Mga Teoryang Pampanitikan

April M. Bagon-Faeldan

Ang Teoryang pampanitikan ay ang sistematikong pag-aaral ng panitikan at ang mga paraan sa pagaaral ng panitikanin.Mayroong iba't ibang teorya para sa pag-aaral na ito. Katotohanan kaysa kagandahan ang mababakas sa teoryang ito. Kahit sino, ano mang bagay at lipunan ay dapat makatotohanan ang paglalarawan o paglalahad. Nagpapahayag din ito ng pagtanggap sa katotohanan o realidad. Tulad sa akda, totoong ang tao ay nasisilaw sa ginhawang maibibigayng kayamanan. Natanggap ng isang tauhan ang nangyari subalit tinakasan ng isang tauhan ang katotohanan at siya ay nawala sa sarili. Ang sobrang

• Humanismo May bunga ang panitikan sa tao. Sa humanismo ang pananaw ay nakasentro sa tao. Kinikilala ang tao bilang panukatan ng maraming bagay at pangyayari. Inilalarawan kung paanong ang tao ay nakikibaka sa buhay at mga karanasan sa mundo. Itinatanghal ang kalagayan ng tao bilang isang indibidwal na may pananaw sa buhay at malayang ekspresyon ng kakayahang

Klasisismo Mahalaga ang panitikan sa lipunan. Sa klasisismo, ang isang akda ay may bisa sa pagpapayabong ng mga kaisipan ng tao. May mga klasikal na katotohanang ipinahahayag na nagsisilbing gabay sa paglikha ng mga moral at pilosopikal na ideya. Matatag ang paniniwala sa ideyalismo. Tumatalakay ito sa mga paksang pang alinmang panahon. Kinikilala ang katwiran, kadakilaan at kaganapan ng mga bagay. Ilan sa mga katangiang taglay ng akda ay payak ngunit masining, matimpi ngunit makahulugan, may kaayusang alinsunod sa itinakdang kumbensyong

Pananalig pampanitikan na pinahihigitan ang kaisipan kaysa damdamin. Ang mga tauhan ay angat sa karaniwang buhay, ang anumang bagay tungkol sa kamunduhan ay iniiwasan pagkat ang mahalaga ay ang pagiging marangal sa kilos at pananalita.

imahen o simbolismo. tono at punto de vista sa ilalim ng sistemang tekstwal. motif. Sa formalismong pananaw ay mahalaga ang katangiang sarili ng mga sangkap ng isang akda at ang organikong pagkakaugnay ng bawat bahagi. Walang lugar ang bayografikal o kontekstong historikal at panlipunan sa pagbibigay ng kahulugan sa akda sapagkat ito ay may taglay na sariling kabuluhan.• Formalismo May sariling daigdig ang akda. disenyo. Ang akda ay may sariling kaanyuan ayon sa taglay na anyo. Mismong ang akda ang sinusuri batay sa batas na sarili at objektiv na dulog. Sa .

kaanyuan.  Dito inilalabas ng manunulat ang pagiging masining sa  paglikha ng akda. o kayarian at pamamaraan ng pagkakasulat ng may-akda. .Natutukoy ang nilalaman.

Ang pahayag ay nagiging matulain sapagkat ginagamitan ng mga eksaktong paglalarawan at pagbibigay-anyo sa mga ideya. dugo at laman ang akda.Imahismo Ang panitikan ay pagpipinta at eskultura. Kadalasan ay higit na nakikita ang indibidwalidad ng makata sa kanyang malayang taludturan at malaya ang awtor sa pagpili ng paksa. ang kalinawan ng isang akda ay naipahahayag sa pamamagitan ng mga toyak na imaheng biswal. Sa imahismong pananaw. Ang akda ay nagtataglay ng mga salitang karaniwan ngunit mayaman sa matayog na kaisipan. Malinaw. May kulay at hugis. tiyak at buhos ang pag-iisip upang makalikha sa imahiasyon ng kongkretong .

Ang layunin ng panitikan ay gumamit ng mga imahen na higit na maghahayag sa mga damdamin. Sa halip na paglalarawan at tuwirang maglalahad ng mga imahen na layong ilantad ang totoong kaisipan ng pahayag sa loob ng panitikan. kaisipan. ideya. . saloobin at iba pang nais na ibahagi ng may-adka na higit na madaling maunawaan kaysa gumamit lamang ng karaniwang salita.

Sa likod ng kasamaan at kaguluhan ay may bagay o pangyayaring magpapatingkad sa angking kabutihan ng tao at laging mangingibabaw ang pag-ibig. Ideyalistiko ang pananaw ngunit may pagtakas sa realidad at pagkawala sa katwiran sapagkat may pagkasetimentalismo. Gumagamit ng mabulaklak na pagpapahayag. Ang daigdig sa pananaw na romantesismo ay maganda at mabuti anuman ang bigat ng suliranin o higpit ng pagsubok na dumadating. .Romantesismo Mayaman ang panitikan.

Sinusuri ang tagumpay at kasawian ng tao na naghahatid sa . Ipinakikita ang kahalagahan ng tao anuman ang kalagayan sa lipunan at sa nasa lipunan nag-uugat ang kasamaan ng tao. pinaiiral ang sarili at rebolusyonaryo. pagkakristiyano ngunit may mga karakter na hayagang mapusok ang pagkatao. pagkamaginoo.• Tumatalakay sa mga valyu at paksang tungkol sa pagkamakabayan.

kung gaano ang higpit ng klasisismo ay gayon ang kalayaan ng romantisismo. .Higit na pinahahalagahan ang damdamin.

Pananagutan ng tao ang kanyang sarili at walang kaugnayan ang kapaligiran at minanang katangian sa kanyang hangarin at . Ang pananaw ng eksisytensyalismo ay kumikilala sa esensya ng tao na walang iba kundi kung ano ang kanyang nililikha sa kanyang sarili depende sa lawak ng kanyang kakayahan at limistasyon o hangganan.• Eksistensyalismo • Ang realidad ay ang nagaganap.

Sa panahon ng mga suliranin makakalikha ang tao ng mga gawaing maaring makaaliw sa kanya upang sandaling lumipas ang dinadala na naghahari sa kabuuan ng akda.Naniniwala ang mga romantisist na ang tao ay may kapasidad na bumuo ng sarili nilang daigdig. makikilala ng nangingibabaw na damdaming napulutan sa kabuuan ng akda. Ito'y namayagpag sa panahon ng . Ang mga ito ay maaring madama sa tulong ng mga salitang ginagamit sa akda. Sa pamamagitan nito.

• Ipinahahayag ng manunulat ang kanyang kaisipan lalo na ang kanyang nadarama. Inilalarawan ang nangyayaring ang buhay ay hungkag. Bawat tao ay isang hiwalay na entidad na hindi nakakikilala sa mga katotohanan.• Siya ay malayang pumipili at magpasya sa sariling kahihinatnan o kapalaran. pagpapahalaga at kahulugan ng tao. malungkot at walang katuturan. .

pagwawagi ng katarungan laban sa pang-aapi. Itinuturing ang isang akdang pampanitikan bilang bukal ng mga kaisipang batayan ng wastong pamumuhay at pakikipagkapwa. Inilalarawan sa teksto ang mga paksang pagtatagumpay ng kabutihan sa kasamaan.• Moralistiko • Ang panitikan ay may tungkulin sa lipunan. Ipinapakita ang pagtutunggali ng lakas ng katwiran at impluwensya ng mga . pangingibabaw ng kalinisan ng pagkatao at katatagan sa harap ng mga pagsubok at kahinaan.

• Ang mga karakter ay sinusuri bilang pagtutol o pagkilala sa umiiral na pilosopiya sa buhay o sistemang moral sa lipunan. May oryentasyong didaktiko at interes na magsilbing huwarang dapat sundin upang maitanghal ang kadakilaan ng tao at kapangyarihan ng Maylikha. . Ang akda ay kapupulutan ng mga aral at pagwawasto sa mga maling landasin sa buhay.

Sa pananaw na moralistiko.kung ano ang tama at mali. ang mabuti at masama. . ang akda ay nagsisilbing batayan ng mga kaisipang magtuturo sa tamang pagpili at pagbuo ng mga desisyon sa buhay na ayon sa pamantayang itinakda ng moralidad.• May aral na taglay ang teksto. Ang mga ideya ay tumutulong sa pagkilala sa mga bagay na tinatanggap sa lipunan.

Nagbibigaydiin sa gantimpalang nakalaan sa pagsunod sa batas ng kabutihan sa mundo. Ang akda ay salamin na mga kapintasan at kagandahang dapat taglayin ng pagkatao. •   .• Ang impluwensya ng akda ay ipinakikita sa naging pag-uugali o asal at panuntunan sa buhay na taglay ng mahahalagang tauhan sa akda.

Ginagamit ng manunulat ang kanyang akda bilang instrumentong maaring paghanguan ng mga aral na gagabay sa pangaraw-araw na buhay at pagdedesisyon ng kanyang mambabasa. maari niyang dalhin ang kanyang mambabasa sa mabuti o masamng .• Ipinalalagay ng mga tagapagtaguyod nito na ang manunulat ay isang nilalang na balon ng maraming kaalaman. Kung gayon.

Ang teksto ay tumatalakay sa mga suliranin sa mundo at ang kanilang pinag-ugatan. Ito ay gising. Ang mga kaisipang inihahanay ay payak ngunit nakapagpapakilos.• Realismo • Makatotohanan ang panitikan. objektiv ang paglalarawan sa tao at lipunan at sa mga puwersang nakapangyayari sa buhay. . Sa realismong pananaw. mulat at matapat. Inilalantad ang mga katotohanan sa pamamagitan ng mga paksa at salitang karaniwan ngunit gumagamit ng matapang kung hindi man mapangahas na paraan.

pagiging bulag ng katarungan. nanunuligsa o nanghihikayat upang mapabuti at maiangat ang kalagayan ng tao sa lipunan. Ang awtor ay Malaya at walang kinikilingan sa paglalantad ng buong katotohanan. Kadalasang paksain ang karanasan ng mga mahihirap. paglabag sa karapatan at ang tunggalian ng iba’t ibang uri ng tao sa lipunan. .• Binibigyang-buhay ang mga tauhang nakikisangkot.

ang panitikan ay hango sa totoong buhay ngunit hindi tuwirang totoo sapagkat isinaalangalang ng may-akda ang kasiningan at pagkaefektibo ng kanyang sinulat. . Samakatuwid.• Ang layunin ng panitikan ay ipakita ang mga karanasan at nasaksisan ng may-akda sa kanyang lipunan.

• Mambabasa-Pagtanggap (ReaderReception) • May bisa ang panitika sa mambabasa. May papel ang mambabasa sa panitikan. Walang unibersal. Maraming pakahulugang maibibigay sa akda. iisaat tiyak na kahulugan ang teksto. Ang pagbasa ay isang uri ng transaksyon sa pagitan ng mambabasa at ng akda. Ang mambabasa ay di pasibo sa paguugnay ng kanyang mga karanasan sa paniniwalang ang panitikan ay dapat na . Ang kahulugan ay batay sa mambabasa.

Nasa antas na sabjektiv at may bisang ilantad ng mambabasa ang sariling karanasan sa pamamagitan ng mga pangyayaring hinabi at mga karanasan ng karakter na binigyangbuhay sa akda. kaalaman at karaasan ng aktibong mambabasa. .• . Sariling tugon at sensibilidad ng mambabasa ang binibigyang-pansin. Ang pagproseso sa akda ay nasa kapangyarihan.

Ang mga pananaw at saloobin ng mga karakter ay hinubog ng mga pangyayari. Ipinapahayag ng akda . kultura at ideyolohiya. lipunan at kapaligiran. Ito ay likha ng panahon ay kasaysayan.• Sosyolohikal • Ang panitikan ay isang produkto. ang akda ay hindi nagmula sa kawalan. Sa pananaw na sosyolohikal. Ang akda ay sinusuri sa konteksto ng iba’t ibang institusyon sa lipunan at ang kaugnayan nito sa indibidwal.

• May kaisipang inihahatid sa mambabasa na naglalarawan sa pilosopiyang taglay ng akda. Tumutugon sa tungkulin ng panitikan na imulat ang lipunan sa mga katotohanan at kagalingang panlipunan. . Ang panitikan ay may mabuti at kapakinabangang dulit sa lipunan at ang lipunan ay kailangang tumugon sa mga sitwasyon o kalagayang inihihingi ng pagbabago upang maiangat ang tao.

ipinalalagay na ang akdang kanilang nilikha ay repleksyon o salamin ng mga nagaganap sa lipunang .at institusyon sa kanyang kapaligiran kung saan itinuturing sila bilang boses ng kanyang panahon dahil dito. kultura. tradisyon. mga kaganapan . • Naniniwala ang mga tagapagtaguyod nito na ang manunulat ay produkto ng kanyang panahon. Dito naniniwala ang kritiko na ang  panitikan ay hindi humihiwalay sa lipunan.kultura.• Salamin ng kaligiran ng isang tiyak na   pook. lugar. kaugalian at paraan ng   pamumuhay.

Sa ganitong pananaw. Sa Marxismong pananaw. .• Marxismo • May magagawa ang panitikan. nagtatangkang buwagin ang mga mapaniil na puwersa at inilalantad ang mga tunggaliang pang-uri na nag-ugat sa kalagayang pang-ekonomiya. Hinahamon nito ang mga istruktura ng kapangyarihan sa lipunan. ang panitikan ay tumutugon sa nagtataguyod ng pagbabago. nagsisilbing refleksyon ang panitikan ng mga nagkakasalungatang ideyolohiya na sinusuri sa paraang objektiv upang magising ang kamalayang panlipunan.

• Ang epekto ng kabuhayan ng tao sa kanyang pagtingin sa buhay. Mahalaga ang mga realidad sa lipunan at kasaysayan. sapagkat ang . Ang paksa ay mabigat. seryoso. kalagayan at kaugnayan ng mga uring manggagawa sa uring nakapangyayari sa lipunan. pagtanggap sa mga karanasan ay mababasa sa mga karakter. pakikitungo sa kapwa. at kadalasang tumatalakay sa buhay. mga hangarin at pangarap.

• Mahalagang mapagtuunan ng pansin ang mga bahaging tiyakang nagpapakita ng paglabanan ng malakas at mahina. mayaman at mahirap . Ito'y sumibol . Makabuluhan rin kung paano natalo ng mahina ang malakas ng mahiyap ang mayaman. Ginagamit ng mga oriyentasyon na ito upang mabuksan ang mga isipan at ang mga mata ng tao sa pangaapi at pagsasamantalang nagaganap sa lipunan.

mahabang pagtingin sa buhay. Ang pagkakaroon ng pagbabago ay may malaking ginagampanan sa buhay ng tauhan bagamat ang pananaw sa karakter . Sa pananaw na naturalismo. karaniwang paksa ang kahirapan. Ang daidig ay isang kalabisan at puno ng pagsasamantala. kawalang pag-asa. mga taong tiwalag sa lipunan at may negatibong damdamin at pagkilala sa sarli. krimen. Ipinakikita kung ano ang ibubunga ng kapaligiran at mga namamanang katangian sa kapalaran ng tao.• Naturalismo • Isang malaking ekspresyon ang panitikan. Ito ay ekspresyon ng buhay at lipunang taglay ang mga pangit at madilim na realidad. kamangmangan.

• Simbolismo • Makapangyarihan ang salita. Mayaman din ang salita sapagkat hatid nito ang mga walang katapusang ideya. Sa simbolismo. may nagaganap na ugnayang mistikal sa pagitan ng natural at ispiritwal na daigdig at ang salita ay nagiging isang daigdig ng mga kahulugan . Nagagawa nitong pakilusin ang tao.

Ito ay nangyayari sa pamamagitan ng pagtuklas sa kahulugan ng mga salita na taglay ng isang akda na siya namang naghahatid ng bisa sa isip ng mga mambabasa. Sa pamamagitan ng simbolismo ay may koneksyong lumilitaw sa pagitan ng akda at ng mambabasa. nakikita ng mambabasa ang mga bagay na hindi tuwirang nababasa sa akda. . Sapagkat likas sa panitikan ang pagkakaroon ng mga sagisag.

.Queer • Ang layunin ng panitikan ay iangat at pagpantayin sa paningin ng lipunan sa mga homosexual. Kung ang mga babae ay may feminismo ang mga homosexual naman ay queer.

Ipinaliliwanag ang mga nangyayari sa tauhan na ipinakita sa kanyang paraan ng . Ang mga panlabas na katangian ng karakter ay sinusuri ayon sa mga panloob na sanhi. inaalam ang mga nagaganap sa mga antas ng kamalayan ng isang tao na batayan ng kanyang pag-iisip at pagkilos. may pinagmulan ang bawat bagay o pangyayari.• Sikolohikal • May dahilan ang bawat kilos o gawi. Sa pagsusuring sikolohikal.

.• Ang teksto ay maaring basahin bilang ekspresyon ng mga natatagong katotohanan na may kaugnayan sa buhay at karanasan ng awtor na binigyang-buhay ng mga karakter o kaya ay bilang instrumento ng pagpapahayag ng sariling obsesyon o interes ng mambabasa na nabigyan ng katuparan sa pamamagitan ng mga karakter bilang ekstensyon o manipestasyon ng sarili.

.Bayograpikal Ang layunin ng panitikan ay ipamalas ang karanasan o kasagsagan sa buhay ng may-akda. pinakamahirap. pinakamalungkot at lahat ng mga “pinaka” na inaasahang magsilbing katuwang ng mambabasa sa kanyang karanasan sa mundo. Ipinahihiwatig sa mga akdang bayograpikal ang mga bahagi sa buhay ng may-akda na siya niyang pinakamasaya.

. Ito'y namayagpag sa kasalukuyan. Kung gayon.• Naniniwala ang mga biyograpikalista na ang manunulat ay nagsusulat ng mga bagay na personal niyang nararanasan at nakikita sa kanyang paligid. ang mga isinusulat niyang mga akda ay mga hibo o impluwensiya ng mga karanasan at nangyari sa buhay.

subalit hindi ito personal na unconscious. naniniwala siya sa pananaw ni Freud na may di-malay na bahagi ang tao. Patuloy itong namamaygpag sa . Ito ay bunga ng iisang karanasan ng mga ninuno ng tao na naipapasa sa kasalukuyang henerasyon at dahil dito nakalilikha ang mga manunulat ng mga imahen at pangyayaring hango sa mga sinaunang teksto. bagkus ay kolektibong unconscious.• Arketipal Ayon kay Carl Jung at krionaitalikong teksto. Naniniwala rin siya na magkakatulad o iisa lamang ang karanasan ng nasa di-malay na bahagi ng isipan ng mga tao.

• Feminismo • Sa teoryang ito. posisyon at gawain ng mga babae sa loob ng akda at maaring ilantad din ang mga de kahong mga imahen ng mga babae sa akda. teorya. maaring tignan ang imahen. at moral na pilosopiya na isyu na may kinalaman sa di pantay o pantay na kalagayan ng kasarian. Ito'y maaring komokompows ng mga panlipunan. kultural. . pagpapakalarawan. pulitikang pamamalakad.

  kakayahan. . karanasan at paniniwala  at pananaw ng isa   babae.Dito nangingibabaw ang pamamaraan.

• Kultural • Ang layunin ng panitikan ay ipakilala ang kultura ng may-akda sa mga hindi nakakaalam. Ibinabahagi ng may-akda ang mga kaugalian. . Ipinakikita rin dito na bawat lipi ay natatangi. paniniwala at tradisyon minana at ipasa sa mga sunod na salinlahi.

.• Feminismo-Markismo • Ang layunin ng panitikan ay ilantad ang iba’t ibang paraan ng kababaihan sa pagtugon sa suliraning kanyang kinakaharap. Isang halimbawa nito ay ang pagkilala sa prostitusyon bilang tuwirang tugon sa suliraning dinaranas sa halip na ito’y kasamaan at suliranin ng lipunan.

• Dekonstraksyon • Ang layunin ng panitikan ay ipakita ang iba’t ibang aspekto na bumubuo sa tao at mundo. . Pinaniniwalaan kasi ng ilang mga pilosopo at manunulat na walang iisang pananaw ang nagudyok sa may-akda na sumulat kundi ang pinaghalu-halong pananaw na ang nais iparating ay ang kabuuan ng pagtao at mundo.

• Ito ay hindi nagtataglay ng isang   kahulugan lamang.  masalimuot at maraming   kontradiksyon na siyang nagpapakita ng mga “gaps. Tago ang tunay na   kahulugan dahil sa pinangangalagaang ideolohiya ng   may-akda. .   silences at omissions” ng teksto.

• Surrealismo Sinisikap na matamo sa pamamagitan ng paggamit ng mga salita sa paraang salungat sa karaniwan at di karaniwan at di makatwiran .

. Ito ay nagpapatunay na ang kaisipan ay nanggagaling sa isang bagay at babalik sa naturang bagay at ang isip ng isang  tao ang pinakamahalaga sa buong  daigdig.Idealismo Ito ay mula sa salitang “idea” ng griyego   na nangangahulugan ng isang anyo o kabuuan ng isang   bagay.

Modernismo Ito ay tumutukoy sa isang paghihimagsik   sa tradisyon. kaugalian at paniniwala at    nagsasaad o nagpapadama  upang magkaroon ng puwang ang   pagbabago.   upang makasunod ang isipan at damdamin sa nagbabagong   takbo ng buhay. Ang pagbabago ng . relihiyon. Pumapalit ang bago sa luma upang lumaya    ang tao sa matanda at sumisikil na batas at tuntunin.

Ekspresyonismo Ipinahahayag ng manunulat ang kanyang kaisipan lalo na ang kanyang nadarama.Impresyonismo Ang mga bagay na di dapat ilarawan ng masusi kundi batay sa kakintalang naiwan sa isipan ng manunulat. .

.• Historikal • Ang layunin ng panitikan ay ipakita ang karanasan ng isang lipi ng tao na siyang masasalamin sa kasaysayan au bahagi ng kanyang pagkahubog. Nais din nitong ipakita na ang kasaysayan ay bahagi ng buhay ng tao at ng mundo.

gayon din ang pangyayari pati na ang pamagat ng akdang napili. Gawain: Pangkatin sa 5-7 ang mga mag-aaral. Ipaliwanag ang teoryang inilapat. na nagpapakita ng alinman sa mga natalakay na teorya at isadula ito sa klase.    II. Pumili ng isang senaryo sa mga akdang napag-aralan na. • Maglahad ng mga pangyayari sa kasalukuyan na may kaugnayan sa mga senaryong isinadula ng ilang .