa mga sandata.

Nagpunta ako sa kusinaan. Bawal pumunta sa bahay-pawid na iyon. Tomas. Iyan ay hindi langit kundi hangganan lamang ng pananaw ng tao. Nadama kong inihahanap ko ang katarungan ang aking kalagayan. Ano kaya ang misteryong napapaloob sa lambat na iyon? Alam kong alam ni Nanay ang hindi ko nalalaman. Luhaan na naman ang kanyang mga mata. sa salamin. At naalala ko ang nangyari kanina sa dalampasigan. "Ngunit. Ang sunod-sunod na paghikbi ay tila pandagdag sa kalungkutan ng daigdig. Hala. Kinabahan ako. "Wala siyang kasalanan. Sa aking pag-iisa di ko maiwasan ang pangarap na magkaroon ng batang kapatid na nag-aangkin ng mabangong hininga at taglay ang ngiti ng isang anghel. Hanggang ngayon hindi ko pa nakikita ang tunay na dahilan ng damdaming iyon na matagal nang umalipin sa kanya. At bigla akong sinampal. Napatingin ako sa dalampasigan nang marinig ko ang hiyawan. Pinagmasdan ko ang aking sarili. Galit. Ngunit ang damdamin ko‘y tila tigang na lupang pinagkaitan ng ulan. Ngunit nauntol ang ibig kong sabihin nang magpatuloy ang kanyang pagluha." Dahan-dahan akong bumangon at sumuray-suray na lumapit kay Tatay. Pagkagising maghahapunan. Di naman dapat katakutan ang kanyang mukha at boses. Mabigat ang pakiramdam ko sa aking katawan at ako‘y gumagapang. Tinitigan ko siya. Masasaya silang nagkukuwentuhan habang hinihintay ang mga mangingisda. Pati si Tatay ay natigilan at nabigla sa aking ginawa ay hindi ko pinansin. Inilapag ang gitara sa ibabaw ng papag na kinauupuan. Isidra!" singhal ni Tatay. kunin mo ang mga isda at sumunod ka kaagad sa akin. At para akong hinihila. Walang malinaw sa aking isipan. Hinanap ko ang itak ni Nanay na pangsibak ng kahoy. Natanawan niya ako. At naalala ko ang pangyayari noong itinapon ni Nanay. Naabot na kaya ni Nanay ang langit? "Ano pa ang hinihintay mo. Kailan mo pa malilimutan ang nangyari?" Tuluyang umiyak si Nanay. Nakatitig siya sa sampayan ng lambat ni Tatay. Saan? Alam ko na. Humakbang ako ngunit biglang napatigil sa harap ng dalawang lalaking may katandaan na. Ngunit sinabunutan ako ni Tatay at iningudngod sa lupa ang aking mukha. Nakalimutan ko ang ipinagbabawal ni Tatay. Sa labis na panghihina‘y umusad ako nang umusad. Wala namang dahilan upang iwasan ko ang taong nasa bahay-pawid. Muli niya akong niyapos. Ngunit isang tadyak ang sumalubong sa akin. Tumingin ako. Celso!" saway ni Nanay na nanginginig ang boses. nandoon na naman si Tatay sa sampayan ng lambat. Sumalubong sa aking paningin ang maamong mukha ni Tatay. Naramdaman ko na lamang may maiinit na mga bisig na yumayakap sa akin. "Pumanhik ka na habang ako‘y nakapagpipigil pa." "Pumanhik ka. Ngunit lalong humigpit ang kanyang pagyakap. Nanlilisik ang matang tumingin sa lambat at pagkatapos ay bumaling sa akin. Ngunit ang tanawin sa bahay ay walang pagbabago. May luha ang kanyang mga mata. Kung kailan natutupad ang kanyang pangarap Diyos lamang ang nakakaalam. Hinalikan ko ang kanyang kamay. katahimikan. ha?" Hindi ako kumibo. Alam kong aabutin siya ng tanghali bago matapos ang kanyang gawain. Mula sa aking pagkamulat ang pagkainip ay kakambal ng aking buhay. May ibig akong itanong tungkol sa misteryo ng lambat. malapit nang dumating ang Tatay mo. Nakatabako at nagtatagpi ng punit na bahagi ng lambat. Napatihaya ako ngunit tinangka kong makatayo. ang ilong. Hindi ko na alam kung gaano katagal ang pagkawala ng aking malay. Sa kabilang silid. Mahigpit ang utos ni Tatay. Tomas? Alam ng Diyos na wala akong kasalanan. Pagkatapos ipinabalik kay Nanay ang lambat sa sampayan. At kailangang malaman ko ito. Hindi naaabot. Ang langit ay nasa tao. Hindi nahihipo. May karapatan akong malaman. "Lapit rito. Ngunit bigla akong napatimbuwang nang matamaan ng malakas na suntok at napahiga sa pira-pirasong wasak na lambat. Hanggang sa nangangatog kong mga bisig ay yumapos sa mga binti ni Tatay. "Celso!" Nag-aapoy ang mga mata ni Tatay na humarap sa akin. sumalubong sa akin ang bagong araw. Nagdilim ang aking paningin. Humakbang pagkatapos. Habang pinakikinggan ko ang malungkot na kundiman umalingawngaw ang mahinang pag-uusap ng dalawang lalaki sa tabi ko. Celso?" Ipinahid ko sa mukha ang suot kong sando. Bas Wala akong nakikitang pagbabago. Lalong humigpit ang kanyang pagyakap at kinabig ang aking mukha sa kanyang dibdib sa tapat ng kanyang puso. Sumalampak ako sa buhangin. Maliwanag na ang silangan nang ako‘y bumangon. Nagsimula ang pagpansin ko sa lambat noong ito‘y tinapon ni Nanay mga dalawang taon na ang nakakaraan. Umakma akong tumakbo ngunit nahawakan niya ang isa kong kamay. "Huwag!" Naiiba sa aking pandinig ang pagsigaw ni Nanay. Unti-unting lumiwanag ang aking kamalayan. Umiiling-iling. At mula na namang naantig ang aking damdamin. Maawa ka sa kaniya. Napabuntung-hininga ako. "Di ko gusto ang batang matigas ang ulo! Di lang sampal ang matitikman mo kapag umulit ka pa. Hindi nawawala ang kanyang pag-asa. Magkatulad ang inyong ikinikilos. Nanginginig akong lumapit. Totoong lumigaw siya sa akin. Matagal ko nang nakikita ang sampay na lambat. Tumayo siya at dahan-dahang lumapit sa akin. Galit na galit si Tatay sa ginawa ni Nanay. Matagal. Bumaling ako sa pinanggalingan ng awit na ngayo‘y gumaganda sa aking pandinig. Parang may nakita akong anino – si Tatay na sumusurot kay Nanay. Sa laot ako nakatingin at pinagmamasdan ang galaw ng mga alon na pandagdag sa kagandahan ng kalikasan. Talagang mahirap intindihin si Tatay. Masama ang titig niya sa akin. Naluma na ito ngunit buong-buo pa rin sa aking paningin. Tumitig siya sa akin. Ang kanyang ginawa ang siya mong ginagawa tuwing ikaw ay darating sa madaling-araw. Ngunit hindi ko nakikitang ito‘y ginagamit ni Tatay. Tulad nang nagdaang mga madaling-araw: ang ginaw. At sabay kong narinig ang malungkot na awiting nagsasaad ng kasawian sa pag-ibig.Paalam sa Pagkabata Salin ni Nazareno D. Pinagtataga ko ang lambat. Mula noon ay hindi na ginalaw ni Nanay ang