ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa, puno ng awa sa sarili

, ay nagsimulang humagulgol. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo, isang matigas ang loob pero mabait na tao, na noon di‘y nagdesisyong Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na kunin siya uli, para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Dala ng nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Ang pananabik ay kagandahang-loob, ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay, kalakip ang sa pagkain na paminsan-minsa‘y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda pansit na iginisa sa itlog at gulay. Ang totoo, para sa sarili lang niya ang nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak, ang lalaki ay iniuuwing pagkain ng ama, lamang ay napakarami nito upang maubos niya napaiyak at kinailangang muling libangin. nang mag-isa; pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng Ngayo‘y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito‘y sansubo lang ng masarap na malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay pagkain , sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang ng kanyang dugo at laman. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang lahat, at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. wagas na pagmamahal sa patay na bata, kaya‘t madalamhati siyang nagtatawag, ―Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!‖ Nakita niya Anim lahat ang mga bata. Ang dalawang pinakamatanda ay isang ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat, maputla, at napakaliit – at ang mga alon lalaki, dose anyos, at isang babae, onse; matatapang ang mga ito kahit na ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong payat, at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina, upang tiyaking may parte rin ang maliliit. May dalawang lalaki, kambal, kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Pinilit siyang aluin ng mga kapit-bahay, na ang iba‘y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong, ―Maaring na nuwebe anyos, isang maliit na babae, otso anyos at isang dos anyos na paslit pa, katulad ng iba, ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte lasenggo nga siya at iresponsable, pero tunay na mahal niya ang bata‖.

ANG AMA

Salin ni Mauro R. Avena

sa mga pinag-aagawan.

Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. Mayroong siyang naisip. Mula ngayon, magiging mabuti na siyang Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng ama. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na dalawang supot na puno ng pansit guisado, at masaya nilang pinagsaluhan ang kiming iniabot naman ito agad sa kanya, tulad ng nararapat). Binilang niya ang papel-de-bangko. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Hindi na pagkain na hirap nilang ubusin. Kahit na ang ina nila‘y masayang nakiupo sa kailanman. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Pinagmasdan siya kanila‘t kumain ng kaunti. ng mga bata. Saan kayo pupunta, tanong nila. Sinundan nila ito ng tingin. Papunta ito sa bayan. Nalungkot sila, dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito, at ngayo‘y hindi nagang mga bote ng beer. uuwi ng pagkain ang ama; ang katunaya‘y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. Sa Pagkalipas ng isang oras, bumalik ang ama. May bitbit itong malaking kabila niyo‘y umaasa pa rin sila, at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama, supot na may mas maliit na supot sa loob. Inilapag nito ang dala sa mesa. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog, Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita, pero iyon ba‘y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Mayroong supot ng ubas at isang tiyak na walang pagkain, at ang mga bata‘y magsisiksikan, takot na anumang kahon yata ng biskwit;. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito Sabi ng pinakamatandang lalaki‘y biskwit; nakakita na siyang maraming kahon upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Madalas na masapok ang tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Ang giit naman ng mukha ng kanilang ina; madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa pinakamatandang babae ay kendi, ‗yong katulad ng minsa‘y ibinigay nila ni Lau mga gabing tulad nito, at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay Soh, na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Ang mamamaga, kaya‘t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik; masaya na sila bahay na katabi nila. Sa ibang mga gabi, hindi paghikbi ang maririnig ng mga ano man ang laman niyon. Kaya‘t nagtalo at nanghula ang mga bata. Takot na bata mula sa kanilang ina, kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila‘y hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. magtatanong kung ano ang ginagawa nito. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati, may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. Ang dahila‘y si Mui Mui, otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting, ay madalas kainisan ng ama. Uhugin, pangiwi-ngiwi, ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti, na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste, gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. Mahaba at matinis, iyon ay tunatagal ng ilang oras, habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay, namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata, na dimakatulog. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae, na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses; pero sa gabing naroon ang ama, napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa, iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito‘y nakakabulahaw na sisigaw, at kung hindi pa iyon huminto, ito‘y tatayo, lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito, sa kabuuan, ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian, si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Walang anu-ano, ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto, kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Pero pagkaraan ng dalawang araw, si Mui Mui ay namatay, at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. Nangolekta Di nagtagal ay lumabas ito, nakapagpalit na ng damit, at dumiretso sa mesa. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari‘y kanila na sana, nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. ―Tingnan natin kung saan siya pupunta.‖ Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. Sa karaniwang pagkakataon, tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha, pero ngayo‘y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod, habang pahikbing nagsalita, ―Pinakamamahal kong anak, walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Sana‘y tanggapin mo.‖ Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak, habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit, pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Sa isang iglap, ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon, pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli.

Ang buong mundo ay parang hungkag. . . yong kakaunting natira‘y inubos ko sa pag-iinom. Mahilig siyang mamigay ng matamis sa mga bata nang hindi naghahanap ng pera.kunin mo na. Mas mabuti pa sila sa amin. Matapos magpalabas. Pero hindi ko ganap na pinanaligan iyon dahil wala pa akong nakitang ganun. ay gusto ng isang masarap na kape. pero kahit hindi naging katangi-tangi ang nalalaman niya sa pagluluto. Mukhang walag anupaman sa mundong ito na karapat-dapat na paniwalaan. at hindi pa ako nakakita kailanman ng gaya mo kung magsalita. magagamot ng doktor ang katawan. Naiisip ko palagi kahit pa nawawalan na ng pag-asa ang mundo at lumulubog na sa kalaliman.‖ ―Nagbabasa ka ba ng libro?‖ ―Dati. para mapaniwalaan ko na may natitira pang kabutihan. at pag napatay mo ako.‖ marahas na sabi ng kabataang lalaki. Sapat na ang makadama ka ng kapayapaan sa iyong sarili.B. . ganun na rin ang dapat gawin ng lahat ng tao. ay ganyan din ang gagawin ko kung desperado. Sinumang lalaki na magdadala ng baril ay walang awa o paggalang sa iba. Saan ka nakatira? Ano ang mga hilig mo? Ibig kong sabihin. may natitira pa rin kahit isang tao na hindi tao dahil lang ganun ang itsura niya. Ayokong makisalamuha sa mga tao. Iniisip niya na bukas ay ipagbibili niya iyon. Salamat. Alam ko na puno ang mga bilangguan. Natuklasan ko sa wakas ang uri ng buhay na gusto kong tuntunin. Iyon ang ginagawa ko gabi-gabi.‖ Inilagay ng kabataang lalaki ang baril sa kanyang bulsa. Kailangang-kailangan niya ng bagong pansala ng kape. Sa loob ng maraming taon ay iniisip ko: ―Sana‘y makakita ako ng isang tao na hindi pa naging buktot kasabay ng kabuktutan ng mundo. malakas ang katawan ko.‖ Masayang tatawa si Nai Phan at sasabihin. sasabihin nito sa anak: ―Magdala ka rito ng kape mula sa tindahan ni Nai Phan. tiyak na papatayin kita. at nag-iisia si Nai Phan. ―Narinig mo ba ang ubo ko? Natatakot ako na mayroon na akong T. pwede nyong bitbitin ang inyong mga sapatos hanggang sa aking tindahan at doon n‘yo isuot. para bisitahin ang pinakabago niyang pag-aari.‖ sabi ng kabataang lalaki. kuntentong nakikipag-usap sa asawa. pero ang buhay nila‘y laging gagambalain ng katotohanan na ang mga kaaway nila‘y maaaring sumalakay sa kanila nang wala silang kahandaan. Ang mga bandido‘y maaaring mabuhay sa kanilang baril. para magkaroon ako ng lakas para patuloy na mabuhay. dalawang linggo. pero sasabihin niya: ―Ang dalawampung satang na halaga ng matamis ay hindi ipinahihirap ng pamilya. ―Suwerte mo na hindi ka nagpakita ng anumang takot o galit nang pagbantaan kita ng baril. pero itinabi ko na ang aking baril. ―Mas masarap matulog kaysa magpayaman nang mabilis. ―Hindi ko alam kung saan ako papunta ngayon. Alam ko na ngayon na hindi ako naparito dahil sa pera kundi para patunayan sa sarili ko na tama ang aking paniniwala. pero kailangan ng tao ang lunas pati sa kanyang isip at kaluluwa. Bumili ka ng ilang mababangong bulaklak. Lahat ng perang ibinigay sa akin ng aking ina‘y inubos ko sa karera ng kabayo. bakit kita lolokohin? Alam kong hirap na hirap ka. isang mataas na opisyal na naninirahan sa may iskinita. pagkakamali‘t mga kabiguan?‖ sabi ni Nai Phan. nagbabarilan ang mga tao sa iba‘t ibang dako araw-araw. Hindi dahil isa siyang mananayaw na ang paa‘y singgaan ng saboy ng bituin. Hindi ko kukunin ang pera mo. tulad ng ibang lalaki. inilabas niya ang baril. ―Sana‘y kunin mo ito. mabuti pang maging kuliglig na lang o ibong mynah. At maiisip nila sa kanilang sarili. Kinasusuklaman ko ang paraan ng pakikipag-usap ng tao sa isa‘t isa. Mananatili ako nang isang linggo sa isang trabaho. Pero nasusuklam akong makita ang sangkatauhan. Isa kang lalaking tulad ko.‖ Hinimas ng kabataang lalaki ang kanyang baba at masusing naningkit ang mga mata kay Nai Phan. Hindi ako naniniwala na dahil lang daan-daan o libo-libo ang napasama. dahil handa niyang pahintulutan ang kanyang mga parokayano sa walang limitasyong pangungutang. naalala niya. Iyan ang tatak ng mababangis. ―Dapat na barilin ko ang aking sarili imbis na barilin ka. ―Hindi. hindi na rin masyadong nakapagtataka. Hindi ako nagtitiwala sa kahit kanino. Sino ang gustong maging magnanakaw kung maiiwasan niya? Maaari ding nagkaatake ang iyong ama at kailangan mo siyang alagaan. ―Hindi ako interesado sa kahit ano. pero hindi dahil sa baril mo. Wala silang panahon para panoorin ang paglubog ng araw o para umawit. patitikimin kita ng mga bala. higit pa. habang inaabot ang pera sa binata.‖ Hindi nanginig si Nai Phan. Papadilim na at naghahanda na siyang magsara ng tindahan nang mabilis na pumasok ang isang kabataang lalaki. Sa halip na sumagot. ―Huwag kang magsalita na parang baliw. Hindi mo kailangang malaman kung ano ang kabanalan o kung saan ito nananahan. makikinig si Nai Phan nang taimtim ang atensyon. bagkus ay nagkukumagkag pang magpundar ng mas malaki pang kayamanan. kahit sinong lalaki. kahit isang ministro.‖ Ngumiti nang masaya ang holdaper. Dalhin mo sa kanya ang perang ito. Uuwi na ako ngayon. ―Lahat ng tao‘y ganon ang pakiramdam kung minsan.‖ Naupo ang kabataang holdaper. kundi isang tunay na taong nilalang. Eto. mga lalaking marurumi ang isip. sa palagay ko ay maaari akong humanap ng gawain.‖ ―Lahat ng tao‘y nagkakamali. ―Anong maipaglilingkod ko sa inyo sir?‖ Tanong ni Nai Phan. pag hindi ko nakuha ang salapi. kaya bilisan mo na. Dito ka muna sandali at mag-usap tayo. iisipin mong nag-aalaga siya ng baka para doon!‖ Sa iskinita ding iyon naninirahan ang isang lasenggo na hilig nang lumitaw sa kaninan at tumula ng mga berso mula sa kwento nina Khun Chang at Khun Phaen. at kumakaway ng pamamaalam. na kilala sa kanyang sinangag at kape at pagbubukas-palad. patayan! Binabago nila ang mga lugar at mga pangalan. Wala kundi barilan.‖ ―Kaya mo ba akong paniwalaan?‖. ―Bakit hindi mo kunin?‖ tanong ni Nai Phan.‖ Pag ang Than Khun. Minsan. at sa amoy ng panganib. . ang tingin ko‘y pananagutan ng lahat ang mga kasamaan ko. Ano ba ang buhay kundi magkahalong eksperimento. hihingi ang lasenggo ng isang libreng baso ng tsaang may yelo. Pag maulan. lahat ng perang meron ako ay nandito. Hindi ko na ito kailangan. nakawan. Mula ngayon. ―Ito na lahat iyon. Mangyari pa. Dalhin mo at iyo nang lahat. Bakit pa? alam na alam ko kung anong laman nila. ibibigay ko sa‘yo dahil mukhang kailangang-kailangan mo iyon. pero nadaman niya na hindi maganda ang mga pangyayari. Ay!—at itabi mo ang iyong baril—giginhawa agad ang pakiramdam mo. na laging bumubulalas na nabubulok na raw ang sibilisasyon at moralidad. kung paano nila mahalin at purihin ang isa‘t isa.‖ umubo siya ng ilang ulit bago nagpatuloy.‖ Lagi niyang binibigyan ang mga ito ng malinis na tubig para panghugas ng paa. Naging isang miserableng nilikha na ako mula nang araw na ako‘y ipinanganak. pero hindi pa rin kuntento sa yaman nila. . ―Tingnan mo. Hindi ito pagbibigay na ginawa sa galit. Tumindig na siya para umalis at pagkaraan. Ngayo‘y uuwi na ako sa aking ina na gaya ng sabi mo. Baka nakasalalay dito‘y buhay at kamatayan. ang puso niya‘y naghihirap sa takot at pag-aalinlangan. at paalam. Paalam. Iyon ang langit. Pero umayaw na ako. Hindi tayo liligaya habang ang ating mga kamay ay nagsisikip sa mga sandata. pero hindi ng mga kriminal. Marahil. wala nang ispesyal doon. sa palagay ko. kung paano mapagwawagian ang paggalang ng ibang tao. Pero eksakatong gabi-gabi. Saan ako maaaring pumunta? Ano ang mga pinaniniwalaan ko? Hindi ko alam.AANHIN NINO ‗YAN? Vilas Manwat Salin ni Luwalhati Bautista Si Nai phan ay isa sa mga sikat sa kapit-bahayan. pasanin lang ako sa mundo. Pag ang tao‘y walang panahon para umawit. Ngayo‘y nakatagpo ako ng isang taong ganun. ang kanyang talino sa pagsasangkap sa isang masarap na luto ng sinangag ang kanyang naging tuntungan sa kawalang-hanggan. kung paano sila tumawa at ngumiti. hindi rin dahil ginawa niyang bukod-tangi ang sarili sa larangan ng pulitika o panitikan. Ang daigdig na ito‘y punung-puno ng mga lalaki na gustong magpakita ng galit. sa isip ko.‖ pagpapatuloy ngkabataang lalaki. Hindi ako naniniwalang masama kang tao. Walang kahulugan. ―Ang saya-saya nilang tingnan. ‗Yan ang kaaway ng isang malinis na buhay. hindi ko na kamumuhian uli ang daigdig. ―Ibibigay ko sa‘yo ang pera. hindi nakapagtataka na hindi ko gusto ang aking mga kapwa-tao. idinugtong nito: ―Babalik ako para makita ka uli. pero ganun at ganon din ang mga istorya. Iniabot niya iyon sa may-ari ng tindahan. dyan maganda ang negosyo. Sawang-sawa na ako sa lahat. ano ang mga pinaniniwalaan mo?‖ Walang pag-asang umiling ang kabataang lalaki. naglabas ng baril ang estranghero at itinapat iyon sa puso niya. sasabihin ni Nai Phan sa mga estudyanteng dalagita: ―Mga binibini. ―Masama akong anak. malayo sa paghahangad sa kayamanan. Hindi ko sasabihin sa mga pulis. Mukhang patayan ang uso sa mga panahong ito. ―Hindi pa kita nakita kailanman. Kalmante siyang nakatayo at sinabi niya sa tinig na parang nakikipag-usap lang. pero huwag mong ubusin lahat sa gamot.‖ Nawala sa dilim ang estranghero. pauwi sa kani-kanilang bahay sa kalaliman ng gabi pagkaraan ng maghapong ginugol sa paghahabol ng pera. ―Iabot mo ang salapi mo. Pag pinatay kita. Alam niya kung paaanong magmahal ng iba. Mga siyam na raan ang cash dito.‖ Mukhang naging mas masigla na ang estranghero. Yumuko si Nai Phan. walang anupaman na mapangangapitan o maigagalang ng tao. ay makatatanaw kay Nai Phan na nakahilig sa kanyang maliit na silyang de-tiklop. Kung talagang gusto kong magtrabaho. na malugod namang ipagkakaloob ni Nai Phan. kung paano nila gugulin ang kanilang buhay.‖ Inilagay niya ang salapi sa mesa pero ang binatang holdaper ay tila hindi nagkalakas-loob na hipuin iyon. wala siyang iginagalang kundi ang baril.‖ ―Hindi mo kailangang umalis agad. Mangyari pang dahilan ito lagi para magreklamo ang kanyang asawa. dahil meron akong mga ginawang masasama—dapat talagang mamatay na ako agad-agad. iniisip kung mag-uuwi ka ng pera o hindi. Ang isang lalaking may dalang baril ay hindi nakakakilala nbg kapayapaan. na may kasama pang doughnut para kumpleto.‖ Tumango nang may pagkaunawa si Nai Phan. ―Lahat! Kung anuman meron ka. Sinong nakakaalam? Siguro‘y may sakit ang iyong ina.‖ Ang sagot na ito‘y may pinupukaw sa puso ng mga nakakarinig na mas mayaman kaysa kay Nai Phan. mas madali kang yayaman. Marami siyang maglagay ng gatas. pinarumi at dinungisan ng kasalanan ng tao. Sasabihin sa kanya ng mga kaibigan niya. Hirap tayong lahat sa mga araw na ito. ―Dapat kang magbukas at magsilbi sa gabi. Ni hindi na ako nagbabasa ng dyaryo ngayon. isasara niya ang kanyang tindahan. Gusto kitang makilala. Kunin mo na at umuwi ka na agad. iyon ang dapat sa akin. magiging tanyag pa rin siya. baka nga maraming taong naghihintay doon. pero huwag mo nang ipakita uli sa akin ang aking baril. Ang mga taong naninirahan sa iskinita. alam mo. sa isa pa—hindi ako nagtatagal kahit saan. Hindi ako dapat mabuhay. tulad ng isang masunuring bata. Maraming buhay ang maaaring mnakadepende sa pag-uwi mo na may dalang pera. Hindi ito maunawaan ni Nai Phan. Ibinigay mo sa akin ang lahat ng hinahangad ko. ayokong tumanggap ng kahit na anong pabor mula sa kanila. isang kuwintas ng bulaklak para sa iyong ina na mailalagay niya sa harap ng sagradong imahen sa bahay. Wala ka nang dapat ibigay.‖ sabi ng tagapamahala ng tindahan. ang may-ari ng tindahan.‖ Isang gabi ay nagpunta sa sinehan ang kanyang asawa. Itinaas niya ang mga kamay sa pagpupugay sa wai kay Nai Phan. nahihirapan na kayo sa pagtatampisaw sa putik. Maniwalak ka sa akin.

Ngumiti siya at pinahid ang aking mga luha. "Hanggang ngayon ba‘y hindi ka pa nakakalimot. Ngunit ang damdamin ko‘y tila tigang na lupang pinagkaitan ng ulan. sumalubong sa akin ang bagong araw. malapit sa kinauupuan ng dalawang lalaking may katandaan na. May karapatan akong malaman. Nagpunta ako sa kusinaan. Pagkagising maghahapunan. Ngunit isang tadyak ang sumalubong sa akin. Sa kabilang silid. Naramdaman ko na lamang may maiinit na mga bisig na yumayakap sa akin. Humakbang ako ngunit biglang napatigil sa harap ng dalawang lalaking may katandaan na. Malayo pa ako ng makita ko siyang nakatayo sa may dinaungan ng kanyang bangka. At sa unang pagkakataon ay hindi ko inalis ang aking tingin sa kanya. Nagbabanta ng parusa. Maliwanag ang langit. At kailangang malaman ko ito. Nararamdaman ko ang kanyang pagmamahal nang tumingin ako sa kanya. Naabot na kaya ni Nanay ang langit? "Ano pa ang hinihintay mo. Ang langit ay nasa tao. Ngunit sinabunutan ako ni Tatay at iningudngod sa lupa ang aking mukha. Nakita ko sa aking isipan ang mukha ng tao. Humakbang pagkatapos. Sumalubong sa aking paningin ang maamong mukha ni Tatay. Ikaw ang aking iniibig. Bakit kaya hinihigpitan ako ni Tatay? Matapos akong mag-almusal. At naalala ko ang nangyari kanina sa dalampasigan. Parang may nakita akong anino – si Tatay na sumusurot kay Nanay. Tumayo ako at ibinaling ang paningin sa bahay-pawid sa ilalim ng kaniyugan. Tumingin ako. katahimikan. Mahigpit ang utos ni Tatay. Di ako nagagalit kundi humihingi lamang ng pang-unawa. Talagang siya ang nakita ko sa salamin na nakasabit sa dingding ng aming bahay. Iyan ay hindi langit kundi hangganan lamang ng pananaw ng tao. Ngunit hindi ko nakikitang ito‘y ginagamit ni Tatay. Noon ay walang halaga ito sa akin. Unti-unting lumiwanag ang aking kamalayan. Ngunit ang tanawin sa bahay ay walang pagbabago. Pag-unawa. Nanginginig akong lumapit. Bas Wala akong nakikitang pagbabago. "Wala siyang kasalanan." Dinig na dinig ko ang mga kataga habang nagpapatuloy ang malungkot na kundimang naging bahagi na ng aking buhay. Nasa dalampasigan ang mamamili ng isang dala ng mga bangkang galing sa laot. Hinalikan ko ang kanyang kamay. Umiiyak ako. Hanggang sa nangangatog kong mga bisig ay yumapos sa mga binti ni Tatay. Wala namang dahilan upang iwasan ko ang taong nasa bahay-pawid. Naalala ko ang sabi ni Tatay. Buong-buo pa rin sa paningin ni Nanay. Galit na galit si Tatay sa ginawa ni Nanay. Isidra!" singhal ni Tatay. Kalawakan. "Lapit rito. Magkatulad ang inyong ikinikilos. "Celso!" Nag-aapoy ang mga mata ni Tatay na humarap sa akin. Maliwanag na ang silangan nang ako‘y bumangon. Mabigat ang pakiramdam ko sa aking katawan at ako‘y gumagapang. Hinimas ang aking ulo. Maliban sa takot na aking nararamdaman ay wala akong naintindihan sa pangyayaring iyon. Hindi nawawala ang kanyang pag-asa. Nagmadali akong tumakbo upang salubungin ang Tatay. Maawa ka sa kaniya. At bigla akong sinampal. Nasa malayo ang mga bangka ng mga mangingisda. Nagdatingan na pala ang mga bangka at nag-uunahan ang mga mamimili ng isda. Alam kong aabutin siya ng tanghali bago matapos ang kanyang gawain. Masasaya silang nagkukuwentuhan habang hinihintay ang mga mangingisda. Napatihaya ako ngunit tinangka kong makatayo. dilim – iyon din ang bumubuo ng daigdig ng aking kamalayan. Hindi nakikita. Talagang mahirap intindihin si Tatay. Lahat may itinatagong kahulugan. Ngunit lalong humigpit ang kanyang pagyakap." "Pumanhik ka. Nagdilim ang aking paningin. Mabilis ang aking paglakad at sa ilang saglit kaharap ko na ang taong naggigitara at umaawit. Natanawan niya ako. Hindi naaabot. Naramdaman ko ang panlalamig ng katawan at ako ay napahandusay sa kanyang paanan. Tumayo siya at dahan-dahang lumapit sa akin. At sabay kong narinig ang malungkot na awiting nagsasaad ng kasawian sa pag-ibig. Nahihilo ako. Alam ko. Muli niya akong niyapos. Napatingin ako sa dalampasigan nang marinig ko ang hiyawan. Ngunit alam kong iisa lamang ang kahulugan ng mga iyon. Celso!" saway ni Nanay na nanginginig ang boses. At para akong hinihila. Sino ang hindi mag-aakala na siya ay hindi ikaw? Huli na nang malaman ko ang katotohanan. Nasasalat ko ang magkahalong dugo at pawis sa aking pisngi." "Talagang pambihira ang kanyang pagmamahal. Tomas? Alam ng Diyos na wala akong kasalanan. Pinagbuhatan ni Tatay ng kamay si Nanay. Tulad ng dati. Hindi ko na alam kung gaano katagal ang pagkawala ng aking malay. Sa labis na panghihina‘y umusad ako nang umusad. At mula na namang naantig ang aking damdamin. Mula noon ay hindi na ginalaw ni Nanay ang lambat. Pagsisisi. Umungol lamang si Tatay. "Dalawin mo ako palagi. At madalas ang kanyang pagbubuntonghininga." Sa labasan. Pati si Tatay ay natigilan at nabigla sa aking ginawa ay hindi ko pinansin. Mayamaya‘y tumakbo na ako ng matulin. ang labi – lahat parang nakita ko na. Matapos makapananghalian siya‘y matutulog. Napabuntung-hininga ako. Umiikot ang aking paningin. Hala. "Pumanhik ka na habang ako‘y nakapagpipigil pa. Hindi nahihipo. Napalingon ako nang makarinig ng tugtog ng gutara mula sa di-kalayuang bahay-pawid. Tumitig siya sa akin. "Lakad na Celso. Nilabanan ko siya ng titigan. Nanlilisik ang matang tumingin sa lambat at pagkatapos ay bumaling sa akin. Hinalibas ko ng itak ang lambat at saka lang ako tumigil nang ito‘y magkagutay-gutay na at nagkalat sa aking paanan. "Huwag!" Naiiba sa aking pandinig ang pagsigaw ni Nanay. Bitbit ko ito at pinuntahan ang sampayan ng lambat. Matagal. Tomas. nakikita ko si Nanay na nakaupo at nag-iisip sa may hagdanan. Kung kailan natutupad ang kanyang pangarap Diyos lamang ang nakakaalam. Kinabahan ako. "Huwag. Pinagtataga ko ang lambat. Matagal ko nang nakikita ang sampay na lambat. May ibig akong itanong tungkol sa misteryo ng lambat. Walang malinaw sa aking isipan. Iyan ang sabi sa aking guro sa ikaapat na baitang ng primarya. Naluma na ito ngunit buong-buo pa rin sa aking paningin. Nagpumiglas ako upang makawal sa kanyang pagyapos sa akin. Umakma akong tumakbo ngunit nahawakan niya ang isa kong kamay. Celso!" Malakas ang sigaw ni Tatay. Nadama kong inihahanap ko ang katarungan ang aking kalagayan. Bumaling ako sa pinanggalingan ng awit na ngayo‘y gumaganda sa aking pandinig. Huli na nang siya ay aking makilala. Tahimik at nakatingin na naman sa sampayan ng lambat. Lumingon ako sa laot. sa salamin. Kailan mo pa malilimutan ang nangyari?" Tuluyang umiyak si Nanay. Hinanap ko ang itak ni Nanay na pangsibak ng kahoy. Ang sunod-sunod na paghikbi ay tila pandagdag sa kalungkutan ng daigdig. Ano kaya ang misteryong napapaloob sa lambat na iyon? Alam kong alam ni Nanay ang hindi ko nalalaman. Ngunit nauntol ang ibig kong sabihin nang magpatuloy ang kanyang pagluha. sa kwarto nina Nanay at Tatay. Nakalimutan ko ang ipinagbabawal ni Tatay. Lumapit ako sa salamin sa dingding. Naalala ko iyong tao. Sumalampak ako sa buhangin. Langit? May gumugulo sa aking kalooban. Tomas. Galit. Ang kanyang mga mata. Habang pinakikinggan ko ang malungkot na kundiman umalingawngaw ang mahinang pag-uusap ng dalawang lalaki sa tabi ko. Celso?" Ipinahid ko sa mukha ang suot kong sando. Patuloy ang awitin. parang ibig himatayin. Sa aking kinauupuan sa may bintana nakikita ko sa Nanay na nakaupo sa may hagdanan. Ang kanyang ginawa ang siya mong ginagawa tuwing ikaw ay darating sa madaling-araw. "Ngunit. Nakatabako at nagtatagpi ng punit na bahagi ng lambat. May bago na namang umaga. Lahat ay kasalungat sa dati niyang gawa. Totoong lumigaw siya sa akin. May luha ang kanyang mga mata. Pinagmasdan ko ang aking sarili. . Inilapag ang gitara sa ibabaw ng papag na kinauupuan." nagmamakaawa si Nanay. Di ko pansin ang mga gasgas sa dalawang siko. Ngunit bigla akong napatimbuwang nang matamaan ng malakas na suntok at napahiga sa pira-pirasong wasak na lambat. Biglang kumulo ang aking dugo habang iniisip ang nakasampay na lambat." Habang naglalakad ay sinalat ko ang pisnging nakatikim ng sampal. Umiiling-iling. Tinitigan ko siya. Umiiyak na naman si Nanay. nandoon na naman si Tatay sa sampayan ng lambat. At di pa man ganap ang gabi balik na naman sa dagat.Paalam sa Pagkabata Salin ni Nazareno D. ang ilong. malapit nang dumating ang Tatay mo. At iyan ang bahagi ng aking buhay. Mula sa aking pagkamulat ang pagkainip ay kakambal ng aking buhay. At naalala ko ang pangyayari noong itinapon ni Nanay. Humihingal ako ngunit di ko makuhang umiyak. naririnig ko ang pigil ng paghikbi. At mula noon ay alam mo iyon. Luhaan na naman ang kanyang mga mata. Kinusot ko ang aking mga mata. Ang kanyang amoy ay siya ring amoy na galing sa dagat. Lalong humigpit ang kanyang pagyakap at kinabig ang aking mukha sa kanyang dibdib sa tapat ng kanyang puso. Kinabahan ako. Hanggang ngayon hindi ko pa nakikita ang tunay na dahilan ng damdaming iyon na matagal nang umalipin sa kanya. Di naman dapat katakutan ang kanyang mukha at boses. kunin mo ang mga isda at sumunod ka kaagad sa akin. Sa aking pag-iisa di ko maiwasan ang pangarap na magkaroon ng batang kapatid na nag-aangkin ng mabangong hininga at taglay ang ngiti ng isang anghel. "Di ko gusto ang batang matigas ang ulo! Di lang sampal ang matitikman mo kapag umulit ka pa. May ibig sabihin ang tingin niyang nag-aapoy. Pagkatapos ipinabalik kay Nanay ang lambat sa sampayan. Naniniwala akong nagpapatuloy ang kanyang pangarap habang di pa namamatay ang babae sa kanyang buhay. Nilapitan ko si Nanay na malalim pa rin ang iniisip." Dahan-dahan akong bumangon at sumuray-suray na lumapit kay Tatay. Masama ang titig niya sa akin. Tulad nang nagdaang mga madaling-araw: ang ginaw. Bawal pumunta sa bahay-pawid na iyon. Unti-unting lumuwag ang aking paghinga. Sa laot ako nakatingin at pinagmamasdan ang galaw ng mga alon na pandagdag sa kagandahan ng kalikasan. Nagsimula ang pagpansin ko sa lambat noong ito‘y tinapon ni Nanay mga dalawang taon na ang nakakaraan. ha?" Hindi ako kumibo. "Naririyan na naman siya. Nakatitig siya sa sampayan ng lambat ni Tatay. Maraming bagay ang dapat mailarawan. Saan? Alam ko na. Iyan ang buhay ni Tatay.

niluluray ang munting lakas na nagkakaroon ng kapangyarihang maghimadsik laban sa gutom. At pagkaraan ng ilang sandali. sa makatunghay na simbahan. ang imbay ng mga kamay na nagpapahiwatig ng pagwawalang bahala. Bagkus ang naroon ay bahaw na tunog ng babala. siya pang kinakaya-kaya. walang kabuluhan sa kanya kung naroon man o wala ang gabi. "May reklamo?" ang nakasisindak na tinig ni Bruno. "Diyan na kayo. lumagom sa malalaki't maliliit na lansangan. nagsawa na ang kanyang mga bisig sa wala pang tunog ng katuwaan. ng paglayo sa gutom. nagpatulog pa rin sa paglalakad. pandidiri. Nakita ka ni Bruno!" Narinig man ni Adong ang sinabi ng matanda. dali-daling inilagay ni Adong ang mga barya sa kanyang lukbutan. Napahindik si Adong. "Bitiwan mo ako! Bitiwan mo ako!" Naisigaw na lamang ni Adong. Ale. Ibig niyang ipagpatuloy ang kanyang paglayo.. At halos araw-araw. Ang pangambang sumisigid na kilabot sa kanyang mga laman at nagpapantindig sa kanyang mga balahibo ay waring dinaklot at itinapon sa malayo ng isang mahiwagang kamay. Dinama niya ang mga barya roon. kabilang si Adong. dahil sa isang bagay na hinahanap sa isang marikit na altar. Ngunit hindi na niya muling narinig ang basag na tinig. mga baryang matagal ding kumalansing sa kanyang bulsa. Ilan pang barya ang nalaglag sa kanyang palad. at hanggang sa ngayon ay naroroon pa't waring umuuntag sa kanya na gumawa ng isang marahas na bagay. Aywan niya kung bakit gayon ang nararamdaman niya matapos mapawi ang kanyang gutom at pangamba. Naramdaman na lamang niya ang malupit na palad ni Bruno. Ang gabi sa kalupaan ay ukol lamang sa dilim sa kalangitan sapagkat ang gabi sa kalupaan ay hinahamig lamang ng mabangis na liwanag ng mga ilaw-dagitab. Sapagkat ang simbahan ay buhay ni Adong. sa kabangisang sa mula't pa'y nakilala niya at kinasusuklaman. Ang kampana ay tumutugtog at sa loob ng simbahan. Natuwa si Adong. Kung sino pa ang mahina at aba." Ang maraming mukhang nagdaraan ay malalamig na parang bato. waring mga patak ng ulan sa malalaking bitak ng lupa. hindi lamang niya ipinahahalata kay Aling Ebeng. Ang gabi ay tulad lamang ng pagiging Quiapo ng pook na iyon. waring nagmamadali na tila ba sa wala pang isang oras na pagkakatigil sa simbahan ay napapaso. palimos na po. As sa mga hanay na iyon ay nakatunghay ang simbahan.. "Adong!" Sinunsan iyon ng papalapit na mga yabag. ng paglayo sa Quiapo. Walang bawas. ni kanino man sa naroroong nagpapalimos. Babalang ipinararamdam ng pangangalam ng kanyang sikmura at sinasapian pa ng takot na waring higad na gumagapang sa kanyang katawan.. Alisin na ang nagtatayugang gusali roon. "Ano? naloloko ka na ba. hindi inilagay kung inilaglag. ng kandila. makita na naman ni Adong ang mga mukhang malamig. ang gabi'y naroroon. Mahigpig niyang kinulong sa kanyang palad ang mga baryang napagpalimusan. Manapa'y para sa lahat na maaring makarinig.Kangina pa siyang tanghali sa loob ng marusing na bakuran ng simbahan. Ang mga mata nito'y nanlilisik kapag nagpatumpik-tumpik siya sa pagbibigay. Adong? Sasaktan ka ni Bruno. Ngunit ang gabi ay waring manipis na sutla lamang ng dilim na walang lawak mula sa lupa hanggang sa mga unang palapag ng mga gusali. ang matandang pilay na kanyang katabi sa dakong liwasan ng simbahan. Lumusot siya sa pagitan ng mga dyipni na mabagal sa pagtakbo. Sumandal siya sa poste ng ilaw-dagitab. Aling Ebeng. At ang lamig na iyon ay waring dugong biglang umagos sa kanyang mga ugat. Hindi sa simbahan kundi sa mga taong may puso pa upang dumukot sa bulsa at maglapag ng konting barya sa maruruming palad. walang awa. At iyon ay matagal din niyang ipinakalansing. hindi dahil sa may layunin sa pagiging naroroon. Habang nagdaraan sa kanyang harap ang mga taon malamig. ngunit nang makubli siya sa kabila ng bakod ng simbahad ay pumulas siya ng takbo. Ang gabi ay mabilis na lumatag sa mga gusali. Ale. sa malalamig na mukha. ang mga hakbang ng nagmamadaling pag-iwas. Ilang barya ang nalaglag sa kanyang palad. Ngunit ang lamig na iyon ay hindi nakasapat upang ang apoy na nararamdaman niya sa kangina pa ay mamamatay. sa mga taong araw-araw ay may bagong lunas na walang bias. Pinagbuti niya ang paglalahad ng kanyang palad at pagtawag sa mga taong papalapit sa mga taong sa kanyang kinaroroonan. Sa walang muwang na isipan ni Adong. ngunit kailan man ay hidni nakarating sa kanyang bituka. ang nakikita niya ay irap. Malamig. sabihin ninyo kay Bruno na wala ako!" mabilis niyang sinabi sa matanda." madalas naririnig ni Adong. Si Bruno nga. Muling dinama niya ang mga barya sa kanyang bulsa. sa simula'y marahan. Abueg Sadyang may mga taong malupit at mapang-api. "Pinaghahanapbuhay 'yan ng mga magulang para maisugal. ale.. "Malapit nang dumating si Bruno.. Kungng ilang araw na niyang nadara iyon. pagkasuklam." ani Aling Ebeng na walang sino mang pinatutungkulan.. Ang mga tao'y naghihikahos na rin. Natulig siya. Mapapaiyak na si Adong. sapagkat ang mga palad na nagbibigay ay nandidiring mapadikit sa marurusing na palad na wari bang mga kamay lamang na maninipis ang malinis. narinig ni Adong ang pagkilos ng mga taong papalabas. sa lahat. Nasasaktan siya. Ang tingin niya tuloy sa mga ilaw-dagitab ay parang mga piraso ng apoy na ikinakalat sa kalawakan. Ang maliit na ulong pinapangit ng suot na gora. ayun na si Bruno" narinig niyang wika ni Aling Ebeng. Napadukot si Adong sa kanyang bulsa. ang imbay ng mga kamay at hiwatig ng pagwawalang-bahala. Nilagom ng kanyang bituka ang nararamdamang gutom. gutom na gutom na ako!" Ang mga daing ay walang halaga. At nakatingala naman ang mga hanay na iyon.. Ngunit isang bagay ang may kabuluhan kay Adong sa Quiapo. "Mama. At akala niya'y nawala na siya sa loob ng sinuot niyang mumunting iskinita. Mama. At ang mga kamayy ni Adong ay manginginig pa habang inilaladay niya sa masakim na palad ni Bruno ang salapi. nahahabag. Kay Adong. Biglang-bigla. napawi ang katuwaan ni Adong. Ang basag na tinig ay naghatid sa kanya ng lagim. Tinanaw ni Adong ang iniguso sa kanya ni Aling Ebeng. Sumiksik siya sa kakapalan ng mga taong salu-salubong sa paglalakad. At sa kaabalahan niya'y hindi na napansing kakaunti na ang mga taong lumalabas mula sa simbahan..Mabangis na lungsod Efren R. Ibig niyang tumakbo. Kung ilang hanay ang mga pulubing naroroon at mga nagtitinda ng tiket ng suwipistek. Ngunit ang mga kamay ni Bruno ay parang bakal na nakahawak na sa kanyang bisig. Alam niyang hindi maiiwasan ang paghindi sa kanya ng limang piso. hindi na niya naramdaman ang kabangisan sa kapayapaang biglang kumandong sa kanya. sa pangamba at kabangisan. "Adong. nakararamdam ng hapdi. kundi dahil sa naroroon katulad ng Quiapo.. naawa. "Palimos na po.at ang Quiapo. .. dumantay sa mukha ng mga taong pagal. kundi sa kaluluwa. Dinama niya ang tigas niyon sa pamamagitan ng kanyang likod. Ang malapad na katawan.. ang hakbang ay napapahalaga ng pagmamadali ng pag-iwas. ang namumutok na mga bisig. hindi pa po ako nanananghali!" Kung may pumapansin man sa panawagan ni Adong. At sa murang isipang iyon ni Adong ay tumindig ang tagumpay ng isang musmos na paghihimagsik ng paglayo kay Bruno. hindi sa katawan. pagkaraan ng maikling sandali. "Maawa na po kayo. sapagkat ang bahagi ng pangungusap na iyon ay untag sa kanya ni Aling Ebeng. walang pakiramdam-nakadarama siya ng kung anong bagay na apoy sa kanyang kalooban. lagi siyang napapaiyak. Nahilo.. alisin na ang bagong lagusan sa ilalim ng lupa. alisin na ang mga tindahang hanggang sa mga huling oras ng gabi'y mailaw at mabawasan ang mga taong pumapasok at lumalabas doon. Ang panahon ay patuloy na ibinuburol ng karukhaan. Ang gabi ay hindi napapansin ng lalabindalawahing taong gulang na si Adong. ng kung anu-anong ugat ng punongkahoy at halaman.

Ngayon ako na ang nasa kalagayan ng mga minamalas.. Gulat na gulat naman si Ella sa itsura ng lalaking duguang nakahalindusay sa sahig. Tinanggal ko ito at pumasok sa kanilang banyo ng dahan dahan. Maraming dahilan kung bakit nangyayari ito at mas lumalala pa.L.. akala ko'y katapusan na namin ngunit bigla siyang napaisip at tumingin sa labas. Nakuha namin iyan sa bulsa ni Danny boy. Siya'y naka uniporme. Umiiyak na ako sa takot. Dinampot ang dala niyang bag at sinipa pa ito sa ulo. May nakita akong dalawang lalaki sa aking harapan. Siya'y wala nang malay at walang pang-itaas na suot!. Nasangkot siguro dahil ang sugat sa binti't paa niya'y parang gawa ng kutsilyong hawak ni Ipong. Binulungan niya si Ella na wag sumigaw dahil kung siya'y sisigaw. Dinala ko siya sa labas ng interrogation room. maawa kayo sa akin... Sa hindi inaasahang pagkakataon. Ngunit hindi pa siya nakakarating. Simula nang bumilis ang pintig ng aking puso sa takot. "Anong nangyari dito?" ang sabi ng pulis. Mahirap paniwalaang lahat silang naroon sa kwartong madilim ay mga pulis dahil dalawa lamang silang naka-uniporme at mga di mukhang pulis ang iba. Yakap ko pa rin si Ella at di ko na man lang namalayan na nawala na ako sa aking kamalayan." ang pagmamakaawa kong sinabi sa pulis. Please. "Tumahimik ka! Tumahimik Sabi!" yan ang sinisigaw ng Lalaki. Umupo ako sa isang bangko sa hindi kalayuan at si Ella ay pumunta sa phone booth upang tumawag ng tulong. Niyakap ko siya't sinabing "God is with us sweetheart. Dinampot ko ito't hiniwa ang ari ng lalaking nakahubad. Malamig ang hanging galing sa air con ng ospital. "Wag po. papatayin kaming dalawa. Halos di na rin makaihip ng malamig na hangin ang aking Electric Fan. Nakatira yan sa tabi ng apartment. Lalong dumanak ang dugo sa sahig ng apartment. Nalaman kong napakapanganib ng buhay sa mundo at ang kaunting oras kong kasama ang aking mga mahal sa buhay ay napakahalaga. Tinatanong lang din siya at kinakausap. pakawalan mo siya. Si Ella. binaril ko silang isa-isa na di ko nalalaman kung paano ko ito nagawa. Wala akong nagawa kundi bitawan agad ang kutsilyong hawak ko. tinganggal ang safe upang ipakita sa aking gagamitin niya ito. Si Ella nama'y napaluhod at umiiyak. Ella ang nakalagay sa kanyang I. Nagpaluha naman sa akin ang boses ni Ella na nasa kabilang dulo ng van. Ang ingay ay di maiihalintulad sa ingay ng dalawang taong nagtatalo ngunit ito'y ingay na parang may batang nagmamakaawa. siya'y umiiyak. Nagsisisi akong inubos ang oras ng aking buhay na walang kabutihang idinudulot sa kapwa tao. Siya'y nagpatuloy magsalita. Tumambad sa aking harapan ang . Hindi ko alam kung ako ay may nagawang kasalanan o wala. Nakita ang hawak kong baril kaya't silay nagbunutan ng baril. Binalikan ko agad si Ella at niyakap siya ng mahigpit. Hindi ko na alam kung sino ang masama sa kanila at ang hindi. Payapa na akong nakahiga. Narinig kong may munting tinig ng isang bata ang tila'y hinahalay ng matandang Lalaki! Narinig ko ring may isa pang batang lalaki ang umiiyak at nagmamakaawang pakawalan ang kanyang kapatid. Sa labis kong pagkagulat. Hindi ko inaakalang ganito na kasama ang mga tao sa paligid. papakawalan namin si Ella. Wala akong maaninag anuman sa labo ng salamin ng bintana. nagmakaawa naman akong wag niyang tangayin ang aking nobya. ngunit napansin kong plywood lamang ang tumatakip sa dating pinaglagyan ng Air Conditioner. Inilagay sa bag ito at napatingin sa amin. Isang lalaking tinatawag nilang Sarge ang nagsalita. Mabilis akong lumabas ng interrogation room. Mga pulis kami. Maynila. Nakahubad at pawis na pawis ang lalaking ito at pinagpatuloy ang kanyang kahayupan sa batang babae. may ipag-uutos kami sa iyo na dapat mong sundin. ang mga pictures na nakita sa aking apartment. ang baril ng patay na pulis na tinatawag nilang Danny boy.. Kinausap niya kami. kumapit patungo sa kabila at sumilip sa kanilang bintana.38 caliber na baril ng isang pulis at nakatakip ang isang kamay niya sa bibig ni Ella. Maliban sa bangkay ng teenager. Nasubukan ko ring sapakin sa mukha. Bumubunot ng baril ang isa sa aking kanan ngunit huli na siya sapagkat binunot ko naman sa kaliwang kamay ang baril sa lalaking nakasalamin na nasa aking harapan at binaril silang isa-isa. Inisip ko rin na nangangailangan ng kaunting pasensya at tamang oras ang pag-atake upang magawa ko ito ng tama. May nakuhang makakapal na pera ang Gago.D. Naghahalungkay ang pulis sa ilalim ng kama. Mama! Papa! Huhuhu. Ipinasok si Ella ng Pulis sa loob ng apartment at nagulat sa nakitang duguang mukha ng lalaki sa sahig malapit sa pinto. hinarang na agad siya ng apat na kalalakihang pumatay sa pulis. Nagpatuloy siya sa paghahalungkat at nang buksan ang closet. Umiiyak ako't takot na takot. Habang nasa gawi kaming kanluran. Wala akong dalang ano mang armas sa aking kamay. Ang pinto ng fire exit ay may kalumaan na't kinakalawang. Maraming tao ang naghihintay lamang na mangyari sa kanila ang ganitong sitwasyon bago nila seseryosohin ang kanilang paligid. kakasuhan ka namin ng murder at rape. Lalabas na sana ako't lulusob nang may bigla akong narinig na ugong ng isang sigaw galing sa labas! "Rico! Rico! Nandidiyan ka ba? Hello!" Boses iyon ng aking nobyang bihira lang kung bumisita na si Ella sa labas ng bahay at hinahanap niya ako sa aking apartment." ang sabi ng nakasalamin. kausap ang lalaking naka salamin na medyo may katandaan. Malaki ang kanyang patalim at simula na akong nataranta sa loob ng banyo. Iniharap ang kanyang rebolber sa akin at sinabing. Isang nakatayo at isang nakaupo at lima pang iba sa aking kanan. "Narinig mo ba yun bata? Nasa maayos na kalagayan ang girlfriend mo. Iniisip ko ring minsan binabaliwala ko lamang ang mga nakikitang karahasan sa tv at walang pakialam sa mga nangyayari sa ibang tao.. "Nasaan ang babae? Anong ginawa ninyo sa kanya?" "Nasa interrogation room din po Sir. Pumunta sa gawing kwarto ang pulis at inalis ang kumot ng kamang puti. Binunot nito ang kanyang automatic pistol. Ang tanging alam ko ay nasira ang buhay ko ng isang iglap lang. Nilagay din ng pulis ito sa kanyang itim na bag. Inilapit ko ang aking tenga sa dingding upang marinig ng mabuti ang nangyayaring gulo sa tabi ng bahay. nagmadali na akong lumabas at nakadampot ako ng bakal na tubo! Inihampas ko ito sa ulo ng lalaki at siya'y natumba sa sahig. "Papatayin ko itong bebot mo kapag sumunod ka! Tigas kasi ng ulo mo eh!" Hinawakan niya ng mahigpit sa kamay si Ella. Hinampas ko pa siya ng paulit ulit hanggang magdugo't mawasak ang kanyang mukha. Ako nama'y duguan at basang basa sa pawis. Wala akong telepono. Dahil sa iyo. tila'y umiinit ang sinag ng araw. Binaril ko sa ulo ang nagbubuhat kay Ella. Lumabas ang pulis bitbit ang kanyang itim na bag at rebolber. Ang alam ko lang ay hindi na ako mabubuhay pa kung hindi ko gagawin iyon. Bawat kanto'y tila ang layo ng agwat. ang kapayapaan. Oh God Please. Biglang may kumatok sa pintuan at sila'y napatingin dito. Nang nabuksan ko ang pintong kahoy. Nararamdaman ko ang lamig ng sahig sa aking hubad na paa." Bigla siyang pinatid ng lalaking nakasalamin at sinabing. lumaki ang problema namin! Dahil sa iyo. Taimtim na lang akong nagdasal na matapos na ito. Sinubukan kong lumabas sa fire exit." ang sagot sa kanya. bigla ko na lamang dimanpot ang rebolber ni Danny boy at binaril sa ulo ang lalaking nakasalamin! Mabilis ko ring isinunod si Sarge at ang dalawang nasa pintuan. Napansin ko rin na ang isang binatang sibilyang nagtatago sa mesa ay tumakbo palabas at maaaring tumawag siya ng tulong sa malayong lugar. God is with us. Tulong mula sa masasamang pulis o mabubuting pulis. Lumapit ako. Napansin kong bukas ng kaunti ang pintuan ng banyo kaya't ang salamin ay nagsilbing gamit upang makita ko ang nangyayari sa sala. Tinignan nito ang kaniyang baril. Walang natirang buhay sa kanila. Nasa police station ako at lahat ng pulis ay nagulat sa aking paglabas. Wala kang magagawa kung ano man ang gusto naming gawin sa iyong girlfriend. Hindi ko na mapigilan ang galit sa loob ngunit nangingibabaw ang aking takot. Masakit ang ulo ko dahil sa puyat na inabot sa overtime." Si Ella nama'y iyak ng iyak sa akin at nakakapit ng mahigpit at sinabing. "Kahit sumigaw ka ng malakas walang makakarinig sa iyo dito! Umiyak ka kung gusto mo!" Naguusap usap sila at pinaupo ako sa bangkong kahoy na walang sandalan. Sa boses pa lang niya'y mukhang mamamatay tao siya. Binuksan ang pinto ng isang lalaki sa tabi. Ang rehas sa pintong bakal na kumukulong sa akin ay napakatibay. Malamang patuloy na magwawagi ang kasamaan kung hindi kikilos ang bawat isa para matugunan ang pangangailangan ng lahat. Maaaring siya'y nagtitipid ng bala at may natunugan siyang kaaway sa labas.. Ipapadala namin sa iyo ang isang kilo ng shabu sa Boss ni Ipong at humingi ka ng tawad sa pagpatay mo sa kanya. "Sir. Nanlalamig ang aking paa't nanginginig ang aking kalamnan. Nagmasid masid siya habang panay ang inom sa beer na hawak. Ahhhh Halika nga dito".. Nagawa ko yatang basagin ang kanyang bungo. Kasalukuyang tinatali at pinipiringan ng lalaki ang dalawang bata. Minell Abril taong 2034. "Wallet ko yun!" ang pabulong na sinabi sa akin ni Ella. Ang alam ko lang ay kailangang magawa ko ang aking makakaya upang matulungan ang mga batang biktima ng isang taong walang kaluluwa! Kinuha ko ang salamin sa itaas ng lababo para gamitin sanang armas kung sakaling aatakihin ko ang mamang ito. Tinangay kami sa isang van. Hinayaan ko lang siya sa tabi. Siya iyon dahil may picture. Mabagal ang aming takbo dahil sa duguan kong binti. Tanggalin ang posas niya!" May nagtangal ng posas sa aking mga kamay. Hindi na ako makakilos sapagkat namamaga na ang aking binti. Nanginginig ang aking mga laman sa pinagsamang takot at galit. naroon naman ang bangkay ng isang lalaking teenager. Hindi ka makakalusot sa amin kung mabubuhay ka man. don't let him take me! Pleaasee!! Parang awa niyo na. Tinanggal ang piring sa aking mga mata at ako'y nasilaw sa liwanag ng bumbilya sa aking itaas. Sumigaw ako. Hindi ko hahayaan ang mga hayop na tulad ng lalaki sa kabilang bahay na makagawa muli ng kanyang kahayupan. "Pakiusap wag mo siyang sasaktan. at mga baryang 50 pesos sa mesa sa aking harapan. Nakita raw nila akong yakap yakap ng mahigpit ang aking Ella. Nanghihina na rin ako at nahihilo.Impyerno Sa Lupa By E. Kinuha ko ang baril ng dalawa sa mga patay sa sahig. Sa may di kalayuan. may mga kilo-kilo ng bawal na gamot ang closet. Hindi ko alam kung paano nila kami natagpuan." ang sabi niya. "Ang bangkay ng tatay ng mga bata ay nasa kwarto mo na. Pakiramdam ko'y sadista na rin akong tulad niya. "Makinig kang mabuti. May narinig akong boses na nagsabing. Wala na akong pakialam doon.. "Ella." Ang sinabing madiin ng lalaking nakasalamin sa akin. Huminto ang van at lumakas lalo ang kanyang iyak. Kinapkapan ang jacket ng pulis at may nakuha silang pitaka." ang sabi ng Pulis sa akin. Iniisip kong maraming sanhi ang mga kademonyuhan. Kapag nagawa mo ito. Wala kang magagawa kung ayaw ka na naming mabuhay pa. Maaari ring maisipan na rin niya akong patayin sa dahilang siya ang pinakamalapit na makakarinig kung ako'y sisigaw at sapagkat kung gagawin niya ito'y napakadali lang dahil nasa sulok ang aking apartment at hindi mapapansin ng sino mang gustong magtangkang tumingin. Ibinulong ko kay Ella na ang lalaking iyon ang rapist ng batang nakapiring. Narinig kong muli ang iyak ng mga bata nang ako'y nasa banyo nila. Doon ko na lang rin nalaman na ako ay may tama ng bala sa kaliwang balikat. tila'y may napansin sa labas ang tiwaling pulis kaya't binitawan niya ang kamay ng aking nobya. ibabato ko na lang ang radyo ng may marinig akong ingay galing sa dingding ng aking maliit na kwarto. "Tumahimiiiik kaaa. "Bitawan mo ang kutsilyo kung ayaw mong paputukin ko ito. Nakita namin ang picture niya sa bahay. Basag ang ilong ng lalaki at tapyas ang ibabang labi nito. Kami ang mga pulis at nasa kapangyarihan. Pagkagising ko. Nilapag ni Sarge ang pitaka ni Ella. Sa isang kisap mata. ako'y nasa ospital na at nakaposas. Bumaba kami sa hagdanan ng fire exit at tumakbo sa kanto. Natakot ako na baka pati siya'y madamay sa nangyayari! Narinig rin ng Lalaki ang kanyang boses kaya't dumampot ito ng patalim.. Isang babaeng pulis ang unang bumunot ng baril sa akin. Natatakot naman akong sumigaw ng tulong sa labas baka bigla na lang patayin ng Lalaki ang dalawang bata sa kabilang bahay." ang iyak ng batang kawawa." ang sabi ng pulis sa akin. Lumapit ang dalawang lalaki. naka-jacket na itim at naka baseball cap na itim. Naisipan kong pumunta sa banyo kung saan naroon ang fire exit. Pumunta sa refrigerator ang pulis at kumuha ng beer in can. Pinilit kong tumayo at binuksan ang front door. ang pintong bakal ay naka-kadena na't naka-padlock. Sa van ako'y nagmamakaawang wag kaming sasaktan ngunit tuwing ako'y nagsasalita'y hinahambalusan ako sa tiyan. Inisip ko ang dalawang batang pinatay ng isang tiwaling pulis. Traydor sa atin yung gago sinolo niya ang mga nakuha ni Ipong. Makinig kang mabuti sa mga sasabihin ko. babala para hindi ka na manghimasok pa sa hindi mo buhay! Bakit ginawa mo pa ring pumasok sa apartment na 'to ha? Matapang ka rin ha! Nagawa mong labanan ang mamang ito. Balak din niyang solohin. buhat buhat siya ng isang lalaking tauhan ng nakasalamin. Nasa interrogation room. Naalala ko na sira pala ang aking radyo. Ang init ng araw ang gumising sa akin. tumawag ka ng pulis dali!!! May rapist dito!!! Ella si Rico ito dalian mo tumawag ka na ng pulis!" Si Ella nama'y hindi sumasagot sa labas ng pinto. Nagdugo ang binti ko at duguaan ang aking pantalon. Laking gulat ko nang binaril din niya sa ulo ang dalawang bata! Nang itututok na sa amin ang baril. Hinampas kong paulit-ulit ang kanyang kamay na may hawak na patalim. "Oo ako" "Ako yung naglock ng pintuan mo. pinosasan ako't piniringan. Kung mabubuhay ka lang. "Ikaw ba yung nakatira sa kabila. Nagdilim ang aking paningin na para akong masamang tao. Agad akong pumunta sa pintuan para lumabas at humingi ng tulong sa mga kapit bahay. May anim na katao sa loob ng police station at ang isa sa kanila'y sibilyan. . Ang alam ko lang sa ngayon ay ang aking kapalaran ay nasa inyong mga kamay. Siya na ngayon ang umiiyak at nagmamakaawa. "Parang awa mo na paalisin mo na lang kami. Hawak din namin ang laman ng wallet ng babaeng kasama niya. Madilim ang paligid at ang ilaw sa aking itaas ay ang nag-iisang ilaw ng kwarto. Sa sobrang inis." Samantala. Siya'y duguan at di na makakilos. Lumipat kami ni Ella sa ibang direksyon. malaki ang butas na tatakpan namin! Kung ayaw mong walang mangyaring masama kay Ella. "Rico. nasaksihan namin ang pulis na sumasakay ng sasakyan nang siya'y paputukan ng apat na kalalakihan. Madali ko namang dinala si Ella sa Banyo kung saan ako pumasok.. Buhay pa raw siya at nasa rehabilitation. Hindi rin ako pwedeng maghintay na lamang ng kasama dahil ako'y nagiisa lamang sa inuupahang apartment." Nagsasalita ang lalaki sa lapag kaya't laking gulat namin nang makitang pinaputukan sa ulo ng pulis ang lalaking nasa sahig. Nang palapit na sa pinto ang lalaki upang buksan ito. Wala si Ella sa paligid. Inilagay naman niya sa kanyang mga bulsa ang nakakalat na 50 peso coins. Bahala na kayo sa akin. Tanghaling tapat. ako'y biglang nahagip sa aking binti ng kanyang patalim. Wala akong magawa kaya't binuksan ko na lang ang radyo sa tabi ng aking kama. Lumantad ang bangkay ng isang babae na walang saplot sa katawan.

binuhay ang makina at pinatakbo.―Ah Yue. Paano niya malalaman na dahil saipinagkasundong kasal. Nag-aalala siya. umuungol o tumatawa…Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chai-sim sa kabilang gilid. ha…‖―Ai-yo…yo…‖―Hoy lumakad ka na. Nanlabo ang kanyang mga mata dahilsa luhang napigil ang pagpatak.Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi.balisa si Lian-chiao.natitigilan at hindi makakilos. Masyadong mahina at mababa angkanyang boses. baka natalo na naman sasu si Li Hu Pagkatapos kumain at habang gal a. ha. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat nabagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. Mahina niyangsinabi. samalaki at bilog na tiyan. aalis ka na naman?Ako‘y…‖―Ano? Hindi ako aalis!‖ Napakalakas ng boses ni Li hua. Mataposnakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. Bahagyang kumislap ang munting ilaw.―Sssst…‖ Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. walang tinag at hindimalaman ang gagawin. at marahas nanagtanong. puwede ka nang lumayaw ngayon din. sa kasabikang magkaroon ngmainam na buhay pagtanda niya.Natutuliro siya at nahihilo. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlongaraw. Isangmunting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. mabilis siyang tumakbopara kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ngkubong walang dingding. piniliniya para maging manugang si Li Hua. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. paglalasing.―Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka!Kung gusto mong lumayaw. mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon.―Kokak.May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. ―Nagising ako saiyak ni Siao-lan.Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. ipinakikita angdalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingayn kan gasawa.dahil marahil sa hangin. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. Samadaling sabi. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. kasama ang kapatid ko.Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyangasawa. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari.Ang mga lumipas na g yan pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal napumapailanglang sa lambak.‖ Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mgadaliri. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob namagmaktol at mangatwiran. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at untiuntingnasanay ang mga mata niya sa dilim. ang maingay na boses ng mgasugarol. nanginginig sa takot. ha? Gustomo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?‖―Itay… Nagsasampay lang ako…‖. Hindisinasadya‘y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraanng pagsasmpay ng mga damit sa alambre. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. kinuha ni LiHua ang lalagyan ng tsa. ―Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyongbumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. Si Li Hua.Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. ha! Quadruple! Unang apat. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nitodalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. pagpunta sabahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!‖Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. dinidilaan ang mga labi at tinitignan angnakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. Habang sinasamsam at inaayos ang mgachips. mabagal. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. Dahan dahan siyang bumaling. Kinakailangangisan mun n Lian iaoan sipitn tabi a i -ch g g kalan para man guha ng panggaton Tu lon siSiao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. at mamatay siya. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi.maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya atalak. Wala na iyong laman. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ngkanyang bahay.napaiyak na rin si Lian-chiao. na kumakain pa. Si Siao-lan. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ngbahay. at luluraan sa mukha mismo. hiniwa ang mga gulay. bakithn mo kayan magbayad?‖Lumu n naman sa sahg an lalak at dinlaan an ngu Hu i di g ra a i g i i d so. Malakas ang ihip ng hangin. nakatayo pa rin atnakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagaykamakailan lamang. ―Lintik! Gabi na‘y hindi pa luto ang hapunan. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati.Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. Umaalog ang malaki niyang tiyan.―Inay. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. may humimok kay Li Hua. Bigla siyang kinabahan. at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran.‖ Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. hindi makatulog si Lianchiao. Sakagustuhang magkaapo kaagad. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. ang anak niyang babae na tatlong taonggulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig.hn nasiyan igilsapaggawahanggang ngayon maliban sa g gon anda g sal i di at sandaling pahinga noong tanghalian. Galitna tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo.nagkapira-piraso. Sapo ngdalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan.Dahil tapos nang magalaba. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buongbuhay nito?Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga. ang ina‘y namatay sa kanser sa dibdib.TAHANAN NG ISANG SUGAROL Salin ni Rustica Carpio Ang maputing ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!‖ Lumabas sakotse si Lian-chiao. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya.Wala kanga lam kundi kumain!‖ Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang angbabae‘y papunta sa banyo. Bigla iyong pumihit.‖ Walang lakas ng loob si Lianchiao natumingala man lamang. Kahitmayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian. Winaldas niyang lahat ang manang iniwanng ama niya.napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. Napakaliwanag s loobat maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. Kahit pago napagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho.ihahanda ko na…‖Mabilis niyang itinabi ang siyansi. Malapit na siyang manganak. Ito talaga ang kailangan ko. pangalawang apt…isanglibo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!‖Malaki and panalong iyon.Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. huwag kang umiyak. tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon.Si Li Hua. May pangit atnangingitim na bukol sa kanyang noo. Kinuha ni Lianchiao ang kumot at itinakip sa kanila. Ang pinakamalakas na dagok kay Lianchiao ayang pagkamapamahiin ni Li Hua. ay larawan ng isang tunay na manghihithit g yan ngopyo:payat at matangkad.―Inay. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. pinupunasan ang nagmamantikang nguso. Lumakad siyang muli. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae angisisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. Naisip kongbaka narito kayo. Kapagwalang nakain.Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto.Halos kasimbilis ng kidlat. mga biente-singko anyos. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. hindi malaman kung ano anggagawin. tiyak na may mangyayari. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig saisang balde na kauuwi lamang niya. Hindi silanagkalakas-loob na magsalita. Iyon ang maybahay ng may-ari ngkapihan. ―Natalo ako ng biente dolyarngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. ang asawa ni Lian-chiao. Si Ah Yue.dadalawin ko kayo bukas. Bahagyang nanginginig ang kanyang mgakamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. Hindi siya makapagsalitadahil sa pag-aalala.parang bahaghari.Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. Lalongpumula ang mga mata niyang dati nang namumula. ―Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. hindi matatag. Dahil mataas ang alambre.Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. Naglalakbay ang kanyang isip. Umalis ka ba parahanapin ang kalaguyo mo?‖―Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. Bigla siyangnakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila.Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kungminsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Pung! Ang galing! Ang gandangpitsa ito. kumbot ng kaunti angilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Pumikit siya ngunit hindi parin makatulog.Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sapaglilinis ng katawan nito. Kungilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. lulutuin pa ang mga gulay. ngunit hindi siya puwedengmagbagal ng kilos. Sa tabi ngpugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. ―Inay. Ibinuka niya ang bibig.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mgaguhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. Ha. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. galit.Di kaginsa-ginsa‘y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labasng pinto. o baka namannapakahina ng katok niya. sagot ni Ah Yue. mandidilat agad iyon. sino ang humahalinghing. nangangambang tumingin at nagtanong. Madalas siyang huminto dahilsa sumusumpong na sakit. nagsimula siyang maghubad. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…‖Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak.Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba‘t ibang bahagi. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalosa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto samadyon g!‖―Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. Hinahanap niya ang nanay. ‖Kras. Manganganak na ang misis mo!..Inaakalang aalis na naman ang lalaki. ―Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad…dalhin ninyo ako sa ospital…‖―Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Sandali.Abala sa gawain si Lian-chiao. Makukunan kaya siya? Mahirapsabihin. Walang makasisisi sa kanya. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay saluma at sirasirang banyo. Pagkatapos…pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan.Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho. pangko sa likod ang umiiyak atinaantok na kapatid. Kabisado na nila ang nangyayari. Dahil dito. Mula alas-sais ngumaga. Ang buong bahay aynapuno ng bango ng nilulutong gulay.kokak…‖Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit nakalsada. Baka ka mahulog!‖―Opo!‖. Malaki ang kanyang tiyan.Nang marinig na kailangan niya ng pera.Nang dumilat si Lian-chiao. na anak ng noo‘y isang mayamang negosyante. Kung hindi niyaaasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. Alis! Alis! Sinong pumipigilsa iyo?. teka! Red Center ba ‗yon? Ha! Maganda!‖ Magaganda ang pitsaniya at medyo ninenerbyos siya.Lumabas si Li Hua. mu g ikinakalat sa lahat ng lugar. ―Ha. luto nab a ang hapunan? Kung hindi. Sandalisiyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya. humihiyaw. Madaling mapansing nagdadalantao siya atmalapit nang manganak. ―Ama ni Ah Yue. g. Payat siya at maliit. paghithit ng opyo. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sapingga pauwi.Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lianchiao. marahang nagssaita si Ah Yue. ―Ah Yue.Muling bumugso ang hangin. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay atsandaling tumayo. Tuamahip ang kanyang puso. Tatayo siya. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si Lian-Chiao na kinse anyos pa lamang noon. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sabahay. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isangbunton na ang nasa harap niya.‖ Si Ah Yue iyon namas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon..Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika.Pagkalipas ng ilang sandali. at nagkakandautal na. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. Si Lian-chiao atang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. atnakasuot ng kupas na asul na sam-fu.‖ Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. ―Khe-ta… khe-ta…‖ at paminsan minsan ng malakas na pung!Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. pag-uwi ang asawa niyang sugarol.ang mangkok at chopsticks. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. Ngayon. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. kaya dinala ko siya dito…‖Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. kiming sagot ni Ah Yue. at dodoblehin sa gabi. Mabait ka diba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. ―Ah Yue. Mahimbing na natutulog ang dalawa. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote atnaglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. ―Anong nangyari? Bakit gabing-gabi naay narito ka pa? Pung! Teka. na umuungolpa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan.Mahangin at maginaw nang gabing iyon. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. Luhaan ang mga mata niya. Habang nakahigang walang tinag sa matigasna higaang kahoy. lumura salupa. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyangasawa kapag nagging masama ang ani. at kumatok uli siya ng buong lakas. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera.iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. sa umiika niyangpaa. at nakangiwi ang maputlang mukha. Pagkatapos aypumasok sa kotse.magkayakap. at bunutin ang ligaw na damo. naaanod—kasinggaan ng usok.―Masusunog na ang inasinang isda. anong mangyayari sa bahay kungbigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sakama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. matamang nakatingin sa mesa. Sino anggagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglagang bata. At ang masama pa. palinga-linga. Lumpong Chun! Napakagalingnitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. Pagkahatid sa akin sa ospital. kailangang tumingkayadsiya at tumingala. Walang lumapit para buksan ang pinto. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy napanggatong at namitas ng tafeng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyangpampaligo pagkapanganak.Si Li Hua. Sinapo niya ngdalawang kamay ang kanyang ulo. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. gising nagisin pa rin ang kan g isip. mag-ingat ka.Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. Hindi siyamakasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. Marami siyang bisyo: pagsusugal. Noong umaga‘y nanguhasiya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid.nan buman siyaparamagh n almu . gustongmawala ang mga bituing nakahihilo. naaanod. nilapitan ang maliliit na batang babae.pinakulo ang tubig. Sa lahat ng mga taongpatay na o buhay pa. nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isangisinampay ang mga damit sa alambre. Ngunit nang matanto niyakung sino ang babae.Habang pinapahiran ang luha a ilong. Mga ilang araw pa lang angnakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. nakabuka ang medyo laylay na bibig. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siyahanda. Tumango lamang siya. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa.Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan. ―Handan a ba ang tubig na pampaligo?‖―Ihahanda ko na ang tubig. Pumayag ang maybahay ng towkay naipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. ―Pwe!‖. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawang-pag-sa.Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. makban ang mah g ahabaniyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. uuwi ang tatay ninyo…‖ Habang inaaliw si Ah Yue. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko angnakababatang kapatid. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag nabahay… . biglang nahabag si Lian-chiao. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa…ngunit ilang sandal lamang. Lahatng kanyang pag-asa ay nabigo.Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya.

Sa saglit na iyon. Itataas na ang kawa.. Sa malikot na liwanag ng mga sulo at siga.. Ibig niyang magdaos ng canao.. bumalik silang masasaya. kadakilaan.. sa tum-tum-tum ng mga gangsa. ang makikinabang at makislap na kataasan ay sumisilaw sa lahat. ang tunog ng gangsa. ang pinakadakilang bathala. kadakilaan.. ama.‖ ―Awitin ang ay-ayeng. Humudyat si Lifu-o. Doon ka. naisip niyang isang tanging canao ang idinaraos. at sa mga bundok ay tibok ng buhay sa pook na iyon . isa ring intugtukon sa ili na sumakop sa ato nila.. Isa iiyong matandang kubang pipilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong.. kayamanang ginti. Ang totoo‘y hindi siya gaanong napag-ukulan ng pansin kung hindi lamang siya nadagil ng mga katutubong nagkakatuwaan pa sa paghabol sa iaalay na baboy kaugnay ng idinaraos nilang canao.. nag-aawitan.. ay nakakita siya ng isang uwak sa gitna ng daan. sa malapit sa pintuan!‖ ―Magbibigay ng magandang kapalaran ang mga anito sa patnubay ni Kabunian. Ang mga intugtukon. Ibig niyang ganapin iyon sa kanilang af-fong. Dininig iyan ni Kabunian. ―Apu Lifu-o. Walang makapagsasabi kung siya at wala namang nag-aksaya pa ng panahong mag-usisa. am-ama. Iyon din ang pintig ng buhay na naghahari sa kapaligiran. malusog na ang dibdib nito na naiitiman din ng iginuhit na fatek.. pagkatapos ay pagkalimot. ng kalos. ang ayayeng ay inaawitan ng muli. mga babae.‖ Itinaboy siya ng matanda. Nasa dilim na siya. Sabsafung? Ha.. Ngunit bumalik ka na roon. Inilagay sa isang kiyag ang karne at ang kanin. nang malakas na malakas. iligtas kami sa mga kapahamakang darating.. ang tinig ng matanda ay tila nanunuot sa kaibuturan. Ang ningas ay kumain na sa tinipong kahoy. ina. paghinging biyaya. makakas din ang pintig ng puso.. ay napapatangay wari sa isang nagaganap na mahiwagang pangyayari—buong pag-aalang-alang na inakay ang matanda at dinala sa tabi ni Lifu-o sa gitna ng pinagdarausan ng canao.. paghingingpatnubay. Natanaw ni Lifu-o kung paano tinulungang makatayo ang matanda.. ha. Iyon ay isang masamang pangitain. Sa sikat ng araw. Binalikan ni Lif u-o ang matanda. Lumunok si Lifu-o.‖ Tuhugin sa patpat. Sa itaas. nagkalamat ang kawa. napawi ang awit. gumulantang iyon kay Lifu-o. humuni ang isang ibon. tila dumarampi sa hubad nilang katawan—pinatitindi ng malamig na simoy na itinataboy ng mga puno ng pinto at hindi makabawas ang salab ng ningas ng siga..ISANG MATANDANG KUBA SA TABI NG CANAO ni.. Naiiba ang ganda ng anak niya ngayon.. Sinundan ni Lifu-o si Sabsafung may ligaw na udyok na nanikit sa kanyang utak. Pinisil nito ang hinawakang kamay ng anak. mga baga na lamang iyon ng sigang kangina‘y nakatanglaw sa matanda... Bumalik na nga sai Lifu-o sa bahay...‖ ―Ibig mo bang ngumata ng tabako habang naghihintay?‖ Dumukot si Lifu-o sa nakasuklob na tinuod at iniabot na tuyong dahon ng tabako....!‖ Sila‘y nangangayupapa. Kabunian! Sa kalooban ni Lifu-o‘y naroon din ang piping dakilang dalangin: bigyan mo: Bigyan mo.. sa mga burol. Nasiyahan ang mga anito. ng koongan. ―Ihahanda ko na ang mga tap-pey at fayas.‖ bahagyang nagulantang ang tinawag. Palakas nang palakas. Sa biglang daluhong ng mga nagsisihabol. Nabasag ang kawa!‖ ―May nag-uusbong na halaman.. Bumalik na siya sa kanilang ato. Lumalakas ang awitan. pagkamatay kaya ng isang katutubi? At dinadaluhan nila ang ganitong canao at naiisip niya ang matandang kubang iyon ay isa sa naaakit dumalo.. Ihahabi ni Napat-a si Sabsafung ng damit ng ginto. Hinahabol ng mga kabataang igorot ang baboy na papatayin sa canao. May nagsisindak—mga lalaki. napipi ang mga panalangin. Ang pagdiriwang ay natigil. Samantala..‖ Sumisigaw ang isip ni Lifu-o: ―O.‖ Manalangin. Noon nagsalita ang matandang kuba sa isang makapangyarihang tinig na naririnig ng lahat. bumibilis ang pagtugtog sa mga gangsa. Ang hubad nilang katawang nasisikatan ng araw ay nangingintab sa pawis. ―Hindi ka ba natatakot. Naupo na ang matanda... ―Pangako niyang handog ito... samantala. sa idinaraos na canao nakatuon ang pansin ng nakakaunawa sa kahulugan niyon: pagkakasal kaya pagsilang.! . Isang matipunong Igorot ang kumuha ng kawang hinihiling niya... Ngayo‘y nakakapangyayari na ang kanyang katauhan... Naisip ni Lifu-o na makakatulong na sa kanya ang anak sa pangangasiwa sa pagtatanim at pag-aani sa kanilang kaingin. balikat at leeg ng anak ay nagiging magagandang guhit na hindi makapagkukubli sa katotohanang dalaga na rin ang anak.‖ Kinabig bi Lifu-o ang balikat ni Napat. Natutop ni Lifu-o ang dibdib. ―Ama.nangibabaw na sa awitan. Siya‘y nag-iisip..... Isa iyong matandang kubang papilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong.ang mga gangsa ay unti-unting sumisigla sa nalilikhang tugtugin. may nakita si Lifu-ong na tila kakaiba—pang-akit Wari sa katauhan ng matanda.!‖ ―Dulatan ng karne ang mga anito: ilagay sa kiyag..‖ Nakiumpok si Lifu-o sa mga intugtukon. kayamanan. nang mabilis na mabilis. gumulantang iyo kay Lifu-o. Ipinasiya ni Lifu-ong tawagin ang mga intugtukon. taglay ang mga plato ng pagkain. Hinaplus-haplos ni Sabsafung ang puno.‖ Binabalingan ni Lifu-o ang anak na nakalapit na nang hindi niya namamalayan..‖ Nasa tabi na ni Lifu-o ang asawang si Napat-a. Isang tanging piging iyon upang mag-alay kay Kabunian. Tulungan mo ang iyong ina. Damit na ginto para kay Sabsafung.. Muli itong naupo sa lusong. SA SILANGAN pumupusyaw na ang liwanag at nagkakahugis na ang mga puno sa pino. at lumalakas ang awiitan.‖ ―Tugtugin ang mga gangsa. Sa paghahabulan ay napadako sa lusong na kinauupuan ng matanda... Nararamdaman ni Sabsafung ang lamig niyon. paanyayahan muna ng panalangin!‖ ―Lifu-o.. Lifuuo.. Ang mga am-ama ay umaawit na ng ay-eyeng— malalakas a nananawagan: iligtas kami sa anumang panganib. Dakilang Kabunian. ang mga matatalinong matatanda ng ato.. matatanda. Ang pagdiriwang na tugging ito na nagliliklik sa mga labis.? Ha. Biglang-biglang. isang kahoy ang masusupling. Sa malapit sa nakataob na kawa ay nakapaligid ang mga katutubo. Hinaplus-haplos ni Lifu-o ang puno. Nagsalita iyon ―Bayaan na ninyo ako..‖ ―Oo nga.. ang fatek sa braso.. pagkatapos ay pagliwanag ng isip ng isang katotohanan. O. Kailangang roon siya sa pagdaraos ng ritwal. Apat na matitipunong igorot ang lumapit sa kawa.. pataas na nang pataas.‖ pumukaw ang tinig si Sabsafung. Tila sa isang panaginip lumalakad itong apalapit na puno ng ginto.. Sa makulay nitong lufid na nabibigkisan ng wakes. Si Sabsafung ang unang kumilos.‖ Ang tinig niya‘y malamig. ang mga am-ama na kinabibilangan ng mga intugtugon ay bumubulong ang mga pangamba... Lifu-o. at ang pagkaunawa: ginto.. Napat-a?‖ Pumayapa ang tinig ng ama ngunit ang kanyang lalamunan. Magkahalong damdamin ng pananabik at pangamba ang nakalarawan sa mukha ng lahat. ―Apu Lifu-o.‖ Bigla ang bulalas na sigawan.. ―ihanda mo na. Makiisa ka sa amin.. ―Bakit kayo matatakot.. ama... Dumating ang matandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan.. Ngunit. palago na nang palago ang puno.. Ang init ng katawan ay magpapadaloy ng mainit na dugo. kung ito‘y palatandaan ng isang ipagkakaloob na magandang biyaya. nahinto ang tugtog. Sapagka‘t.. tulungan mong mapaayun sa katwiran. o.. ―Ang idinaraos ninyong Canao ay bibiyayaan ng mga anito. Ngayon ay ibig kong maghandog sa inyo ng aking alaala. Ang kinang ng puno sa paningin ni Lifu-o ay lalong nagpaningning sa kagandahan ng anak...?‖ ―Sabsafung. Napatay na ng matatanda ang baboy at kasalukuyang dinadarang na sa apoy. pag-aari kaya. ―Idudulot na ang tap-pey. Nahiwalay na siya sa karamihang ngayo‘y nakapaligid sa kinakalusang baboy. Sa saliw ng gangsa. Sa hudyat ni Lifu-o dahan-dahang itinaklob ang kawa. ―Ginto! Puno ng ginto!‖ Ang sigawan ay di-magkamayaw. Takluban ninyo ako ng isang malaking kawa at ipagpatuloy na ninyo ang canao.‖ Iyon ay isang pagsubok. Kabunian. Makintab ang buhok nito na sinusupil ng ap-pong. lumikha iyon ng mga anino sa dingding ng mga nakapaligid na tahanan ng mga Igorot—lumaki—lumiit— nagtatanghal wari ng isang mahiwagang sayaw..! Isang halamang ginto ang tumuutubong ito. Ngayo‘y natitiyak na ni Lifu-o na ang tinig ng matanda ang higit na makakatawag pansin.....at Sabsafung.‖ ―Oo nga. kabunian. Ang tunog ng gangsa ay napipi at ang mga katutubo ay bumaling sa biglang nagsalitang matatanda. ang ay-yeng.. pagtatanim. ng masagana at mahabang buhay ang mga nasa ato s ailing ito. Nananalangin. Mamamasid-masid lamang ang matandang kuba sa pagkakaupo... Naging lalong malilikot ang liwanag ng mga sulo.‖ Dinulutan din ni Lifu-o ang matandang kuba... Kanina.suksok sa bubungan. Sa dibdib ni Lifu-o. Sa magkabilang tabi ni Lifu-o ay walang katinag-tinag si Napat-a at si Sabsabung.‖ pagaw wari ang bahagyang nagkatinig ang anak. Huwag ninyong gagalawin ang pagkakataob sa akin ng kawa. Ang sumusunod ay marami pang sandal ng pagpanaw ng lahat ng muni.... Ama. Huwag ninyong gagalawin ang puno.!‖ At nakita ba ninyo. Ang pintig niyon ay napapayanig sa kaniyang katauhan.. sa pagtungo ni Lifu-o sa kaingin.!‖ Ang bulalas ay sabay-sabay halos na namulas sa bibig ng mga Igorot.‖ Halos bulong iyon ng ina. ―Nasaan si lifu-o?‖ ―Si Lifu-o?‖ ―Lifu-o..... mga bata. nakikita ba ninyo?‖ ―Lumalaki ang lamat. ―Ito ang itinakdang araw ng matanda. ang apdo ng baboy ay nakaturong palabas. Simplicio Bisa Dumating ang matatandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan..‖ Nagsasalita pa ang matanda ―Sa ikatlong araw.‖ Babalik din sila riyo. Ang magiging bunga lamang ang maaari ninyong pitasin.. ―Salamat.. Samantala. natumba ang lusong kasama ang matandang kuba.. at sa pagdaos ng canao.. Hinahanap na nga siya. pakikipagdimaan.?‖ Bumalik pagkaraan ng mga sandal ang lahat sa labas ng bahay na malapit sa binuhay na mga siga.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful