ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa, puno ng awa sa sarili

, ay nagsimulang humagulgol. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo, isang matigas ang loob pero mabait na tao, na noon di‘y nagdesisyong Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na kunin siya uli, para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Dala ng nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Ang pananabik ay kagandahang-loob, ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay, kalakip ang sa pagkain na paminsan-minsa‘y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda pansit na iginisa sa itlog at gulay. Ang totoo, para sa sarili lang niya ang nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak, ang lalaki ay iniuuwing pagkain ng ama, lamang ay napakarami nito upang maubos niya napaiyak at kinailangang muling libangin. nang mag-isa; pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng Ngayo‘y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito‘y sansubo lang ng masarap na malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay pagkain , sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang ng kanyang dugo at laman. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang lahat, at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. wagas na pagmamahal sa patay na bata, kaya‘t madalamhati siyang nagtatawag, ―Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!‖ Nakita niya Anim lahat ang mga bata. Ang dalawang pinakamatanda ay isang ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat, maputla, at napakaliit – at ang mga alon lalaki, dose anyos, at isang babae, onse; matatapang ang mga ito kahit na ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong payat, at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina, upang tiyaking may parte rin ang maliliit. May dalawang lalaki, kambal, kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Pinilit siyang aluin ng mga kapit-bahay, na ang iba‘y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong, ―Maaring na nuwebe anyos, isang maliit na babae, otso anyos at isang dos anyos na paslit pa, katulad ng iba, ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte lasenggo nga siya at iresponsable, pero tunay na mahal niya ang bata‖.

ANG AMA

Salin ni Mauro R. Avena

sa mga pinag-aagawan.

Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. Mayroong siyang naisip. Mula ngayon, magiging mabuti na siyang Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng ama. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na dalawang supot na puno ng pansit guisado, at masaya nilang pinagsaluhan ang kiming iniabot naman ito agad sa kanya, tulad ng nararapat). Binilang niya ang papel-de-bangko. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Hindi na pagkain na hirap nilang ubusin. Kahit na ang ina nila‘y masayang nakiupo sa kailanman. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Pinagmasdan siya kanila‘t kumain ng kaunti. ng mga bata. Saan kayo pupunta, tanong nila. Sinundan nila ito ng tingin. Papunta ito sa bayan. Nalungkot sila, dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito, at ngayo‘y hindi nagang mga bote ng beer. uuwi ng pagkain ang ama; ang katunaya‘y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. Sa Pagkalipas ng isang oras, bumalik ang ama. May bitbit itong malaking kabila niyo‘y umaasa pa rin sila, at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama, supot na may mas maliit na supot sa loob. Inilapag nito ang dala sa mesa. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog, Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita, pero iyon ba‘y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Mayroong supot ng ubas at isang tiyak na walang pagkain, at ang mga bata‘y magsisiksikan, takot na anumang kahon yata ng biskwit;. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito Sabi ng pinakamatandang lalaki‘y biskwit; nakakita na siyang maraming kahon upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Madalas na masapok ang tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Ang giit naman ng mukha ng kanilang ina; madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa pinakamatandang babae ay kendi, ‗yong katulad ng minsa‘y ibinigay nila ni Lau mga gabing tulad nito, at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay Soh, na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Ang mamamaga, kaya‘t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik; masaya na sila bahay na katabi nila. Sa ibang mga gabi, hindi paghikbi ang maririnig ng mga ano man ang laman niyon. Kaya‘t nagtalo at nanghula ang mga bata. Takot na bata mula sa kanilang ina, kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila‘y hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. magtatanong kung ano ang ginagawa nito. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati, may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. Ang dahila‘y si Mui Mui, otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting, ay madalas kainisan ng ama. Uhugin, pangiwi-ngiwi, ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti, na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste, gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. Mahaba at matinis, iyon ay tunatagal ng ilang oras, habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay, namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata, na dimakatulog. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae, na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses; pero sa gabing naroon ang ama, napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa, iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito‘y nakakabulahaw na sisigaw, at kung hindi pa iyon huminto, ito‘y tatayo, lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito, sa kabuuan, ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian, si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Walang anu-ano, ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto, kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Pero pagkaraan ng dalawang araw, si Mui Mui ay namatay, at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. Nangolekta Di nagtagal ay lumabas ito, nakapagpalit na ng damit, at dumiretso sa mesa. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari‘y kanila na sana, nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. ―Tingnan natin kung saan siya pupunta.‖ Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. Sa karaniwang pagkakataon, tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha, pero ngayo‘y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod, habang pahikbing nagsalita, ―Pinakamamahal kong anak, walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Sana‘y tanggapin mo.‖ Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak, habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit, pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Sa isang iglap, ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon, pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli.

ay gusto ng isang masarap na kape. Dalhin mo at iyo nang lahat. Maniwalak ka sa akin. yong kakaunting natira‘y inubos ko sa pag-iinom. ―Huwag kang magsalita na parang baliw. Ay!—at itabi mo ang iyong baril—giginhawa agad ang pakiramdam mo.‖ Tumango nang may pagkaunawa si Nai Phan. kaya bilisan mo na. Isa kang lalaking tulad ko. ibibigay ko sa‘yo dahil mukhang kailangang-kailangan mo iyon. isang kuwintas ng bulaklak para sa iyong ina na mailalagay niya sa harap ng sagradong imahen sa bahay. Bakit pa? alam na alam ko kung anong laman nila. dahil meron akong mga ginawang masasama—dapat talagang mamatay na ako agad-agad. sa isip ko. naglabas ng baril ang estranghero at itinapat iyon sa puso niya. Walang kahulugan. ―Anong maipaglilingkod ko sa inyo sir?‖ Tanong ni Nai Phan. ―Suwerte mo na hindi ka nagpakita ng anumang takot o galit nang pagbantaan kita ng baril. hindi ko na kamumuhian uli ang daigdig. ―Hindi. Sa loob ng maraming taon ay iniisip ko: ―Sana‘y makakita ako ng isang tao na hindi pa naging buktot kasabay ng kabuktutan ng mundo. Tumindig na siya para umalis at pagkaraan. Sapat na ang makadama ka ng kapayapaan sa iyong sarili. ―Iabot mo ang salapi mo. Ano ba ang buhay kundi magkahalong eksperimento. Hindi ako nagtitiwala sa kahit kanino. kung paano sila tumawa at ngumiti. Hindi ako naniniwala na dahil lang daan-daan o libo-libo ang napasama. baka nga maraming taong naghihintay doon. ay makatatanaw kay Nai Phan na nakahilig sa kanyang maliit na silyang de-tiklop. pinarumi at dinungisan ng kasalanan ng tao. Baka nakasalalay dito‘y buhay at kamatayan. at hindi pa ako nakakita kailanman ng gaya mo kung magsalita.‖ Hindi nanginig si Nai Phan. Mga siyam na raan ang cash dito.‖ Hinimas ng kabataang lalaki ang kanyang baba at masusing naningkit ang mga mata kay Nai Phan. Sasabihin sa kanya ng mga kaibigan niya. habang inaabot ang pera sa binata. malayo sa paghahangad sa kayamanan.‖ Nawala sa dilim ang estranghero. pero huwag mo nang ipakita uli sa akin ang aking baril.‖ Pag ang Than Khun.‖ Mukhang naging mas masigla na ang estranghero. Kailangang-kailangan niya ng bagong pansala ng kape. Ang buong mundo ay parang hungkag. Hindi ko na ito kailangan. Hirap tayong lahat sa mga araw na ito. Hindi ito pagbibigay na ginawa sa galit.