lambat. Mayamaya‘y tumakbo na ako ng matulin. Pinagbuhatan ni Tatay ng kamay si Nanay. Lahat ay kasalungat sa dati niyang gawa. sa kwarto nina Nanay at Tatay." Dinig na dinig ko ang mga kataga habang nagpapatuloy ang malungkot na kundimang naging bahagi na ng aking buhay. Bakit kaya hinihigpitan ako ni Tatay? Matapos akong mag-almusal. Nasa dalampasigan ang mamamili ng isang dala ng mga bangkang galing sa laot. At sa unang pagkakataon ay hindi ko inalis ang aking tingin sa kanya. Di ako nagagalit kundi humihingi lamang ng pang-unawa. dilim – iyon din ang bumubuo ng daigdig ng aking kamalayan. Pagsisisi. Maliwanag ang langit. "Naririyan na naman siya. Nilabanan ko siya ng titigan. Nararamdaman ko ang kanyang pagmamahal nang tumingin ako sa kanya. Malayo pa ako ng makita ko siyang nakatayo sa may dinaungan ng kanyang bangka. naririnig ko ang pigil ng paghikbi. Langit? May gumugulo sa aking kalooban. At madalas ang kanyang pagbubuntonghininga. At di pa man ganap ang gabi balik na naman sa dagat. Ngumiti siya at pinahid ang aking mga luha. At mula noon ay alam mo iyon. Bitbit ko ito at pinuntahan ang sampayan ng lambat. Patuloy ang awitin. Lumapit ako sa salamin sa dingding. Naalala ko ang sabi ni Tatay. Maliban sa takot na aking nararamdaman ay wala akong naintindihan sa pangyayaring iyon. nakikita ko si Nanay na nakaupo at nag-iisip sa may hagdanan. Umiiyak ako." nagmamakaawa si Nanay. Ang kanyang amoy ay siya ring amoy na galing sa dagat. Tahimik at nakatingin na naman sa sampayan ng lambat. Hinimas ang aking ulo. parang ibig himatayin. Mabilis ang aking paglakad at sa ilang saglit kaharap ko na ang taong naggigitara at umaawit. Nagdatingan na pala ang mga bangka at nag-uunahan ang mga mamimili ng isda. Nagpumiglas ako upang makawal sa kanyang pagyapos sa akin. Biglang kumulo ang aking dugo habang iniisip ang nakasampay na lambat. "Dalawin mo ako palagi. Naramdaman ko ang panlalamig ng katawan at ako ay napahandusay sa kanyang paanan. Naniniwala akong nagpapatuloy ang kanyang pangarap habang di pa namamatay ang babae sa kanyang buhay. Matapos makapananghalian siya‘y matutulog. "Lakad na Celso. ang labi – lahat parang nakita ko na. malapit sa kinauupuan ng dalawang lalaking may katandaan na." Habang naglalakad ay sinalat ko ang pisnging nakatikim ng sampal. Nasa malayo ang mga bangka ng mga mangingisda. Kalawakan. Nakita ko sa aking isipan ang mukha ng tao. Iyan ang sabi sa aking guro sa ikaapat na baitang ng primarya. Di ko pansin ang mga gasgas sa dalawang siko. May bago na namang umaga. Umiikot ang aking paningin. Buong-buo pa rin sa paningin ni Nanay. Noon ay walang halaga ito sa akin. Nilapitan ko si Nanay na malalim pa rin ang iniisip. Nagmadali akong tumakbo upang salubungin ang Tatay. Ang kanyang mga mata. Ikaw ang aking iniibig. Sa aking kinauupuan sa may bintana nakikita ko sa Nanay na nakaupo sa may hagdanan." Sa labasan. Alam ko. Celso!" Malakas ang sigaw ni Tatay. Ngunit alam kong iisa lamang ang kahulugan ng mga iyon. Kinusot ko ang aking mga mata. Hinalibas ko ng itak ang lambat at saka lang ako tumigil nang ito‘y magkagutay-gutay na at nagkalat sa aking paanan. Talagang siya ang nakita ko sa salamin na nakasabit sa dingding ng aming bahay. Nagbabanta ng parusa. Pag-unawa. Tumayo ako at ibinaling ang paningin sa bahay-pawid sa ilalim ng kaniyugan. Tomas. . Sino ang hindi mag-aakala na siya ay hindi ikaw? Huli na nang malaman ko ang katotohanan. Unti-unting lumuwag ang aking paghinga. Tulad ng dati. Nasasalat ko ang magkahalong dugo at pawis sa aking pisngi. May ibig sabihin ang tingin niyang nag-aapoy. Maraming bagay ang dapat mailarawan. "Huwag. At iyan ang bahagi ng aking buhay. Nahihilo ako." "Talagang pambihira ang kanyang pagmamahal. Kinabahan ako. Naalala ko iyong tao. Huli na nang siya ay aking makilala. Iyan ang buhay ni Tatay. Umungol lamang si Tatay. Lumingon ako sa laot. Lahat may itinatagong kahulugan. Napalingon ako nang makarinig ng tugtog ng gutara mula sa di-kalayuang bahay-pawid. Hindi nakikita. "Hanggang ngayon ba‘y hindi ka pa nakakalimot. Humihingal ako ngunit di ko makuhang umiyak. Umiiyak na naman si Nanay.

Ngunit ang mga kamay ni Bruno ay parang bakal na nakahawak na sa kanyang bisig. Natuwa si Adong. sa simula'y marahan. alisin na ang mga tindahang hanggang sa mga huling oras ng gabi'y mailaw at mabawasan ang mga taong pumapasok at lumalabas doon. hindi pa po ako nanananghali!" Kung may pumapansin man sa panawagan ni Adong. "May reklamo?" ang nakasisindak na tinig ni Bruno. waring mga patak ng ulan sa malalaking bitak ng lupa. Ngunit hindi na niya muling narinig ang basag na tinig. Ang panahon ay patuloy na ibinuburol ng karukhaan. Alisin na ang nagtatayugang gusali roon. sa lahat.. gutom na gutom na ako!" Ang mga daing ay walang halaga. ayun na si Bruno" narinig niyang wika ni Aling Ebeng. "Diyan na kayo. Ilang barya ang nalaglag sa kanyang palad. Abueg Sadyang may mga taong malupit at mapang-api. sapagkat ang bahagi ng pangungusap na iyon ay untag sa kanya ni Aling Ebeng. Mama. ang imbay ng mga kamay na nagpapahiwatig ng pagwawalang bahala. ni kanino man sa naroroong nagpapalimos.. Ngunit ang lamig na iyon ay hindi nakasapat upang ang apoy na nararamdaman niya sa kangina pa ay mamamatay. sabihin ninyo kay Bruno na wala ako!" mabilis niyang sinabi sa matanda. dali-daling inilagay ni Adong ang mga barya sa kanyang lukbutan. Lumusot siya sa pagitan ng mga dyipni na mabagal sa pagtakbo. Napahindik si Adong. pandidiri. kabilang si Adong. Alam niyang hindi maiiwasan ang paghindi sa kanya ng limang piso. Ang tingin niya tuloy sa mga ilaw-dagitab ay parang mga piraso ng apoy na ikinakalat sa kalawakan. walang kabuluhan sa kanya kung naroon man o wala ang gabi." madalas naririnig ni Adong. ng paglayo sa gutom. Nilagom ng kanyang bituka ang nararamdamang gutom. At ang lamig na iyon ay waring dugong biglang umagos sa kanyang mga ugat. At ang mga kamayy ni Adong ay manginginig pa habang inilaladay niya sa masakim na palad ni Bruno ang salapi. ang namumutok na mga bisig. nahahabag. "Ano? naloloko ka na ba. Nahilo. sapagkat ang mga palad na nagbibigay ay nandidiring mapadikit sa marurusing na palad na wari bang mga kamay lamang na maninipis ang malinis. pagkaraan ng maikling sandali. Ang gabi ay tulad lamang ng pagiging Quiapo ng pook na iyon. Malamig. nakararamdam ng hapdi. At sa kaabalahan niya'y hindi na napansing kakaunti na ang mga taong lumalabas mula sa simbahan. hindi na niya naramdaman ang kabangisan sa kapayapaang biglang kumandong sa kanya. "Maawa na po kayo... ng kung anu-anong ugat ng punongkahoy at halaman. Sumandal siya sa poste ng ilaw-dagitab. sa mga taong araw-araw ay may bagong lunas na walang bias. Habang nagdaraan sa kanyang harap ang mga taon malamig. lumagom sa malalaki't maliliit na lansangan. Kay Adong. At akala niya'y nawala na siya sa loob ng sinuot niyang mumunting iskinita. "Bitiwan mo ako! Bitiwan mo ako!" Naisigaw na lamang ni Adong. Sa walang muwang na isipan ni Adong. Babalang ipinararamdam ng pangangalam ng kanyang sikmura at sinasapian pa ng takot na waring higad na gumagapang sa kanyang katawan. "Malapit nang dumating si Bruno. Ang mga mata nito'y nanlilisik kapag nagpatumpik-tumpik siya sa pagbibigay. ale. nagpatulog pa rin sa paglalakad. Mahigpig niyang kinulong sa kanyang palad ang mga baryang napagpalimusan. Kung sino pa ang mahina at aba. ang matandang pilay na kanyang katabi sa dakong liwasan ng simbahan. dumantay sa mukha ng mga taong pagal.. walang awa. At sa murang isipang iyon ni Adong ay tumindig ang tagumpay ng isang musmos na paghihimagsik ng paglayo kay Bruno.Kangina pa siyang tanghali sa loob ng marusing na bakuran ng simbahan. hindi sa katawan. pagkasuklam.. Ang malapad na katawan. Ibig niyang ipagpatuloy ang kanyang paglayo. ang nakikita niya ay irap. ang gabi'y naroroon. Sumiksik siya sa kakapalan ng mga taong salu-salubong sa paglalakad. Ang kampana ay tumutugtog at sa loob ng simbahan. At iyon ay matagal din niyang ipinakalansing. ng kandila. ng paglayo sa Quiapo. Biglang-bigla. Aywan niya kung bakit gayon ang nararamdaman niya matapos mapawi ang kanyang gutom at pangamba. nagsawa na ang kanyang mga bisig sa wala pang tunog ng katuwaan. Ang gabi sa kalupaan ay ukol lamang sa dilim sa kalangitan sapagkat ang gabi sa kalupaan ay hinahamig lamang ng mabangis na liwanag ng mga ilaw-dagitab. Manapa'y para sa lahat na maaring makarinig.. dahil sa isang bagay na hinahanap sa isang marikit na altar. Nasasaktan siya. Walang bawas. hindi dahil sa may layunin sa pagiging naroroon. At nakatingala naman ang mga hanay na iyon. sa pangamba at kabangisan. ang mga hakbang ng nagmamadaling pag-iwas. kundi dahil sa naroroon katulad ng Quiapo. Ang mga tao'y naghihikahos na rin. At pagkaraan ng ilang sandali. Ngunit ang gabi ay waring manipis na sutla lamang ng dilim na walang lawak mula sa lupa hanggang sa mga unang palapag ng mga gusali. mga baryang matagal ding kumalansing sa kanyang bulsa. sa makatunghay na simbahan. Hindi sa simbahan kundi sa mga taong may puso pa upang dumukot sa bulsa at maglapag ng konting barya sa maruruming palad. Dinama niya ang mga barya roon. sa kabangisang sa mula't pa'y nakilala niya at kinasusuklaman. at hanggang sa ngayon ay naroroon pa't waring umuuntag sa kanya na gumawa ng isang marahas na bagay.at ang Quiapo. narinig ni Adong ang pagkilos ng mga taong papalabas. ngunit kailan man ay hidni nakarating sa kanyang bituka." Ang maraming mukhang nagdaraan ay malalamig na parang bato. lagi siyang napapaiyak. "Pinaghahanapbuhay 'yan ng mga magulang para maisugal. Pinagbuti niya ang paglalahad ng kanyang palad at pagtawag sa mga taong papalapit sa mga taong sa kanyang kinaroroonan. Ilan pang barya ang nalaglag sa kanyang palad. Napadukot si Adong sa kanyang bulsa. ngunit nang makubli siya sa kabila ng bakod ng simbahad ay pumulas siya ng takbo. alisin na ang bagong lagusan sa ilalim ng lupa. Ale. Naramdaman na lamang niya ang malupit na palad ni Bruno. Si Bruno nga. Ang basag na tinig ay naghatid sa kanya ng lagim. waring nagmamadali na tila ba sa wala pang isang oras na pagkakatigil sa simbahan ay napapaso. As sa mga hanay na iyon ay nakatunghay ang simbahan. ang hakbang ay napapahalaga ng pagmamadali ng pag-iwas. Aling Ebeng. Bagkus ang naroon ay bahaw na tunog ng babala. Muling dinama niya ang mga barya sa kanyang bulsa. "Mama. Adong? Sasaktan ka ni Bruno. niluluray ang munting lakas na nagkakaroon ng kapangyarihang maghimadsik laban sa gutom. Ale. Natulig siya. Dinama niya ang tigas niyon sa pamamagitan ng kanyang likod. Tinanaw ni Adong ang iniguso sa kanya ni Aling Ebeng. Ang gabi ay mabilis na lumatag sa mga gusali. Ngunit isang bagay ang may kabuluhan kay Adong sa Quiapo. sa malalamig na mukha. ..Mabangis na lungsod Efren R. Mapapaiyak na si Adong. naawa. At halos araw-araw. makita na naman ni Adong ang mga mukhang malamig. Nakita ka ni Bruno!" Narinig man ni Adong ang sinabi ng matanda. napawi ang katuwaan ni Adong. hindi lamang niya ipinahahalata kay Aling Ebeng. kundi sa kaluluwa. "Adong. Kung ilang hanay ang mga pulubing naroroon at mga nagtitinda ng tiket ng suwipistek." ani Aling Ebeng na walang sino mang pinatutungkulan. ang imbay ng mga kamay at hiwatig ng pagwawalang-bahala. Ang pangambang sumisigid na kilabot sa kanyang mga laman at nagpapantindig sa kanyang mga balahibo ay waring dinaklot at itinapon sa malayo ng isang mahiwagang kamay. walang pakiramdam-nakadarama siya ng kung anong bagay na apoy sa kanyang kalooban. "Adong!" Sinunsan iyon ng papalapit na mga yabag. hindi inilagay kung inilaglag.. Ibig niyang tumakbo. siya pang kinakaya-kaya. Ang gabi ay hindi napapansin ng lalabindalawahing taong gulang na si Adong. Sapagkat ang simbahan ay buhay ni Adong. palimos na po... Kungng ilang araw na niyang nadara iyon. "Palimos na po.. Ang maliit na ulong pinapangit ng suot na gora.

Nalaman kong napakapanganib ng buhay sa mundo at ang kaunting oras kong kasama ang aking mga mahal sa buhay ay napakahalaga. "Parang awa mo na paalisin mo na lang kami. may mga kilo-kilo ng bawal na gamot ang closet. bigla ko na lamang dimanpot ang rebolber ni Danny boy at binaril sa ulo ang lalaking nakasalamin! Mabilis ko ring isinunod si Sarge at ang dalawang nasa pintuan. Ipapadala namin sa iyo ang isang kilo ng shabu sa Boss ni Ipong at humingi ka ng tawad sa pagpatay mo sa kanya. Laking gulat ko nang binaril din niya sa ulo ang dalawang bata! Nang itututok na sa amin ang baril. Hawak din namin ang laman ng wallet ng babaeng kasama niya. Isang lalaking tinatawag nilang Sarge ang nagsalita. Napansin ko rin na ang isang binatang sibilyang nagtatago sa mesa ay tumakbo palabas at maaaring tumawag siya ng tulong sa malayong lugar. Binunot nito ang kanyang automatic pistol. Hindi ko alam kung ako ay may nagawang kasalanan o wala. Nagmasid masid siya habang panay ang inom sa beer na hawak. Ipinasok si Ella ng Pulis sa loob ng apartment at nagulat sa nakitang duguang mukha ng lalaki sa sahig malapit sa pinto." Si Ella nama'y iyak ng iyak sa akin at nakakapit ng mahigpit at sinabing. Ang ingay ay di maiihalintulad sa ingay ng dalawang taong nagtatalo ngunit ito'y ingay na parang may batang nagmamakaawa. Kami ang mga pulis at nasa kapangyarihan. "Wallet ko yun!" ang pabulong na sinabi sa akin ni Ella. Tanghaling tapat. Nagawa ko yatang basagin ang kanyang bungo.. Nang nabuksan ko ang pintong kahoy. Malamig ang hanging galing sa air con ng ospital. Buhay pa raw siya at nasa rehabilitation." ang sabi niya. nagmakaawa naman akong wag niyang tangayin ang aking nobya. Wala akong maaninag anuman sa labo ng salamin ng bintana. Hindi ko na alam kung sino ang masama sa kanila at ang hindi. Ahhhh Halika nga dito". Kung mabubuhay ka lang. ibabato ko na lang ang radyo ng may marinig akong ingay galing sa dingding ng aking maliit na kwarto. Nasa police station ako at lahat ng pulis ay nagulat sa aking paglabas. Maraming dahilan kung bakit nangyayari ito at mas lumalala pa. Ang alam ko lang ay kailangang magawa ko ang aking makakaya upang matulungan ang mga batang biktima ng isang taong walang kaluluwa! Kinuha ko ang salamin sa itaas ng lababo para gamitin sanang armas kung sakaling aatakihin ko ang mamang ito. tila'y umiinit ang sinag ng araw. nasaksihan namin ang pulis na sumasakay ng sasakyan nang siya'y paputukan ng apat na kalalakihan. Hindi ko inaakalang ganito na kasama ang mga tao sa paligid. Binaril ko sa ulo ang nagbubuhat kay Ella. Hinayaan ko lang siya sa tabi. Hindi ka makakalusot sa amin kung mabubuhay ka man. Maraming tao ang naghihintay lamang na mangyari sa kanila ang ganitong sitwasyon bago nila seseryosohin ang kanilang paligid. Lumapit ako. Sa hindi inaasahang pagkakataon. ang pintong bakal ay naka-kadena na't naka-padlock. Hindi na ako makakilos sapagkat namamaga na ang aking binti. Wala kang magagawa kung ayaw ka na naming mabuhay pa. "Ikaw ba yung nakatira sa kabila. Siya'y nagpatuloy magsalita. Kinapkapan ang jacket ng pulis at may nakuha silang pitaka. Pakiramdam ko'y sadista na rin akong tulad niya. ang baril ng patay na pulis na tinatawag nilang Danny boy. ang kapayapaan.Impyerno Sa Lupa By E. Mama! Papa! Huhuhu. "Kahit sumigaw ka ng malakas walang makakarinig sa iyo dito! Umiyak ka kung gusto mo!" Naguusap usap sila at pinaupo ako sa bangkong kahoy na walang sandalan. Siya na ngayon ang umiiyak at nagmamakaawa. Gulat na gulat naman si Ella sa itsura ng lalaking duguang nakahalindusay sa sahig. Sa labis kong pagkagulat. Sinubukan kong lumabas sa fire exit. Ang init ng araw ang gumising sa akin. "Sir. Wala akong magawa kaya't binuksan ko na lang ang radyo sa tabi ng aking kama. Wala akong nagawa kundi bitawan agad ang kutsilyong hawak ko. Bumaba kami sa hagdanan ng fire exit at tumakbo sa kanto. ako'y biglang nahagip sa aking binti ng kanyang patalim. Habang nasa gawi kaming kanluran. naroon naman ang bangkay ng isang lalaking teenager. Pumunta sa refrigerator ang pulis at kumuha ng beer in can.." Samantala. Malaki ang kanyang patalim at simula na akong nataranta sa loob ng banyo.. Ang rehas sa pintong bakal na kumukulong sa akin ay napakatibay. akala ko'y katapusan na namin ngunit bigla siyang napaisip at tumingin sa labas. lumaki ang problema namin! Dahil sa iyo. Kinausap niya kami. Halos di na rin makaihip ng malamig na hangin ang aking Electric Fan.." ang iyak ng batang kawawa. Nanghihina na rin ako at nahihilo. Madali ko namang dinala si Ella sa Banyo kung saan ako pumasok. Kasalukuyang tinatali at pinipiringan ng lalaki ang dalawang bata. Isang babaeng pulis ang unang bumunot ng baril sa akin. Si Ella nama'y napaluhod at umiiyak. pinosasan ako't piniringan. Basag ang ilong ng lalaki at tapyas ang ibabang labi nito. binaril ko silang isa-isa na di ko nalalaman kung paano ko ito nagawa. Nilagay din ng pulis ito sa kanyang itim na bag. "Ang bangkay ng tatay ng mga bata ay nasa kwarto mo na. "Papatayin ko itong bebot mo kapag sumunod ka! Tigas kasi ng ulo mo eh!" Hinawakan niya ng mahigpit sa kamay si Ella. Nilapag ni Sarge ang pitaka ni Ella. "Oo ako" "Ako yung naglock ng pintuan mo. Si Ella. tumawag ka ng pulis dali!!! May rapist dito!!! Ella si Rico ito dalian mo tumawag ka na ng pulis!" Si Ella nama'y hindi sumasagot sa labas ng pinto. Ang alam ko lang sa ngayon ay ang aking kapalaran ay nasa inyong mga kamay. Siya'y wala nang malay at walang pang-itaas na suot!. Nasubukan ko ring sapakin sa mukha. ang mga pictures na nakita sa aking apartment.." Nagsasalita ang lalaki sa lapag kaya't laking gulat namin nang makitang pinaputukan sa ulo ng pulis ang lalaking nasa sahig. "Makinig kang mabuti. Wala akong dalang ano mang armas sa aking kamay. Umupo ako sa isang bangko sa hindi kalayuan at si Ella ay pumunta sa phone booth upang tumawag ng tulong. Umiiyak ako't takot na takot. Inisip ko rin na nangangailangan ng kaunting pasensya at tamang oras ang pag-atake upang magawa ko ito ng tama. Nagpaluha naman sa akin ang boses ni Ella na nasa kabilang dulo ng van. Sa boses pa lang niya'y mukhang mamamatay tao siya." ang pagmamakaawa kong sinabi sa pulis. Hindi ko hahayaan ang mga hayop na tulad ng lalaki sa kabilang bahay na makagawa muli ng kanyang kahayupan. papatayin kaming dalawa.. Hindi rin ako pwedeng maghintay na lamang ng kasama dahil ako'y nagiisa lamang sa inuupahang apartment. maawa kayo sa akin. Natatakot naman akong sumigaw ng tulong sa labas baka bigla na lang patayin ng Lalaki ang dalawang bata sa kabilang bahay. Nang palapit na sa pinto ang lalaki upang buksan ito. "Nasaan ang babae? Anong ginawa ninyo sa kanya?" "Nasa interrogation room din po Sir. Nakita raw nila akong yakap yakap ng mahigpit ang aking Ella. Nagdilim ang aking paningin na para akong masamang tao. . Bumubunot ng baril ang isa sa aking kanan ngunit huli na siya sapagkat binunot ko naman sa kaliwang kamay ang baril sa lalaking nakasalamin na nasa aking harapan at binaril silang isa-isa. May nakuhang makakapal na pera ang Gago. Biglang may kumatok sa pintuan at sila'y napatingin dito. Mabilis akong lumabas ng interrogation room. Natakot ako na baka pati siya'y madamay sa nangyayari! Narinig rin ng Lalaki ang kanyang boses kaya't dumampot ito ng patalim. "Bitawan mo ang kutsilyo kung ayaw mong paputukin ko ito. Nasa interrogation room. Binalikan ko agad si Ella at niyakap siya ng mahigpit. Taimtim na lang akong nagdasal na matapos na ito. Isang nakatayo at isang nakaupo at lima pang iba sa aking kanan. Tinignan nito ang kaniyang baril. Dinampot ang dala niyang bag at sinipa pa ito sa ulo.. Inilagay sa bag ito at napatingin sa amin. kakasuhan ka namin ng murder at rape..D. Ngayon ako na ang nasa kalagayan ng mga minamalas. Tanggalin ang posas niya!" May nagtangal ng posas sa aking mga kamay. Tinanggal ang piring sa aking mga mata at ako'y nasilaw sa liwanag ng bumbilya sa aking itaas. Sa isang kisap mata. ako'y nasa ospital na at nakaposas. Inilagay naman niya sa kanyang mga bulsa ang nakakalat na 50 peso coins. Hinampas kong paulit-ulit ang kanyang kamay na may hawak na patalim." Ang sinabing madiin ng lalaking nakasalamin sa akin. Mga pulis kami. Narinig kong muli ang iyak ng mga bata nang ako'y nasa banyo nila. Traydor sa atin yung gago sinolo niya ang mga nakuha ni Ipong. siya'y umiiyak. "Rico. Binulungan niya si Ella na wag sumigaw dahil kung siya'y sisigaw. Nakita namin ang picture niya sa bahay. Dahil sa iyo. kumapit patungo sa kabila at sumilip sa kanilang bintana." ang sabi ng nakasalamin. Wala kang magagawa kung ano man ang gusto naming gawin sa iyong girlfriend. tinganggal ang safe upang ipakita sa aking gagamitin niya ito. Sa van ako'y nagmamakaawang wag kaming sasaktan ngunit tuwing ako'y nagsasalita'y hinahambalusan ako sa tiyan. hinarang na agad siya ng apat na kalalakihang pumatay sa pulis. "Pakiusap wag mo siyang sasaktan. Siya'y duguan at di na makakilos. babala para hindi ka na manghimasok pa sa hindi mo buhay! Bakit ginawa mo pa ring pumasok sa apartment na 'to ha? Matapang ka rin ha! Nagawa mong labanan ang mamang ito. Nakita ang hawak kong baril kaya't silay nagbunutan ng baril. Bahala na kayo sa akin. Nakatira yan sa tabi ng apartment. nagmadali na akong lumabas at nakadampot ako ng bakal na tubo! Inihampas ko ito sa ulo ng lalaki at siya'y natumba sa sahig.L. may ipag-uutos kami sa iyo na dapat mong sundin. Lumabas ang pulis bitbit ang kanyang itim na bag at rebolber. Lumantad ang bangkay ng isang babae na walang saplot sa katawan." ang sagot sa kanya. malaki ang butas na tatakpan namin! Kung ayaw mong walang mangyaring masama kay Ella. Oh God Please. Lalong dumanak ang dugo sa sahig ng apartment. Kinuha ko ang baril ng dalawa sa mga patay sa sahig. Ang alam ko lang ay hindi na ako mabubuhay pa kung hindi ko gagawin iyon. Wala si Ella sa paligid. Ella ang nakalagay sa kanyang I." ang sabi ng Pulis sa akin. don't let him take me! Pleaasee!! Parang awa niyo na. Walang natirang buhay sa kanila. Wala na akong pakialam doon. Narinig kong may munting tinig ng isang bata ang tila'y hinahalay ng matandang Lalaki! Narinig ko ring may isa pang batang lalaki ang umiiyak at nagmamakaawang pakawalan ang kanyang kapatid. Ako nama'y duguan at basang basa sa pawis. Nakuha namin iyan sa bulsa ni Danny boy.. Nanlalamig ang aking paa't nanginginig ang aking kalamnan. Iniisip ko ring minsan binabaliwala ko lamang ang mga nakikitang karahasan sa tv at walang pakialam sa mga nangyayari sa ibang tao. Sumigaw ako. May nakita akong dalawang lalaki sa aking harapan. Niyakap ko siya't sinabing "God is with us sweetheart. Minell Abril taong 2034. Mahirap paniwalaang lahat silang naroon sa kwartong madilim ay mga pulis dahil dalawa lamang silang naka-uniporme at mga di mukhang pulis ang iba. Wala akong telepono. "Wag po. Iniisip kong maraming sanhi ang mga kademonyuhan. May narinig akong boses na nagsabing. Simula nang bumilis ang pintig ng aking puso sa takot." Bigla siyang pinatid ng lalaking nakasalamin at sinabing. Umiiyak na ako sa takot. Tinatanong lang din siya at kinakausap. Nasangkot siguro dahil ang sugat sa binti't paa niya'y parang gawa ng kutsilyong hawak ni Ipong. Lalabas na sana ako't lulusob nang may bigla akong narinig na ugong ng isang sigaw galing sa labas! "Rico! Rico! Nandidiyan ka ba? Hello!" Boses iyon ng aking nobyang bihira lang kung bumisita na si Ella sa labas ng bahay at hinahanap niya ako sa aking apartment. Payapa na akong nakahiga. Ang pinto ng fire exit ay may kalumaan na't kinakalawang. at mga baryang 50 pesos sa mesa sa aking harapan. Sa sobrang inis. Hindi ko na mapigilan ang galit sa loob ngunit nangingibabaw ang aking takot. Nararamdaman ko ang lamig ng sahig sa aking hubad na paa. Maynila. "Tumahimiiiik kaaa. Maliban sa bangkay ng teenager. "Ella. Nagpatuloy siya sa paghahalungkat at nang buksan ang closet. Inisip ko ang dalawang batang pinatay ng isang tiwaling pulis. naka-jacket na itim at naka baseball cap na itim... Tulong mula sa masasamang pulis o mabubuting pulis. Nagdugo ang binti ko at duguaan ang aking pantalon. Makinig kang mabuti sa mga sasabihin ko. Masakit ang ulo ko dahil sa puyat na inabot sa overtime. Siya iyon dahil may picture. Sa may di kalayuan. buhat buhat siya ng isang lalaking tauhan ng nakasalamin. Pinilit kong tumayo at binuksan ang front door. Tumambad sa aking harapan ang . Pagkagising ko. Lumipat kami ni Ella sa ibang direksyon. Maaaring siya'y nagtitipid ng bala at may natunugan siyang kaaway sa labas. kausap ang lalaking naka salamin na medyo may katandaan.38 caliber na baril ng isang pulis at nakatakip ang isang kamay niya sa bibig ni Ella. Naghahalungkay ang pulis sa ilalim ng kama. Yakap ko pa rin si Ella at di ko na man lang namalayan na nawala na ako sa aking kamalayan. Ibinulong ko kay Ella na ang lalaking iyon ang rapist ng batang nakapiring. Balak din niyang solohin. Agad akong pumunta sa pintuan para lumabas at humingi ng tulong sa mga kapit bahay. Nakahubad at pawis na pawis ang lalaking ito at pinagpatuloy ang kanyang kahayupan sa batang babae. Naalala ko na sira pala ang aking radyo. Huminto ang van at lumakas lalo ang kanyang iyak. ngunit napansin kong plywood lamang ang tumatakip sa dating pinaglagyan ng Air Conditioner. Bawat kanto'y tila ang layo ng agwat. Hinampas ko pa siya ng paulit ulit hanggang magdugo't mawasak ang kanyang mukha. pakawalan mo siya. Nanginginig ang aking mga laman sa pinagsamang takot at galit. "Narinig mo ba yun bata? Nasa maayos na kalagayan ang girlfriend mo. "Anong nangyari dito?" ang sabi ng pulis. Doon ko na lang rin nalaman na ako ay may tama ng bala sa kaliwang balikat. Tinanggal ko ito at pumasok sa kanilang banyo ng dahan dahan. Dinampot ko ito't hiniwa ang ari ng lalaking nakahubad. Siya'y naka uniporme. Pumunta sa gawing kwarto ang pulis at inalis ang kumot ng kamang puti. Iniharap ang kanyang rebolber sa akin at sinabing. Ang tanging alam ko ay nasira ang buhay ko ng isang iglap lang. May anim na katao sa loob ng police station at ang isa sa kanila'y sibilyan. Kapag nagawa mo ito. Lumapit ang dalawang lalaki. tila'y may napansin sa labas ang tiwaling pulis kaya't binitawan niya ang kamay ng aking nobya. Naisipan kong pumunta sa banyo kung saan naroon ang fire exit. Nagsisisi akong inubos ang oras ng aking buhay na walang kabutihang idinudulot sa kapwa tao. Hindi ko alam kung paano nila kami natagpuan. papakawalan namin si Ella. Maaari ring maisipan na rin niya akong patayin sa dahilang siya ang pinakamalapit na makakarinig kung ako'y sisigaw at sapagkat kung gagawin niya ito'y napakadali lang dahil nasa sulok ang aking apartment at hindi mapapansin ng sino mang gustong magtangkang tumingin. Mabagal ang aming takbo dahil sa duguan kong binti. Madilim ang paligid at ang ilaw sa aking itaas ay ang nag-iisang ilaw ng kwarto. "Tumahimik ka! Tumahimik Sabi!" yan ang sinisigaw ng Lalaki. God is with us. Binuksan ang pinto ng isang lalaki sa tabi. Inilapit ko ang aking tenga sa dingding upang marinig ng mabuti ang nangyayaring gulo sa tabi ng bahay. Ngunit hindi pa siya nakakarating. Dinala ko siya sa labas ng interrogation room." ang sabi ng pulis sa akin. Malamang patuloy na magwawagi ang kasamaan kung hindi kikilos ang bawat isa para matugunan ang pangangailangan ng lahat. Tinangay kami sa isang van. Please. Napansin kong bukas ng kaunti ang pintuan ng banyo kaya't ang salamin ay nagsilbing gamit upang makita ko ang nangyayari sa sala.

Mahina niyangsinabi. sa umiika niyangpaa. Hindi siyamakasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. puwede ka nang lumayaw ngayon din.Lumabas si Li Hua. binuhay ang makina at pinatakbo. lulutuin pa ang mga gulay. luto nab a ang hapunan? Kung hindi. Masyadong mahina at mababa angkanyang boses. Si Li Hua.pinakulo ang tubig. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sapingga pauwi. pag-uwi ang asawa niyang sugarol. Kabisado na nila ang nangyayari.kokak…‖Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit nakalsada. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Habang sinasamsam at inaayos ang mgachips. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chai-sim sa kabilang gilid. Sinapo niya ngdalawang kamay ang kanyang ulo. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi.nan buman siyaparamagh n almu .iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila.Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. tiyak na may mangyayari. Samadaling sabi. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay atsandaling tumayo. hindi malaman kung ano anggagawin.―Ah Yue. pangko sa likod ang umiiyak atinaantok na kapatid. na umuungolpa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. Bahagyang nanginginig ang kanyang mgakamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. ―Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingayn kan gasawa. huwag kang umiyak. Si Siao-lan. palinga-linga. Noong umaga‘y nanguhasiya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay saluma at sirasirang banyo.‖ Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. Ang buong bahay aynapuno ng bango ng nilulutong gulay. ang maingay na boses ng mgasugarol. nanginginig sa takot.Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi.napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. Lalongpumula ang mga mata niyang dati nang namumula. at luluraan sa mukha mismo. Hindi silanagkalakas-loob na magsalita.maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. baka natalo na naman sasu si Li Hu Pagkatapos kumain at habang gal a. walang tinag at hindimalaman ang gagawin.Di kaginsa-ginsa‘y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labasng pinto. Sandali. ang anak niyang babae na tatlong taonggulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. Ito talaga ang kailangan ko. sa kasabikang magkaroon ngmainam na buhay pagtanda niya. Naisip kongbaka narito kayo.. ha. Ngunit nang matanto niyakung sino ang babae.Wala kanga lam kundi kumain!‖ Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang angbabae‘y papunta sa banyo. Pagkatapos aypumasok sa kotse. Hindisinasadya‘y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si Lian-Chiao na kinse anyos pa lamang noon. nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. pangalawang apt…isanglibo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!‖Malaki and panalong iyon. Payat siya at maliit. Bigla siyang kinabahan. ay larawan ng isang tunay na manghihithit g yan ngopyo:payat at matangkad. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. at kumatok uli siya ng buong lakas. matamang nakatingin sa mesa. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. galit. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat nabagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. Ha. Ang pinakamalakas na dagok kay Lianchiao ayang pagkamapamahiin ni Li Hua.Ang mga lumipas na g yan pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal napumapailanglang sa lambak. Lahatng kanyang pag-asa ay nabigo. Winaldas niyang lahat ang manang iniwanng ama niya. Si Lian-chiao atang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. humihiyaw. kiming sagot ni Ah Yue.natitigilan at hindi makakilos. atnakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Sandalisiyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya.Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sabahay. pagpunta sabahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito.hn nasiyan igilsapaggawahanggang ngayon maliban sa g gon anda g sal i di at sandaling pahinga noong tanghalian. Wala na iyong laman. Paano niya malalaman na dahil saipinagkasundong kasal. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad.Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. bakithn mo kayan magbayad?‖Lumu n naman sa sahg an lalak at dinlaan an ngu Hu i di g ra a i g i i d so. Mahimbing na natutulog ang dalawa. naaanod. may humimok kay Li Hua. ―Natalo ako ng biente dolyarngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop.ang mangkok at chopsticks.dahil marahil sa hangin. Pumikit siya ngunit hindi parin makatulog. makban ang mah g ahabaniyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. Ngayon. at nakangiwi ang maputlang mukha. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig saisang balde na kauuwi lamang niya. at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran. kailangang tumingkayadsiya at tumingala. g. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. mga biente-singko anyos. pinupunasan ang nagmamantikang nguso. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay.Halos kasimbilis ng kidlat. Kapagwalang nakain. ―Lintik! Gabi na‘y hindi pa luto ang hapunan. Hindi siya makapagsalitadahil sa pag-aalala. Nanlabo ang kanyang mga mata dahilsa luhang napigil ang pagpatak. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag nabahay… . Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote atnaglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. paghithit ng opyo. ngunit hindi siya puwedengmagbagal ng kilos. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalosa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto samadyon g!‖―Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. aalis ka na naman?Ako‘y…‖―Ano? Hindi ako aalis!‖ Napakalakas ng boses ni Li hua. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. ―Nagising ako saiyak ni Siao-lan. tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay. ang asawa ni Lian-chiao. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagaykamakailan lamang.Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buongbuhay nito?Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. ―Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad…dalhin ninyo ako sa ospital…‖―Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawang-pag-sa. kaya dinala ko siya dito…‖Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. Makukunan kaya siya? Mahirapsabihin. naaanod—kasinggaan ng usok. Dahil mataas ang alambre. ipinakikita angdalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. ―Ha. at bunutin ang ligaw na damo. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nitodalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon.Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae angisisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte.―Masusunog na ang inasinang isda.Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kungminsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig.―Kokak. ha? Gustomo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?‖―Itay… Nagsasampay lang ako…‖. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. Baka ka mahulog!‖―Opo!‖.nagkapira-piraso. Kungilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada.Inaakalang aalis na naman ang lalaki. Kinakailangangisan mun n Lian iaoan sipitn tabi a i -ch g g kalan para man guha ng panggaton Tu lon siSiao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok. nakabuka ang medyo laylay na bibig. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao.Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lianchiao.Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. Pumayag ang maybahay ng towkay naipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isangbunton na ang nasa harap niya.May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo.Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sapaglilinis ng katawan nito.‖ Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mgadaliri.Si Li Hua.dadalawin ko kayo bukas. Kinuha ni Lianchiao ang kumot at itinakip sa kanila. ―Inay. ha…‖―Ai-yo…yo…‖―Hoy lumakad ka na.Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho.Muling bumugso ang hangin.napaiyak na rin si Lian-chiao. Isangmunting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. Umalis ka ba parahanapin ang kalaguyo mo?‖―Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. At ang masama pa. nilapitan ang maliliit na batang babae. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. Sa lahat ng mga taongpatay na o buhay pa. Hinahanap niya ang nanay. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina. kasama ang kapatid ko. Dahan dahan siyang bumaling. Tumango lamang siya. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. ―Khe-ta… khe-ta…‖ at paminsan minsan ng malakas na pung!Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. Pagkatapos…pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan. hiniwa ang mga gulay.―Inay. na kumakain pa. mabilis siyang tumakbopara kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ngkubong walang dingding. Tuamahip ang kanyang puso.Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. kumbot ng kaunti angilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. ―Anong nangyari? Bakit gabing-gabi naay narito ka pa? Pung! Teka. ha! Quadruple! Unang apat. Madalas siyang huminto dahilsa sumusumpong na sakit. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. nagsimula siyang maghubad. Si Ah Yue. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlongaraw. nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isangisinampay ang mga damit sa alambre. Luhaan ang mga mata niya. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. samalaki at bilog na tiyan.. Umaalog ang malaki niyang tiyan. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba‘t ibang bahagi.Abala sa gawain si Lian-chiao. Iyon ang maybahay ng may-ari ngkapihan. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyangasawa. Mga ilang araw pa lang angnakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. Kahit pago napagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho.Dahil tapos nang magalaba.balisa si Lian-chiao. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan.Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. ―Handan a ba ang tubig na pampaligo?‖―Ihahanda ko na ang tubig. Malaki ang kanyang tiyan. Ibinuka niya ang bibig. gustongmawala ang mga bituing nakahihilo. anong mangyayari sa bahay kungbigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sakama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. Nag-aalala siya.Mahangin at maginaw nang gabing iyon.Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. Lumakad siyang muli.Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. nangangambang tumingin at nagtanong. kinuha ni LiHua ang lalagyan ng tsa. Napakaliwanag s loobat maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. mag-ingat ka. dinidilaan ang mga labi at tinitignan angnakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyangasawa kapag nagging masama ang ani. piniliniya para maging manugang si Li Hua. Lumpong Chun! Napakagalingnitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. marahang nagssaita si Ah Yue.ihahanda ko na…‖Mabilis niyang itinabi ang siyansi. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. Walang makasisisi sa kanya. at nagkakandautal na.parang bahaghari. hindi makatulog si Lianchiao.‖ Si Ah Yue iyon namas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon.‖ Walang lakas ng loob si Lianchiao natumingala man lamang. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya atalak.―Sssst…‖ Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraanng pagsasmpay ng mga damit sa alambre. hindi matatag. Malapit na siyang manganak. ―Ah Yue. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko angnakababatang kapatid. umuungol o tumatawa…Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. Sakagustuhang magkaapo kaagad. Dahil dito.―Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka!Kung gusto mong lumayaw. Sa tabi ngpugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong.Si Li Hua. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!‖ Lumabas sakotse si Lian-chiao. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob namagmaktol at mangatwiran. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy napanggatong at namitas ng tafeng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyangpampaligo pagkapanganak. kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!‖Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Mabait ka diba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Madaling mapansing nagdadalantao siya atmalapit nang manganak.Nang marinig na kailangan niya ng pera.Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. o baka namannapakahina ng katok niya. Bigla iyong pumihit. Manganganak na ang misis mo!. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. mabagal. uuwi ang tatay ninyo…‖ Habang inaaliw si Ah Yue. Mataposnakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. lumura salupa. ―Ama ni Ah Yue. Sapo ngdalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. Marami siyang bisyo: pagsusugal. mandidilat agad iyon.Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. ―Pwe!‖. ang ina‘y namatay sa kanser sa dibdib. sagot ni Ah Yue. Tatayo siya.Nang dumilat si Lian-chiao. nakatayo pa rin atnakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas.‖ Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. biglang nahabag si Lian-chiao. Sino anggagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglagang bata.Habang pinapahiran ang luha a ilong. teka! Red Center ba ‗yon? Ha! Maganda!‖ Magaganda ang pitsaniya at medyo ninenerbyos siya. Naglalakbay ang kanyang isip. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. at mamatay siya. ‖Kras. at dodoblehin sa gabi.Pagkalipas ng ilang sandali. Alis! Alis! Sinong pumipigilsa iyo?.Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. Pung! Ang galing! Ang gandangpitsa ito.Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. Walang lumapit para buksan ang pinto. na anak ng noo‘y isang mayamang negosyante.TAHANAN NG ISANG SUGAROL Salin ni Rustica Carpio Ang maputing ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan. gising nagisin pa rin ang kan g isip. Kung hindi niyaaasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ngkanyang bahay.Natutuliro siya at nahihilo. Habang nakahigang walang tinag sa matigasna higaang kahoy. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. mu g ikinakalat sa lahat ng lugar.magkayakap. May pangit atnangingitim na bukol sa kanyang noo. Pagkahatid sa akin sa ospital. sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siyahanda. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa…ngunit ilang sandal lamang.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mgaguhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. at marahas nanagtanong. paglalasing.―Inay. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at untiuntingnasanay ang mga mata niya sa dilim. Mula alas-sais ngumaga. Bigla siyangnakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ngbahay. Kahitmayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…‖Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. Malakas ang ihip ng hangin. ―Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyongbumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. Galitna tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. ―Ah Yue. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. sino ang humahalinghing.

natumba ang lusong kasama ang matandang kuba.. Sa sikat ng araw. Ang mga am-ama ay umaawit na ng ay-eyeng— malalakas a nananawagan: iligtas kami sa anumang panganib. Hinaplus-haplos ni Sabsafung ang puno. Ang ningas ay kumain na sa tinipong kahoy.‖ Bigla ang bulalas na sigawan. May nagsisindak—mga lalaki. Dumating ang matandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan.?‖ ―Sabsafung..‖ Nasa tabi na ni Lifu-o ang asawang si Napat-a. Lumunok si Lifu-o. ―Apu Lifu-o. Biglang-biglang. kayamanang ginti.. pag-aari kaya.. paanyayahan muna ng panalangin!‖ ―Lifu-o. mga bata.. Hinahabol ng mga kabataang igorot ang baboy na papatayin sa canao.. ―Pangako niyang handog ito. Sa saglit na iyon. bumibilis ang pagtugtog sa mga gangsa. ―Idudulot na ang tap-pey... Sapagka‘t. iligtas kami sa mga kapahamakang darating. Itataas na ang kawa.‖ Kinabig bi Lifu-o ang balikat ni Napat. nakikita ba ninyo?‖ ―Lumalaki ang lamat. ―Ginto! Puno ng ginto!‖ Ang sigawan ay di-magkamayaw.at Sabsafung.‖ Dinulutan din ni Lifu-o ang matandang kuba. nang malakas na malakas. balikat at leeg ng anak ay nagiging magagandang guhit na hindi makapagkukubli sa katotohanang dalaga na rin ang anak...‖ Itinaboy siya ng matanda. ang mga matatalinong matatanda ng ato. Siya‘y nag-iisip. ama. ang ayayeng ay inaawitan ng muli. kabunian... Kailangang roon siya sa pagdaraos ng ritwal. Isang tanging piging iyon upang mag-alay kay Kabunian. ―Bakit kayo matatakot. gumulantang iyon kay Lifu-o. Naiiba ang ganda ng anak niya ngayon.‖ Babalik din sila riyo. Sa itaas. ―Ito ang itinakdang araw ng matanda.‖ Nagsasalita pa ang matanda ―Sa ikatlong araw. Ngayon ay ibig kong maghandog sa inyo ng aking alaala. Iyon din ang pintig ng buhay na naghahari sa kapaligiran.. gumulantang iyo kay Lifu-o. Ang hubad nilang katawang nasisikatan ng araw ay nangingintab sa pawis. kung ito‘y palatandaan ng isang ipagkakaloob na magandang biyaya. Magkahalong damdamin ng pananabik at pangamba ang nakalarawan sa mukha ng lahat. Iyon ay isang masamang pangitain. Humudyat si Lifu-o.‖ ―Oo nga. Takluban ninyo ako ng isang malaking kawa at ipagpatuloy na ninyo ang canao.ang mga gangsa ay unti-unting sumisigla sa nalilikhang tugtugin. at sa mga bundok ay tibok ng buhay sa pook na iyon . ama. Natanaw ni Lifu-o kung paano tinulungang makatayo ang matanda. Makintab ang buhok nito na sinusupil ng ap-pong. Doon ka. Sa paghahabulan ay napadako sa lusong na kinauupuan ng matanda... Hinahanap na nga siya. o. Isa iiyong matandang kubang pipilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong.. Ihahabi ni Napat-a si Sabsafung ng damit ng ginto. Naisip ni Lifu-o na makakatulong na sa kanya ang anak sa pangangasiwa sa pagtatanim at pag-aani sa kanilang kaingin. sa idinaraos na canao nakatuon ang pansin ng nakakaunawa sa kahulugan niyon: pagkakasal kaya pagsilang. Isang matipunong Igorot ang kumuha ng kawang hinihiling niya.‖ bahagyang nagulantang ang tinawag.. Sa magkabilang tabi ni Lifu-o ay walang katinag-tinag si Napat-a at si Sabsabung. paghingingpatnubay. Ang magiging bunga lamang ang maaari ninyong pitasin..!‖ Sila‘y nangangayupapa.. sa pagtungo ni Lifu-o sa kaingin. ang fatek sa braso.‖ Ang tinig niya‘y malamig. mga babae. isang kahoy ang masusupling. tulungan mong mapaayun sa katwiran... Ibig niyang ganapin iyon sa kanilang af-fong.!‖ Ang bulalas ay sabay-sabay halos na namulas sa bibig ng mga Igorot.. kadakilaan. Binalikan ni Lif u-o ang matanda.. Isa iyong matandang kubang papilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong. ―Nasaan si lifu-o?‖ ―Si Lifu-o?‖ ―Lifu-o. Ang kinang ng puno sa paningin ni Lifu-o ay lalong nagpaningning sa kagandahan ng anak. Ngunit. Ang pagdiriwang na tugging ito na nagliliklik sa mga labis.. Lifu-o. SA SILANGAN pumupusyaw na ang liwanag at nagkakahugis na ang mga puno sa pino. Muli itong naupo sa lusong..!‖ ―Dulatan ng karne ang mga anito: ilagay sa kiyag.... ―Hindi ka ba natatakot.. isa ring intugtukon sa ili na sumakop sa ato nila...suksok sa bubungan. Palakas nang palakas. ―Ihahanda ko na ang mga tap-pey at fayas. tila dumarampi sa hubad nilang katawan—pinatitindi ng malamig na simoy na itinataboy ng mga puno ng pinto at hindi makabawas ang salab ng ningas ng siga. pagtatanim. Naging lalong malilikot ang liwanag ng mga sulo..‖ pumukaw ang tinig si Sabsafung.... nang mabilis na mabilis. Sa makulay nitong lufid na nabibigkisan ng wakes. Kabunian. Nararamdaman ni Sabsafung ang lamig niyon.ISANG MATANDANG KUBA SA TABI NG CANAO ni. Ipinasiya ni Lifu-ong tawagin ang mga intugtukon. pataas na nang pataas.. napipi ang mga panalangin.. Kanina.. ay nakakita siya ng isang uwak sa gitna ng daan.!‖ At nakita ba ninyo.. ay napapatangay wari sa isang nagaganap na mahiwagang pangyayari—buong pag-aalang-alang na inakay ang matanda at dinala sa tabi ni Lifu-o sa gitna ng pinagdarausan ng canao.. Samantala. Nasa dilim na siya. ―ihanda mo na.‖ Binabalingan ni Lifu-o ang anak na nakalapit na nang hindi niya namamalayan. Nahiwalay na siya sa karamihang ngayo‘y nakapaligid sa kinakalusang baboy..‖ Nakiumpok si Lifu-o sa mga intugtukon.‖ ―Ibig mo bang ngumata ng tabako habang naghihintay?‖ Dumukot si Lifu-o sa nakasuklob na tinuod at iniabot na tuyong dahon ng tabako.‖ Iyon ay isang pagsubok.. Nananalangin. O.‖ pagaw wari ang bahagyang nagkatinig ang anak.. kayamanan. Ngayo‘y nakakapangyayari na ang kanyang katauhan. ang mga am-ama na kinabibilangan ng mga intugtugon ay bumubulong ang mga pangamba. matatanda.. Sa dibdib ni Lifu-o. humuni ang isang ibon. Si Sabsafung ang unang kumilos. ang tunog ng gangsa.. Sinundan ni Lifu-o si Sabsafung may ligaw na udyok na nanikit sa kanyang utak.! Isang halamang ginto ang tumuutubong ito.. sa malapit sa pintuan!‖ ―Magbibigay ng magandang kapalaran ang mga anito sa patnubay ni Kabunian. Tulungan mo ang iyong ina..... ha. nag-aawitan. Lifuuo.. Bumalik na nga sai Lifu-o sa bahay.. Sa hudyat ni Lifu-o dahan-dahang itinaklob ang kawa. ―Ama. sa tum-tum-tum ng mga gangsa. Apat na matitipunong igorot ang lumapit sa kawa.nangibabaw na sa awitan. Walang makapagsasabi kung siya at wala namang nag-aksaya pa ng panahong mag-usisa.?‖ Bumalik pagkaraan ng mga sandal ang lahat sa labas ng bahay na malapit sa binuhay na mga siga... Sa malikot na liwanag ng mga sulo at siga... Hinaplus-haplos ni Lifu-o ang puno. Nabasag ang kawa!‖ ―May nag-uusbong na halaman. Damit na ginto para kay Sabsafung. ang makikinabang at makislap na kataasan ay sumisilaw sa lahat.. ―Apu Lifu-o. Ama. nagkalamat ang kawa. ina. napawi ang awit. Sa saliw ng gangsa. Inilagay sa isang kiyag ang karne at ang kanin. Lumalakas ang awitan..‖ ―Oo nga.. Makiisa ka sa amin. makakas din ang pintig ng puso.. Bumalik na siya sa kanilang ato. Huwag ninyong gagalawin ang puno. ―Ang idinaraos ninyong Canao ay bibiyayaan ng mga anito. Sa biglang daluhong ng mga nagsisihabol. Dakilang Kabunian. naisip niyang isang tanging canao ang idinaraos.‖ ―Tugtugin ang mga gangsa. Ibig niyang magdaos ng canao... Simplicio Bisa Dumating ang matatandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan. ng kalos..‖ Tuhugin sa patpat..... Ang pagdiriwang ay natigil. Sabsafung? Ha. pagkatapos ay pagkalimot. Ang tunog ng gangsa ay napipi at ang mga katutubo ay bumaling sa biglang nagsalitang matatanda. taglay ang mga plato ng pagkain. nahinto ang tugtog. malusog na ang dibdib nito na naiitiman din ng iginuhit na fatek.? Ha.. at ang pagkaunawa: ginto.. Kabunian! Sa kalooban ni Lifu-o‘y naroon din ang piping dakilang dalangin: bigyan mo: Bigyan mo. kadakilaan. Samantala. may nakita si Lifu-ong na tila kakaiba—pang-akit Wari sa katauhan ng matanda. Ngunit bumalik ka na roon. Napat-a?‖ Pumayapa ang tinig ng ama ngunit ang kanyang lalamunan. Mamamasid-masid lamang ang matandang kuba sa pagkakaupo. Ang sumusunod ay marami pang sandal ng pagpanaw ng lahat ng muni... paghinging biyaya.. ang pinakadakilang bathala. Natutop ni Lifu-o ang dibdib. lumikha iyon ng mga anino sa dingding ng mga nakapaligid na tahanan ng mga Igorot—lumaki—lumiit— nagtatanghal wari ng isang mahiwagang sayaw. pakikipagdimaan... Ang pintig niyon ay napapayanig sa kaniyang katauhan. palago na nang palago ang puno. sa mga burol. ―Salamat. Sa malapit sa nakataob na kawa ay nakapaligid ang mga katutubo. Noon nagsalita ang matandang kuba sa isang makapangyarihang tinig na naririnig ng lahat...‖ ―Awitin ang ay-ayeng.‖ Manalangin. ng masagana at mahabang buhay ang mga nasa ato s ailing ito..‖ Sumisigaw ang isip ni Lifu-o: ―O. ang apdo ng baboy ay nakaturong palabas.. Napatay na ng matatanda ang baboy at kasalukuyang dinadarang na sa apoy. Ang totoo‘y hindi siya gaanong napag-ukulan ng pansin kung hindi lamang siya nadagil ng mga katutubong nagkakatuwaan pa sa paghabol sa iaalay na baboy kaugnay ng idinaraos nilang canao. at sa pagdaos ng canao. ang ay-yeng. Nasiyahan ang mga anito. pagkatapos ay pagliwanag ng isip ng isang katotohanan. pagkamatay kaya ng isang katutubi? At dinadaluhan nila ang ganitong canao at naiisip niya ang matandang kubang iyon ay isa sa naaakit dumalo. ng koongan. Huwag ninyong gagalawin ang pagkakataob sa akin ng kawa.... Tila sa isang panaginip lumalakad itong apalapit na puno ng ginto. mga baga na lamang iyon ng sigang kangina‘y nakatanglaw sa matanda. Dininig iyan ni Kabunian.. Nagsalita iyon ―Bayaan na ninyo ako. samantala... am-ama. Ngayo‘y natitiyak na ni Lifu-o na ang tinig ng matanda ang higit na makakatawag pansin...‖ Halos bulong iyon ng ina. at lumalakas ang awiitan. Pinisil nito ang hinawakang kamay ng anak.! . Naupo na ang matanda.... ang tinig ng matanda ay tila nanunuot sa kaibuturan.. bumalik silang masasaya.. Ang mga intugtukon. Ang init ng katawan ay magpapadaloy ng mainit na dugo.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful