P. 1
kwentong asyano

kwentong asyano

|Views: 8,757|Likes:
Published by Zoe Santos- Diaz
different stories
different stories

More info:

Published by: Zoe Santos- Diaz on Aug 10, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/23/2015

pdf

text

original

ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa, puno ng awa sa sarili

, ay nagsimulang humagulgol. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo, isang matigas ang loob pero mabait na tao, na noon di‘y nagdesisyong Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na kunin siya uli, para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Dala ng nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Ang pananabik ay kagandahang-loob, ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay, kalakip ang sa pagkain na paminsan-minsa‘y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda pansit na iginisa sa itlog at gulay. Ang totoo, para sa sarili lang niya ang nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak, ang lalaki ay iniuuwing pagkain ng ama, lamang ay napakarami nito upang maubos niya napaiyak at kinailangang muling libangin. nang mag-isa; pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng Ngayo‘y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito‘y sansubo lang ng masarap na malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay pagkain , sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang ng kanyang dugo at laman. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang lahat, at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. wagas na pagmamahal sa patay na bata, kaya‘t madalamhati siyang nagtatawag, ―Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!‖ Nakita niya Anim lahat ang mga bata. Ang dalawang pinakamatanda ay isang ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat, maputla, at napakaliit – at ang mga alon lalaki, dose anyos, at isang babae, onse; matatapang ang mga ito kahit na ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong payat, at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina, upang tiyaking may parte rin ang maliliit. May dalawang lalaki, kambal, kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Pinilit siyang aluin ng mga kapit-bahay, na ang iba‘y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong, ―Maaring na nuwebe anyos, isang maliit na babae, otso anyos at isang dos anyos na paslit pa, katulad ng iba, ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte lasenggo nga siya at iresponsable, pero tunay na mahal niya ang bata‖.

ANG AMA

Salin ni Mauro R. Avena

sa mga pinag-aagawan.

Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. Mayroong siyang naisip. Mula ngayon, magiging mabuti na siyang Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng ama. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na dalawang supot na puno ng pansit guisado, at masaya nilang pinagsaluhan ang kiming iniabot naman ito agad sa kanya, tulad ng nararapat). Binilang niya ang papel-de-bangko. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Hindi na pagkain na hirap nilang ubusin. Kahit na ang ina nila‘y masayang nakiupo sa kailanman. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Pinagmasdan siya kanila‘t kumain ng kaunti. ng mga bata. Saan kayo pupunta, tanong nila. Sinundan nila ito ng tingin. Papunta ito sa bayan. Nalungkot sila, dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito, at ngayo‘y hindi nagang mga bote ng beer. uuwi ng pagkain ang ama; ang katunaya‘y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. Sa Pagkalipas ng isang oras, bumalik ang ama. May bitbit itong malaking kabila niyo‘y umaasa pa rin sila, at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama, supot na may mas maliit na supot sa loob. Inilapag nito ang dala sa mesa. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog, Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita, pero iyon ba‘y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Mayroong supot ng ubas at isang tiyak na walang pagkain, at ang mga bata‘y magsisiksikan, takot na anumang kahon yata ng biskwit;. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito Sabi ng pinakamatandang lalaki‘y biskwit; nakakita na siyang maraming kahon upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Madalas na masapok ang tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Ang giit naman ng mukha ng kanilang ina; madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa pinakamatandang babae ay kendi, ‗yong katulad ng minsa‘y ibinigay nila ni Lau mga gabing tulad nito, at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay Soh, na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Ang mamamaga, kaya‘t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik; masaya na sila bahay na katabi nila. Sa ibang mga gabi, hindi paghikbi ang maririnig ng mga ano man ang laman niyon. Kaya‘t nagtalo at nanghula ang mga bata. Takot na bata mula sa kanilang ina, kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila‘y hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. magtatanong kung ano ang ginagawa nito. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati, may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. Ang dahila‘y si Mui Mui, otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting, ay madalas kainisan ng ama. Uhugin, pangiwi-ngiwi, ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti, na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste, gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. Mahaba at matinis, iyon ay tunatagal ng ilang oras, habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay, namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata, na dimakatulog. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae, na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses; pero sa gabing naroon ang ama, napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa, iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito‘y nakakabulahaw na sisigaw, at kung hindi pa iyon huminto, ito‘y tatayo, lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito, sa kabuuan, ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian, si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Walang anu-ano, ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto, kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Pero pagkaraan ng dalawang araw, si Mui Mui ay namatay, at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. Nangolekta Di nagtagal ay lumabas ito, nakapagpalit na ng damit, at dumiretso sa mesa. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari‘y kanila na sana, nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. ―Tingnan natin kung saan siya pupunta.‖ Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. Sa karaniwang pagkakataon, tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha, pero ngayo‘y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod, habang pahikbing nagsalita, ―Pinakamamahal kong anak, walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Sana‘y tanggapin mo.‖ Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak, habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit, pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Sa isang iglap, ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon, pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli.

ganun na rin ang dapat gawin ng lahat ng tao. Kunin mo na at umuwi ka na agad. Bakit pa? alam na alam ko kung anong laman nila.‖ Naupo ang kabataang holdaper. Sasabihin sa kanya ng mga kaibigan niya. magagamot ng doktor ang katawan. para mapaniwalaan ko na may natitira pang kabutihan. Mula ngayon. Ang buong mundo ay parang hungkag. iisipin mong nag-aalaga siya ng baka para doon!‖ Sa iskinita ding iyon naninirahan ang isang lasenggo na hilig nang lumitaw sa kaninan at tumula ng mga berso mula sa kwento nina Khun Chang at Khun Phaen. Mukhang patayan ang uso sa mga panahong ito. Mananatili ako nang isang linggo sa isang trabaho. at kumakaway ng pamamaalam. ayokong tumanggap ng kahit na anong pabor mula sa kanila. Ay!—at itabi mo ang iyong baril—giginhawa agad ang pakiramdam mo. ―Bakit hindi mo kunin?‖ tanong ni Nai Phan. Mangyari pang dahilan ito lagi para magreklamo ang kanyang asawa. Hindi ako naniniwala na dahil lang daan-daan o libo-libo ang napasama. Kalmante siyang nakatayo at sinabi niya sa tinig na parang nakikipag-usap lang. pero ang buhay nila‘y laging gagambalain ng katotohanan na ang mga kaaway nila‘y maaaring sumalakay sa kanila nang wala silang kahandaan. Alam niya kung paaanong magmahal ng iba. wala siyang iginagalang kundi ang baril. Sinong nakakaalam? Siguro‘y may sakit ang iyong ina. Maniwalak ka sa akin. kahit isang ministro. Ibinigay mo sa akin ang lahat ng hinahangad ko.AANHIN NINO ‗YAN? Vilas Manwat Salin ni Luwalhati Bautista Si Nai phan ay isa sa mga sikat sa kapit-bahayan. pero sasabihin niya: ―Ang dalawampung satang na halaga ng matamis ay hindi ipinahihirap ng pamilya. at paalam. higit pa. hindi nakapagtataka na hindi ko gusto ang aking mga kapwa-tao. Mangyari pa. Eto. mga lalaking marurumi ang isip. Hindi dahil isa siyang mananayaw na ang paa‘y singgaan ng saboy ng bituin. Ayokong makisalamuha sa mga tao.‖ Masayang tatawa si Nai Phan at sasabihin. kung paano nila gugulin ang kanilang buhay.‖ Ngumiti nang masaya ang holdaper. Papadilim na at naghahanda na siyang magsara ng tindahan nang mabilis na pumasok ang isang kabataang lalaki. ang tingin ko‘y pananagutan ng lahat ang mga kasamaan ko. at hindi pa ako nakakita kailanman ng gaya mo kung magsalita. sa isip ko. inilabas niya ang baril.‖ Ang sagot na ito‘y may pinupukaw sa puso ng mga nakakarinig na mas mayaman kaysa kay Nai Phan.‖ Pag ang Than Khun. Uuwi na ako ngayon. pero itinabi ko na ang aking baril. Hindi ako naniniwalang masama kang tao. Hindi ko na ito kailangan. nakawan. na may kasama pang doughnut para kumpleto. Paalam. ―Narinig mo ba ang ubo ko? Natatakot ako na mayroon na akong T.kunin mo na. ay makatatanaw kay Nai Phan na nakahilig sa kanyang maliit na silyang de-tiklop. Ngayo‘y uuwi na ako sa aking ina na gaya ng sabi mo. ―Hindi pa kita nakita kailanman. at pag napatay mo ako. kaya bilisan mo na. ―Mas masarap matulog kaysa magpayaman nang mabilis. tiyak na papatayin kita. mabuti pang maging kuliglig na lang o ibong mynah. kung paano sila tumawa at ngumiti. Hindi tayo liligaya habang ang ating mga kamay ay nagsisikip sa mga sandata. pero nadaman niya na hindi maganda ang mga pangyayari. ano ang mga pinaniniwalaan mo?‖ Walang pag-asang umiling ang kabataang lalaki. Pag pinatay kita. ―Anong maipaglilingkod ko sa inyo sir?‖ Tanong ni Nai Phan. hindi ko na kamumuhian uli ang daigdig. hindi rin dahil ginawa niyang bukod-tangi ang sarili sa larangan ng pulitika o panitikan. Saan ka nakatira? Ano ang mga hilig mo? Ibig kong sabihin. Hindi ito pagbibigay na ginawa sa galit. Wala kundi barilan. patitikimin kita ng mga bala. sasabihin ni Nai Phan sa mga estudyanteng dalagita: ―Mga binibini. at nag-iisia si Nai Phan. sasabihin nito sa anak: ―Magdala ka rito ng kape mula sa tindahan ni Nai Phan.B. na kilala sa kanyang sinangag at kape at pagbubukas-palad. Alam ko na ngayon na hindi ako naparito dahil sa pera kundi para patunayan sa sarili ko na tama ang aking paniniwala. Kailangang-kailangan niya ng bagong pansala ng kape. ―Hindi. Pag maulan. Lahat ng perang ibinigay sa akin ng aking ina‘y inubos ko sa karera ng kabayo. Itinaas niya ang mga kamay sa pagpupugay sa wai kay Nai Phan.‖ sabi ng kabataang lalaki. isasara niya ang kanyang tindahan. pagkakamali‘t mga kabiguan?‖ sabi ni Nai Phan. Minsan.‖ Hindi nanginig si Nai Phan. iyon ang dapat sa akin. ―Tingnan mo. Hirap tayong lahat sa mga araw na ito. ang may-ari ng tindahan. Ang isang lalaking may dalang baril ay hindi nakakakilala nbg kapayapaan. ―Ito na lahat iyon. dalawang linggo. Mukhang walag anupaman sa mundong ito na karapat-dapat na paniwalaan. pero ganun at ganon din ang mga istorya. ―Huwag kang magsalita na parang baliw. Dalhin mo sa kanya ang perang ito. lahat ng perang meron ako ay nandito. mas madali kang yayaman. ―Ibibigay ko sa‘yo ang pera. Wala silang panahon para panoorin ang paglubog ng araw o para umawit. nagbabarilan ang mga tao sa iba‘t ibang dako araw-araw. hindi na rin masyadong nakapagtataka. Mga siyam na raan ang cash dito. Sa halip na sumagot. magiging tanyag pa rin siya. Ang mga bandido‘y maaaring mabuhay sa kanilang baril. Pag ang tao‘y walang panahon para umawit. na laging bumubulalas na nabubulok na raw ang sibilisasyon at moralidad. naglabas ng baril ang estranghero at itinapat iyon sa puso niya. pero huwag mong ubusin lahat sa gamot. alam mo. Yumuko si Nai Phan. pauwi sa kani-kanilang bahay sa kalaliman ng gabi pagkaraan ng maghapong ginugol sa paghahabol ng pera. ―Dapat kang magbukas at magsilbi sa gabi. idinugtong nito: ―Babalik ako para makita ka uli.‖ Isang gabi ay nagpunta sa sinehan ang kanyang asawa. pero kahit hindi naging katangi-tangi ang nalalaman niya sa pagluluto. ―Sana‘y kunin mo ito. pero hindi pa rin kuntento sa yaman nila. . Sinumang lalaki na magdadala ng baril ay walang awa o paggalang sa iba. nahihirapan na kayo sa pagtatampisaw sa putik. Naiisip ko palagi kahit pa nawawalan na ng pag-asa ang mundo at lumulubog na sa kalaliman. ―Lahat ng tao‘y ganon ang pakiramdam kung minsan. Maraming buhay ang maaaring mnakadepende sa pag-uwi mo na may dalang pera. Hindi mo kailangang malaman kung ano ang kabanalan o kung saan ito nananahan. iniisip kung mag-uuwi ka ng pera o hindi. malayo sa paghahangad sa kayamanan. Wala ka nang dapat ibigay. Sino ang gustong maging magnanakaw kung maiiwasan niya? Maaari ding nagkaatake ang iyong ama at kailangan mo siyang alagaan. Pero hindi ko ganap na pinanaligan iyon dahil wala pa akong nakitang ganun. Isa kang lalaking tulad ko.‖ ―Kaya mo ba akong paniwalaan?‖. ay gusto ng isang masarap na kape. ―Dapat na barilin ko ang aking sarili imbis na barilin ka. dahil meron akong mga ginawang masasama—dapat talagang mamatay na ako agad-agad. ‗Yan ang kaaway ng isang malinis na buhay. Ang mga taong naninirahan sa iskinita. ang puso niya‘y naghihirap sa takot at pag-aalinlangan. pero kailangan ng tao ang lunas pati sa kanyang isip at kaluluwa. kahit sinong lalaki. Naging isang miserableng nilikha na ako mula nang araw na ako‘y ipinanganak. Hindi ko sasabihin sa mga pulis. Hindi ako dapat mabuhay.‖ Inilagay niya ang salapi sa mesa pero ang binatang holdaper ay tila hindi nagkalakas-loob na hipuin iyon.‖ ―Hindi mo kailangang umalis agad. Iyon ang langit. baka nga maraming taong naghihintay doon. isang kuwintas ng bulaklak para sa iyong ina na mailalagay niya sa harap ng sagradong imahen sa bahay. hihingi ang lasenggo ng isang libreng baso ng tsaang may yelo.‖ ―Nagbabasa ka ba ng libro?‖ ―Dati. bakit kita lolokohin? Alam kong hirap na hirap ka.‖ Inilagay ng kabataang lalaki ang baril sa kanyang bulsa. ―Ang saya-saya nilang tingnan. Saan ako maaaring pumunta? Ano ang mga pinaniniwalaan ko? Hindi ko alam. At maiisip nila sa kanilang sarili. Dito ka muna sandali at mag-usap tayo. Gusto kitang makilala.‖ Mukhang naging mas masigla na ang estranghero. wala nang ispesyal doon. makikinig si Nai Phan nang taimtim ang atensyon. Iniabot niya iyon sa may-ari ng tindahan. Hindi ko kukunin ang pera mo. naalala niya.‖ sabi ng tagapamahala ng tindahan. sa isa pa—hindi ako nagtatagal kahit saan.‖ marahas na sabi ng kabataang lalaki. ibibigay ko sa‘yo dahil mukhang kailangang-kailangan mo iyon. pero hindi dahil sa baril mo. sa palagay ko ay maaari akong humanap ng gawain. ―Masama akong anak. pasanin lang ako sa mundo. Dalhin mo at iyo nang lahat. tulad ng ibang lalaki. may natitira pa rin kahit isang tao na hindi tao dahil lang ganun ang itsura niya. na malugod namang ipagkakaloob ni Nai Phan. ―Suwerte mo na hindi ka nagpakita ng anumang takot o galit nang pagbantaan kita ng baril. Mas mabuti pa sila sa amin. isang mataas na opisyal na naninirahan sa may iskinita. bagkus ay nagkukumagkag pang magpundar ng mas malaki pang kayamanan. Natuklasan ko sa wakas ang uri ng buhay na gusto kong tuntunin.‖ pagpapatuloy ngkabataang lalaki. ―Iabot mo ang salapi mo. Ni hindi na ako nagbabasa ng dyaryo ngayon. Iyan ang tatak ng mababangis. yong kakaunting natira‘y inubos ko sa pag-iinom. Mahilig siyang mamigay ng matamis sa mga bata nang hindi naghahanap ng pera. pwede nyong bitbitin ang inyong mga sapatos hanggang sa aking tindahan at doon n‘yo isuot. . ang kanyang talino sa pagsasangkap sa isang masarap na luto ng sinangag ang kanyang naging tuntungan sa kawalang-hanggan. pag hindi ko nakuha ang salapi. Hindi ako nagtitiwala sa kahit kanino. Pero nasusuklam akong makita ang sangkatauhan. Walang kahulugan. Sawang-sawa na ako sa lahat. patayan! Binabago nila ang mga lugar at mga pangalan. sa palagay ko. para magkaroon ako ng lakas para patuloy na mabuhay. kuntentong nakikipag-usap sa asawa. Salamat.‖ umubo siya ng ilang ulit bago nagpatuloy. ―Hindi ko alam kung saan ako papunta ngayon. . . Baka nakasalalay dito‘y buhay at kamatayan.‖ Tumango nang may pagkaunawa si Nai Phan. habang inaabot ang pera sa binata. ―Lahat! Kung anuman meron ka. Iyon ang ginagawa ko gabi-gabi. dyan maganda ang negosyo. kung paano nila mahalin at purihin ang isa‘t isa. walang anupaman na mapangangapitan o maigagalang ng tao. Marami siyang maglagay ng gatas. Sa loob ng maraming taon ay iniisip ko: ―Sana‘y makakita ako ng isang tao na hindi pa naging buktot kasabay ng kabuktutan ng mundo. pero huwag mo nang ipakita uli sa akin ang aking baril. ―Hindi ako interesado sa kahit ano. kung paano mapagwawagian ang paggalang ng ibang tao.‖ Nawala sa dilim ang estranghero. tulad ng isang masunuring bata. Kinasusuklaman ko ang paraan ng pakikipag-usap ng tao sa isa‘t isa. Hindi ito maunawaan ni Nai Phan. Matapos magpalabas.‖ ―Lahat ng tao‘y nagkakamali. Pero eksakatong gabi-gabi. Pero umayaw na ako. Ngayo‘y nakatagpo ako ng isang taong ganun. Ano ba ang buhay kundi magkahalong eksperimento. para bisitahin ang pinakabago niyang pag-aari. at sa amoy ng panganib. Bumili ka ng ilang mababangong bulaklak. dahil handa niyang pahintulutan ang kanyang mga parokayano sa walang limitasyong pangungutang. Iniisip niya na bukas ay ipagbibili niya iyon. Alam ko na puno ang mga bilangguan. Tumindig na siya para umalis at pagkaraan. pero hindi ng mga kriminal. malakas ang katawan ko. ay ganyan din ang gagawin ko kung desperado.‖ Hinimas ng kabataang lalaki ang kanyang baba at masusing naningkit ang mga mata kay Nai Phan. Ang daigdig na ito‘y punung-puno ng mga lalaki na gustong magpakita ng galit. pinarumi at dinungisan ng kasalanan ng tao. kundi isang tunay na taong nilalang. .‖ Lagi niyang binibigyan ang mga ito ng malinis na tubig para panghugas ng paa. Marahil. Sapat na ang makadama ka ng kapayapaan sa iyong sarili. Kung talagang gusto kong magtrabaho.

Pag-unawa. Talagang siya ang nakita ko sa salamin na nakasabit sa dingding ng aming bahay. Sa labis na panghihina‘y umusad ako nang umusad. At bigla akong sinampal. Unti-unting lumiwanag ang aking kamalayan. Nagmadali akong tumakbo upang salubungin ang Tatay. Nagdatingan na pala ang mga bangka at nag-uunahan ang mga mamimili ng isda. Ngunit ang tanawin sa bahay ay walang pagbabago. Nasa malayo ang mga bangka ng mga mangingisda. "Dalawin mo ako palagi. . Nadama kong inihahanap ko ang katarungan ang aking kalagayan. Alam ko. Umiiyak na naman si Nanay. Hala. Tumitig siya sa akin. Humakbang pagkatapos. sumalubong sa akin ang bagong araw. Ngunit lalong humigpit ang kanyang pagyakap. Di naman dapat katakutan ang kanyang mukha at boses. Napabuntung-hininga ako. Tulad nang nagdaang mga madaling-araw: ang ginaw. Hindi nakikita. Lahat may itinatagong kahulugan. At sa unang pagkakataon ay hindi ko inalis ang aking tingin sa kanya. "Ngunit. "Naririyan na naman siya. "Pumanhik ka na habang ako‘y nakapagpipigil pa. Umungol lamang si Tatay. Lalong humigpit ang kanyang pagyakap at kinabig ang aking mukha sa kanyang dibdib sa tapat ng kanyang puso. Mayamaya‘y tumakbo na ako ng matulin. Sumalampak ako sa buhangin. Parang may nakita akong anino – si Tatay na sumusurot kay Nanay. malapit sa kinauupuan ng dalawang lalaking may katandaan na. Nakatabako at nagtatagpi ng punit na bahagi ng lambat. Humakbang ako ngunit biglang napatigil sa harap ng dalawang lalaking may katandaan na. Tumayo ako at ibinaling ang paningin sa bahay-pawid sa ilalim ng kaniyugan. Nagsimula ang pagpansin ko sa lambat noong ito‘y tinapon ni Nanay mga dalawang taon na ang nakakaraan. Naabot na kaya ni Nanay ang langit? "Ano pa ang hinihintay mo. Nilapitan ko si Nanay na malalim pa rin ang iniisip. Magkatulad ang inyong ikinikilos. Celso!" Malakas ang sigaw ni Tatay. Tomas. Pinagtataga ko ang lambat." Dinig na dinig ko ang mga kataga habang nagpapatuloy ang malungkot na kundimang naging bahagi na ng aking buhay. Mula noon ay hindi na ginalaw ni Nanay ang lambat. Alam kong aabutin siya ng tanghali bago matapos ang kanyang gawain. Tumayo siya at dahan-dahang lumapit sa akin. Nanlilisik ang matang tumingin sa lambat at pagkatapos ay bumaling sa akin. Iyan ang sabi sa aking guro sa ikaapat na baitang ng primarya. Bas Wala akong nakikitang pagbabago. Biglang kumulo ang aking dugo habang iniisip ang nakasampay na lambat. Kinabahan ako. Matagal. Kung kailan natutupad ang kanyang pangarap Diyos lamang ang nakakaalam. "Huwag. At sabay kong narinig ang malungkot na awiting nagsasaad ng kasawian sa pag-ibig. Hanggang sa nangangatog kong mga bisig ay yumapos sa mga binti ni Tatay. At para akong hinihila. Ngunit ang damdamin ko‘y tila tigang na lupang pinagkaitan ng ulan. Maawa ka sa kaniya. Nakatitig siya sa sampayan ng lambat ni Tatay. Umakma akong tumakbo ngunit nahawakan niya ang isa kong kamay. At mula na namang naantig ang aking damdamin. Kinusot ko ang aking mga mata. Noon ay walang halaga ito sa akin. May luha ang kanyang mga mata. Ngunit sinabunutan ako ni Tatay at iningudngod sa lupa ang aking mukha. Pinagbuhatan ni Tatay ng kamay si Nanay. Naluma na ito ngunit buong-buo pa rin sa aking paningin. Nasa dalampasigan ang mamamili ng isang dala ng mga bangkang galing sa laot. parang ibig himatayin. Sino ang hindi mag-aakala na siya ay hindi ikaw? Huli na nang malaman ko ang katotohanan. Bumaling ako sa pinanggalingan ng awit na ngayo‘y gumaganda sa aking pandinig. At kailangang malaman ko ito. Hindi ko na alam kung gaano katagal ang pagkawala ng aking malay. "Di ko gusto ang batang matigas ang ulo! Di lang sampal ang matitikman mo kapag umulit ka pa. dilim – iyon din ang bumubuo ng daigdig ng aking kamalayan. Natanawan niya ako. At naalala ko ang nangyari kanina sa dalampasigan. ha?" Hindi ako kumibo. Patuloy ang awitin. Pagsisisi. Hinanap ko ang itak ni Nanay na pangsibak ng kahoy. Nanginginig akong lumapit. Nagdilim ang aking paningin. naririnig ko ang pigil ng paghikbi. Luhaan na naman ang kanyang mga mata. Naramdaman ko ang panlalamig ng katawan at ako ay napahandusay sa kanyang paanan. Tomas? Alam ng Diyos na wala akong kasalanan. Nakalimutan ko ang ipinagbabawal ni Tatay. Napalingon ako nang makarinig ng tugtog ng gutara mula sa di-kalayuang bahay-pawid. Mahigpit ang utos ni Tatay. malapit nang dumating ang Tatay mo. Inilapag ang gitara sa ibabaw ng papag na kinauupuan. Hindi nahihipo. May bago na namang umaga. Pagkatapos ipinabalik kay Nanay ang lambat sa sampayan. Nasasalat ko ang magkahalong dugo at pawis sa aking pisngi. Naalala ko ang sabi ni Tatay. "Lapit rito. Mabilis ang aking paglakad at sa ilang saglit kaharap ko na ang taong naggigitara at umaawit. Nakita ko sa aking isipan ang mukha ng tao. Huli na nang siya ay aking makilala. At naalala ko ang pangyayari noong itinapon ni Nanay. "Hanggang ngayon ba‘y hindi ka pa nakakalimot." nagmamakaawa si Nanay. Walang malinaw sa aking isipan. Nagpunta ako sa kusinaan." Sa labasan. Kinabahan ako. Bakit kaya hinihigpitan ako ni Tatay? Matapos akong mag-almusal. Isidra!" singhal ni Tatay. Sa laot ako nakatingin at pinagmamasdan ang galaw ng mga alon na pandagdag sa kagandahan ng kalikasan. Ngunit hindi ko nakikitang ito‘y ginagamit ni Tatay. Wala namang dahilan upang iwasan ko ang taong nasa bahay-pawid. Iyan ang buhay ni Tatay. Umiikot ang aking paningin. Lumapit ako sa salamin sa dingding. Ang sunod-sunod na paghikbi ay tila pandagdag sa kalungkutan ng daigdig. Tulad ng dati. Kailan mo pa malilimutan ang nangyari?" Tuluyang umiyak si Nanay. Maliwanag ang langit." "Talagang pambihira ang kanyang pagmamahal. katahimikan. Langit? May gumugulo sa aking kalooban. Celso!" saway ni Nanay na nanginginig ang boses. Nagpumiglas ako upang makawal sa kanyang pagyapos sa akin. Hindi nawawala ang kanyang pag-asa. Tumingin ako. Nahihilo ako. Talagang mahirap intindihin si Tatay. nandoon na naman si Tatay sa sampayan ng lambat. sa salamin." Dahan-dahan akong bumangon at sumuray-suray na lumapit kay Tatay. Galit na galit si Tatay sa ginawa ni Nanay. Pinagmasdan ko ang aking sarili. Ngunit isang tadyak ang sumalubong sa akin. Hanggang ngayon hindi ko pa nakikita ang tunay na dahilan ng damdaming iyon na matagal nang umalipin sa kanya. Sa kabilang silid. Galit. Ngunit alam kong iisa lamang ang kahulugan ng mga iyon. Hinimas ang aking ulo. Lumingon ako sa laot. Tomas. Naniniwala akong nagpapatuloy ang kanyang pangarap habang di pa namamatay ang babae sa kanyang buhay." Habang naglalakad ay sinalat ko ang pisnging nakatikim ng sampal. Nararamdaman ko ang kanyang pagmamahal nang tumingin ako sa kanya. Habang pinakikinggan ko ang malungkot na kundiman umalingawngaw ang mahinang pag-uusap ng dalawang lalaki sa tabi ko. May karapatan akong malaman. sa kwarto nina Nanay at Tatay. Ngunit nauntol ang ibig kong sabihin nang magpatuloy ang kanyang pagluha. Sumalubong sa aking paningin ang maamong mukha ni Tatay. Ang langit ay nasa tao. Humihingal ako ngunit di ko makuhang umiyak. Hinalikan ko ang kanyang kamay. Matapos makapananghalian siya‘y matutulog. At madalas ang kanyang pagbubuntonghininga. Napatingin ako sa dalampasigan nang marinig ko ang hiyawan. Saan? Alam ko na. "Wala siyang kasalanan. Sa aking pag-iisa di ko maiwasan ang pangarap na magkaroon ng batang kapatid na nag-aangkin ng mabangong hininga at taglay ang ngiti ng isang anghel. Lahat ay kasalungat sa dati niyang gawa. At mula noon ay alam mo iyon. Ikaw ang aking iniibig. Ang kanyang ginawa ang siya mong ginagawa tuwing ikaw ay darating sa madaling-araw. Mabigat ang pakiramdam ko sa aking katawan at ako‘y gumagapang. Nilabanan ko siya ng titigan. Ano kaya ang misteryong napapaloob sa lambat na iyon? Alam kong alam ni Nanay ang hindi ko nalalaman. Masama ang titig niya sa akin. "Huwag!" Naiiba sa aking pandinig ang pagsigaw ni Nanay. Naramdaman ko na lamang may maiinit na mga bisig na yumayakap sa akin. Ang kanyang amoy ay siya ring amoy na galing sa dagat. Matagal ko nang nakikita ang sampay na lambat. Umiiyak ako. Malayo pa ako ng makita ko siyang nakatayo sa may dinaungan ng kanyang bangka.Paalam sa Pagkabata Salin ni Nazareno D. Ngumiti siya at pinahid ang aking mga luha. Iyan ay hindi langit kundi hangganan lamang ng pananaw ng tao. Mula sa aking pagkamulat ang pagkainip ay kakambal ng aking buhay. Unti-unting lumuwag ang aking paghinga. Pati si Tatay ay natigilan at nabigla sa aking ginawa ay hindi ko pinansin. Maliwanag na ang silangan nang ako‘y bumangon. Celso?" Ipinahid ko sa mukha ang suot kong sando. Di ako nagagalit kundi humihingi lamang ng pang-unawa. Tahimik at nakatingin na naman sa sampayan ng lambat. ang labi – lahat parang nakita ko na. May ibig akong itanong tungkol sa misteryo ng lambat. ang ilong. Muli niya akong niyapos. May ibig sabihin ang tingin niyang nag-aapoy. Masasaya silang nagkukuwentuhan habang hinihintay ang mga mangingisda. "Celso!" Nag-aapoy ang mga mata ni Tatay na humarap sa akin. "Lakad na Celso. Buong-buo pa rin sa paningin ni Nanay. Bitbit ko ito at pinuntahan ang sampayan ng lambat. At iyan ang bahagi ng aking buhay. Ang kanyang mga mata. Sa aking kinauupuan sa may bintana nakikita ko sa Nanay na nakaupo sa may hagdanan. Naalala ko iyong tao. Maliban sa takot na aking nararamdaman ay wala akong naintindihan sa pangyayaring iyon. Kalawakan. Napatihaya ako ngunit tinangka kong makatayo." "Pumanhik ka. Hindi naaabot. Nagbabanta ng parusa. Tinitigan ko siya. Di ko pansin ang mga gasgas sa dalawang siko. Bawal pumunta sa bahay-pawid na iyon. Hinalibas ko ng itak ang lambat at saka lang ako tumigil nang ito‘y magkagutay-gutay na at nagkalat sa aking paanan. Ngunit bigla akong napatimbuwang nang matamaan ng malakas na suntok at napahiga sa pira-pirasong wasak na lambat. Maraming bagay ang dapat mailarawan. kunin mo ang mga isda at sumunod ka kaagad sa akin. nakikita ko si Nanay na nakaupo at nag-iisip sa may hagdanan. Umiiling-iling. Totoong lumigaw siya sa akin. Pagkagising maghahapunan. At di pa man ganap ang gabi balik na naman sa dagat.

siya pang kinakaya-kaya. Nasasaktan siya. mga baryang matagal ding kumalansing sa kanyang bulsa. Ibig niyang ipagpatuloy ang kanyang paglayo. At akala niya'y nawala na siya sa loob ng sinuot niyang mumunting iskinita. sa lahat. As sa mga hanay na iyon ay nakatunghay ang simbahan. lagi siyang napapaiyak. Ang maliit na ulong pinapangit ng suot na gora. Mama. "Malapit nang dumating si Bruno." madalas naririnig ni Adong. Ibig niyang tumakbo. niluluray ang munting lakas na nagkakaroon ng kapangyarihang maghimadsik laban sa gutom. Manapa'y para sa lahat na maaring makarinig.. Ngunit ang gabi ay waring manipis na sutla lamang ng dilim na walang lawak mula sa lupa hanggang sa mga unang palapag ng mga gusali. Lumusot siya sa pagitan ng mga dyipni na mabagal sa pagtakbo. Kungng ilang araw na niyang nadara iyon. Habang nagdaraan sa kanyang harap ang mga taon malamig. "Palimos na po. Si Bruno nga. Sapagkat ang simbahan ay buhay ni Adong. ng paglayo sa gutom. hindi inilagay kung inilaglag. "Mama.. walang kabuluhan sa kanya kung naroon man o wala ang gabi. Ngunit ang mga kamay ni Bruno ay parang bakal na nakahawak na sa kanyang bisig. sa simula'y marahan. Ang gabi ay mabilis na lumatag sa mga gusali.at ang Quiapo. Dinama niya ang tigas niyon sa pamamagitan ng kanyang likod.. sapagkat ang bahagi ng pangungusap na iyon ay untag sa kanya ni Aling Ebeng. "May reklamo?" ang nakasisindak na tinig ni Bruno. "Maawa na po kayo. ang gabi'y naroroon.. Kung ilang hanay ang mga pulubing naroroon at mga nagtitinda ng tiket ng suwipistek. hindi na niya naramdaman ang kabangisan sa kapayapaang biglang kumandong sa kanya. Aling Ebeng. hindi dahil sa may layunin sa pagiging naroroon. lumagom sa malalaki't maliliit na lansangan. Walang bawas." ani Aling Ebeng na walang sino mang pinatutungkulan. Naramdaman na lamang niya ang malupit na palad ni Bruno. Ilan pang barya ang nalaglag sa kanyang palad. Napadukot si Adong sa kanyang bulsa. Hindi sa simbahan kundi sa mga taong may puso pa upang dumukot sa bulsa at maglapag ng konting barya sa maruruming palad. dumantay sa mukha ng mga taong pagal. Natuwa si Adong. napawi ang katuwaan ni Adong. Ang mga tao'y naghihikahos na rin. Ale. Kung sino pa ang mahina at aba. Ang mga mata nito'y nanlilisik kapag nagpatumpik-tumpik siya sa pagbibigay. hindi sa katawan. sabihin ninyo kay Bruno na wala ako!" mabilis niyang sinabi sa matanda. Ang gabi ay tulad lamang ng pagiging Quiapo ng pook na iyon. walang pakiramdam-nakadarama siya ng kung anong bagay na apoy sa kanyang kalooban. Adong? Sasaktan ka ni Bruno. Dinama niya ang mga barya roon. Alisin na ang nagtatayugang gusali roon. "Diyan na kayo. Ilang barya ang nalaglag sa kanyang palad. "Adong!" Sinunsan iyon ng papalapit na mga yabag.. "Bitiwan mo ako! Bitiwan mo ako!" Naisigaw na lamang ni Adong. Sa walang muwang na isipan ni Adong. At nakatingala naman ang mga hanay na iyon. Ngunit isang bagay ang may kabuluhan kay Adong sa Quiapo. alisin na ang bagong lagusan sa ilalim ng lupa. sapagkat ang mga palad na nagbibigay ay nandidiring mapadikit sa marurusing na palad na wari bang mga kamay lamang na maninipis ang malinis. hindi lamang niya ipinahahalata kay Aling Ebeng. Ang malapad na katawan. Alam niyang hindi maiiwasan ang paghindi sa kanya ng limang piso. pagkasuklam. makita na naman ni Adong ang mga mukhang malamig. Tinanaw ni Adong ang iniguso sa kanya ni Aling Ebeng. Ang kampana ay tumutugtog at sa loob ng simbahan. sa malalamig na mukha. Pinagbuti niya ang paglalahad ng kanyang palad at pagtawag sa mga taong papalapit sa mga taong sa kanyang kinaroroonan. ayun na si Bruno" narinig niyang wika ni Aling Ebeng. Nahilo. ang matandang pilay na kanyang katabi sa dakong liwasan ng simbahan. ang imbay ng mga kamay at hiwatig ng pagwawalang-bahala. Ang basag na tinig ay naghatid sa kanya ng lagim. "Ano? naloloko ka na ba. At ang mga kamayy ni Adong ay manginginig pa habang inilaladay niya sa masakim na palad ni Bruno ang salapi. At ang lamig na iyon ay waring dugong biglang umagos sa kanyang mga ugat. Nilagom ng kanyang bituka ang nararamdamang gutom. sa mga taong araw-araw ay may bagong lunas na walang bias. ng kandila. ang hakbang ay napapahalaga ng pagmamadali ng pag-iwas. Mapapaiyak na si Adong. walang awa. sa makatunghay na simbahan. Sumiksik siya sa kakapalan ng mga taong salu-salubong sa paglalakad. Ale. ni kanino man sa naroroong nagpapalimos.Mabangis na lungsod Efren R.. Babalang ipinararamdam ng pangangalam ng kanyang sikmura at sinasapian pa ng takot na waring higad na gumagapang sa kanyang katawan. hindi pa po ako nanananghali!" Kung may pumapansin man sa panawagan ni Adong. Ang gabi ay hindi napapansin ng lalabindalawahing taong gulang na si Adong. nagpatulog pa rin sa paglalakad. At iyon ay matagal din niyang ipinakalansing. kundi dahil sa naroroon katulad ng Quiapo. Bagkus ang naroon ay bahaw na tunog ng babala. Muling dinama niya ang mga barya sa kanyang bulsa. Biglang-bigla. ngunit kailan man ay hidni nakarating sa kanyang bituka. pagkaraan ng maikling sandali... At sa murang isipang iyon ni Adong ay tumindig ang tagumpay ng isang musmos na paghihimagsik ng paglayo kay Bruno.. dali-daling inilagay ni Adong ang mga barya sa kanyang lukbutan. Natulig siya. waring nagmamadali na tila ba sa wala pang isang oras na pagkakatigil sa simbahan ay napapaso. naawa. Ang tingin niya tuloy sa mga ilaw-dagitab ay parang mga piraso ng apoy na ikinakalat sa kalawakan. Sumandal siya sa poste ng ilaw-dagitab. dahil sa isang bagay na hinahanap sa isang marikit na altar. Mahigpig niyang kinulong sa kanyang palad ang mga baryang napagpalimusan. ngunit nang makubli siya sa kabila ng bakod ng simbahad ay pumulas siya ng takbo. Malamig. gutom na gutom na ako!" Ang mga daing ay walang halaga.. nakararamdam ng hapdi. Kay Adong. . At halos araw-araw. nahahabag. kundi sa kaluluwa. "Adong. Ngunit ang lamig na iyon ay hindi nakasapat upang ang apoy na nararamdaman niya sa kangina pa ay mamamatay. Abueg Sadyang may mga taong malupit at mapang-api. ang mga hakbang ng nagmamadaling pag-iwas. At pagkaraan ng ilang sandali. Nakita ka ni Bruno!" Narinig man ni Adong ang sinabi ng matanda. ale. sa pangamba at kabangisan. sa kabangisang sa mula't pa'y nakilala niya at kinasusuklaman. Ang pangambang sumisigid na kilabot sa kanyang mga laman at nagpapantindig sa kanyang mga balahibo ay waring dinaklot at itinapon sa malayo ng isang mahiwagang kamay. ang imbay ng mga kamay na nagpapahiwatig ng pagwawalang bahala. ng paglayo sa Quiapo. palimos na po.Kangina pa siyang tanghali sa loob ng marusing na bakuran ng simbahan. Ang panahon ay patuloy na ibinuburol ng karukhaan. nagsawa na ang kanyang mga bisig sa wala pang tunog ng katuwaan. waring mga patak ng ulan sa malalaking bitak ng lupa. kabilang si Adong. Napahindik si Adong. ang nakikita niya ay irap. Ngunit hindi na niya muling narinig ang basag na tinig. ng kung anu-anong ugat ng punongkahoy at halaman. "Pinaghahanapbuhay 'yan ng mga magulang para maisugal. At sa kaabalahan niya'y hindi na napansing kakaunti na ang mga taong lumalabas mula sa simbahan. pandidiri. Ang gabi sa kalupaan ay ukol lamang sa dilim sa kalangitan sapagkat ang gabi sa kalupaan ay hinahamig lamang ng mabangis na liwanag ng mga ilaw-dagitab.. narinig ni Adong ang pagkilos ng mga taong papalabas. alisin na ang mga tindahang hanggang sa mga huling oras ng gabi'y mailaw at mabawasan ang mga taong pumapasok at lumalabas doon. Aywan niya kung bakit gayon ang nararamdaman niya matapos mapawi ang kanyang gutom at pangamba." Ang maraming mukhang nagdaraan ay malalamig na parang bato.. at hanggang sa ngayon ay naroroon pa't waring umuuntag sa kanya na gumawa ng isang marahas na bagay. ang namumutok na mga bisig.

Basag ang ilong ng lalaki at tapyas ang ibabang labi nito. Hindi ko na alam kung sino ang masama sa kanila at ang hindi. Tinanggal ko ito at pumasok sa kanilang banyo ng dahan dahan. "Bitawan mo ang kutsilyo kung ayaw mong paputukin ko ito." Bigla siyang pinatid ng lalaking nakasalamin at sinabing. Si Ella nama'y napaluhod at umiiyak. Payapa na akong nakahiga. Malamig ang hanging galing sa air con ng ospital. Binalikan ko agad si Ella at niyakap siya ng mahigpit. Ahhhh Halika nga dito". Wala akong telepono. Ang rehas sa pintong bakal na kumukulong sa akin ay napakatibay. Malamang patuloy na magwawagi ang kasamaan kung hindi kikilos ang bawat isa para matugunan ang pangangailangan ng lahat. Sa may di kalayuan. Naisipan kong pumunta sa banyo kung saan naroon ang fire exit. kausap ang lalaking naka salamin na medyo may katandaan. Biglang may kumatok sa pintuan at sila'y napatingin dito.38 caliber na baril ng isang pulis at nakatakip ang isang kamay niya sa bibig ni Ella. nagmadali na akong lumabas at nakadampot ako ng bakal na tubo! Inihampas ko ito sa ulo ng lalaki at siya'y natumba sa sahig.D. Si Ella. May nakita akong dalawang lalaki sa aking harapan. "Pakiusap wag mo siyang sasaktan. Siya'y nagpatuloy magsalita." Nagsasalita ang lalaki sa lapag kaya't laking gulat namin nang makitang pinaputukan sa ulo ng pulis ang lalaking nasa sahig. Nasa police station ako at lahat ng pulis ay nagulat sa aking paglabas. Maliban sa bangkay ng teenager. babala para hindi ka na manghimasok pa sa hindi mo buhay! Bakit ginawa mo pa ring pumasok sa apartment na 'to ha? Matapang ka rin ha! Nagawa mong labanan ang mamang ito. ibabato ko na lang ang radyo ng may marinig akong ingay galing sa dingding ng aking maliit na kwarto. Ipinasok si Ella ng Pulis sa loob ng apartment at nagulat sa nakitang duguang mukha ng lalaki sa sahig malapit sa pinto. binaril ko silang isa-isa na di ko nalalaman kung paano ko ito nagawa. Ella ang nakalagay sa kanyang I. Kinuha ko ang baril ng dalawa sa mga patay sa sahig.Impyerno Sa Lupa By E. Siya na ngayon ang umiiyak at nagmamakaawa. Mama! Papa! Huhuhu. ang pintong bakal ay naka-kadena na't naka-padlock. Siya iyon dahil may picture. Lumapit ang dalawang lalaki. Nasa interrogation room.. Lalabas na sana ako't lulusob nang may bigla akong narinig na ugong ng isang sigaw galing sa labas! "Rico! Rico! Nandidiyan ka ba? Hello!" Boses iyon ng aking nobyang bihira lang kung bumisita na si Ella sa labas ng bahay at hinahanap niya ako sa aking apartment. Sumigaw ako.. lumaki ang problema namin! Dahil sa iyo. Binulungan niya si Ella na wag sumigaw dahil kung siya'y sisigaw. Wala kang magagawa kung ayaw ka na naming mabuhay pa. Wala akong nagawa kundi bitawan agad ang kutsilyong hawak ko. Binaril ko sa ulo ang nagbubuhat kay Ella. Siya'y naka uniporme. Pumunta sa gawing kwarto ang pulis at inalis ang kumot ng kamang puti. papatayin kaming dalawa. Huminto ang van at lumakas lalo ang kanyang iyak. "Parang awa mo na paalisin mo na lang kami. Taimtim na lang akong nagdasal na matapos na ito. ang mga pictures na nakita sa aking apartment. Pumunta sa refrigerator ang pulis at kumuha ng beer in can. Nanginginig ang aking mga laman sa pinagsamang takot at galit. bigla ko na lamang dimanpot ang rebolber ni Danny boy at binaril sa ulo ang lalaking nakasalamin! Mabilis ko ring isinunod si Sarge at ang dalawang nasa pintuan. Napansin kong bukas ng kaunti ang pintuan ng banyo kaya't ang salamin ay nagsilbing gamit upang makita ko ang nangyayari sa sala. pakawalan mo siya. Iniharap ang kanyang rebolber sa akin at sinabing. naroon naman ang bangkay ng isang lalaking teenager. Dinala ko siya sa labas ng interrogation room. Kinausap niya kami. "Kahit sumigaw ka ng malakas walang makakarinig sa iyo dito! Umiyak ka kung gusto mo!" Naguusap usap sila at pinaupo ako sa bangkong kahoy na walang sandalan. Tulong mula sa masasamang pulis o mabubuting pulis. Nang nabuksan ko ang pintong kahoy... "Ella. Hinayaan ko lang siya sa tabi. Hindi ko hahayaan ang mga hayop na tulad ng lalaki sa kabilang bahay na makagawa muli ng kanyang kahayupan. may mga kilo-kilo ng bawal na gamot ang closet. Nakita raw nila akong yakap yakap ng mahigpit ang aking Ella. Inilagay naman niya sa kanyang mga bulsa ang nakakalat na 50 peso coins. Tinignan nito ang kaniyang baril. Nagdilim ang aking paningin na para akong masamang tao. Dinampot ko ito't hiniwa ang ari ng lalaking nakahubad. Ang alam ko lang sa ngayon ay ang aking kapalaran ay nasa inyong mga kamay. Masakit ang ulo ko dahil sa puyat na inabot sa overtime. Oh God Please. hinarang na agad siya ng apat na kalalakihang pumatay sa pulis. Bumubunot ng baril ang isa sa aking kanan ngunit huli na siya sapagkat binunot ko naman sa kaliwang kamay ang baril sa lalaking nakasalamin na nasa aking harapan at binaril silang isa-isa. Madali ko namang dinala si Ella sa Banyo kung saan ako pumasok. Tumambad sa aking harapan ang ." Ang sinabing madiin ng lalaking nakasalamin sa akin. Madilim ang paligid at ang ilaw sa aking itaas ay ang nag-iisang ilaw ng kwarto. kakasuhan ka namin ng murder at rape. Sa sobrang inis. Hinampas kong paulit-ulit ang kanyang kamay na may hawak na patalim. Hindi rin ako pwedeng maghintay na lamang ng kasama dahil ako'y nagiisa lamang sa inuupahang apartment. Wala na akong pakialam doon. Nalaman kong napakapanganib ng buhay sa mundo at ang kaunting oras kong kasama ang aking mga mahal sa buhay ay napakahalaga. Doon ko na lang rin nalaman na ako ay may tama ng bala sa kaliwang balikat. "Tumahimik ka! Tumahimik Sabi!" yan ang sinisigaw ng Lalaki. Nararamdaman ko ang lamig ng sahig sa aking hubad na paa. Mahirap paniwalaang lahat silang naroon sa kwartong madilim ay mga pulis dahil dalawa lamang silang naka-uniporme at mga di mukhang pulis ang iba. Bumaba kami sa hagdanan ng fire exit at tumakbo sa kanto. Nakatira yan sa tabi ng apartment. malaki ang butas na tatakpan namin! Kung ayaw mong walang mangyaring masama kay Ella. "Rico.. May nakuhang makakapal na pera ang Gago. Maraming tao ang naghihintay lamang na mangyari sa kanila ang ganitong sitwasyon bago nila seseryosohin ang kanilang paligid. Mabilis akong lumabas ng interrogation room. "Nasaan ang babae? Anong ginawa ninyo sa kanya?" "Nasa interrogation room din po Sir. Traydor sa atin yung gago sinolo niya ang mga nakuha ni Ipong. Maaari ring maisipan na rin niya akong patayin sa dahilang siya ang pinakamalapit na makakarinig kung ako'y sisigaw at sapagkat kung gagawin niya ito'y napakadali lang dahil nasa sulok ang aking apartment at hindi mapapansin ng sino mang gustong magtangkang tumingin. nasaksihan namin ang pulis na sumasakay ng sasakyan nang siya'y paputukan ng apat na kalalakihan." ang iyak ng batang kawawa. Ngayon ako na ang nasa kalagayan ng mga minamalas. Umupo ako sa isang bangko sa hindi kalayuan at si Ella ay pumunta sa phone booth upang tumawag ng tulong. Tanghaling tapat. God is with us. Nagsisisi akong inubos ang oras ng aking buhay na walang kabutihang idinudulot sa kapwa tao. Hindi ka makakalusot sa amin kung mabubuhay ka man. Nakita ang hawak kong baril kaya't silay nagbunutan ng baril. Kami ang mga pulis at nasa kapangyarihan. nagmakaawa naman akong wag niyang tangayin ang aking nobya.. Umiiyak ako't takot na takot. Bahala na kayo sa akin. Maaaring siya'y nagtitipid ng bala at may natunugan siyang kaaway sa labas. "Makinig kang mabuti. Gulat na gulat naman si Ella sa itsura ng lalaking duguang nakahalindusay sa sahig. Inilapit ko ang aking tenga sa dingding upang marinig ng mabuti ang nangyayaring gulo sa tabi ng bahay. maawa kayo sa akin. "Oo ako" "Ako yung naglock ng pintuan mo. "Narinig mo ba yun bata? Nasa maayos na kalagayan ang girlfriend mo. Isang lalaking tinatawag nilang Sarge ang nagsalita. ang baril ng patay na pulis na tinatawag nilang Danny boy. Nakahubad at pawis na pawis ang lalaking ito at pinagpatuloy ang kanyang kahayupan sa batang babae. Niyakap ko siya't sinabing "God is with us sweetheart. Sa isang kisap mata." Si Ella nama'y iyak ng iyak sa akin at nakakapit ng mahigpit at sinabing. Pinilit kong tumayo at binuksan ang front door.. Maynila. ngunit napansin kong plywood lamang ang tumatakip sa dating pinaglagyan ng Air Conditioner. Kasalukuyang tinatali at pinipiringan ng lalaki ang dalawang bata. akala ko'y katapusan na namin ngunit bigla siyang napaisip at tumingin sa labas." ang sabi ng Pulis sa akin. tinganggal ang safe upang ipakita sa aking gagamitin niya ito.. Minell Abril taong 2034." ang pagmamakaawa kong sinabi sa pulis. pinosasan ako't piniringan. Nagpaluha naman sa akin ang boses ni Ella na nasa kabilang dulo ng van. Ibinulong ko kay Ella na ang lalaking iyon ang rapist ng batang nakapiring. Mga pulis kami.. Ngunit hindi pa siya nakakarating. Lumapit ako. Isang babaeng pulis ang unang bumunot ng baril sa akin. Siya'y wala nang malay at walang pang-itaas na suot!. Walang natirang buhay sa kanila. Lumipat kami ni Ella sa ibang direksyon. Dinampot ang dala niyang bag at sinipa pa ito sa ulo. Hindi ko alam kung ako ay may nagawang kasalanan o wala. Inilagay sa bag ito at napatingin sa amin. Pakiramdam ko'y sadista na rin akong tulad niya. Natatakot naman akong sumigaw ng tulong sa labas baka bigla na lang patayin ng Lalaki ang dalawang bata sa kabilang bahay. Hindi ko inaakalang ganito na kasama ang mga tao sa paligid. Bawat kanto'y tila ang layo ng agwat. Isang nakatayo at isang nakaupo at lima pang iba sa aking kanan. Umiiyak na ako sa takot. Ang tanging alam ko ay nasira ang buhay ko ng isang iglap lang. Iniisip kong maraming sanhi ang mga kademonyuhan.. Tinangay kami sa isang van. "Sir. Hindi ko alam kung paano nila kami natagpuan. "Ikaw ba yung nakatira sa kabila. Nilapag ni Sarge ang pitaka ni Ella. Maraming dahilan kung bakit nangyayari ito at mas lumalala pa. Tinatanong lang din siya at kinakausap. "Tumahimiiiik kaaa. Nakita namin ang picture niya sa bahay. Nasubukan ko ring sapakin sa mukha. Hindi ko na mapigilan ang galit sa loob ngunit nangingibabaw ang aking takot. Sinubukan kong lumabas sa fire exit." ang sagot sa kanya. Nang palapit na sa pinto ang lalaki upang buksan ito. Tinanggal ang piring sa aking mga mata at ako'y nasilaw sa liwanag ng bumbilya sa aking itaas. Hawak din namin ang laman ng wallet ng babaeng kasama niya. "Wag po. papakawalan namin si Ella. Nasangkot siguro dahil ang sugat sa binti't paa niya'y parang gawa ng kutsilyong hawak ni Ipong. Ipapadala namin sa iyo ang isang kilo ng shabu sa Boss ni Ipong at humingi ka ng tawad sa pagpatay mo sa kanya.L. Hinampas ko pa siya ng paulit ulit hanggang magdugo't mawasak ang kanyang mukha. Sa labis kong pagkagulat. Lumabas ang pulis bitbit ang kanyang itim na bag at rebolber. Makinig kang mabuti sa mga sasabihin ko. Hindi na ako makakilos sapagkat namamaga na ang aking binti. don't let him take me! Pleaasee!! Parang awa niyo na. Nilagay din ng pulis ito sa kanyang itim na bag. Nakuha namin iyan sa bulsa ni Danny boy. "Papatayin ko itong bebot mo kapag sumunod ka! Tigas kasi ng ulo mo eh!" Hinawakan niya ng mahigpit sa kamay si Ella. "Ang bangkay ng tatay ng mga bata ay nasa kwarto mo na. Narinig kong may munting tinig ng isang bata ang tila'y hinahalay ng matandang Lalaki! Narinig ko ring may isa pang batang lalaki ang umiiyak at nagmamakaawang pakawalan ang kanyang kapatid. Wala kang magagawa kung ano man ang gusto naming gawin sa iyong girlfriend. kumapit patungo sa kabila at sumilip sa kanilang bintana. "Anong nangyari dito?" ang sabi ng pulis. Iniisip ko ring minsan binabaliwala ko lamang ang mga nakikitang karahasan sa tv at walang pakialam sa mga nangyayari sa ibang tao. Kapag nagawa mo ito." ang sabi niya. Ang pinto ng fire exit ay may kalumaan na't kinakalawang. Habang nasa gawi kaming kanluran. Yakap ko pa rin si Ella at di ko na man lang namalayan na nawala na ako sa aking kamalayan. Halos di na rin makaihip ng malamig na hangin ang aking Electric Fan. Wala akong maaninag anuman sa labo ng salamin ng bintana." ang sabi ng nakasalamin. Nanlalamig ang aking paa't nanginginig ang aking kalamnan." Samantala. Balak din niyang solohin. ako'y nasa ospital na at nakaposas. . Nanghihina na rin ako at nahihilo. Ang init ng araw ang gumising sa akin.. Nagdugo ang binti ko at duguaan ang aking pantalon. Nagawa ko yatang basagin ang kanyang bungo. Binuksan ang pinto ng isang lalaki sa tabi. May anim na katao sa loob ng police station at ang isa sa kanila'y sibilyan. Ang ingay ay di maiihalintulad sa ingay ng dalawang taong nagtatalo ngunit ito'y ingay na parang may batang nagmamakaawa. Ako nama'y duguan at basang basa sa pawis. Naalala ko na sira pala ang aking radyo. siya'y umiiyak. Sa van ako'y nagmamakaawang wag kaming sasaktan ngunit tuwing ako'y nagsasalita'y hinahambalusan ako sa tiyan. ako'y biglang nahagip sa aking binti ng kanyang patalim. Ang alam ko lang ay hindi na ako mabubuhay pa kung hindi ko gagawin iyon. Simula nang bumilis ang pintig ng aking puso sa takot. Wala si Ella sa paligid. Binunot nito ang kanyang automatic pistol. Pagkagising ko. Inisip ko rin na nangangailangan ng kaunting pasensya at tamang oras ang pag-atake upang magawa ko ito ng tama. Kinapkapan ang jacket ng pulis at may nakuha silang pitaka. Agad akong pumunta sa pintuan para lumabas at humingi ng tulong sa mga kapit bahay. tumawag ka ng pulis dali!!! May rapist dito!!! Ella si Rico ito dalian mo tumawag ka na ng pulis!" Si Ella nama'y hindi sumasagot sa labas ng pinto. Wala akong dalang ano mang armas sa aking kamay. Please. may ipag-uutos kami sa iyo na dapat mong sundin. Dahil sa iyo. May narinig akong boses na nagsabing. Nagmasid masid siya habang panay ang inom sa beer na hawak. Naghahalungkay ang pulis sa ilalim ng kama. Nagpatuloy siya sa paghahalungkat at nang buksan ang closet. "Wallet ko yun!" ang pabulong na sinabi sa akin ni Ella." ang sabi ng pulis sa akin. at mga baryang 50 pesos sa mesa sa aking harapan. Buhay pa raw siya at nasa rehabilitation. Laking gulat ko nang binaril din niya sa ulo ang dalawang bata! Nang itututok na sa amin ang baril. tila'y umiinit ang sinag ng araw. buhat buhat siya ng isang lalaking tauhan ng nakasalamin. Mabagal ang aming takbo dahil sa duguan kong binti. Napansin ko rin na ang isang binatang sibilyang nagtatago sa mesa ay tumakbo palabas at maaaring tumawag siya ng tulong sa malayong lugar. Siya'y duguan at di na makakilos. Sa boses pa lang niya'y mukhang mamamatay tao siya. Inisip ko ang dalawang batang pinatay ng isang tiwaling pulis. naka-jacket na itim at naka baseball cap na itim. Malaki ang kanyang patalim at simula na akong nataranta sa loob ng banyo. Tanggalin ang posas niya!" May nagtangal ng posas sa aking mga kamay. Kung mabubuhay ka lang. ang kapayapaan. Natakot ako na baka pati siya'y madamay sa nangyayari! Narinig rin ng Lalaki ang kanyang boses kaya't dumampot ito ng patalim. Sa hindi inaasahang pagkakataon. Ang alam ko lang ay kailangang magawa ko ang aking makakaya upang matulungan ang mga batang biktima ng isang taong walang kaluluwa! Kinuha ko ang salamin sa itaas ng lababo para gamitin sanang armas kung sakaling aatakihin ko ang mamang ito. Lalong dumanak ang dugo sa sahig ng apartment. Lumantad ang bangkay ng isang babae na walang saplot sa katawan. Narinig kong muli ang iyak ng mga bata nang ako'y nasa banyo nila. Wala akong magawa kaya't binuksan ko na lang ang radyo sa tabi ng aking kama. tila'y may napansin sa labas ang tiwaling pulis kaya't binitawan niya ang kamay ng aking nobya.

May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. Wala na iyong laman. Mahimbing na natutulog ang dalawa. Makukunan kaya siya? Mahirapsabihin. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buongbuhay nito?Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ngbahay. Walang lumapit para buksan ang pinto. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siyahanda. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ngkanyang bahay. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalosa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto samadyon g!‖―Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. ―Lintik! Gabi na‘y hindi pa luto ang hapunan. piniliniya para maging manugang si Li Hua. nakabuka ang medyo laylay na bibig.maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Manganganak na ang misis mo!. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. na umuungolpa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. naaanod—kasinggaan ng usok. Kung hindi niyaaasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon.Muling bumugso ang hangin. ―Nagising ako saiyak ni Siao-lan.―Kokak. paghithit ng opyo.nagkapira-piraso. ―Inay. palinga-linga.Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. aalis ka na naman?Ako‘y…‖―Ano? Hindi ako aalis!‖ Napakalakas ng boses ni Li hua. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraanng pagsasmpay ng mga damit sa alambre. Hindisinasadya‘y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo.natitigilan at hindi makakilos.napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isangisinampay ang mga damit sa alambre. anong mangyayari sa bahay kungbigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sakama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. Naglalakbay ang kanyang isip. Pagkatapos…pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan. Lahatng kanyang pag-asa ay nabigo. o baka namannapakahina ng katok niya. ang anak niyang babae na tatlong taonggulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. hindi matatag. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyangasawa kapag nagging masama ang ani.Lumabas si Li Hua. luto nab a ang hapunan? Kung hindi. Alis! Alis! Sinong pumipigilsa iyo?.pinakulo ang tubig.Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. Nanlabo ang kanyang mga mata dahilsa luhang napigil ang pagpatak. Dahil mataas ang alambre. Pagkatapos aypumasok sa kotse. Habang nakahigang walang tinag sa matigasna higaang kahoy. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sapingga pauwi. ―Ah Yue. nilapitan ang maliliit na batang babae.magkayakap. ―Ama ni Ah Yue. nagsimula siyang maghubad. Kabisado na nila ang nangyayari. mu g ikinakalat sa lahat ng lugar. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. at nagkakandautal na. Malapit na siyang manganak.―Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka!Kung gusto mong lumayaw. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata.Natutuliro siya at nahihilo. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. pinupunasan ang nagmamantikang nguso. Marami siyang bisyo: pagsusugal. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. Madaling mapansing nagdadalantao siya atmalapit nang manganak.Habang pinapahiran ang luha a ilong. nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. paglalasing. atnakasuot ng kupas na asul na sam-fu. kinuha ni LiHua ang lalagyan ng tsa. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. ―Handan a ba ang tubig na pampaligo?‖―Ihahanda ko na ang tubig. Kinakailangangisan mun n Lian iaoan sipitn tabi a i -ch g g kalan para man guha ng panggaton Tu lon siSiao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok. at dodoblehin sa gabi. Kahitmayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian. tiyak na may mangyayari. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. sagot ni Ah Yue. Sa tabi ngpugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. Mabait ka diba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo.napaiyak na rin si Lian-chiao. mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Tumango lamang siya. bakithn mo kayan magbayad?‖Lumu n naman sa sahg an lalak at dinlaan an ngu Hu i di g ra a i g i i d so.‖ Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. Kahit pago napagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho.Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw.nan buman siyaparamagh n almu .Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mgaguhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. pangalawang apt…isanglibo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!‖Malaki and panalong iyon.Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at untiuntingnasanay ang mga mata niya sa dilim.Inaakalang aalis na naman ang lalaki. Lumakad siyang muli. Kapagwalang nakain.ang mangkok at chopsticks.dadalawin ko kayo bukas.Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lianchiao. Winaldas niyang lahat ang manang iniwanng ama niya. Si Li Hua. Sakagustuhang magkaapo kaagad. Sino anggagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglagang bata. hindi malaman kung ano anggagawin. Mula alas-sais ngumaga. Ngunit nang matanto niyakung sino ang babae. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon.Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Bigla iyong pumihit. Samadaling sabi. Lumpong Chun! Napakagalingnitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. Hindi siya makapagsalitadahil sa pag-aalala.Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. Malaki ang kanyang tiyan. Baka ka mahulog!‖―Opo!‖. ngunit hindi siya puwedengmagbagal ng kilos. Bigla siyangnakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae angisisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa…ngunit ilang sandal lamang. Payat siya at maliit.―Masusunog na ang inasinang isda. mag-ingat ka. Isangmunting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. At ang masama pa.Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat nabagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. sa kasabikang magkaroon ngmainam na buhay pagtanda niya. teka! Red Center ba ‗yon? Ha! Maganda!‖ Magaganda ang pitsaniya at medyo ninenerbyos siya. mabilis siyang tumakbopara kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ngkubong walang dingding. Sapo ngdalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan.Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingayn kan gasawa. Nag-aalala siya. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyangasawa. lumura salupa.dahil marahil sa hangin. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. kaya dinala ko siya dito…‖Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina.Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan.Nang marinig na kailangan niya ng pera. Ito talaga ang kailangan ko. naaanod. Tatayo siya.balisa si Lian-chiao. Iyon ang maybahay ng may-ari ngkapihan. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. Tuamahip ang kanyang puso. marahang nagssaita si Ah Yue. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. Luhaan ang mga mata niya.Mahangin at maginaw nang gabing iyon. Mahina niyangsinabi. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!‖ Lumabas sakotse si Lian-chiao. nakatayo pa rin atnakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko angnakababatang kapatid.Si Li Hua. pangko sa likod ang umiiyak atinaantok na kapatid. Pumayag ang maybahay ng towkay naipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. ha…‖―Ai-yo…yo…‖―Hoy lumakad ka na. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis.Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. ―Pwe!‖. at nakangiwi ang maputlang mukha. pagpunta sabahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. Sandali. ha! Quadruple! Unang apat. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig saisang balde na kauuwi lamang niya. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya atalak. kailangang tumingkayadsiya at tumingala.Ang mga lumipas na g yan pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal napumapailanglang sa lambak. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sabahay. Ang buong bahay aynapuno ng bango ng nilulutong gulay. humihiyaw. Dahil dito. at mamatay siya. Habang sinasamsam at inaayos ang mgachips. tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay. mabagal. mga biente-singko anyos. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. Naisip kongbaka narito kayo. ‖Kras. May pangit atnangingitim na bukol sa kanyang noo. ang asawa ni Lian-chiao.Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. Noong umaga‘y nanguhasiya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid.‖ Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mgadaliri. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao.Abala sa gawain si Lian-chiao.hn nasiyan igilsapaggawahanggang ngayon maliban sa g gon anda g sal i di at sandaling pahinga noong tanghalian. at kumatok uli siya ng buong lakas.Di kaginsa-ginsa‘y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labasng pinto. ay larawan ng isang tunay na manghihithit g yan ngopyo:payat at matangkad. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba‘t ibang bahagi. ipinakikita angdalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. biglang nahabag si Lian-chiao. Walang makasisisi sa kanya. ha? Gustomo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?‖―Itay… Nagsasampay lang ako…‖. pag-uwi ang asawa niyang sugarol. ―Natalo ako ng biente dolyarngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. Pung! Ang galing! Ang gandangpitsa ito.Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sapaglilinis ng katawan nito. Madalas siyang huminto dahilsa sumusumpong na sakit. ―Ha. ang ina‘y namatay sa kanser sa dibdib. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. makban ang mah g ahabaniyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. kiming sagot ni Ah Yue. may humimok kay Li Hua.kokak…‖Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit nakalsada. kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!‖Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon.Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. na anak ng noo‘y isang mayamang negosyante. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. Ibinuka niya ang bibig. gustongmawala ang mga bituing nakahihilo. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlongaraw.Halos kasimbilis ng kidlat. at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran. samalaki at bilog na tiyan.‖ Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. Kinuha ni Lianchiao ang kumot at itinakip sa kanila. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagaykamakailan lamang. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isangbunton na ang nasa harap niya.TAHANAN NG ISANG SUGAROL Salin ni Rustica Carpio Ang maputing ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan. kumbot ng kaunti angilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. hiniwa ang mga gulay.Dahil tapos nang magalaba. Mataposnakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. at marahas nanagtanong.parang bahaghari. ang maingay na boses ng mgasugarol.Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga.Nang dumilat si Lian-chiao. ―Anong nangyari? Bakit gabing-gabi naay narito ka pa? Pung! Teka. mandidilat agad iyon.―Sssst…‖ Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote.Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. ha. huwag kang umiyak. Malakas ang ihip ng hangin. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawang-pag-sa. walang tinag at hindimalaman ang gagawin. Umalis ka ba parahanapin ang kalaguyo mo?‖―Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. Ang pinakamalakas na dagok kay Lianchiao ayang pagkamapamahiin ni Li Hua. Hinahanap niya ang nanay. galit. Galitna tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo.‖ Si Ah Yue iyon namas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Pagkahatid sa akin sa ospital. Si Lian-chiao atang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. Hindi silanagkalakas-loob na magsalita.Wala kanga lam kundi kumain!‖ Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang angbabae‘y papunta sa banyo. Si Siao-lan. kasama ang kapatid ko. lulutuin pa ang mga gulay. binuhay ang makina at pinatakbo.Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. sa umiika niyangpaa. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag nabahay… . dinidilaan ang mga labi at tinitignan angnakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. sino ang humahalinghing. Ha. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. at bunutin ang ligaw na damo. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi.. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chai-sim sa kabilang gilid.iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. uuwi ang tatay ninyo…‖ Habang inaaliw si Ah Yue. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. Lalongpumula ang mga mata niyang dati nang namumula.Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kungminsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Pumikit siya ngunit hindi parin makatulog. puwede ka nang lumayaw ngayon din.―Inay. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. ―Ah Yue. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay atsandaling tumayo. Sandalisiyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya. Bigla siyang kinabahan. Dahan dahan siyang bumaling. Sinapo niya ngdalawang kamay ang kanyang ulo. baka natalo na naman sasu si Li Hu Pagkatapos kumain at habang gal a. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si Lian-Chiao na kinse anyos pa lamang noon.. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan.Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho. na kumakain pa. ―Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyongbumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. Masyadong mahina at mababa angkanyang boses.Si Li Hua.Pagkalipas ng ilang sandali. Napakaliwanag s loobat maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa.ihahanda ko na…‖Mabilis niyang itinabi ang siyansi. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay saluma at sirasirang banyo. Mga ilang araw pa lang angnakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. ―Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. Paano niya malalaman na dahil saipinagkasundong kasal. Sa lahat ng mga taongpatay na o buhay pa. umuungol o tumatawa…Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. nangangambang tumingin at nagtanong. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob namagmaktol at mangatwiran. ―Khe-ta… khe-ta…‖ at paminsan minsan ng malakas na pung!Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. ―Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad…dalhin ninyo ako sa ospital…‖―Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote atnaglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy napanggatong at namitas ng tafeng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyangpampaligo pagkapanganak. Ngayon. Kungilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada.―Ah Yue. Si Ah Yue. matamang nakatingin sa mesa. nanginginig sa takot. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nitodalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon.‖ Walang lakas ng loob si Lianchiao natumingala man lamang. hindi makatulog si Lianchiao. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. g. Bahagyang nanginginig ang kanyang mgakamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. at luluraan sa mukha mismo. Hindi siyamakasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…‖Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. gising nagisin pa rin ang kan g isip.―Inay. Umaalog ang malaki niyang tiyan.

―Ginto! Puno ng ginto!‖ Ang sigawan ay di-magkamayaw.. Nasiyahan ang mga anito..‖ Ang tinig niya‘y malamig. ang ayayeng ay inaawitan ng muli. gumulantang iyo kay Lifu-o. Ibig niyang ganapin iyon sa kanilang af-fong.! . kung ito‘y palatandaan ng isang ipagkakaloob na magandang biyaya. ha. kadakilaan. Bumalik na siya sa kanilang ato. Kabunian! Sa kalooban ni Lifu-o‘y naroon din ang piping dakilang dalangin: bigyan mo: Bigyan mo. isang kahoy ang masusupling. at sa mga bundok ay tibok ng buhay sa pook na iyon . paghingingpatnubay. ang fatek sa braso.. Natutop ni Lifu-o ang dibdib. Sinundan ni Lifu-o si Sabsafung may ligaw na udyok na nanikit sa kanyang utak. Ngayo‘y nakakapangyayari na ang kanyang katauhan.‖ Nasa tabi na ni Lifu-o ang asawang si Napat-a. nahinto ang tugtog.suksok sa bubungan.‖ Nagsasalita pa ang matanda ―Sa ikatlong araw. Bumalik na nga sai Lifu-o sa bahay... Isa iyong matandang kubang papilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong. ng masagana at mahabang buhay ang mga nasa ato s ailing ito. Humudyat si Lifu-o.. Ipinasiya ni Lifu-ong tawagin ang mga intugtukon. Ang pagdiriwang na tugging ito na nagliliklik sa mga labis.‖ Tuhugin sa patpat... samantala.‖ Itinaboy siya ng matanda. paghinging biyaya. paanyayahan muna ng panalangin!‖ ―Lifu-o. nang mabilis na mabilis.. Isa iiyong matandang kubang pipilay-pilay na lumapit at naupo sa nakatumbang lusong.‖ Dinulutan din ni Lifu-o ang matandang kuba..nangibabaw na sa awitan. Ang ningas ay kumain na sa tinipong kahoy. kabunian. Siya‘y nag-iisip. naisip niyang isang tanging canao ang idinaraos. pagtatanim. ang apdo ng baboy ay nakaturong palabas. Ang mga am-ama ay umaawit na ng ay-eyeng— malalakas a nananawagan: iligtas kami sa anumang panganib. Sa saglit na iyon. ang pinakadakilang bathala. nakikita ba ninyo?‖ ―Lumalaki ang lamat.‖ pumukaw ang tinig si Sabsafung.. Iyon din ang pintig ng buhay na naghahari sa kapaligiran. Sa makulay nitong lufid na nabibigkisan ng wakes... Binalikan ni Lif u-o ang matanda. Nabasag ang kawa!‖ ―May nag-uusbong na halaman. Natanaw ni Lifu-o kung paano tinulungang makatayo ang matanda. Ngayo‘y natitiyak na ni Lifu-o na ang tinig ng matanda ang higit na makakatawag pansin. palago na nang palago ang puno.. May nagsisindak—mga lalaki. Ibig niyang magdaos ng canao. pagkamatay kaya ng isang katutubi? At dinadaluhan nila ang ganitong canao at naiisip niya ang matandang kubang iyon ay isa sa naaakit dumalo. ay nakakita siya ng isang uwak sa gitna ng daan. Sa itaas.!‖ Ang bulalas ay sabay-sabay halos na namulas sa bibig ng mga Igorot. Lifuuo. napawi ang awit.at Sabsafung. Isang tanging piging iyon upang mag-alay kay Kabunian. Ang totoo‘y hindi siya gaanong napag-ukulan ng pansin kung hindi lamang siya nadagil ng mga katutubong nagkakatuwaan pa sa paghabol sa iaalay na baboy kaugnay ng idinaraos nilang canao... Samantala. Sa malikot na liwanag ng mga sulo at siga... Palakas nang palakas. Huwag ninyong gagalawin ang puno. Lumalakas ang awitan.. Kailangang roon siya sa pagdaraos ng ritwal.?‖ Bumalik pagkaraan ng mga sandal ang lahat sa labas ng bahay na malapit sa binuhay na mga siga. Sapagka‘t.‖ ―Ibig mo bang ngumata ng tabako habang naghihintay?‖ Dumukot si Lifu-o sa nakasuklob na tinuod at iniabot na tuyong dahon ng tabako. ―Apu Lifu-o.. Nahiwalay na siya sa karamihang ngayo‘y nakapaligid sa kinakalusang baboy....‖ ―Oo nga. ang mga matatalinong matatanda ng ato. pataas na nang pataas. ―Ang idinaraos ninyong Canao ay bibiyayaan ng mga anito.. nang malakas na malakas. sa tum-tum-tum ng mga gangsa. bumibilis ang pagtugtog sa mga gangsa. tulungan mong mapaayun sa katwiran. ―ihanda mo na. sa idinaraos na canao nakatuon ang pansin ng nakakaunawa sa kahulugan niyon: pagkakasal kaya pagsilang. natumba ang lusong kasama ang matandang kuba. mga baga na lamang iyon ng sigang kangina‘y nakatanglaw sa matanda. Sa malapit sa nakataob na kawa ay nakapaligid ang mga katutubo. Ngunit bumalik ka na roon. ―Bakit kayo matatakot. kadakilaan. Sa paghahabulan ay napadako sa lusong na kinauupuan ng matanda. Naiiba ang ganda ng anak niya ngayon. ang makikinabang at makislap na kataasan ay sumisilaw sa lahat. Naupo na ang matanda. taglay ang mga plato ng pagkain.‖ ―Awitin ang ay-ayeng. mga babae.. Pinisil nito ang hinawakang kamay ng anak.‖ Manalangin. Itataas na ang kawa.. Doon ka. Mamamasid-masid lamang ang matandang kuba sa pagkakaupo. Ihahabi ni Napat-a si Sabsafung ng damit ng ginto.‖ Babalik din sila riyo. Nasa dilim na siya.. ―Hindi ka ba natatakot. Magkahalong damdamin ng pananabik at pangamba ang nakalarawan sa mukha ng lahat.. Lifu-o. Hinahabol ng mga kabataang igorot ang baboy na papatayin sa canao..‖ Nakiumpok si Lifu-o sa mga intugtukon.... Damit na ginto para kay Sabsafung..‖ Halos bulong iyon ng ina. lumikha iyon ng mga anino sa dingding ng mga nakapaligid na tahanan ng mga Igorot—lumaki—lumiit— nagtatanghal wari ng isang mahiwagang sayaw. Napat-a?‖ Pumayapa ang tinig ng ama ngunit ang kanyang lalamunan. Samantala. ina. mga bata.‖ ―Oo nga. nagkalamat ang kawa. ―Nasaan si lifu-o?‖ ―Si Lifu-o?‖ ―Lifu-o.! Isang halamang ginto ang tumuutubong ito.? Ha.. may nakita si Lifu-ong na tila kakaiba—pang-akit Wari sa katauhan ng matanda. Ang kinang ng puno sa paningin ni Lifu-o ay lalong nagpaningning sa kagandahan ng anak. Sa sikat ng araw.. sa pagtungo ni Lifu-o sa kaingin.. at sa pagdaos ng canao. kayamanang ginti. Ang sumusunod ay marami pang sandal ng pagpanaw ng lahat ng muni.‖ Bigla ang bulalas na sigawan. Hinaplus-haplos ni Sabsafung ang puno.. Makiisa ka sa amin...!‖ Sila‘y nangangayupapa. Dininig iyan ni Kabunian...‖ Iyon ay isang pagsubok.ang mga gangsa ay unti-unting sumisigla sa nalilikhang tugtugin.. ―Ito ang itinakdang araw ng matanda. balikat at leeg ng anak ay nagiging magagandang guhit na hindi makapagkukubli sa katotohanang dalaga na rin ang anak. ang mga am-ama na kinabibilangan ng mga intugtugon ay bumubulong ang mga pangamba... sa mga burol. at ang pagkaunawa: ginto. Sa saliw ng gangsa. Makintab ang buhok nito na sinusupil ng ap-pong. O. Ang hubad nilang katawang nasisikatan ng araw ay nangingintab sa pawis. Ang tunog ng gangsa ay napipi at ang mga katutubo ay bumaling sa biglang nagsalitang matatanda. Ngayon ay ibig kong maghandog sa inyo ng aking alaala.... o.. ay napapatangay wari sa isang nagaganap na mahiwagang pangyayari—buong pag-aalang-alang na inakay ang matanda at dinala sa tabi ni Lifu-o sa gitna ng pinagdarausan ng canao. ―Pangako niyang handog ito. at lumalakas ang awiitan. Apat na matitipunong igorot ang lumapit sa kawa. Hinahanap na nga siya.‖ Kinabig bi Lifu-o ang balikat ni Napat. ama.‖ pagaw wari ang bahagyang nagkatinig ang anak.. gumulantang iyon kay Lifu-o. pag-aari kaya... ―Idudulot na ang tap-pey...!‖ ―Dulatan ng karne ang mga anito: ilagay sa kiyag. Nararamdaman ni Sabsafung ang lamig niyon... Sa magkabilang tabi ni Lifu-o ay walang katinag-tinag si Napat-a at si Sabsabung. ang ay-yeng. Simplicio Bisa Dumating ang matatandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan.. ang tunog ng gangsa.... napipi ang mga panalangin.. pakikipagdimaan...‖ bahagyang nagulantang ang tinawag.. Ang mga intugtukon. Tila sa isang panaginip lumalakad itong apalapit na puno ng ginto.. Sa biglang daluhong ng mga nagsisihabol. Biglang-biglang.... Sa hudyat ni Lifu-o dahan-dahang itinaklob ang kawa..ISANG MATANDANG KUBA SA TABI NG CANAO ni.. Ang pagdiriwang ay natigil. Noon nagsalita ang matandang kuba sa isang makapangyarihang tinig na naririnig ng lahat. Kanina. Hinaplus-haplos ni Lifu-o ang puno.. SA SILANGAN pumupusyaw na ang liwanag at nagkakahugis na ang mga puno sa pino.... Nagsalita iyon ―Bayaan na ninyo ako. makakas din ang pintig ng puso...‖ Sumisigaw ang isip ni Lifu-o: ―O. Nananalangin. bumalik silang masasaya. ―Salamat.. sa malapit sa pintuan!‖ ―Magbibigay ng magandang kapalaran ang mga anito sa patnubay ni Kabunian. Tulungan mo ang iyong ina.!‖ At nakita ba ninyo.?‖ ―Sabsafung. Lumunok si Lifu-o... ng koongan. kayamanan. pagkatapos ay pagkalimot. Isang matipunong Igorot ang kumuha ng kawang hinihiling niya.. am-ama. Sabsafung? Ha. Huwag ninyong gagalawin ang pagkakataob sa akin ng kawa.. Kabunian. iligtas kami sa mga kapahamakang darating.. Dumating ang matandang iyon sa isang pagkakataong hindi inaasahan. Muli itong naupo sa lusong. Iyon ay isang masamang pangitain. pagkatapos ay pagliwanag ng isip ng isang katotohanan. Walang makapagsasabi kung siya at wala namang nag-aksaya pa ng panahong mag-usisa. nag-aawitan. Naisip ni Lifu-o na makakatulong na sa kanya ang anak sa pangangasiwa sa pagtatanim at pag-aani sa kanilang kaingin. Ang pintig niyon ay napapayanig sa kaniyang katauhan. humuni ang isang ibon. matatanda.. Naging lalong malilikot ang liwanag ng mga sulo... malusog na ang dibdib nito na naiitiman din ng iginuhit na fatek. Ang magiging bunga lamang ang maaari ninyong pitasin.... Inilagay sa isang kiyag ang karne at ang kanin.. Ngunit. ―Ama. ―Apu Lifu-o. ng kalos. ―Ihahanda ko na ang mga tap-pey at fayas.. Takluban ninyo ako ng isang malaking kawa at ipagpatuloy na ninyo ang canao. Ang init ng katawan ay magpapadaloy ng mainit na dugo.‖ ―Tugtugin ang mga gangsa. Si Sabsafung ang unang kumilos. ama. ang tinig ng matanda ay tila nanunuot sa kaibuturan... Napatay na ng matatanda ang baboy at kasalukuyang dinadarang na sa apoy. Sa dibdib ni Lifu-o. Dakilang Kabunian. isa ring intugtukon sa ili na sumakop sa ato nila.‖ Binabalingan ni Lifu-o ang anak na nakalapit na nang hindi niya namamalayan. Ama. tila dumarampi sa hubad nilang katawan—pinatitindi ng malamig na simoy na itinataboy ng mga puno ng pinto at hindi makabawas ang salab ng ningas ng siga.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->