‖ umubo siya ng ilang ulit bago nagpatuloy. ―Ito na lahat iyon. Alam ko na puno ang mga bilangguan. pero hindi pa rin kuntento sa yaman nila.‖ Masayang tatawa si Nai Phan at sasabihin. walang anupaman na mapangangapitan o maigagalang ng tao. para magkaroon ako ng lakas para patuloy na mabuhay. Saan ka nakatira? Ano ang mga hilig mo? Ibig kong sabihin. para bisitahin ang pinakabago niyang pag-aari. kung paano nila mahalin at purihin ang isa‘t isa.‖ ―Kaya mo ba akong paniwalaan?‖. tulad ng isang masunuring bata. Sino ang gustong maging magnanakaw kung maiiwasan niya? Maaari ding nagkaatake ang iyong ama at kailangan mo siyang alagaan. kundi isang tunay na taong nilalang. Mas mabuti pa sila sa amin. kuntentong nakikipag-usap sa asawa. Iyon ang langit. ang may-ari ng tindahan.‖ ―Hindi mo kailangang umalis agad. Naging isang miserableng nilikha na ako mula nang araw na ako‘y ipinanganak. Wala kundi barilan. sa isa pa—hindi ako nagtatagal kahit saan. ―Tingnan mo. sa palagay ko ay maaari akong humanap ng gawain. hindi nakapagtataka na hindi ko gusto ang aking mga kapwa-tao. mabuti pang maging kuliglig na lang o ibong mynah.‖ Lagi niyang binibigyan ang mga ito ng malinis na tubig para panghugas ng paa. Naiisip ko palagi kahit pa nawawalan na ng pag-asa ang mundo at lumulubog na sa kalaliman. pero kahit hindi naging katangi-tangi ang nalalaman niya sa pagluluto. sa palagay ko. Iniabot niya iyon sa may-ari ng tindahan.kunin mo na. Uuwi na ako ngayon. Mangyari pa. nakawan. ―Lahat! Kung anuman meron ka. Ang daigdig na ito‘y punung-puno ng mga lalaki na gustong magpakita ng galit. Kunin mo na at umuwi ka na agad. Pero umayaw na ako. at paalam. ―Masama akong anak. Pero eksakatong gabi-gabi. bakit kita lolokohin? Alam kong hirap na hirap ka.‖ Naupo ang kabataang holdaper. ―Bakit hindi mo kunin?‖ tanong ni Nai Phan. ―Dapat na barilin ko ang aking sarili imbis na barilin ka. ‗Yan ang kaaway ng isang malinis na buhay. Ayokong makisalamuha sa mga tao. higit pa. Hindi tayo liligaya habang ang ating mga kamay ay nagsisikip sa mga sandata. pero hindi dahil sa baril mo. ―Narinig mo ba ang ubo ko? Natatakot ako na mayroon na akong T. Iyan ang tatak ng mababangis. Marahil. pero huwag mong ubusin lahat sa gamot. pasanin lang ako sa mundo. ganun na rin ang dapat gawin ng lahat ng tao. Kinasusuklaman ko ang paraan ng pakikipag-usap ng tao sa isa‘t isa. Ang mga bandido‘y maaaring mabuhay sa kanilang baril. pag hindi ko nakuha ang salapi. Wala ka nang dapat ibigay.‖ Inilagay ng kabataang lalaki ang baril sa kanyang bulsa. Bumili ka ng ilang mababangong bulaklak. wala nang ispesyal doon. Hindi ako dapat mabuhay.‖ ―Lahat ng tao‘y nagkakamali. ―Dapat kang magbukas at magsilbi sa gabi. Pag maulan. Pero nasusuklam akong makita ang sangkatauhan. patayan! Binabago nila ang mga lugar at mga pangalan. mas madali kang yayaman. Natuklasan ko sa wakas ang uri ng buhay na gusto kong tuntunin. ―Mas masarap matulog kaysa magpayaman nang mabilis. ang kanyang talino sa pagsasangkap sa isang masarap na luto ng sinangag ang kanyang naging tuntungan sa kawalang-hanggan. Hindi ako naniniwalang masama kang tao. Hindi ko sasabihin sa mga pulis. Wala silang panahon para panoorin ang paglubog ng araw o para umawit. sasabihin nito sa anak: ―Magdala ka rito ng kape mula sa tindahan ni Nai Phan. Mananatili ako nang isang linggo sa isang trabaho. Iyon ang ginagawa ko gabi-gabi. Gusto kitang makilala. ayokong tumanggap ng kahit na anong pabor mula sa kanila. Ibinigay mo sa akin ang lahat ng hinahangad ko. Ang mga taong naninirahan sa iskinita. dyan maganda ang negosyo. Maraming buhay ang maaaring mnakadepende sa pag-uwi mo na may dalang pera. dahil handa niyang pahintulutan ang kanyang mga parokayano sa walang limitasyong pangungutang. Mukhang patayan ang uso sa mga panahong ito. Minsan. Hindi mo kailangang malaman kung ano ang kabanalan o kung saan ito nananahan. Ngayo‘y nakatagpo ako ng isang taong ganun. pwede nyong bitbitin ang inyong mga sapatos hanggang sa aking tindahan at doon n‘yo isuot. ―Hindi pa kita nakita kailanman. patitikimin kita ng mga bala. . nagbabarilan ang mga tao sa iba‘t ibang dako araw-araw. Saan ako maaaring pumunta? Ano ang mga pinaniniwalaan ko? Hindi ko alam. Marami siyang maglagay ng gatas. Sinumang lalaki na magdadala ng baril ay walang awa o paggalang sa iba. pagkakamali‘t mga kabiguan?‖ sabi ni Nai Phan. wala siyang iginagalang kundi ang baril. ―Ibibigay ko sa‘yo ang pera. na kilala sa kanyang sinangag at kape at pagbubukas-palad. Pag pinatay kita. malakas ang katawan ko. na may kasama pang doughnut para kumpleto. Kung talagang gusto kong magtrabaho. pauwi sa kani-kanilang bahay sa kalaliman ng gabi pagkaraan ng maghapong ginugol sa paghahabol ng pera. makikinig si Nai Phan nang taimtim ang atensyon. Lahat ng perang ibinigay sa akin ng aking ina‘y inubos ko sa karera ng kabayo. na laging bumubulalas na nabubulok na raw ang sibilisasyon at moralidad. Hindi ito maunawaan ni Nai Phan. Sawang-sawa na ako sa lahat. Dito ka muna sandali at mag-usap tayo. Sinong nakakaalam? Siguro‘y may sakit ang iyong ina. At maiisip nila sa kanilang sarili. Alam niya kung paaanong magmahal ng iba. pero kailangan ng tao ang lunas pati sa kanyang isip at kaluluwa. kahit sinong lalaki. Mangyari pang dahilan ito lagi para magreklamo ang kanyang asawa. nahihirapan na kayo sa pagtatampisaw sa putik.B. mga lalaking marurumi ang isip. dalawang linggo. . ―Hindi ako interesado sa kahit ano.‖ sabi ng tagapamahala ng tindahan. isang mataas na opisyal na naninirahan sa may iskinita. Alam ko na ngayon na hindi ako naparito dahil sa pera kundi para patunayan sa sarili ko na tama ang aking paniniwala.‖ ―Nagbabasa ka ba ng libro?‖ ―Dati. hindi rin dahil ginawa niyang bukod-tangi ang sarili sa larangan ng pulitika o panitikan. Sa halip na sumagot. magagamot ng doktor ang katawan. may natitira pa rin kahit isang tao na hindi tao dahil lang ganun ang itsura niya. pero itinabi ko na ang aking baril. Dalhin mo sa kanya ang perang ito. ―Lahat ng tao‘y ganon ang pakiramdam kung minsan. Ang isang lalaking may dalang baril ay hindi nakakakilala nbg kapayapaan. at kumakaway ng pamamaalam.‖ Inilagay niya ang salapi sa mesa pero ang binatang holdaper ay tila hindi nagkalakas-loob na hipuin iyon. ―Hindi ko alam kung saan ako papunta ngayon. kung paano nila gugulin ang kanilang buhay. lahat ng perang meron ako ay nandito. ―Ang saya-saya nilang tingnan. Matapos magpalabas. inilabas niya ang baril. Pag ang tao‘y walang panahon para umawit. magiging tanyag pa rin siya. Mahilig siyang mamigay ng matamis sa mga bata nang hindi naghahanap ng pera.‖ Ang sagot na ito‘y may pinupukaw sa puso ng mga nakakarinig na mas mayaman kaysa kay Nai Phan. Mukhang walag anupaman sa mundong ito na karapat-dapat na paniwalaan. at sa amoy ng panganib. ano ang mga pinaniniwalaan mo?‖ Walang pag-asang umiling ang kabataang lalaki.‖ Ngumiti nang masaya ang holdaper. tulad ng ibang lalaki. ang puso niya‘y naghihirap sa takot at pag-aalinlangan. Mula ngayon. sasabihin ni Nai Phan sa mga estudyanteng dalagita: ―Mga binibini. iisipin mong nag-aalaga siya ng baka para doon!‖ Sa iskinita ding iyon naninirahan ang isang lasenggo na hilig nang lumitaw sa kaninan at tumula ng mga berso mula sa kwento nina Khun Chang at Khun Phaen. Yumuko si Nai Phan. ang tingin ko‘y pananagutan ng lahat ang mga kasamaan ko. Kalmante siyang nakatayo at sinabi niya sa tinig na parang nakikipag-usap lang. Hindi ko kukunin ang pera mo. pero sasabihin niya: ―Ang dalawampung satang na halaga ng matamis ay hindi ipinahihirap ng pamilya.‖ sabi ng kabataang lalaki. Eto. Salamat. tiyak na papatayin kita.‖ Isang gabi ay nagpunta sa sinehan ang kanyang asawa. . iyon ang dapat sa akin. pero ang buhay nila‘y laging gagambalain ng katotohanan na ang mga kaaway nila‘y maaaring sumalakay sa kanila nang wala silang kahandaan. Papadilim na at naghahanda na siyang magsara ng tindahan nang mabilis na pumasok ang isang kabataang lalaki. ―Sana‘y kunin mo ito. hindi na rin masyadong nakapagtataka. kahit isang ministro. isasara niya ang kanyang tindahan.‖ pagpapatuloy ngkabataang lalaki. Pero hindi ko ganap na pinanaligan iyon dahil wala pa akong nakitang ganun. Hindi dahil isa siyang mananayaw na ang paa‘y singgaan ng saboy ng bituin.‖ marahas na sabi ng kabataang lalaki. . kung paano mapagwawagian ang paggalang ng ibang tao. pero ganun at ganon din ang mga istorya. Paalam.AANHIN NINO ‗YAN? Vilas Manwat Salin ni Luwalhati Bautista Si Nai phan ay isa sa mga sikat sa kapit-bahayan. pero hindi ng mga kriminal. at nag-iisia si Nai Phan. . alam mo. naalala niya. pero nadaman niya na hindi maganda ang mga pangyayari. iniisip kung mag-uuwi ka ng pera o hindi. Itinaas niya ang mga kamay sa pagpupugay sa wai kay Nai Phan. bagkus ay nagkukumagkag pang magpundar ng mas malaki pang kayamanan. ay ganyan din ang gagawin ko kung desperado. idinugtong nito: ―Babalik ako para makita ka uli. at pag napatay mo ako. Ni hindi na ako nagbabasa ng dyaryo ngayon. Iniisip niya na bukas ay ipagbibili niya iyon. hihingi ang lasenggo ng isang libreng baso ng tsaang may yelo. na malugod namang ipagkakaloob ni Nai Phan. Ngayo‘y uuwi na ako sa aking ina na gaya ng sabi mo. para mapaniwalaan ko na may natitira pang kabutihan.

Walang malinaw sa aking isipan. Sino ang hindi mag-aakala na siya ay hindi ikaw? Huli na nang malaman ko ang katotohanan. Ngunit ang damdamin ko‘y tila tigang na lupang pinagkaitan ng ulan. Nakatitig siya sa sampayan ng lambat ni Tatay. At kailangang malaman ko ito. ang labi – lahat parang nakita ko na. Maliban sa takot na aking nararamdaman ay wala akong naintindihan sa pangyayaring iyon. Tumitig siya sa akin. Umiiyak na naman si Nanay. Iyan ang buhay ni Tatay. Ngunit sinabunutan ako ni Tatay at iningudngod sa lupa ang aking mukha. May ibig akong itanong tungkol sa misteryo ng lambat. "Celso!" Nag-aapoy ang mga mata ni Tatay na humarap sa akin. Tahimik at nakatingin na naman sa sampayan ng lambat. Saan? Alam ko na. Di ako nagagalit kundi humihingi lamang ng pang-unawa. Hinimas ang aking ulo. Kinabahan ako. "Pumanhik ka na habang ako‘y nakapagpipigil pa. Nagpumiglas ako upang makawal sa kanyang pagyapos sa akin. Nagdilim ang aking paningin. Nakita ko sa aking isipan ang mukha ng tao. Matapos makapananghalian siya‘y matutulog. Nahihilo ako. Umiiling-iling. Alam kong aabutin siya ng tanghali bago matapos ang kanyang gawain. Naalala ko iyong tao. Tinitigan ko siya. Talagang siya ang nakita ko sa salamin na nakasabit sa dingding ng aming bahay. Kailan mo pa malilimutan ang nangyari?" Tuluyang umiyak si Nanay. Totoong lumigaw siya sa akin. naririnig ko ang pigil ng paghikbi. "Hanggang ngayon ba‘y hindi ka pa nakakalimot. Muli niya akong niyapos. Ngunit lalong humigpit ang kanyang pagyakap. Nakatabako at nagtatagpi ng punit na bahagi ng lambat. Nagmadali akong tumakbo upang salubungin ang Tatay. "Huwag. Nadama kong inihahanap ko ang katarungan ang aking kalagayan. Umungol lamang si Tatay. Nasa malayo ang mga bangka ng mga mangingisda. Talagang mahirap intindihin si Tatay. Hindi nahihipo. Tomas? Alam ng Diyos na wala akong kasalanan. Ngunit ang tanawin sa bahay ay walang pagbabago. Ang langit ay nasa tao. Nagdatingan na pala ang mga bangka at nag-uunahan ang mga mamimili ng isda. katahimikan. malapit nang dumating ang Tatay mo. Sa kabilang silid. Galit na galit si Tatay sa ginawa ni Nanay. Bas Wala akong nakikitang pagbabago. At sabay kong narinig ang malungkot na awiting nagsasaad ng kasawian sa pag-ibig. At mula na namang naantig ang aking damdamin. Nagpunta ako sa kusinaan. Iyan ang sabi sa aking guro sa ikaapat na baitang ng primarya. At bigla akong sinampal. Galit. At di pa man ganap ang gabi balik na naman sa dagat. Nilabanan ko siya ng titigan. Biglang kumulo ang aking dugo habang iniisip ang nakasampay na lambat. Celso!" saway ni Nanay na nanginginig ang boses. Ngunit isang tadyak ang sumalubong sa akin. Maraming bagay ang dapat mailarawan. Lahat ay kasalungat sa dati niyang gawa. Mula noon ay hindi na ginalaw ni Nanay ang lambat. At naalala ko ang pangyayari noong itinapon ni Nanay. At madalas ang kanyang pagbubuntonghininga. sa salamin. Lahat may itinatagong kahulugan. Noon ay walang halaga ito sa akin. Nakalimutan ko ang ipinagbabawal ni Tatay. At mula noon ay alam mo iyon. Nilapitan ko si Nanay na malalim pa rin ang iniisip. At para akong hinihila. Pagkagising maghahapunan. Tulad nang nagdaang mga madaling-araw: ang ginaw. Humihingal ako ngunit di ko makuhang umiyak. Tomas. Malayo pa ako ng makita ko siyang nakatayo sa may dinaungan ng kanyang bangka. Naramdaman ko na lamang may maiinit na mga bisig na yumayakap sa akin. Nagbabanta ng parusa. Hinalikan ko ang kanyang kamay. May ibig sabihin ang tingin niyang nag-aapoy. Pinagmasdan ko ang aking sarili. Alam ko. Pagkatapos ipinabalik kay Nanay ang lambat sa sampayan. ang ilong. Luhaan na naman ang kanyang mga mata. "Wala siyang kasalanan. Mayamaya‘y tumakbo na ako ng matulin. Ang kanyang ginawa ang siya mong ginagawa tuwing ikaw ay darating sa madaling-araw. Masasaya silang nagkukuwentuhan habang hinihintay ang mga mangingisda. Patuloy ang awitin. Napatihaya ako ngunit tinangka kong makatayo. Lumingon ako sa laot. Iyan ay hindi langit kundi hangganan lamang ng pananaw ng tao. Di naman dapat katakutan ang kanyang mukha at boses. nandoon na naman si Tatay sa sampayan ng lambat. At iyan ang bahagi ng aking buhay. Tumayo ako at ibinaling ang paningin sa bahay-pawid sa ilalim ng kaniyugan. Sumalubong sa aking paningin ang maamong mukha ni Tatay. Umiikot ang aking paningin. Magkatulad ang inyong ikinikilos. Naluma na ito ngunit buong-buo pa rin sa aking paningin." "Talagang pambihira ang kanyang pagmamahal. Pagsisisi. Umiiyak ako. Di ko pansin ang mga gasgas sa dalawang siko. Masama ang titig niya sa akin. Lumapit ako sa salamin sa dingding. Nararamdaman ko ang kanyang pagmamahal nang tumingin ako sa kanya. Maliwanag ang langit. Pinagtataga ko ang lambat. Napabuntung-hininga ako. Unti-unting lumuwag ang aking paghinga." Sa labasan. Sumalampak ako sa buhangin. malapit sa kinauupuan ng dalawang lalaking may katandaan na. "Di ko gusto ang batang matigas ang ulo! Di lang sampal ang matitikman mo kapag umulit ka pa. Naramdaman ko ang panlalamig ng katawan at ako ay napahandusay sa kanyang paanan. Inilapag ang gitara sa ibabaw ng papag na kinauupuan. Sa laot ako nakatingin at pinagmamasdan ang galaw ng mga alon na pandagdag sa kagandahan ng kalikasan. Kung kailan natutupad ang kanyang pangarap Diyos lamang ang nakakaalam." Habang naglalakad ay sinalat ko ang pisnging nakatikim ng sampal. Naalala ko ang sabi ni Tatay. nakikita ko si Nanay na nakaupo at nag-iisip sa may hagdanan. Tulad ng dati. Hanggang sa nangangatog kong mga bisig ay yumapos sa mga binti ni Tatay. Humakbang pagkatapos. Nanginginig akong lumapit. At sa unang pagkakataon ay hindi ko inalis ang aking tingin sa kanya. Ngumiti siya at pinahid ang aking mga luha." nagmamakaawa si Nanay. Habang pinakikinggan ko ang malungkot na kundiman umalingawngaw ang mahinang pag-uusap ng dalawang lalaki sa tabi ko. Matagal. Bakit kaya hinihigpitan ako ni Tatay? Matapos akong mag-almusal." Dahan-dahan akong bumangon at sumuray-suray na lumapit kay Tatay. dilim – iyon din ang bumubuo ng daigdig ng aking kamalayan. Lalong humigpit ang kanyang pagyakap at kinabig ang aking mukha sa kanyang dibdib sa tapat ng kanyang puso. Unti-unting lumiwanag ang aking kamalayan. Langit? May gumugulo sa aking kalooban. Natanawan niya ako. Maawa ka sa kaniya. Mabigat ang pakiramdam ko sa aking katawan at ako‘y gumagapang. Ang kanyang mga mata. . Hindi naaabot. Hala. "Naririyan na naman siya. kunin mo ang mga isda at sumunod ka kaagad sa akin. Parang may nakita akong anino – si Tatay na sumusurot kay Nanay. Ngunit nauntol ang ibig kong sabihin nang magpatuloy ang kanyang pagluha.Paalam sa Pagkabata Salin ni Nazareno D. Kalawakan. "Ngunit. Matagal ko nang nakikita ang sampay na lambat. Ang sunod-sunod na paghikbi ay tila pandagdag sa kalungkutan ng daigdig. sumalubong sa akin ang bagong araw. Ikaw ang aking iniibig. Napalingon ako nang makarinig ng tugtog ng gutara mula sa di-kalayuang bahay-pawid. Hanggang ngayon hindi ko pa nakikita ang tunay na dahilan ng damdaming iyon na matagal nang umalipin sa kanya. Sa aking pag-iisa di ko maiwasan ang pangarap na magkaroon ng batang kapatid na nag-aangkin ng mabangong hininga at taglay ang ngiti ng isang anghel. Tumingin ako." Dinig na dinig ko ang mga kataga habang nagpapatuloy ang malungkot na kundimang naging bahagi na ng aking buhay. At naalala ko ang nangyari kanina sa dalampasigan. Umakma akong tumakbo ngunit nahawakan niya ang isa kong kamay. Kinabahan ako. "Lapit rito. Ngunit hindi ko nakikitang ito‘y ginagamit ni Tatay. Tumayo siya at dahan-dahang lumapit sa akin. Pati si Tatay ay natigilan at nabigla sa aking ginawa ay hindi ko pinansin. Maliwanag na ang silangan nang ako‘y bumangon. Nagsimula ang pagpansin ko sa lambat noong ito‘y tinapon ni Nanay mga dalawang taon na ang nakakaraan. Hindi nakikita. Naabot na kaya ni Nanay ang langit? "Ano pa ang hinihintay mo. "Huwag!" Naiiba sa aking pandinig ang pagsigaw ni Nanay. Napatingin ako sa dalampasigan nang marinig ko ang hiyawan. May luha ang kanyang mga mata. Mabilis ang aking paglakad at sa ilang saglit kaharap ko na ang taong naggigitara at umaawit. Hindi nawawala ang kanyang pag-asa. Bawal pumunta sa bahay-pawid na iyon. May bago na namang umaga." "Pumanhik ka. Naniniwala akong nagpapatuloy ang kanyang pangarap habang di pa namamatay ang babae sa kanyang buhay. Ano kaya ang misteryong napapaloob sa lambat na iyon? Alam kong alam ni Nanay ang hindi ko nalalaman. Pinagbuhatan ni Tatay ng kamay si Nanay. Hindi ko na alam kung gaano katagal ang pagkawala ng aking malay. Nasa dalampasigan ang mamamili ng isang dala ng mga bangkang galing sa laot. Hinanap ko ang itak ni Nanay na pangsibak ng kahoy. Mula sa aking pagkamulat ang pagkainip ay kakambal ng aking buhay. Isidra!" singhal ni Tatay. Wala namang dahilan upang iwasan ko ang taong nasa bahay-pawid. Ngunit alam kong iisa lamang ang kahulugan ng mga iyon. May karapatan akong malaman. Tomas. "Dalawin mo ako palagi. Ngunit bigla akong napatimbuwang nang matamaan ng malakas na suntok at napahiga sa pira-pirasong wasak na lambat. Huli na nang siya ay aking makilala. Kinusot ko ang aking mga mata. Sa aking kinauupuan sa may bintana nakikita ko sa Nanay na nakaupo sa may hagdanan. Sa labis na panghihina‘y umusad ako nang umusad. "Lakad na Celso. sa kwarto nina Nanay at Tatay. Ang kanyang amoy ay siya ring amoy na galing sa dagat. ha?" Hindi ako kumibo. Hinalibas ko ng itak ang lambat at saka lang ako tumigil nang ito‘y magkagutay-gutay na at nagkalat sa aking paanan. Bitbit ko ito at pinuntahan ang sampayan ng lambat. parang ibig himatayin. Bumaling ako sa pinanggalingan ng awit na ngayo‘y gumaganda sa aking pandinig. Nanlilisik ang matang tumingin sa lambat at pagkatapos ay bumaling sa akin. Humakbang ako ngunit biglang napatigil sa harap ng dalawang lalaking may katandaan na. Celso!" Malakas ang sigaw ni Tatay. Mahigpit ang utos ni Tatay. Pag-unawa. Nasasalat ko ang magkahalong dugo at pawis sa aking pisngi. Celso?" Ipinahid ko sa mukha ang suot kong sando. Buong-buo pa rin sa paningin ni Nanay.

napawi ang katuwaan ni Adong. Kay Adong. alisin na ang bagong lagusan sa ilalim ng lupa. ang nakikita niya ay irap. ang matandang pilay na kanyang katabi sa dakong liwasan ng simbahan. "Mama. Nasasaktan siya. "Diyan na kayo. hindi dahil sa may layunin sa pagiging naroroon. makita na naman ni Adong ang mga mukhang malamig. sa pangamba at kabangisan. walang pakiramdam-nakadarama siya ng kung anong bagay na apoy sa kanyang kalooban. Ilan pang barya ang nalaglag sa kanyang palad. siya pang kinakaya-kaya.. ni kanino man sa naroroong nagpapalimos. sa lahat. Naramdaman na lamang niya ang malupit na palad ni Bruno. ng paglayo sa Quiapo. Ang gabi ay mabilis na lumatag sa mga gusali. Ibig niyang ipagpatuloy ang kanyang paglayo. Adong? Sasaktan ka ni Bruno. sa malalamig na mukha. sa mga taong araw-araw ay may bagong lunas na walang bias. ngunit kailan man ay hidni nakarating sa kanyang bituka." ani Aling Ebeng na walang sino mang pinatutungkulan.at ang Quiapo. alisin na ang mga tindahang hanggang sa mga huling oras ng gabi'y mailaw at mabawasan ang mga taong pumapasok at lumalabas doon. Ang gabi ay hindi napapansin ng lalabindalawahing taong gulang na si Adong. At nakatingala naman ang mga hanay na iyon. ale... ang hakbang ay napapahalaga ng pagmamadali ng pag-iwas. kundi sa kaluluwa. Kungng ilang araw na niyang nadara iyon." Ang maraming mukhang nagdaraan ay malalamig na parang bato. hindi lamang niya ipinahahalata kay Aling Ebeng. Ang basag na tinig ay naghatid sa kanya ng lagim. sa kabangisang sa mula't pa'y nakilala niya at kinasusuklaman. Bagkus ang naroon ay bahaw na tunog ng babala. At halos araw-araw. sa makatunghay na simbahan. Ngunit ang gabi ay waring manipis na sutla lamang ng dilim na walang lawak mula sa lupa hanggang sa mga unang palapag ng mga gusali. Ang tingin niya tuloy sa mga ilaw-dagitab ay parang mga piraso ng apoy na ikinakalat sa kalawakan. "Malapit nang dumating si Bruno. ang gabi'y naroroon. ayun na si Bruno" narinig niyang wika ni Aling Ebeng." madalas naririnig ni Adong. pagkasuklam. Ngunit hindi na niya muling narinig ang basag na tinig. Tinanaw ni Adong ang iniguso sa kanya ni Aling Ebeng. Manapa'y para sa lahat na maaring makarinig.. Habang nagdaraan sa kanyang harap ang mga taon malamig. ang namumutok na mga bisig.Kangina pa siyang tanghali sa loob ng marusing na bakuran ng simbahan. As sa mga hanay na iyon ay nakatunghay ang simbahan. Mapapaiyak na si Adong. "Bitiwan mo ako! Bitiwan mo ako!" Naisigaw na lamang ni Adong. ang mga hakbang ng nagmamadaling pag-iwas. At iyon ay matagal din niyang ipinakalansing.. ng kandila. Ilang barya ang nalaglag sa kanyang palad. Babalang ipinararamdam ng pangangalam ng kanyang sikmura at sinasapian pa ng takot na waring higad na gumagapang sa kanyang katawan. narinig ni Adong ang pagkilos ng mga taong papalabas. walang awa. mga baryang matagal ding kumalansing sa kanyang bulsa. Hindi sa simbahan kundi sa mga taong may puso pa upang dumukot sa bulsa at maglapag ng konting barya sa maruruming palad. "Pinaghahanapbuhay 'yan ng mga magulang para maisugal. waring nagmamadali na tila ba sa wala pang isang oras na pagkakatigil sa simbahan ay napapaso. Napahindik si Adong. Nilagom ng kanyang bituka ang nararamdamang gutom. Malamig. Nakita ka ni Bruno!" Narinig man ni Adong ang sinabi ng matanda. nakararamdam ng hapdi. lumagom sa malalaki't maliliit na lansangan. Sumandal siya sa poste ng ilaw-dagitab.. ngunit nang makubli siya sa kabila ng bakod ng simbahad ay pumulas siya ng takbo. kabilang si Adong. Ang malapad na katawan. dahil sa isang bagay na hinahanap sa isang marikit na altar. ng kung anu-anong ugat ng punongkahoy at halaman.. Mahigpig niyang kinulong sa kanyang palad ang mga baryang napagpalimusan. Aling Ebeng. kundi dahil sa naroroon katulad ng Quiapo.. "Ano? naloloko ka na ba. "Maawa na po kayo. Aywan niya kung bakit gayon ang nararamdaman niya matapos mapawi ang kanyang gutom at pangamba. Sa walang muwang na isipan ni Adong. Si Bruno nga. at hanggang sa ngayon ay naroroon pa't waring umuuntag sa kanya na gumawa ng isang marahas na bagay. Natuwa si Adong. Alam niyang hindi maiiwasan ang paghindi sa kanya ng limang piso. Natulig siya. Kung sino pa ang mahina at aba. ang imbay ng mga kamay na nagpapahiwatig ng pagwawalang bahala. Sapagkat ang simbahan ay buhay ni Adong. lagi siyang napapaiyak. Dinama niya ang mga barya roon.Mabangis na lungsod Efren R. Alisin na ang nagtatayugang gusali roon. nahahabag. Dinama niya ang tigas niyon sa pamamagitan ng kanyang likod. . Ang gabi ay tulad lamang ng pagiging Quiapo ng pook na iyon. gutom na gutom na ako!" Ang mga daing ay walang halaga. Nahilo. palimos na po. At pagkaraan ng ilang sandali. dumantay sa mukha ng mga taong pagal. Ang panahon ay patuloy na ibinuburol ng karukhaan.. Lumusot siya sa pagitan ng mga dyipni na mabagal sa pagtakbo. waring mga patak ng ulan sa malalaking bitak ng lupa. Ibig niyang tumakbo. Mama. Walang bawas. Ang kampana ay tumutugtog at sa loob ng simbahan. hindi na niya naramdaman ang kabangisan sa kapayapaang biglang kumandong sa kanya. pandidiri. "May reklamo?" ang nakasisindak na tinig ni Bruno. Abueg Sadyang may mga taong malupit at mapang-api.. sapagkat ang bahagi ng pangungusap na iyon ay untag sa kanya ni Aling Ebeng. Pinagbuti niya ang paglalahad ng kanyang palad at pagtawag sa mga taong papalapit sa mga taong sa kanyang kinaroroonan. nagsawa na ang kanyang mga bisig sa wala pang tunog ng katuwaan. Ngunit ang lamig na iyon ay hindi nakasapat upang ang apoy na nararamdaman niya sa kangina pa ay mamamatay. Ang pangambang sumisigid na kilabot sa kanyang mga laman at nagpapantindig sa kanyang mga balahibo ay waring dinaklot at itinapon sa malayo ng isang mahiwagang kamay. hindi sa katawan. Sumiksik siya sa kakapalan ng mga taong salu-salubong sa paglalakad. hindi pa po ako nanananghali!" Kung may pumapansin man sa panawagan ni Adong. At ang lamig na iyon ay waring dugong biglang umagos sa kanyang mga ugat. sa simula'y marahan. Ngunit isang bagay ang may kabuluhan kay Adong sa Quiapo. dali-daling inilagay ni Adong ang mga barya sa kanyang lukbutan. nagpatulog pa rin sa paglalakad.. Napadukot si Adong sa kanyang bulsa. niluluray ang munting lakas na nagkakaroon ng kapangyarihang maghimadsik laban sa gutom. Kung ilang hanay ang mga pulubing naroroon at mga nagtitinda ng tiket ng suwipistek. ang imbay ng mga kamay at hiwatig ng pagwawalang-bahala. At sa kaabalahan niya'y hindi na napansing kakaunti na ang mga taong lumalabas mula sa simbahan. ng paglayo sa gutom. "Adong. Ang gabi sa kalupaan ay ukol lamang sa dilim sa kalangitan sapagkat ang gabi sa kalupaan ay hinahamig lamang ng mabangis na liwanag ng mga ilaw-dagitab. "Palimos na po. sabihin ninyo kay Bruno na wala ako!" mabilis niyang sinabi sa matanda.. Ale. "Adong!" Sinunsan iyon ng papalapit na mga yabag. Biglang-bigla. Ale. At sa murang isipang iyon ni Adong ay tumindig ang tagumpay ng isang musmos na paghihimagsik ng paglayo kay Bruno. Ang mga mata nito'y nanlilisik kapag nagpatumpik-tumpik siya sa pagbibigay. sapagkat ang mga palad na nagbibigay ay nandidiring mapadikit sa marurusing na palad na wari bang mga kamay lamang na maninipis ang malinis. walang kabuluhan sa kanya kung naroon man o wala ang gabi. Ngunit ang mga kamay ni Bruno ay parang bakal na nakahawak na sa kanyang bisig. naawa. Muling dinama niya ang mga barya sa kanyang bulsa. Ang maliit na ulong pinapangit ng suot na gora. hindi inilagay kung inilaglag. At ang mga kamayy ni Adong ay manginginig pa habang inilaladay niya sa masakim na palad ni Bruno ang salapi. pagkaraan ng maikling sandali. Ang mga tao'y naghihikahos na rin. At akala niya'y nawala na siya sa loob ng sinuot niyang mumunting iskinita.

buhat buhat siya ng isang lalaking tauhan ng nakasalamin. Ang pinto ng fire exit ay may kalumaan na't kinakalawang. Si Ella nama'y napaluhod at umiiyak.38 caliber na baril ng isang pulis at nakatakip ang isang kamay niya sa bibig ni Ella. at mga baryang 50 pesos sa mesa sa aking harapan. Isang nakatayo at isang nakaupo at lima pang iba sa aking kanan.. Madali ko namang dinala si Ella sa Banyo kung saan ako pumasok. Wala kang magagawa kung ano man ang gusto naming gawin sa iyong girlfriend. Umiiyak na ako sa takot. papakawalan namin si Ella. Dinala ko siya sa labas ng interrogation room. Wala akong dalang ano mang armas sa aking kamay.. Nang nabuksan ko ang pintong kahoy. Tanggalin ang posas niya!" May nagtangal ng posas sa aking mga kamay.. May nakuhang makakapal na pera ang Gago. Sa hindi inaasahang pagkakataon. "Nasaan ang babae? Anong ginawa ninyo sa kanya?" "Nasa interrogation room din po Sir. lumaki ang problema namin! Dahil sa iyo. . Siya na ngayon ang umiiyak at nagmamakaawa. Huminto ang van at lumakas lalo ang kanyang iyak.. Laking gulat ko nang binaril din niya sa ulo ang dalawang bata! Nang itututok na sa amin ang baril. Hindi ko hahayaan ang mga hayop na tulad ng lalaki sa kabilang bahay na makagawa muli ng kanyang kahayupan. Minell Abril taong 2034. Binalikan ko agad si Ella at niyakap siya ng mahigpit. Nakatira yan sa tabi ng apartment. nasaksihan namin ang pulis na sumasakay ng sasakyan nang siya'y paputukan ng apat na kalalakihan. Maliban sa bangkay ng teenager. Nasangkot siguro dahil ang sugat sa binti't paa niya'y parang gawa ng kutsilyong hawak ni Ipong. Gulat na gulat naman si Ella sa itsura ng lalaking duguang nakahalindusay sa sahig. Yakap ko pa rin si Ella at di ko na man lang namalayan na nawala na ako sa aking kamalayan. Siya'y duguan at di na makakilos. Hindi ko alam kung paano nila kami natagpuan. May anim na katao sa loob ng police station at ang isa sa kanila'y sibilyan. Napansin kong bukas ng kaunti ang pintuan ng banyo kaya't ang salamin ay nagsilbing gamit upang makita ko ang nangyayari sa sala. "Ikaw ba yung nakatira sa kabila. Nagsisisi akong inubos ang oras ng aking buhay na walang kabutihang idinudulot sa kapwa tao. Natakot ako na baka pati siya'y madamay sa nangyayari! Narinig rin ng Lalaki ang kanyang boses kaya't dumampot ito ng patalim." ang sabi ng Pulis sa akin. Simula nang bumilis ang pintig ng aking puso sa takot. Sa may di kalayuan. Ako nama'y duguan at basang basa sa pawis. Inilagay sa bag ito at napatingin sa amin." ang iyak ng batang kawawa. naroon naman ang bangkay ng isang lalaking teenager. Malamig ang hanging galing sa air con ng ospital. Nasa interrogation room. Dinampot ko ito't hiniwa ang ari ng lalaking nakahubad. Bawat kanto'y tila ang layo ng agwat. Isang babaeng pulis ang unang bumunot ng baril sa akin. Nagdugo ang binti ko at duguaan ang aking pantalon. Traydor sa atin yung gago sinolo niya ang mga nakuha ni Ipong. Nanghihina na rin ako at nahihilo. tumawag ka ng pulis dali!!! May rapist dito!!! Ella si Rico ito dalian mo tumawag ka na ng pulis!" Si Ella nama'y hindi sumasagot sa labas ng pinto. Mahirap paniwalaang lahat silang naroon sa kwartong madilim ay mga pulis dahil dalawa lamang silang naka-uniporme at mga di mukhang pulis ang iba.." ang sabi ng nakasalamin.. Napansin ko rin na ang isang binatang sibilyang nagtatago sa mesa ay tumakbo palabas at maaaring tumawag siya ng tulong sa malayong lugar. "Bitawan mo ang kutsilyo kung ayaw mong paputukin ko ito. Ang ingay ay di maiihalintulad sa ingay ng dalawang taong nagtatalo ngunit ito'y ingay na parang may batang nagmamakaawa. Nang palapit na sa pinto ang lalaki upang buksan ito.. Niyakap ko siya't sinabing "God is with us sweetheart. Sa boses pa lang niya'y mukhang mamamatay tao siya. Nakita raw nila akong yakap yakap ng mahigpit ang aking Ella. Ang rehas sa pintong bakal na kumukulong sa akin ay napakatibay.Impyerno Sa Lupa By E.D.. may ipag-uutos kami sa iyo na dapat mong sundin. Kinuha ko ang baril ng dalawa sa mga patay sa sahig. Ipapadala namin sa iyo ang isang kilo ng shabu sa Boss ni Ipong at humingi ka ng tawad sa pagpatay mo sa kanya. Tumambad sa aking harapan ang . "Makinig kang mabuti. Tulong mula sa masasamang pulis o mabubuting pulis. Hindi ko alam kung ako ay may nagawang kasalanan o wala. Nilapag ni Sarge ang pitaka ni Ella. Lumapit ako. Nakita ang hawak kong baril kaya't silay nagbunutan ng baril.. kakasuhan ka namin ng murder at rape. Lumabas ang pulis bitbit ang kanyang itim na bag at rebolber. Agad akong pumunta sa pintuan para lumabas at humingi ng tulong sa mga kapit bahay. Inilapit ko ang aking tenga sa dingding upang marinig ng mabuti ang nangyayaring gulo sa tabi ng bahay. ang mga pictures na nakita sa aking apartment. ang kapayapaan. Ang alam ko lang sa ngayon ay ang aking kapalaran ay nasa inyong mga kamay. "Anong nangyari dito?" ang sabi ng pulis. Nagdilim ang aking paningin na para akong masamang tao. "Ella. Naalala ko na sira pala ang aking radyo. Bumaba kami sa hagdanan ng fire exit at tumakbo sa kanto. Hindi ko na mapigilan ang galit sa loob ngunit nangingibabaw ang aking takot. Nakuha namin iyan sa bulsa ni Danny boy. Pumunta sa refrigerator ang pulis at kumuha ng beer in can. Hindi rin ako pwedeng maghintay na lamang ng kasama dahil ako'y nagiisa lamang sa inuupahang apartment." Si Ella nama'y iyak ng iyak sa akin at nakakapit ng mahigpit at sinabing. Naghahalungkay ang pulis sa ilalim ng kama. Wala akong magawa kaya't binuksan ko na lang ang radyo sa tabi ng aking kama. Bahala na kayo sa akin." ang sabi ng pulis sa akin. Tinanggal ko ito at pumasok sa kanilang banyo ng dahan dahan. Kung mabubuhay ka lang.. Siya iyon dahil may picture. Habang nasa gawi kaming kanluran. Nasubukan ko ring sapakin sa mukha. Kasalukuyang tinatali at pinipiringan ng lalaki ang dalawang bata. Nanginginig ang aking mga laman sa pinagsamang takot at galit. Malamang patuloy na magwawagi ang kasamaan kung hindi kikilos ang bawat isa para matugunan ang pangangailangan ng lahat. "Papatayin ko itong bebot mo kapag sumunod ka! Tigas kasi ng ulo mo eh!" Hinawakan niya ng mahigpit sa kamay si Ella. Inisip ko ang dalawang batang pinatay ng isang tiwaling pulis. Kami ang mga pulis at nasa kapangyarihan. "Kahit sumigaw ka ng malakas walang makakarinig sa iyo dito! Umiyak ka kung gusto mo!" Naguusap usap sila at pinaupo ako sa bangkong kahoy na walang sandalan. Walang natirang buhay sa kanila. Ella ang nakalagay sa kanyang I. Wala si Ella sa paligid. Si Ella. Iniisip ko ring minsan binabaliwala ko lamang ang mga nakikitang karahasan sa tv at walang pakialam sa mga nangyayari sa ibang tao. babala para hindi ka na manghimasok pa sa hindi mo buhay! Bakit ginawa mo pa ring pumasok sa apartment na 'to ha? Matapang ka rin ha! Nagawa mong labanan ang mamang ito. Hawak din namin ang laman ng wallet ng babaeng kasama niya. Ang alam ko lang ay hindi na ako mabubuhay pa kung hindi ko gagawin iyon. Mama! Papa! Huhuhu. Sa labis kong pagkagulat. may mga kilo-kilo ng bawal na gamot ang closet. Balak din niyang solohin. Lumantad ang bangkay ng isang babae na walang saplot sa katawan. "Tumahimiiiik kaaa. Siya'y naka uniporme. Nakita namin ang picture niya sa bahay. Sumigaw ako. ako'y biglang nahagip sa aking binti ng kanyang patalim. pinosasan ako't piniringan. Inisip ko rin na nangangailangan ng kaunting pasensya at tamang oras ang pag-atake upang magawa ko ito ng tama. Nilagay din ng pulis ito sa kanyang itim na bag. Wala akong nagawa kundi bitawan agad ang kutsilyong hawak ko. Tinanggal ang piring sa aking mga mata at ako'y nasilaw sa liwanag ng bumbilya sa aking itaas. Kapag nagawa mo ito. Ibinulong ko kay Ella na ang lalaking iyon ang rapist ng batang nakapiring. Naisipan kong pumunta sa banyo kung saan naroon ang fire exit. Maraming tao ang naghihintay lamang na mangyari sa kanila ang ganitong sitwasyon bago nila seseryosohin ang kanilang paligid. tila'y umiinit ang sinag ng araw. Lalabas na sana ako't lulusob nang may bigla akong narinig na ugong ng isang sigaw galing sa labas! "Rico! Rico! Nandidiyan ka ba? Hello!" Boses iyon ng aking nobyang bihira lang kung bumisita na si Ella sa labas ng bahay at hinahanap niya ako sa aking apartment. Wala na akong pakialam doon. Maynila. Ngayon ako na ang nasa kalagayan ng mga minamalas. Nagpatuloy siya sa paghahalungkat at nang buksan ang closet. Ahhhh Halika nga dito". Basag ang ilong ng lalaki at tapyas ang ibabang labi nito. Wala kang magagawa kung ayaw ka na naming mabuhay pa." ang sagot sa kanya." Ang sinabing madiin ng lalaking nakasalamin sa akin. Pinilit kong tumayo at binuksan ang front door. Hindi na ako makakilos sapagkat namamaga na ang aking binti. Mabilis akong lumabas ng interrogation room. maawa kayo sa akin. Natatakot naman akong sumigaw ng tulong sa labas baka bigla na lang patayin ng Lalaki ang dalawang bata sa kabilang bahay. "Wallet ko yun!" ang pabulong na sinabi sa akin ni Ella. "Rico. Sa van ako'y nagmamakaawang wag kaming sasaktan ngunit tuwing ako'y nagsasalita'y hinahambalusan ako sa tiyan. May narinig akong boses na nagsabing. Inilagay naman niya sa kanyang mga bulsa ang nakakalat na 50 peso coins. Isang lalaking tinatawag nilang Sarge ang nagsalita. nagmakaawa naman akong wag niyang tangayin ang aking nobya. Binuksan ang pinto ng isang lalaki sa tabi. Tinignan nito ang kaniyang baril. kumapit patungo sa kabila at sumilip sa kanilang bintana. Hinampas ko pa siya ng paulit ulit hanggang magdugo't mawasak ang kanyang mukha. Umiiyak ako't takot na takot. May nakita akong dalawang lalaki sa aking harapan. Halos di na rin makaihip ng malamig na hangin ang aking Electric Fan. Siya'y wala nang malay at walang pang-itaas na suot!. Oh God Please. Lumipat kami ni Ella sa ibang direksyon. Mga pulis kami." ang sabi niya." Bigla siyang pinatid ng lalaking nakasalamin at sinabing. Maaari ring maisipan na rin niya akong patayin sa dahilang siya ang pinakamalapit na makakarinig kung ako'y sisigaw at sapagkat kung gagawin niya ito'y napakadali lang dahil nasa sulok ang aking apartment at hindi mapapansin ng sino mang gustong magtangkang tumingin. Wala akong maaninag anuman sa labo ng salamin ng bintana. Iniharap ang kanyang rebolber sa akin at sinabing. Masakit ang ulo ko dahil sa puyat na inabot sa overtime. nagmadali na akong lumabas at nakadampot ako ng bakal na tubo! Inihampas ko ito sa ulo ng lalaki at siya'y natumba sa sahig. Nalaman kong napakapanganib ng buhay sa mundo at ang kaunting oras kong kasama ang aking mga mahal sa buhay ay napakahalaga. ibabato ko na lang ang radyo ng may marinig akong ingay galing sa dingding ng aking maliit na kwarto. Pagkagising ko. bigla ko na lamang dimanpot ang rebolber ni Danny boy at binaril sa ulo ang lalaking nakasalamin! Mabilis ko ring isinunod si Sarge at ang dalawang nasa pintuan. Ang alam ko lang ay kailangang magawa ko ang aking makakaya upang matulungan ang mga batang biktima ng isang taong walang kaluluwa! Kinuha ko ang salamin sa itaas ng lababo para gamitin sanang armas kung sakaling aatakihin ko ang mamang ito. Makinig kang mabuti sa mga sasabihin ko. "Sir. Wala akong telepono. Tanghaling tapat. Doon ko na lang rin nalaman na ako ay may tama ng bala sa kaliwang balikat. Ang tanging alam ko ay nasira ang buhay ko ng isang iglap lang. Maraming dahilan kung bakit nangyayari ito at mas lumalala pa. Hindi ko na alam kung sino ang masama sa kanila at ang hindi. "Pakiusap wag mo siyang sasaktan. Payapa na akong nakahiga. Tinangay kami sa isang van. Narinig kong may munting tinig ng isang bata ang tila'y hinahalay ng matandang Lalaki! Narinig ko ring may isa pang batang lalaki ang umiiyak at nagmamakaawang pakawalan ang kanyang kapatid. Hinampas kong paulit-ulit ang kanyang kamay na may hawak na patalim.. Nasa police station ako at lahat ng pulis ay nagulat sa aking paglabas. Ngunit hindi pa siya nakakarating. Bumubunot ng baril ang isa sa aking kanan ngunit huli na siya sapagkat binunot ko naman sa kaliwang kamay ang baril sa lalaking nakasalamin na nasa aking harapan at binaril silang isa-isa. Iniisip kong maraming sanhi ang mga kademonyuhan. Sinubukan kong lumabas sa fire exit. malaki ang butas na tatakpan namin! Kung ayaw mong walang mangyaring masama kay Ella. "Parang awa mo na paalisin mo na lang kami. Malaki ang kanyang patalim at simula na akong nataranta sa loob ng banyo. Madilim ang paligid at ang ilaw sa aking itaas ay ang nag-iisang ilaw ng kwarto. ngunit napansin kong plywood lamang ang tumatakip sa dating pinaglagyan ng Air Conditioner. Maaaring siya'y nagtitipid ng bala at may natunugan siyang kaaway sa labas. Hindi ka makakalusot sa amin kung mabubuhay ka man. don't let him take me! Pleaasee!! Parang awa niyo na. Please." Nagsasalita ang lalaki sa lapag kaya't laking gulat namin nang makitang pinaputukan sa ulo ng pulis ang lalaking nasa sahig. Nararamdaman ko ang lamig ng sahig sa aking hubad na paa. naka-jacket na itim at naka baseball cap na itim. Ang init ng araw ang gumising sa akin. papatayin kaming dalawa. Nagpaluha naman sa akin ang boses ni Ella na nasa kabilang dulo ng van. Narinig kong muli ang iyak ng mga bata nang ako'y nasa banyo nila. Binulungan niya si Ella na wag sumigaw dahil kung siya'y sisigaw. akala ko'y katapusan na namin ngunit bigla siyang napaisip at tumingin sa labas. pakawalan mo siya. "Tumahimik ka! Tumahimik Sabi!" yan ang sinisigaw ng Lalaki. Umupo ako sa isang bangko sa hindi kalayuan at si Ella ay pumunta sa phone booth upang tumawag ng tulong. Binaril ko sa ulo ang nagbubuhat kay Ella. Dahil sa iyo. "Narinig mo ba yun bata? Nasa maayos na kalagayan ang girlfriend mo. Siya'y nagpatuloy magsalita. ako'y nasa ospital na at nakaposas. Lalong dumanak ang dugo sa sahig ng apartment.L. Pumunta sa gawing kwarto ang pulis at inalis ang kumot ng kamang puti. ang baril ng patay na pulis na tinatawag nilang Danny boy. "Wag po. Sa isang kisap mata. Sa sobrang inis. Hindi ko inaakalang ganito na kasama ang mga tao sa paligid. hinarang na agad siya ng apat na kalalakihang pumatay sa pulis. God is with us. Pakiramdam ko'y sadista na rin akong tulad niya. Nagmasid masid siya habang panay ang inom sa beer na hawak. Mabagal ang aming takbo dahil sa duguan kong binti. Tinatanong lang din siya at kinakausap. Binunot nito ang kanyang automatic pistol. kausap ang lalaking naka salamin na medyo may katandaan. siya'y umiiyak. Lumapit ang dalawang lalaki." ang pagmamakaawa kong sinabi sa pulis. Ipinasok si Ella ng Pulis sa loob ng apartment at nagulat sa nakitang duguang mukha ng lalaki sa sahig malapit sa pinto. "Oo ako" "Ako yung naglock ng pintuan mo. Biglang may kumatok sa pintuan at sila'y napatingin dito. Hinayaan ko lang siya sa tabi. Nakahubad at pawis na pawis ang lalaking ito at pinagpatuloy ang kanyang kahayupan sa batang babae. binaril ko silang isa-isa na di ko nalalaman kung paano ko ito nagawa. Dinampot ang dala niyang bag at sinipa pa ito sa ulo. "Ang bangkay ng tatay ng mga bata ay nasa kwarto mo na. ang pintong bakal ay naka-kadena na't naka-padlock. Nanlalamig ang aking paa't nanginginig ang aking kalamnan. tila'y may napansin sa labas ang tiwaling pulis kaya't binitawan niya ang kamay ng aking nobya. Kinapkapan ang jacket ng pulis at may nakuha silang pitaka. Buhay pa raw siya at nasa rehabilitation. Kinausap niya kami. Nagawa ko yatang basagin ang kanyang bungo." Samantala. Taimtim na lang akong nagdasal na matapos na ito. tinganggal ang safe upang ipakita sa aking gagamitin niya ito.

mandidilat agad iyon. Kung hindi niyaaasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. ―Ama ni Ah Yue. at bunutin ang ligaw na damo. dinidilaan ang mga labi at tinitignan angnakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. Bigla iyong pumihit. ha! Quadruple! Unang apat. naaanod—kasinggaan ng usok. Sandali. Mataposnakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. ―Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad…dalhin ninyo ako sa ospital…‖―Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siyahanda. Sapo ngdalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan.Dahil tapos nang magalaba. teka! Red Center ba ‗yon? Ha! Maganda!‖ Magaganda ang pitsaniya at medyo ninenerbyos siya. Mabait ka diba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. Tuamahip ang kanyang puso. sa umiika niyangpaa.―Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka!Kung gusto mong lumayaw. hindi malaman kung ano anggagawin. ―Lintik! Gabi na‘y hindi pa luto ang hapunan. Tatayo siya. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon. Kungilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. ang asawa ni Lian-chiao. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko angnakababatang kapatid. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. walang tinag at hindimalaman ang gagawin. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata.Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika.Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. Sa lahat ng mga taongpatay na o buhay pa. baka natalo na naman sasu si Li Hu Pagkatapos kumain at habang gal a. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat nabagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw.Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho. at nagkakandautal na. at dodoblehin sa gabi. mabagal. Madaling mapansing nagdadalantao siya atmalapit nang manganak.magkayakap. at luluraan sa mukha mismo.Si Li Hua. puwede ka nang lumayaw ngayon din.dadalawin ko kayo bukas. Pung! Ang galing! Ang gandangpitsa ito. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chai-sim sa kabilang gilid. Ito talaga ang kailangan ko. Hindi siyamakasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. ―Ah Yue.―Kokak. atnakasuot ng kupas na asul na sam-fu. ipinakikita angdalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. pangko sa likod ang umiiyak atinaantok na kapatid.Halos kasimbilis ng kidlat. Pumayag ang maybahay ng towkay naipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. gising nagisin pa rin ang kan g isip.Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. Noong umaga‘y nanguhasiya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid.ihahanda ko na…‖Mabilis niyang itinabi ang siyansi. Hinahanap niya ang nanay. Baka ka mahulog!‖―Opo!‖.Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. Madalas siyang huminto dahilsa sumusumpong na sakit. Walang lumapit para buksan ang pinto. Samadaling sabi. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. Masyadong mahina at mababa angkanyang boses. Naisip kongbaka narito kayo. Si Li Hua.Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga. Lumpong Chun! Napakagalingnitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. at nakangiwi ang maputlang mukha. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob namagmaktol at mangatwiran. ―Ha. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw.Muling bumugso ang hangin. ha. sino ang humahalinghing. Lumakad siyang muli. Bigla siyangnakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at untiuntingnasanay ang mga mata niya sa dilim. nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isangisinampay ang mga damit sa alambre. nakabuka ang medyo laylay na bibig. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawang-pag-sa.nan buman siyaparamagh n almu . Isangmunting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. Ang buong bahay aynapuno ng bango ng nilulutong gulay. Nanlabo ang kanyang mga mata dahilsa luhang napigil ang pagpatak. makban ang mah g ahabaniyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan.natitigilan at hindi makakilos.Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. Malapit na siyang manganak.―Inay. ha…‖―Ai-yo…yo…‖―Hoy lumakad ka na.napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. ang ina‘y namatay sa kanser sa dibdib.kokak…‖Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit nakalsada.‖ Walang lakas ng loob si Lianchiao natumingala man lamang. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. binuhay ang makina at pinatakbo. Walang makasisisi sa kanya. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. May pangit atnangingitim na bukol sa kanyang noo. Pagkatapos…pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan.parang bahaghari. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad.Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot.Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalosa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto samadyon g!‖―Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. pagpunta sabahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. Kabisado na nila ang nangyayari. Habang nakahigang walang tinag sa matigasna higaang kahoy. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ngbahay. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. Iyon ang maybahay ng may-ari ngkapihan. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraanng pagsasmpay ng mga damit sa alambre. galit. Marami siyang bisyo: pagsusugal. ha? Gustomo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?‖―Itay… Nagsasampay lang ako…‖. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sapingga pauwi. Ibinuka niya ang bibig. anong mangyayari sa bahay kungbigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sakama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. Ha. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!‖ Lumabas sakotse si Lian-chiao. Alis! Alis! Sinong pumipigilsa iyo?. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya.Habang pinapahiran ang luha a ilong. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyangasawa kapag nagging masama ang ani.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mgaguhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha.Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lianchiao. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. ―Khe-ta… khe-ta…‖ at paminsan minsan ng malakas na pung!Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. ―Anong nangyari? Bakit gabing-gabi naay narito ka pa? Pung! Teka. at kumatok uli siya ng buong lakas.Inaakalang aalis na naman ang lalaki.―Masusunog na ang inasinang isda. Mahina niyangsinabi. Dahil dito. Kahitmayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian. hindi makatulog si Lianchiao. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si Lian-Chiao na kinse anyos pa lamang noon. Kapagwalang nakain. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba‘t ibang bahagi. piniliniya para maging manugang si Li Hua.Nang marinig na kailangan niya ng pera. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingayn kan gasawa. hiniwa ang mga gulay. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. mu g ikinakalat sa lahat ng lugar. humihiyaw. at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran. ang maingay na boses ng mgasugarol. lulutuin pa ang mga gulay. na kumakain pa. Si Siao-lan. Kahit pago napagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!‖Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae angisisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte.Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sapaglilinis ng katawan nito. nangangambang tumingin at nagtanong. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay atsandaling tumayo. marahang nagssaita si Ah Yue. Sino anggagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglagang bata.dahil marahil sa hangin. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buongbuhay nito?Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…‖Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. Sakagustuhang magkaapo kaagad. Lalongpumula ang mga mata niyang dati nang namumula. naaanod. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. hindi matatag.May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagaykamakailan lamang. matamang nakatingin sa mesa. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina. Mula alas-sais ngumaga. ―Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyongbumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order.maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. ―Handan a ba ang tubig na pampaligo?‖―Ihahanda ko na ang tubig. Wala na iyong laman. tiyak na may mangyayari. Mahimbing na natutulog ang dalawa. paglalasing. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok.Nang dumilat si Lian-chiao. Bahagyang nanginginig ang kanyang mgakamay habang hinuhugasan ang inasinang isda.Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. Ngayon. Kinakailangangisan mun n Lian iaoan sipitn tabi a i -ch g g kalan para man guha ng panggaton Tu lon siSiao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy napanggatong at namitas ng tafeng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyangpampaligo pagkapanganak. Sinapo niya ngdalawang kamay ang kanyang ulo. At ang masama pa.―Inay. Tumango lamang siya. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote atnaglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali.Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. nagsimula siyang maghubad. Hindisinasadya‘y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Napakaliwanag s loobat maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. Malaki ang kanyang tiyan. aalis ka na naman?Ako‘y…‖―Ano? Hindi ako aalis!‖ Napakalakas ng boses ni Li hua. Ang pinakamalakas na dagok kay Lianchiao ayang pagkamapamahiin ni Li Hua. o baka namannapakahina ng katok niya. uuwi ang tatay ninyo…‖ Habang inaaliw si Ah Yue. Galitna tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. luto nab a ang hapunan? Kung hindi. mga biente-singko anyos. Pagkatapos aypumasok sa kotse. mag-ingat ka.Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. Sandalisiyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya.Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan. pinupunasan ang nagmamantikang nguso.Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. kaya dinala ko siya dito…‖Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina.‖ Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mgadaliri. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa…ngunit ilang sandal lamang. ay larawan ng isang tunay na manghihithit g yan ngopyo:payat at matangkad. Luhaan ang mga mata niya. Si Lian-chiao atang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman.Pagkalipas ng ilang sandali. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya.TAHANAN NG ISANG SUGAROL Salin ni Rustica Carpio Ang maputing ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan. Manganganak na ang misis mo!. biglang nahabag si Lian-chiao. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. Mga ilang araw pa lang angnakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong.Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay. ngunit hindi siya puwedengmagbagal ng kilos. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya atalak. ―Inay. kinuha ni LiHua ang lalagyan ng tsa. Bigla siyang kinabahan. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Winaldas niyang lahat ang manang iniwanng ama niya. pangalawang apt…isanglibo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!‖Malaki and panalong iyon. kiming sagot ni Ah Yue. Kinuha ni Lianchiao ang kumot at itinakip sa kanila. Pagkahatid sa akin sa ospital. bakithn mo kayan magbayad?‖Lumu n naman sa sahg an lalak at dinlaan an ngu Hu i di g ra a i g i i d so.napaiyak na rin si Lian-chiao. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isangbunton na ang nasa harap niya.. Ngunit nang matanto niyakung sino ang babae. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyangasawa. g.pinakulo ang tubig. may humimok kay Li Hua. kasama ang kapatid ko.nagkapira-piraso. at marahas nanagtanong. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. sagot ni Ah Yue. Umalis ka ba parahanapin ang kalaguyo mo?‖―Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. Dahil mataas ang alambre. ―Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sabahay.Abala sa gawain si Lian-chiao. ―Pwe!‖. ang anak niyang babae na tatlong taonggulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. palinga-linga. Sa tabi ngpugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. umuungol o tumatawa…Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. na umuungolpa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan.―Sssst…‖ Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. Payat siya at maliit. Malakas ang ihip ng hangin. mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon.‖ Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. pag-uwi ang asawa niyang sugarol. ‖Kras.Wala kanga lam kundi kumain!‖ Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang angbabae‘y papunta sa banyo. Lahatng kanyang pag-asa ay nabigo.. Umaalog ang malaki niyang tiyan.Natutuliro siya at nahihilo.Ang mga lumipas na g yan pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal napumapailanglang sa lambak.―Ah Yue. huwag kang umiyak.‖ Si Ah Yue iyon namas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. paghithit ng opyo. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag nabahay… . Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay saluma at sirasirang banyo. na anak ng noo‘y isang mayamang negosyante.‖ Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlongaraw. Hindi silanagkalakas-loob na magsalita. ―Ah Yue. Nag-aalala siya.Mahangin at maginaw nang gabing iyon.balisa si Lian-chiao.Lumabas si Li Hua. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. Dahan dahan siyang bumaling. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Pumikit siya ngunit hindi parin makatulog. kumbot ng kaunti angilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Si Ah Yue. Naglalakbay ang kanyang isip.ang mangkok at chopsticks. samalaki at bilog na tiyan. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nitodalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. mabilis siyang tumakbopara kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ngkubong walang dingding. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata.Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. kailangang tumingkayadsiya at tumingala. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig saisang balde na kauuwi lamang niya.iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. nakatayo pa rin atnakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. ―Nagising ako saiyak ni Siao-lan. nilapitan ang maliliit na batang babae. at mamatay siya. Paano niya malalaman na dahil saipinagkasundong kasal. ―Natalo ako ng biente dolyarngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. Habang sinasamsam at inaayos ang mgachips.Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kungminsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Makukunan kaya siya? Mahirapsabihin. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ngkanyang bahay. sa kasabikang magkaroon ngmainam na buhay pagtanda niya. nanginginig sa takot. Hindi siya makapagsalitadahil sa pag-aalala. gustongmawala ang mga bituing nakahihilo. lumura salupa.Di kaginsa-ginsa‘y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labasng pinto.Si Li Hua.hn nasiyan igilsapaggawahanggang ngayon maliban sa g gon anda g sal i di at sandaling pahinga noong tanghalian.

Itataas na ang kawa. Humudyat si Lifu-o. pag-aari kaya... Nahiwalay na siya sa karamihang ngayo‘y nakapaligid sa kinakalusang baboy. Ang init ng katawan ay magpapadaloy ng mainit na dugo.at Sabsafung.‖ Sumisigaw ang isip ni Lifu-o: ―O.. Ngayo‘y natitiyak na ni Lifu-o na ang tinig ng matanda ang higit na makakatawag pansin.. ha. Huwag ninyong gagalawin ang pagkakataob sa akin ng kawa. Si Sabsafung ang unang kumilos. ―ihanda mo na. Sa magkabilang tabi ni Lifu-o ay walang katinag-tinag si Napat-a at si Sabsabung. Sa hudyat ni Lifu-o dahan-dahang itinaklob ang kawa. o... matatanda. Ang pagdiriwang na tugging ito na nagliliklik sa mga labis.. Ang pintig niyon ay napapayanig sa kaniyang katauhan.ISANG MATANDANG KUBA SA TABI NG CANAO ni.. Naisip ni Lifu-o na makakatulong na sa kanya ang anak sa pangangasiwa sa pagtatanim at pag-aani sa kanilang kaingin. nakikita ba ninyo?‖ ―Lumalaki ang lamat. paghingingpatnubay... natumba ang lusong kasama ang matandang kuba... Ipinasiya ni Lifu-ong tawagin ang mga intugtukon..‖ ―Awitin ang ay-ayeng. Sa paghahabulan ay napadako sa lusong na kinauupuan ng matanda... may nakita si Lifu-ong na tila kakaiba—pang-akit Wari sa katauhan ng matanda.‖ Halos bulong iyon ng ina. pagkatapos ay pagkalimot. bumibilis ang pagtugtog sa mga gangsa. Hinahanap na nga siya..‖ Bigla ang bulalas na sigawan.. Lumalakas ang awitan. paanyayahan muna ng panalangin!‖ ―Lifu-o.‖ Manalangin. ang ay-yeng.!‖ ―Dulatan ng karne ang mga anito: ilagay sa kiyag. Dininig iyan ni Kabunian. Ama. Mamamasid-masid lamang ang matandang kuba sa pagkakaupo... Makintab ang buhok nito na sinusupil ng ap-pong. Noon nagsalita ang matandang kuba sa isang makapangyarihang tinig na naririnig ng lahat.. nagkalamat ang kawa.. Natutop ni Lifu-o ang dibdib.‖ Iyon ay isang pagsubok. Naupo na ang matanda. pakikipagdimaan.. ang mga am-ama na kinabibilangan ng mga intugtugon ay bumubulong ang mga pangamba. balikat at leeg ng anak ay nagiging magagandang guhit na hindi makapagkukubli sa katotohanang dalaga na rin ang anak. taglay ang mga plato ng pagkain.‖ Binabalingan ni Lifu-o ang anak na nakalapit na nang hindi niya namamalayan.‖ Babalik din sila riyo. pagkatapos ay pagliwanag ng isip ng isang katotohanan. tulungan mong mapaayun sa katwiran. Sa saliw ng gangsa. Naging lalong malilikot ang liwanag ng mga sulo. Sa makulay nitong lufid na nabibigkisan ng wakes.. Lifuuo. ―Hindi ka ba natatakot. ng masagana at mahabang buhay ang mga nasa ato s ailing ito. bumalik silang masasaya.?‖ Bumalik pagkaraan ng mga sandal ang lahat sa labas ng bahay na malapit sa binuhay na mga siga.. Napat-a?‖ Pumayapa ang tinig ng ama ngunit ang kanyang lalamunan.‖ ―Ibig mo bang ngumata ng tabako habang naghihintay?‖ Dumukot si Lifu-o sa nakasuklob na tinuod at iniabot na tuyong dahon ng tabako. ng kalos. Nasiyahan ang mga anito. ang mga matatalinong matatanda ng ato. Biglang-biglang. May nagsisindak—mga lalaki. Samantala. Ang sumusunod ay marami pang sandal ng pagpanaw ng lahat ng muni. ang pinakadakilang bathala. ―Ama. Sa itaas. nag-aawitan.. Nabasag ang kawa!‖ ―May nag-uusbong na halaman. Ibig niyang magdaos ng canao. Apat na matitipunong igorot ang lumapit sa kawa. Ang mga intugtukon.!‖ Ang bulalas ay sabay-sabay halos na namulas sa bibig ng mga Igorot.. Sa biglang daluhong ng mga nagsisihabol. isa ring intugtukon sa ili na sumakop sa ato nila. Palakas nang palakas. Ihahabi ni Napat-a si Sabsafung ng damit ng ginto. kayamanan. ―Apu Lifu-o..nangibabaw na sa awitan. Ang hubad nilang katawang nasisikatan ng araw ay nangingintab sa pawis. Magkahalong damdamin ng pananabik at pangamba ang nakalarawan sa mukha ng lahat. ay napapatangay wari sa isang nagaganap na mahiwagang pangyayari—buong pag-aalang-alang na inakay ang matanda at dinala sa tabi ni Lifu-o sa gitna ng pinagdarausan ng canao. at sa pagdaos ng canao... kabunian.. Kailangang roon siya sa pagdaraos ng ritwal. Ang kinang ng puno sa paningin ni Lifu-o ay lalong nagpaningning sa kagandahan ng anak. Ang magiging bunga lamang ang maaari ninyong pitasin. at ang pagkaunawa: ginto.‖ Nasa tabi na ni Lifu-o ang asawang si Napat-a. Ibig niyang ganapin iyon sa kanilang af-fong. Damit na ginto para kay Sabsafung. Sa dibdib ni Lifu-o.‖ pumukaw ang tinig si Sabsafung.. kadakilaan... Iyon ay isang masamang pangitain. Huwag ninyong gagalawin ang puno. napipi ang mga panalangin.‖ Nakiumpok si Lifu-o sa mga intugtukon. Lifu-o.‖ Tuhugin sa patpat. Ang tunog ng gangsa ay napipi at ang mga katutubo ay bumaling sa biglang nagsalitang matatanda. Sa sikat ng araw. sa idinaraos na canao nakatuon ang pansin ng nakakaunawa sa kahulugan niyon: pagkakasal kaya pagsilang.. Kabunian! Sa kalooban ni Lifu-o‘y naroon din ang piping dakilang dalangin: bigyan mo: Bigyan mo. SA SILANGAN pumupusyaw na ang liwanag at nagkakahugis na ang mga puno sa pino. ama.‖ Itinaboy siya ng matanda. Sa malikot na liwanag ng mga sulo at siga. ama.‖ pagaw wari ang bahagyang nagkatinig ang anak... Sabsafung? Ha. at lumalakas ang awiitan... Kabunian. Ang mga am-ama ay umaawit na ng ay-eyeng— malalakas a nananawagan: iligtas kami sa anumang panganib. Nananalangin. Doon ka. Naiiba ang ganda ng anak niya ngayon. ay nakakita siya ng isang uwak sa gitna ng daan. Samantala.‖ ―Oo nga. malusog na ang dibdib nito na naiitiman din ng iginuhit na fatek.. sa tum-tum-tum ng mga gangsa.. pagkamatay kaya ng isang katutubi? At dinadaluhan nila ang ganitong canao at naiisip niya ang matandang kubang iyon ay isa sa naaakit dumalo.!‖ At nakita ba ninyo. Bumalik na nga sai Lifu-o sa bahay. ―Pangako niyang handog ito. Isang matipunong Igorot ang kumuha ng kawang hinihiling niya.ang mga gangsa ay unti-unting sumisigla sa nalilikhang tugtugin.. Nasa dilim na siya. ang ayayeng ay inaawitan ng muli. sa pagtungo ni Lifu-o sa kaingin.. napawi ang awit. Makiisa ka sa amin.‖ bahagyang nagulantang ang tinawag.. ang apdo ng baboy ay nakaturong palabas. naisip niyang isang tanging canao ang idinaraos.‖ Dinulutan din ni Lifu-o ang matandang kuba.. nahinto ang tugtog.. Natanaw ni Lifu-o kung paano tinulungang makatayo ang matanda... Siya‘y nag-iisip. gumulantang iyo kay Lifu-o. kung ito‘y palatandaan ng isang ipagkakaloob na magandang biyaya.. Simplicio Bisa Dumating ang matatandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan.. at sa mga bundok ay tibok ng buhay sa pook na iyon . Hinahabol ng mga kabataang igorot ang baboy na papatayin sa canao..‖ Kinabig bi Lifu-o ang balikat ni Napat.! Isang halamang ginto ang tumuutubong ito.. ang fatek sa braso. ―Nasaan si lifu-o?‖ ―Si Lifu-o?‖ ―Lifu-o. nang malakas na malakas. ang tinig ng matanda ay tila nanunuot sa kaibuturan. Bumalik na siya sa kanilang ato.. Isang tanging piging iyon upang mag-alay kay Kabunian. Takluban ninyo ako ng isang malaking kawa at ipagpatuloy na ninyo ang canao. ―Idudulot na ang tap-pey... gumulantang iyon kay Lifu-o.. Dakilang Kabunian... kayamanang ginti. kadakilaan. humuni ang isang ibon.. lumikha iyon ng mga anino sa dingding ng mga nakapaligid na tahanan ng mga Igorot—lumaki—lumiit— nagtatanghal wari ng isang mahiwagang sayaw. paghinging biyaya. ng koongan. Sapagka‘t. ang tunog ng gangsa..? Ha. Iyon din ang pintig ng buhay na naghahari sa kapaligiran... sa mga burol.‖ ―Tugtugin ang mga gangsa. ―Ginto! Puno ng ginto!‖ Ang sigawan ay di-magkamayaw. Ang pagdiriwang ay natigil.. samantala..‖ Nagsasalita pa ang matanda ―Sa ikatlong araw. ―Ang idinaraos ninyong Canao ay bibiyayaan ng mga anito. nang mabilis na mabilis.. mga baga na lamang iyon ng sigang kangina‘y nakatanglaw sa matanda. ―Salamat. Nararamdaman ni Sabsafung ang lamig niyon..‖ ―Oo nga. Ngayon ay ibig kong maghandog sa inyo ng aking alaala. Ngunit. Lumunok si Lifu-o. Sa malapit sa nakataob na kawa ay nakapaligid ang mga katutubo... Ang totoo‘y hindi siya gaanong napag-ukulan ng pansin kung hindi lamang siya nadagil ng mga katutubong nagkakatuwaan pa sa paghabol sa iaalay na baboy kaugnay ng idinaraos nilang canao. Muli itong naupo sa lusong. ―Apu Lifu-o.suksok sa bubungan.. sa malapit sa pintuan!‖ ―Magbibigay ng magandang kapalaran ang mga anito sa patnubay ni Kabunian.. pagtatanim.. mga babae.. ―Ito ang itinakdang araw ng matanda.?‖ ―Sabsafung.. mga bata. Ngunit bumalik ka na roon.. Dumating ang matandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan. isang kahoy ang masusupling. Sinundan ni Lifu-o si Sabsafung may ligaw na udyok na nanikit sa kanyang utak. Hinaplus-haplos ni Lifu-o ang puno.!‖ Sila‘y nangangayupapa. ―Ihahanda ko na ang mga tap-pey at fayas. makakas din ang pintig ng puso. Sa saglit na iyon. Walang makapagsasabi kung siya at wala namang nag-aksaya pa ng panahong mag-usisa.. palago na nang palago ang puno. Binalikan ni Lif u-o ang matanda. pataas na nang pataas. Tulungan mo ang iyong ina.. tila dumarampi sa hubad nilang katawan—pinatitindi ng malamig na simoy na itinataboy ng mga puno ng pinto at hindi makabawas ang salab ng ningas ng siga.. Isa iyong matandang kubang papilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong. Hinaplus-haplos ni Sabsafung ang puno. iligtas kami sa mga kapahamakang darating. Tila sa isang panaginip lumalakad itong apalapit na puno ng ginto.‖ Ang tinig niya‘y malamig.. O.. am-ama. ina.... ―Bakit kayo matatakot.. Pinisil nito ang hinawakang kamay ng anak.. Kanina.. Inilagay sa isang kiyag ang karne at ang kanin. Napatay na ng matatanda ang baboy at kasalukuyang dinadarang na sa apoy.. ang makikinabang at makislap na kataasan ay sumisilaw sa lahat. Nagsalita iyon ―Bayaan na ninyo ako. Isa iiyong matandang kubang pipilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong. Ang ningas ay kumain na sa tinipong kahoy....! . Ngayo‘y nakakapangyayari na ang kanyang katauhan....

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful