P. 1
gramatikang filipino talasalitaan

gramatikang filipino talasalitaan

|Views: 14,391|Likes:
Published by restycena

More info:

Published by: restycena on Jan 07, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/06/2015

pdf

text

original

Mula sa: Gramatikang Filipino: Balangkasan RESTY MENDOZA CEÑA ● RICARDO MA.

DURAN NOLASCO

TALASALITAAN
absolutibo : absolutive. Sa Filipino, ang kaukulan ng pangngalaning tinutukoy ng ang/si/sina, hal., ang bantay, si Ampi, sina Ben akbayan, asahan : dependency. Akit : attract. Inaakit ng isang ulong H ang isang sangkap C kung inililipat ng H ang C sa isang lugar sa gilid ng HP (para noon ang C ay maisabit sa H, o para ito maging pantiyak ng H). Attract (Radford 2004) To say that a head H attracts a constituent C is to say that H triggers movement of C to some position on the edge of HP (so that C may move to adjoin to H, or to become the specifier of H). aktibo, buháy : active. Sa kasunduan, buháy ang isang sangkap kung may katangian ito na di-nahahalagahan. Ang buháy na sangkap lang ang maaaring maging Sulot at Hangad. akusatibo : accusative. Sa nominatibo-akusatibong sugnay, ang kaukulan na iginagawad ng v o V sa pasyenteng pangngalanin, hal., akusatibo ang book sa Ben read a book. Sa librong ito, ginagamit ang termino para pansamantalang tukuyin ang pasyenteng pangngalanin habang hindi pa ito simuno o obliko, hal., akusatibo ang basi sa [VP bili BenERG basiACC] na maaaring maging absolutibo/simuno: Binili ni Ben ang basiABS o obliko Bumili si Ben ng basiOBL. Tng. paglilinyang morposintaktika, nominatibo-akusatibo. alanganing kahulugan, alinlangang-basa : ambiguity. Sugnay na tumatanggap ng mahigit sa isang kahulugan, hal., may alinlangang-basa ang Lumundag si Ben sa balkon sapagkat ang balkon ay mababasa na hantungan o pinagmulan ng aksyon. anyong kasukdulan : superlative form. Ang anyo ng isang pang-uri na banghay sa pinaka-, hal., pinakamabait. anyong lohika : logical form (LF). Ang komponento ng balarila na nagbibigay sa balangkas na binuo ng sintaks ng representasyong semantika (SR); tumutukoy din sa anyo ng nasabing representasyon. Tng. komponentong semantika. anyong masidhi : intensive form. Ang anyo ng isang pang-uri na banghay sa napaka-, hal., napakabait. anyong pamantayan : canonical form. Sa sintaks, ang karaniwang ayos ng mga 1

T ALASALIT AAN

salita sa parirala o pangungusap. Sa anyong pamantayan ng pangungusap sa Filipino, halimbawa, nauuna ang panaguri kaysa sa simuno. Nasa anyong pamantayan ang Bumili ng basi si Ben; wala sa anyong pamantayan ang pangungusap na Si Ben ay bumili ng basi. anyong ponetiko : phonetic form (PF). Ang komponento ng balarila na nagbibigay sa balangkas na binuo ng sintaks ng representasyong pangbigkasan (PR); tumutukoy din sa anyo ng nasabing representasyon. Tng. komponentong ponetiko. aplikatibo : applicative (APPL). Aplikatibo ang isang simunong pangngalanin kung nagdadala ito ng gampaning lunan, pinagmulan, hantungan, tagapakinabang, kagamitan, dahilan, at ilan pa, hal., ang ang dalaga sa pangungusap na Binilihan ni Ben ng basi ang dalaga. Ang binilihan ay pandiwang aplikatibo, at ang pangungusap ay pangungusap na aplikatibo. Ang mga panlaping aplikatibo ay i- at -an. Ang termino ay salin ng ‚applicative‛, na tumutukoy sa layong hinalaw ‚derived or applied object‛. Argumento mula sa Kakulangan ng Pansulong : Argument from Poverty of the Stimulus. Pangangatwiran na nagsasabing degrado ang wika na naririnig ng bata na nagtatamo ng wika para masabing natututuhan niya ang mga prinsipyo ng wika batay sa kaniyang karanasan sa wika. Ang tinutungo ng argumento ay ang pasubali na ang kakayahan o kapangyarihang pangwika ‚linguistic faculty‛ ay katutubo sa isip ng tao. argumento, ubod-argumento : argument; core-argument. Isang pangalanin na tuwirang binibigyan ng gampaning tematiko ‚thematic role‛ ng pandiwa. Sa pangungusap na Binili ng bantay ang basi para sa Inang, ang tagagawang bantay at ang pasyente na basi ang mga ubod-arumento ng ulong pandiwang binili. Ang para sa Inang ay hidi ubod-argument sapagka’t ang gampanin nito na tagapakinabang ay bigay ng pang-ukol na para. argumentong panlabas : external argument (EA). Tng. panlabas na argumento. argumentong panloob : internal argument (IA). Tng. panlabas na argumento. ásahan, akbayan : dependency. bakas : trace (t). Sa Government and Binding, ang sangkap na iniwan ng lumipat na sangkap. Ginagamit ang takdang t na marka ng bakas. Walang katangiang pangponetiko ang t kayat hindi ito nabibigyan ng tunog o basa, pero may taglay pa rin na mga katangiang pangbalangkas, kayat may katuturan pa rin ito sa mga prosesong pangbalangkas . Sa Dulog Minimalismo, hindi na kailangan ang bakas dahil sa ang paglipat ay Sipi, kayat may naiiwang kopya sa orihinal na lugar. Tng. Lipat. balangkas : structure. Ang prototipikong balangkas ay may ulo, kaganapan, at pantiyak. Sapilitan ang pagkakaroon ng ulo, pero hindi ng kaganapan at pantiyak. Maaaring hungkag (walang tunog, pero may katangiang pangsintaktitka) ang alinman sa mga ito. Tng. balangkasan. balangkas na katnigan : coordinate structure, compound structure. Balangkas o pangungusap na binubuo ng mahigit sa isang sugnay na pinagkakabit ng

T ALASALIT AAN

mga pangtambalang pangatnig, tulad ng at. balangkasan, halawan, deribasyon : derivation. Proseso ng pagbuo ng balangkas sa pamamagitan ng paulit-ulit na pagsanib ng mga sangkap mula sa leksikon hanggang sa makabuo ng pangungusap. Tingnan din ang Sanib, Lipat, komputasyong pangsintaktika. balangkas-argumento : argument structure. Ang balangkas-argumento ng isang ulo ay ang mga ubod argumento. Ang balangkas-argumento ng intransitibong kayarian ay [DPSUB:ERG/ACC/APP] o isang DP na tumatayong simuno na may gampaning ergatibo, akusatibo, o aplikatibo. Ang balangkas-argument ng kayariang transitibo ay [DPERG DPSUBJ:ACC/APP] o isang ergatibong DP na sinusundan ng isang simunong DP na may gampaning akusatibo o ergatibo. Balarilang Heneratibo : Generative Grammar. Ang Balarilang Heneratibo ng isang wika ay binubuo ng mga tuntunin na matagumpay na nakapaghuhusga kung aling kombinasyon ng mga salita ang makabubuo ng makabalarilang pangungusap. (Wikipedia) Balarilang Pang-unibersal : Universal Grammar (UG). Sa Dulog Prinsipyo at Parametro, ang tipon ng mga pang-unibersal na prinsipyo at parametro na bahagi ng kapangyarihang pangwika ‚language faculty‛ na gumagabay sa pagtamo ng wika. baybay-basa : spell-out. Ang ‘output’ ng komputasyong sintaktika, na may dalawang anyo: isa para sa LF at isa para sa PF. baytang-baytang na sampa : successive raising. Paisa-isang sampa ng isang sangkap sa susunod at sa mga susunod pang sugnay nang walang nilalaktawang sugnay. Sa bawat sampa, ang lahat ng proseso na lalapat sa kasalukuyang balangkas ay tatakbo, bago lumipat ang balangkasan sa susunod na sugnay. buháy : active. Tng. aktibo. bukas na kategorya : open category. Isang kategorya ng mga salita na malayang tumatanggap ng mga bagong miyembro. Ang mga bukas na kategorya sa Filipino ay pangngalan, pandiwa, pang-uri, at pang-abay. May nagpapanukala na bukas na kategorya rin ang padamdam: Woohoo, nakapasok din ako! bukó : node. Sa sangahan, ang simula o dulo ng isang sanga o ugpungan ng dalawang sanga. bukóng anak : daughter node. Sa sangahan, kung may sanga mula sa X tungo sa Y at ang X ay nasa itaas ng Y, bukóng anak ng X ang Y. bukóng dulo : terminal node. Sa sangahan, isang bukó na walang anak. bukóng hanggahan : bounding node. Sa Government and Binding, ang NP, VP, at CP ay mga bukóng hanggahan. Tng. Kondisyong Magkaratig. bukóng ina : mother node. Sa sangahan, kung may sanga mula sa X tungo sa Y at ang X ay nasa itaas ng Y, bukóng ina ang X ng Y. Ang bukóng ina ang bagong bukó na nabubuo sa Sanib. bukóng magkapatid : sister node. Sa sangahan, bukóng magkapatid ang dalawang bukóng Y at Z kung kapwa anak sila ng X at walang bukóng nakapagi-

T ALASALIT AAN

tan mula sa X tungo sa Y at mula sa X tungo sa Z. Magkapatid ang dalawang pinagsasanib na sangkap. CVr : CV-reduplication. ‘Panlapi’ na tanda na ang unang CV ng ugat o sanga ay inuulit. Naghahayag ng Daloy na di-tapos, hal., bibili, tumatanda, o ng Paraang pangmudmod, hal., pagkukunin. Daloy na binabalak : prospective aspect. Panahon sa pandiwa na hindi pa nasisimulan. Ginagamit ang panlaping CVr para markahan ang Daloy na binabalak: bibili, magbibili, ipagbibili, ipapagbili Daloy na di-tapos : imperfective aspect. Panahon sa pandiwa na nasimulan na pero hindi pa natatapos. Ginagamit ang mga panlaping CVr at panlaping -ino n- para markahan ang Daloy na di-tapos, hal., binibili, nagbibili Daloy na katatapos : recent perfective. Panahon sa pandiwa na kayayari pa lang. Ginagamit ang panlaping ka-+CVr para ipahayag ang Daloy na katatapos, hal., kabibili. Daloy na tapos : perfective aspect. Panahon sa pandiwa na nasimulan at natapos na. Ginagamit ang mga panlaping -um-, -in-, at n- panakda ng Daloy na tapos, hal., bumili, binili, nagbili. Daloy ng panahon, Daloy : aspect. Ang Daloy ‚aspect‛ ay ang bahagi ng pandiwa na nagbabadya ng Daloy ng panahon ‚flow of time‛. Itinuturing ng maraming mananaliksik na ang isinasaad na panahon sa pandiwa ng Filipino ay Daloy sa halip na Panahunan ‚tense‛. Tng. Panahunan datibo : dative, dative case. Sa Ingles, ang kaukulan ng di-tuwirang layon, hal., ang kaukulan ng girl sa The soldier bought the girl a book. dating akusatibo : unaccusative. Sa pangungusap na Sinikmura ang bantay, hinihinuha na sa isang antas ng balangkasan ang bantay ay akusatibo o layon, hal. [sikmura bantayACC] bago ito tumaas sa simuno. dating ergatibo : unergative. Sa pangungusap na Tumakbo ang bantay, hinihinuha na sa isang antas ng balangkasan ang bantay ay ergatibo, hal., [takbo bantayERG] bago ito tumaas sa simuno. dating obliko : unoblique. Sa pangungusap na Pinawisan ang bantay, hinihinuha na sa isang antas ng balangkasan ang bantay ay obliko, hal., [pawis sa bantayOBL] bago ito tumaas sa simuno. diing-panghambingan : contrastive stress. Tumutukoy sa pangponolohiyang diin na ang gamit ay maghambing, hal., Binili pala NI BEN ang bahay. Tumutukoy din sa pangbalangkas na paraan ng paghahambing, hal., Barko, sasakay ako, pero eroplano, hindi kailanman. di-kabalarilaan : ungrammaticality. di-lantad : covert. di-markado : unmarked. Ang miyembro ng isang kategorya na hindi kinakabitan ng takda ng kategorya, o kinakabitan ng pinakasimpleng takda ng kategorya. Halimbawa, ang mga pandiwa na hindi nagdadala ng panlaping Paraan ay sinasabing di-markado sa Paraan, tulad ng bumili, binili, ibinili, atbp, samantalang ang mga pandiwang may panlaping Paraan ay markado sa Pa-

T ALASALIT AAN

raan, tulad ng nakibili, nagpabili, atbp. di-naaatipan : unbounded. di-nababasa : illegible. Sa kasunduan, ang isang katangian na di-nahahalagahan kayat di-nababasa sa PF. di-nahahalagahan : unvalued. Sa kasunduan, ang isang katangian na hindi makatutulong sa pagbibigay ng kahulugan sa LF ay pumapasok sa halawan na di-nahahalagahan; ginagamit ang ‚u‛ (‚unvalued‛) na marka, hal., [u-Pers]. di-nahahanggahan : non-finite. Tng. pandiwang di-nahahanggahan. di-naiintindihan : uninterpretable. Sa kasunduan, ang isang katangian na sumapit sa LF na di-nahahalagahan ay di-naiintindihan sa LF. di-natuturan : indefinite. Tumutukoy sa kahit ano o sinong miyembro ng isang pangkat, hal. ang pusa sa isang pusa, may pusa. di-sapilitan : optional. di-timbang, tagibang : asymmetrical. di-tiyak : non-specific. dobleng-layon : double object. Tng. kayariang dobleng-layon. dukit-layon : object extraction. Ang proseso na humuhugot ng isang pangngalaning layon sa panloob na sugnay, hal., sa Ingles, sa Ben read the book [that Mary bought the book], dinukit para itaas mula sa panlooob na sugnay ang the book. Sa Filipino, sa katumbas na Binasa ni Ben ang libro [na binili ni Mary ang libro], ang pasyenteng libro ay sumampa sa panlabas na sugnay, pero pansinin na ito ay simuno sa panloob na sugnay kayat isang halimbawa ng dukitsimuno. Ihambing: dukit-simuno. dukit-simuno : subject extraction. Ang proseso na humuhugot ng isang pangngalaning simuno mula sa panloob na sugnay, tulad ng pagdukit ng anak sa Nakita ni Ben ang anak [na pinasan ng sundalo ang anak] at ang basi sa Natikman ni Maya ang basi [na binili ni Ben ang basi]. Ihambing: dukit-layon. Dulog Minimalismo : Minimalist Approach. Dulog o paraan sa pagsusuri ng balarila na ang pinagtutuunan ay ang pagtuklas ng mga prinsipyong pangunibersal, na lapat hindi lang sa wika kundi sa ano mang sistemang pangkalikasan, na sa kabuuan ay humahabi ng isang sistema na may mga katangiang tulad ng katipiran, kakisigan, kapayakan, katimbangan. Sa Dulog Minimalismo, ang mga partikular na kayarian ay aksidente lang ng mga prinsipyong pang-unibersal. Dulog Prinsipyo at Parametro : Principles and Parameters Approach. Sa dulog na ito, ipinalalgay na ang pagbuo ng balangkas sa lahat ng wika ng tao ay pinamamahalaan ng Balarilang Pang-unibersal ‚universal grammar (UG)‛. May dalawang bahagi ang UG: mga prinsipyong pang-unibersal ‚universal principle‛ at mga parametrong pang-unibersal ‚universal parameter‛. Ang mga prinsipyong pang-unibersal ay nagtatakda ng mga kaarian at kayarian ng mga wika ng tao. Ang mga parametrong pang-unibersal naman ang naghihigpit sa uri at lawak ng pagkakaiba-iba ng mga wika ng tao. EA : external argument. Tng. panlabas na argumento.

T ALASALIT AAN

ebidensyang pasalungat : negative evidence. Ebidensya na hindi sang-ayon sa prediksyon ng isang tuntunin o kalahatnan. ebidensyang pasang-ayon : positive evidence. Ebidensya na sumasang-ayon sa prediksyon ng isang tuntunin o kalahatnan. ekspletibo : expletive. Sa Ingles, mga salitang walang lamang semantika, na ginagamit para may tumanggap ng pangbalarilang tungkulin, hal., it at there. Sa There is a man behind the bush, ang there ay kailangan para tanggapin ang kaukulang nominatibo na iginagawad ng pandiwang is. epipinomenon : epiphenomenon. Pangalawang kababalaghan o pangyayari na kaalinsabay ng pangunahing kababalaghan. Ang pakikipagtalastasan ‚communication‛, ayon kay Chomsky (2000) ay isang epipinomenon ng wika. EPP : Extended Projection Principle. (1) Tng. Prinsipyo ng Pinalawak na Katudlaan. (2) [EPP] bilang isang katangian: Ang kahilingan ng isang ulo na magtaas ng pangngalanin at magsilbing pantiyak ng ulo. ergatibo, kaukulang ergatibo : ergative, ergative case. kaukulang iginagawad ng V sa tagagawa na kaganapan nito. Sa Binili ng bantay ang basi, ang bantay ay may kaukulang ergatibo. ergatibo-absolutibo, ergatibo : ergative-absolutive, ergative. Isang uri ng organisasyon ng sugnay na sa kayariang transitibo ang ergatibo/tagagawa ay kaganapan ng V, at ang akusatibo/pasyente at aplikatibo ang tumatayong absolutibo/simuno. Tng. paglilinya ng morposintaktika. gampaning tematiko : thematic role. Tumutukoy sa papel na ginagampanan ng kasangkot sa pangyayari, hal., tagagawa, pasyente, lunan, kagamitan, tema, tagaranas, at ilan pa. gantihan, panggantihan : reciprocal. Isang uri ng Paraan ng pandiwa ‚verb mode‛. Sa Nagsulatan sina Ben at Ampi, ang Paraan ng paggawa ng aksyong sulat ay gantihan. GB. Tng. Government and Binding Theory. gilid ng yugto : phase edge. Ang pinakamababang ulo at pinakamataas na pantiyak ng isang katudlaan na yugto (CP at vP) ay tinatawag na gilid ng yugto. Government and Binding Theory (GB). Unang modelo ng sintaks sa ilalim ng Dulog Prinsipyo at Parametro. Ang pangalan ay tumutukoy sa dalawang pangunahing sub-teorya: government, na isang pangbalangkas na ugnayan ng mga sangkap, at binding, na nagtatakda ng tinutukoy ng mga panghalip, anapor (na tulad ng replexibo), at mga pangngalanin. Nagbigay-daan ang GB sa Dulog Minimalismo. (Wikipedia) haka-haka : hypothesis. Isang paliwanag sa mga nasasaksihang kababalaghan, o isang hula tungkol sa kalalabasan ng ugnayan ng mga kababalahan. Hakang Katutubo : Innateness Hypothesis. Haka na nagsasabing likas sa isip ng tao ang kapangyarihang pangwika ‚language faculty‛ na pamana ng binhi ng tao, na nagbibigay sa bata ng isang pamamaraan sa pagtamo ng wika. Hakang Lukob ng Panaguri ang Argumento : Predicate-Internal Argument Hypo-

T ALASALIT AAN

thesis. Ang haka-haka na ang mga argumento ng isang pandiwa ay nasa loob ng katudlaang pandiwa. Halimbawa, sa Ingles ang tagagawa at pasyente ay nasa loob ng vP, at sa Filipino, iminumungkahi sa Kabanata 7 na nasa loob ang mga ito ng VP. halagahan ng katangian : feature valuation. Sa kasunduan, ang proseso na ang mga di-nahahalagahang katangiang ng Sulot at Hangad ay hinahalagahan ng kaparehong katangian na nahahalagahan sa Sulot o sa Hangad. halawan, deribasyon : derivation. Tng. balangkasan Hanay : numeration array. Ang Hanay ng mga salita mula sa leksikon na gagamitin sa pagbalangkas ng isang pangungusap. Sa pagbalangkas ng Bumili ang bantay ng basi, sa simula ng halawan, sisipiin mula sa leksikon at ilalagak sa Hanay ang mga sangkap na: -um-, bili, ang, bantay, ng, basi. Hangad : goal. Sa kasunduan, ang sangkap na sangkap-mando ng Sulot na may di-nahahalagahang katangian. hantungan : goal. Isang uri ng kaukulan; ang pangngalanin o parirala na pinatutunguhan ng bagay na inililipat, hal., ang Tatang sa Nagpadala si Ben ng basi sa Tatang. hating-ergatibo/nominatibo : split nominative/ergative. Isang uri ng organisasyon ng sugnay na kung saa’y ang tagagawa ay tumatanggap ng kaukulang nominatibo sa ilang kayarian at ng kaukulang ergatibo sa ibang kayarian. hating-katudlaan : split-projection. Tumutukoy sa paghati ng katudlaang VP sa dalawang katudlaan: ang panlabas na katudlaang vP at ang panloob na katudlaang VP. herarkiya : hierarchy. hinuha : intuition. hubad na pang-uri : bare adjective. Pang-uri na hindi nalalapian ng ma-, hal., pikon, payat, pandak, atbp. hungkag : null, hungkag na sangkap : null constituent. Sangkap na walang lamang pangponetiko kayat di-nababasa, pero mayroon pa ring katangiang pangbalarila kayat kasangkot pa rin sa halawan. Sagisag ng hungkag na sangkap ang takdang ‚ø‛. I : head of inflection phrase. Ulo ng pariralang Tinig (IP); ulo ng sugnay. IA : internal argument. Tng. panloob na argumento. instrumento, kagamitan : instrument. Gampaning tematiko na tumutukoy sa instrumento o kagamitan na ginamit para isakatuparan ang aksyon ng pandiwa, hal., ang pangngalaning gulok sa: Pinutol ni Ben ang sanga sa pamamagitan ng gulok, Ipinangputol ni Ben ng sanga ang gulok. intransitibo : intransitive. Pangungusap na pandiwain na may nag-iisang ubodargumento, na siyang tumatayong simuno. Tng. intransitibong tagagawa, intransitibong aplikatibo, intransitibong pasyente. intransitibong aplikatibo : applicative intransitive. Kayariang intransitibo na ang pandiwa ay banghay sa panlaping i- o -an, at ang simuno ay aplikatibo, hal., Pinawisan ang bantay. Tng. dating-obliko

T ALASALIT AAN

intransitibong pasyente : patient intransitive. Kayariang intransitibo na ang pandiwa ay banghay sa panlaping i- o -in, at ang simuno ay pasyente, hal., Sinikmura si Ben. Tng. dating-akusatibo intransitibong tagagawa : agent intransitive. Kayariang intransitibo na ang pandiwa ay banghay sa panlaping mag- o -um-, at ang simuno ay tagagawa, hal., Tumakbo si Ben. Tng. dating-ergatibo isinaloob na balarila : internalized grammar. Ang mga likas na prinsipyo at mga nahahalagahang parametro ng wika na gumagabay sa tagapagsalita sa pagbuo at pag-intindi ng mga pangungusap. kabalarilaan : grammaticality. Ang katugmaan o pagsunod ng isang pangungusap sa mga pangbalarilang tuntunin. kagamitan, instrumento : instrument. gampaning tematiko na tumutukoy sa bagay na ginagamit sa pagsasagawa ng aksyon ng pandiwa, halimbawa ang gampanin ng itak sa Ipinangputol ni Ben ang itak; Pinutol ni Ben ang sanga sa pamamagitan ng itak. kaganapan, komplemento : complement. Ang sangkap na tumutugon sa pangbalangkas na pangangailangan ng isang ulo. Halimbawa, sa Ingles ang book sa Ben bought a book, at sa Filipino, ang bantay sa Binili ng bantay ang basi. kahanggahan : finiteness. Kahigpitan ng Mahugnayang NP : Complex NP Constraint. Ang kahigpitan na nagbabawal na hugutin ang isang sangkap mula sa loob ng isang sugnay na pinangunguluhan ng isang leksikal na salita. Halimbawa, mahugnayan ang NP ang balita [na …] sa pangungusap na *Narinig ni Ben ang bantay [NP ang balita [na uminom ang bantay ng basi]], sapagkat ang ulo ng NP balita ay isang leksikal na salita, kayat hindi nakaalpas ang bantay. Iparis: Narinig ni Ben ang bantay [na uminom ang bantay ng basi]. Kahigpitan ng pulo : island constraint. Ang kahigpitan na pumipigil sa paghugot ng ano mang sangkap mula sa isang pulo. Tng. pulo. Kahigpitan sa Paglipat ng Ulo : Head Movement Constraint. Ang Lipat mula sa isang ulong lugar tungo sa isa pang ulong lugar ay maaari lang sa pagitan ng isang ulo at sa pinakamalapit na ulo na tagibang na sangkap-mando “asymmetrically c-command” nito (kung baga’y sa pagitan ng isang ulo at sa susunod na mataas na ulo sa balangkas na lumulukob dito). Head Movement Constraint (HMC) Movement from one head position to another is only possible between a given head and the closest head which asymmetrically c-commands it (i.e. between a given head and the next highest head in the structure containing it). (Radford 2004) Kahigpitan sa Simuno : Subject Constraint. Sa Ingles, hindi pinapayagan ang lipat-wh mula sa sugnay na tumatayong simuno ng pangungusap, hal., *Where is [SUBJ that Ben went where] likely? Kung hindi simuno ang sugnay, pinapayagan ang lipat: Where is it likely [that Ben went where]? Sa Filipino, walang ganitong panghihigpit, kayat nakasampa ang saan sa Saan malamang [na umuwi saan si Ben+, na kung saa’y ang saan ay hinugot mula sa simunong [na

T ALASALIT AAN

umuwi saan si Ben]. kahigpitan, panghihigpit : constraint. kahigpitang pang-unibersal : universal constraint. Kahigpitan na sinusunod ng lahat ng wika. Kahigpitang Wanna-Contraction : Wanna-Contraction Constraint. Sa Ingles, ang kahigpitan na hindi mapagtatagni ang want to sa wanna kung may sangkap na nakapagitan sa want at to. Halimbawa, hindi mabubuo ang wanna sa I want Ben to eat dahil sa nakapagitang Ben, at hindi rin mabubuo ito sa I wonder whoI Ben want tI to eat, dahil sa nakapagitang bakas t ng lumipat na who. kailanan : number. kakayahang pangwika : linguistic competence. Ang kaalaman ng isang tagapagsalita sa kaniyang likas na wika. Tng. katuparang pangwika kalahatnan,: generalization, generality. kalahatnang pangsintaktika : syntactic generalization. kalakaran : convention. Kalakarang Kaltasan ng Katangian : Feature-Deletion Convention. Kinakaltas ng α ang ano mang di-naiintindihang katangian (panauhan / kailanan / kaukulan) na dala ng β kung φ-kompleto “phi-complete” ang α at kung ang halaga ng anumang φ-katangian “phi-feature” na dala ng β ay tugma sa kaparis na φ-katangian ng α. Feature Deletion Convention. α deletes any uninterpretable (person/number/case) feature(s) carried by β if α is φ-complete and if the value(s) of any φ-feature(s) carried by β match those of the corresponding phi-feature(s) of α. (Radford 2004). Tng. Relasyong Tugma. Kaltas, Kaltasan : delete, deletion. Sa kasunduan, ang pagtatago ng isang sangkap na pangbalangkas para hindi makita ng LF o PF. Minamarkahan ang isang sangkap na kinaltas ng guhit sa gitna ng sangkap, hal., ang bata. kapanayán : regularity. kapangngalanin : nominalization. Binuong pangngalanin sa pamamagitan ng pagtatagni sa salitang ugat o sanga ng panlaping pag-, ka-…-an, mang-, taga-, at ilan pa, hal., pagbili, kaibigan. kapangyarihang pangwika : language faculty. kápitan : host. kasakiman : greed. Ang isang balangkas ay hindi maglulunsad ng isang operasyon kung wala itong mapapala, kahit na sa puntong iyon ng halawan ay natutupad lahat ang mga kondisyon. kasakupan : domain. kasakupan ng yugto : phase domain. Ang kaganapan ng ulo ng isang yugto. Ang kasakupan ng yugto ng vP ay ang VP, na siyang kaganapan ng ulong v. kasangkapanan : constituency. kasapatan ng paglalarawan : descriptive adequacy. May kasapatan ng paglalarawan ang isang balarila kung tumpak na isinasaysay nito ang panglinggwistikang hinuha ng likas na tagapagsalita, at inilalahad nang may katiyakan

T ALASALIT AAN

ang mga datos bilang mahahalagang kalahatnan na nagbubunyag ng nasailalim na kapanayan ‚regularity‛ ng wika. (Chomsky 1964) kasapatan ng paliwanag : explanatory adequacy. Ang balarila na may kasapatan ng paglalarawan ay may kasapatan ng paliwanag kung nakapagbibigay ito ng kasiya-siyang paliwanag sa kababalaghan ng pagtamo ng likas na wika. kasarian : gender. kasaysayan : sense, coherence. kasukdulan : superlative. Tng. anyong kasukdulan. kasunduan : agreement. Tng. ugnayang kasunduan. kasunduan sa kaukulan : case agreement. katagibangan : asymmetry. katanggapán : acceptability. katangian : feature. katangiang leksikal : lexical feature. Katangiang nakakabit sa mga leksika sa leksikon, hal., [+ANIMATE], [+ABSTRACT], na kasangkot sa pagbuo ng balangkas, kasama ang mga katangiang morposintaktika. katangiang morposintaktika : morphosyntactic feature. Mga katangiang leksikal na maka-morpolohika o maka-sintaktika, hal., [Pl-Nbr], [+EPP], [Nom-Case]. katangiang pangbalangkas : structural feature. Katangiang leksikal, o katangiang iginagawad ng halawan sa isang sangkap, hal., [+ABS], [+ERG]. kategoryang pangsintaktika : syntactic category. Kategorya ng salita, hal., pangngalan, panghalip, pang-uri, pandiwa, o parirala, hal., pariralang pangngalan (NP), pariralang pandiwa (VP), pariralang pangganap (CP). katibayang pasalungat : negative evidence. Katibayan na sumasalungat sa prediksyon ng isang tuntunin. katibayang pasang-ayon : positive evidence. Katibayan na sumasang-ayon sa prediksyon ng isang tuntunin. katimbangan : symmetry. katudlaan : projection. Ang katudlaan ay isang balangkas na nabubuo dahil sa pagsunod sa pangbalangkas na pangangailangan ng ulo, halimbawa, ang magkaroon ng kaganapan. Sa balangkas na [mayamang [sultanULO [ng maynila]]] itinutudla ng ulong sultan ang kaniyang leksikal na mga katangian sa panggitnang katudlaang [N’ sultan ng Manila] at sa katudlaang pinakamalaki [NP mayamang sultan ng Maynila]. Ang katudlaan ay isang uri ng kategorya ng ulo, hal., ang ulong N ay nagtutudla ng N’ at NP. Kung saan magagamit ang ulo, magagamit din ang mga katudlaan, hal., sa [ang Y], mapaplitan ang Y ng ulong sultan, ng katudlaang sultan ng Maynila, o ng katudlaang mayamang sultan ng Maynila. Ang ulo ay ipinalalagay na pinakamaliit na katudlaan ng sarili. Sa teorya ng x-bar, ang alinmang Xn, n > 0, ay isang katudlaan ng X0. Ang X0 ang ulo, ang X’ ang panggitnang katudlaan, at ang X’’ (o XP) ang pinakamalaking katudlaan. katudlaang leksikal : lexical projection. Katudlaan na ang ulo ay isang salitang leksikal. Salitang leksikal ang mga N, V, A, Adv, D at P. Mga katudlaang lek-

T ALASALIT AAN

sikal ang NP, VP, AP, AdvP, DP at PP. Tng salitang leksikal. katudlaang pangkayarian : functional projection. Katudlaan na ang ulo ay isang salitang pangkayarian, hal., I (-um-) , Mode (pa-), Aspect (CVr), kayat katudlaang pangkayarian ang IP, ModeP, at AspectP. Tng salitang pangkayarian. katudlaang panggitna : intermediate projection. Ang katudlaang panggitna ng X ay ang Sanib ng ulong X at ng kaganapan nito. Para sa ano mang X ang panggitnang katudlaan ay X’, hal., N’, V’, Aspect’. katudlaang pinakamalaki : maximal projection. Ang pinakamalaking katudlaan ng X ay ang katudlaan ng X na hindi lukob ng ano mang katudlaan ng X. Para sa ano mang X, ang pinakamalaking katudlaan ng X ay ang XP, hal., NP, VP, IP, AspectP. katudlaang pinakamaliit : minimal projection. Ang pinakamaliit na katudlaan ng X ay ang X mismo. Hal., N, V, Aspect, I. katuparang pangwika : linguistic performance. Ang paggamit ng wika – sinasabi at naiintindihan ng tagapagsalita –sa isang pagkakataon. Tng. kakayahang pangwika kaukulan, kaukulang anyo : case, case form. Isang uri ng relasyon ng argumento sa kaniyang ulo, na nagtatakda ng tungkulin at, sa maraming wika, ng anyo ng argumento. Ang pagkakaiba sa anyo at gamit ng siya, niya, at kaniya ay nasa kanilang kaukulan: absolutibo, akusatibo, at datibo (sa Ingles) o obliko (sa Filipino), ayon sa kanilang sunuran. Tng. kaukulang likas, kaukulang pangbalangkas. kaukulang datibo : dative case. Sa Ingles, ang kaukulan ng pangngalaning ‚indirect object‛. Ang pangngalaning ‚di-tuwirang layon‛ sa Filipino ay obliko. Tng. kaukulang obliko. kaukulang likas : inherent case. kaukulan na nakatali sa gampaning tematiko ng pangngalanin, hal., ergatibo ang tagagawa, akusatibo ang pasyente. Tng. kaukulang pangbalangkas. kaukulang nominatibo : nominative case. Sa Ingles, ang kaukulang iginagawad ng Tense sa simuno. kaukulang obliko : oblique case. Ang kaukulan ng pangngalaning obliko, hal., ang pariralang sa dalaga sa Binili ni Ben ang basi sa dalagaOBL at Ibinigay ni Ben ang basi sa dalagaOBL. kaukulang pangbalangkas : structural case. Kaukulan na iginagawad ng ulo sa isang pangngalanin batay sa hugis ng balangkas, hal., ang kaukulang absolutibo na iginagawad ng Tinig sa pantiyak ng I. Ang pagkakaiba sa kaukulang likas ay ang bagay na ang kaukulang pangbalangkas ay hindi nakatali sa gampanin ng pangngalanin, kayat ang isang pangngalanin na may kaukulang pangbalangkas ay maaaring tagagawa, pasyente, o ano pa man. kayarian : construction. Isang maayos na sunuran ng mga sangkap na pangbalangkas na bumubuo ng isa pang mas malaking sangkap, hal., ang tabihan ng para at sa bata ay bumubuo ng kayariang para sa bata na isang kayariang parirala.

T ALASALIT AAN

kayariang dobleng-layon : double object or ditransitive construction. Sugnay na may dalawang layon, hal., sa Ingles: Ben bought Mary a book, na ang dalawang layon ay ang Mary at ang book. Sa librong ito, ang katumbas na kayarian: Ibinili ni Ben ng basi ang Tatang, ay sinusuri na transitibong aplikatibo; ang ng basi ay hindi layong sintaktika (maituturing na layong semantika); isa itong pariralang obliko. kayariang sunurang pandiwa : serial-verb construction. Balangkas na nagtataglay ng magka(ka)sunod na mga pandiwa, hal., Dumalas dumalaw si Ben sa Tatang. kayariang transitibong aplikatibo: applicative transitive construction. Kayariang may dalawang ubod argument at ang argumentong aplikatibo ang tumatayong simuno, hal., Binigyan ng bantayERG ng basiOBL ang dalagaAPPL. kayariang transitibong pasyente : patient transitive construction. Kayariang may dalawang ubod-argumento at ang argumentong pasyente ang tumatayong simuno, hal., Binili ng bantayERG ang basiPAT. komponentong ponetiko : phonetic component. Komponento ng balarila na nagsasalin ng balangkas na binuo ng sintaks sa isang representasyon na mabibigyan ng tunog ng sistema ng pagbigkas. Sa ating gamit, kasingkahulugan ng anyong ponetiko (PF). komponentong semantika : semantic component. Komponento ng balarila na nagsasalin ng balangkas na binuo ng sintaks sa isang representasyon na mabibigyan ng kahulugan ng sistema ng pag-iisip. Sa ating gamit, kasingkahulugan ng anyong lohika (LF). komponentong tagasalin : interpretive component. Ang PF at LF ay mga komponentong tagasalin. Binabasa ng PF at LF ang balangkas na binuo ng sintaks at isinasalin ito sa PR at SR, na mga representasyong maiintindihan ng sistema ng pag-iisip at sistema ng pagbigkas. komputasyong sintaktika : syntactic computation. Ang komponento ng balarila na bumubuo ng balangkas, ayon sa mga katangiang leksikal ng mga salita at sa atas ng mga prinsipyong pang-unibersal. Kondisyon ng Di-Natatagusang yugto : Phase Impenetrability Condition (PIC). Ang ano mang Hangad sa sangkap-mandong kasakupan ng isang yugto ay dinaaabot ng isang Sulot sa labas ng yugto. Phase Impenetrability Condition (PIC) Any goal in the (c-command) domain of a phase head is impenetrable to a probe outside the phase. (Radford 2004) Kondisyong Magkaratig : Subjacency Condition. Kondisyon na pinipigilan ang sangkap na lumilipat na lumaktaw sa mahigit na isang bukóng-hanggahan. Ang mga bukóng-hanggahan ang NP, IP, at CP. Halimbawa, sa *Aling libroi ang nakita ni Ben [NP ang bata [CP na kabibili bata libroi]], hindi nakalipat ang ang bantay sapagkat lumaktaw ito sa dalawang bukóng-hanggahan. Tng. bukóng-hanggahan. lantad : overt.

T ALASALIT AAN

lapit, dulog : approach. leksika: lexical item. Isang entri sa leksikon. leksikon : lexicon. Ang (diksyunaryo ng) kabatiran ng isang likas na tagapagsalita tungkol sa mga morpema at salita sa kaniyang wika. Kasama sa kabatirang ito ang kahulugan, gamit, bigkas, at morposintaktika impormasyon, tulad ng kategorya, sabkategorya, balangkas-argumento – mga pangbalarilang impormasyon na katangi-tangi sa morpema o salita. LF : logical form. Tng. anyong lohikal. lipat na di-lantad: covert movement. Lipat na di-nakikita ang epekto ng lipat, hal., sa Ingles, sinasabing ang what sa Who did what? Pagdating sa LF ay lumilipat sa unahan ng pangungusap para mabigyan ng basa na ito ay isang tanong. Nangyayari ang di-lantad na lipat sa LF. Tng. lipat na lantad. lipat na lantad : overt movement. Lipat na nakikita ang epekto ng lipat, hal., ang paglipat ng kailan sa unahan ng tanong: Kailan bumili si Ben ng basi kahapon? Tng. lipat na di-lantad. Lipat ng Ulo-sa-Ulo : Head-to-Head Movement. Lipat ng isang ulo tungo sa susunod na mataas na ulo. Halimbawa, sa balangkas [vP [v pa-] [VP [V bili <+++, ang ulong V bili ay tumataas at kumakabit sa ulong v pa+ (= pabili). Ang ulong tumataas ay kailangang unang sangkap-mando ng ulong kinakapitan. Lipat; Sanib na panloob : move; internal merge. Ang proseso sa balangkasan na naglilipat ng isang sangkap sa sangahan. Isinasagawa ang lipat sa dalawang hakbang: sipi at kaltas. Sinisipi muna ang sangkap at inilalagay ang sipi sa hantungan, at pagkatapos ay ‘kinakaltas’ ang sangkap sa orihinal na lugar. Tulad ng Sanib, bumubuo ang Lipat ng bagong balangkas, kaya tinatawag din ang Lipat na Sanib na panloob, sapagkat ang pinagmumulan ng sangkap na isinasanib ay sa loob mismo ng sangahan. Tng. Kaltas. Lipat-A : A-movement. Lipat tungo sa isang A-posisyon (isang posisyon na nakalaan para sa kaganapan o simuno). A-Movement Movement from one A-position to another (typically, from a subject or complement position to another subject position). (Radford 2004) Lipat-sa-A-bar : A-bar movement. Lipat sa isang A’-position (isang posisyon na maaaring tayuan ng argumento o pariralang sabit, halimbawa, ang posisyong pantiyak ng CP). Lipat-wh : wh-movement. Lipat ng wh-salita, hal., ang paglipat ng kailan sa unahan ng tanong: Kailan bumili si Ben ng basi kailan? listahan ng katangian : feature matrix. Ang mga pangbalangkas na katangian ng isang entri sa leksikon na nagtatakda ng gawi nito sa balangkasan. lokalidad : locality. Tingnan ang Prinsipyong Lokalidad. lukob : contains. Isang ugnayang pangbalangkas sa pagitan ng dalawang sangkap sa sangahan. Lukob ng bukóng X ang bukóng Y kung may pataas na sanga na nag-uugnay sa X at Y. maliit na parirala : small phrase. Ang panggitnang katudlaang X’ ay tinatawag

T ALASALIT AAN

din na maliit na sugnay, hal., sa balangkas na [NP mayamang [N’ sultan [DP ng Maynila]]] ang sultan ng Maynila ay isang maliit na parirala. maramihang hangad : multiple goal. Ang mga ubod-argumento na kaganapan ng isang pandiwaing ulo, tulad ng V, ay nakapagsisilbing sabay na Hangad ng isang Sulot. pangkayarian: functional. Tng. salitang pangkayarian, katudlaang pangkayarian. matuntunin : principled. Tng. paliwanag na matuntunin. Minimalismo : Minimalism. Tng. Dulog Minimalismo. morpema : morpheme. Salita o bahagi ng salita na may kahulugan o pangbalarilang tungkulin, hal., ang panlaping ma-, ang salitang bata. nababasa : legible. Nababasa ng PF ang isang katangian kung nahahalagahan ito ng isang halagang kabilang sa mga tinatanggap na halaga ng katangian, hal., [2-Pers]. Ang walang halagang katangiang [u-Pers] ay hindi nababasa. nahahalagahan : valued. Nahahalagahan ang isang katangian kung ang halaga ng isang tambalang halaga-katangian ‚value-attribute pair‛ ay nagtataglay ng ano mang halaga liban sa ‚u‛, hal., *2-Pers]. nahahanggahan : finite. Tng. pandiwang nahahanggahan. naiintindihan : interpretable. Nababasa ng LF ang isang katangian kung nahahalagahan ito ng isang halagang kabilang sa mga tinatanggap na halaga ng katangian, hal., [2-Pers]. Ang walang halagang katangiang [u-Pers] ay hindi naiintindihan. Ang mga katangian na sa pagpasok sa halawan ay dinahahalagahan na hindi kinaltas bago sumapit sa baybay-basa ay hindi naiintindihan. nakapaloob : embedded. Sa pangungusap na Gusto ni Ben na umuwi siya, ang sugnay na umuwi siya ay nakapaloob sa sugnay na gusto ni Ben. nakapaloob na IP/CP sa DP : embedded IP/CP in DP. Ang panukala na ang kapangangalanin na pagbili ni Ben ng basi ay isang kayariang IP o isang CP mismo na nakapaloob sa DP, halimbawa: [DP ang [CP pagbili ni Ben ng basi]] nakatalagang halaga : default value. natuturan, depenitibo : definite. Tumutukoy sa isang partikular na miyembro ng isang grupo, hal., ang bantay sa ang bantay, iyong bantay, Ang bantay ang bumili ng basi. nominatibo : nominative. Sa Ingles, ang kaukulan ng simuno. nominatibo-akusatibo, akusatibo : nominative-accusative, accusative. Isang uri ng organisasyon ng sugnay na sa kayariang transitibo ang akusatibo/pasyente, o kung wala nito, ang aplikatibo, ay kaganapan ng V, at ang ergatibo/tagagawa ang tumatayong nominatibo/simuno. Tng. paglilinya ng morposintaktika. obliko : oblique. Tumutukoy sa ugnayan, kaukulan, gampanin ng sabit na parirala ‚adjunct‛ sa kaniyang ulo, na patapyas, pahilis, o di-diretso dahil sa pinamamagitanan ng isang pang-ukol. Tng. pariralang obliko, kaukulang obliko.

T ALASALIT AAN

pag-aaring di-naihihiwalay : inalienable possession. Isang kategorya na karaniwang ginagamit para tukuyin ang mga bahagi ng katawan, hal., paa ni Ben, pakpak ng ibon. paglilinya ng morposintaktika : morphosyntactic alignment. Isang paraan ng pagtanto ng tipolohiya ng wika. Sa paraang ito, kung ang simuno ng intransitibo at ang tagagawa ng transitibo ay magkatulad ang takda o tungkuling morposintaktika – na kaiba sa marka o tungkuling morposintaktika ng pasyente (ng transitibo), ang wika ay tipolohiyang nominatibo-akusatibo. Kung ang simuno ng intransitibo at pasyente ng transitibo ang magkatulad ang morposintaktika na kaiba sa tagagawa ng transitibo, ang tipolohiya ng wika ay ergatibo-absolutibo. pagpaksa : topicalization. Ang pagsanib ng ulong Topic, na humihila ng isang argumento ng pandiwa, para gawing pantiyak ng Topic at bumuo ng bagong balangkas na TopicP sa labas ng IP. Sinusundan ng isang maliit na pahinga ‚pause‛ sa pagsasalita ang pariralang TopicP. Hal., Ang bantay, bumili siya ng basi. Tng. pagtampol, pagtampok. pagpaloob sa gitna : center embedding. Paraan ng pagtagni ng mga sugnay na ang panloob na sugnay ay nasa ‘gitna’ ng panlabas na sugnay. Hal., sa Ingles, sa The mouse [the cat chased] died, nasa pagitan ng simuno the mouse at panaguri died ang panloob na sugnay the cat chased the mouse. Hindi malinaw kung may ganitong pagtatagni sa Filipino; pagpaloob sa gitna kaya ito: Sabik [sumalubong si Ben sa anak] si Ben. pagpaloob sa kanan : right embedding. Paraan ng pagtagni ng mga sugnay na ang panloob na sugnay ay nasa kanan ng panlabas na sugnay, hal., Sabik si Ben [na sumalubong si Ben sa anak]. pagsikad, paglunsad : triggering. pagsisiyasat ng balangkas : structural analysis, syntactic analysis. pagsubok; eksperimento : experiment. pagsusuring ergatibo : ergative analysis. Suri ng balangkas ng sugnay o pangungusap na batay sa saligang ergatibo. Tng. saligang ergatibo. pagsusuring nominatibo : nominative analysis. Suri ng balangkas ng sugnay o pangungusap na batay sa saligang nominatibo. Tng. saligang nominatibo. pagtaas ng ergatibo : ergative raising. Pagsampa ng ergatibo mula sa mababang sugnay tungo sa mataas na sugnay, hal., Nakita ni Ben ang sundalo [na pinasan ng sundaloERG ang anak]. pagtaas ng simuno : subject raising. Pagtaas ng isang pangngalanin sa pantiyak ng ulo ng sugnay. pagtaas, pagsampa : raising. Paglipat ng isang sangkap mula sa mababang sugnay tungo sa mataas na sugnay, hal., Nakita ni Ben ang sundalo [na bumili ang sundalo ng basi]. pagtamo ng wika : language acquisition. pagtampok : focussing. Ang pagsanib ng ulong Focus, na humihila ng isang argumento ng pandiwa, para gawing pantiyak ng Focus at bumuo ng bagong

T ALASALIT AAN

balangkas na FocusP sa labas ng IP. Nagsisilbing pantampok ang partikulong ay. Hal., Si Ben ay bumili ng basi. Tng. pagpaksa, pagtampol. pagtampol : preposing. Isang paraan ng pagtawag ng pansin sa isang sangkap, karaniwan nang isang pariralang sabit, sa pamamagitan ng paglipat sa kaliwa ng pandiwa (sa loob pa rin ng IP), na hindi minamarkahan ng ano mang pangatnig, hal. Sa Sabado uuwi si Ben. Tng. pagpaksa, pagtampok. Paksa : Topic. Ang ulo ng pariralang TopicP, na sinasalita na isang munting pahinga sa kanan ng TopicP. Tng. pagpaksa. Tumutukoy din sa pariralang Paksa. paksang panghambingan : contrastive topic. Isang pagpaksa na ang layon ay ihambing ang Paksa sa isa pang sangkap sa pangungusap. Hal., Damit, magpapadala ako, pero pera hindi; Si Ben, kakandidato, pero si Ampi, hindi. palagay : presupposition. Impormasyon na nakatatag na sa usapan, hal., sa Ang bantay ang bumili ng basi, may palagay na mayroong bumili ng basi. paliwanag na matuntunin : principled explanation. Matuntunin ang isang paliwanag kung nakasandig ito sa, o pinapayagan ito ng, mga prinsipyo ng isang teorya. palsong pandiwa : pseudo-verb. Pandiwang walang panlapi, hal., gusto, ibig, mahal, ayaw. Pamamagitan : intervention. Sa balangkas na < X < Z <Y <, hindi maaaring magkaroon ng lokal na relasyon ang X at Y kung pinamamagitanan ng Z na isang sangkap na ang balangkas ay katulad ng X at/o Y. Sa (a), lokal ang relasyon ng X at Y sapagkat hindi nagtataglay ang Z ng sangkap na tulad ng X o Y. Sa (b), hindi lokal ang relasyon ng X at Y sapagkat ang Z ay nagtataglay ng isang sangkap, ang who, na kauri ng what. Dahil dito, sa (a), maaaring lumipat ang had sa Y, pero sa (b) hindi makakalipat ang what sa sa X. (a) ___ He had said who would do what? X Z Y … (b) ___ He had said who would do what? X Z Y pamana ng binhi ng tao : genetic endowment. panaguring pang-uriin : adjectival predicate. panandang lantad : overt marker. pandiwain : verbal. pandiwang di-nahahanggahan, pawatas : non-finite verb. Sa Ingles, isang pandiwang hindi nagpapakita ng panauhan, kailanan, o panahunan, hal., ang go sa Ben wants to go. Sa Filipino, ang pandiwang pautos ay itinuturing na dinahahanggahan, hal., Bumili ka ng basi, Bilihin mo ang basi. Pero ang ganitong anyo ng pandiwa ay nahahanggahan kung hindi gamit na pautos, hal., Umuwi si Ben kahapon. Tng. pandiwang nahahanggahan. pandiwang magaan : light verb. Ang mga panlaping Paraan, tulad ng pa- (pakuha), ki- (pakibili), atbp., na tumatayong ulong v ng pariralang vP pandiwang nahahanggahan : finite verb. Sa Ingles, ang anyo ng pandiwa na nagpapakita ng panauhan, kailanan, o panahunan, hal., ang walks sa John

T ALASALIT AAN

walks alone, ay may anyong isahan at pangkasalukuyan. Sa Filipino, nahahanggahan ang ano mang anyo ng pandiwa liban sa kung ginagamit na pautos. Ihambing: pandiwang di-nahahanggahan, pandiwang pawatas. pandiwang padahilan : reason verb. Pandiwang banghay sa ka-: ikayaman, ikabili, atbp., na ang simuno ay tumatayong dahilan o sanhi ng aksyon. pandiwang pangkalagayan : stative verb. Pandiwa na naghahayag ng kalagayan sa halip na aksyon: sabik, sanay, alam, atbp. Alam ni Ben na magdasal. Sinasabi rin na pang-uri ang mga ito. pandiwang pantulong : auxiliary verb. pandiwang pasanhi : causative verb. Pandiwang banghay sa pa-, hal., pakunin, magpakuha. pandiwang pawatas : infinitive verb. Tng. pandiwang di-nahahanggahan. pangganap : complementiser. Salitang nagsisilbing ulo ng pariralang kaganapan: na, kung. Halimbawa ng gamit: Ibinalita ni Ben [na luluwas siya ng Maynila]. pangganap na pandamdam : exclamative complementiser. Pangganap na pandamdam kaya ang mga salitang aba, naku, ay, atbp. Ay, nasagasaan ang pusa! pangganap na patanong : interrogative complementiser. Ang pangganap na kung. Halimbawa ng gamit: Ewan ko [kung babalik pa ang panday]. pangganap na paturol : declarative complementiser. Ang pangganap na na. Halimbawa ng gamit: Sinabi ni Ben [na titigil na siya ng pag-inom]. panggitnang katudlaan : intermediate projection. Ang katudlaang X’, na mas malaki sa X at mas maliit sa XP. Tinatawag din itong pariralang maliit. Hal., ang pariralang sultan ng Maynila sa [NP mayamang [N’ [N sultan] [DP ng Maynila]]] panghalip na pantuloy : resumptive pronoun. Panghalip na isinisingit sa lugar ng lumipat ng pangngalanin, hal., ang siya sa Ang bantay, bumili siya ng basi. Panghihigpit sa Kasakupan ng Dinudukitan : Constraint on Extraction Domain. Kaganapan lang ang maaring dukitan ng sangkap, hindi pantiyak at sabit. Constraint on Extraction Domains (Huang 1982) Only complements allow material to be extracted out of them, not specifiers or adjuncts. panglahatan, pang-unibersal : universal panglunan : locative. Tng. pariralang panglunan, pangungusap na panglunan. pangmayroon : existential. Tng. pariralang pangmayroon, pangungusap na pangmayroon. pangmudmud : distributive. Isa sa mga Paraan ‚mode‛ ng pandiwa, na kung saa’y ang aksyon ay parang ‘inilalatag’ sa maraming bagay o sa isang bagay sa loob ng isang haba ng panahon, hal., Pinagdidilig ni Ben ang mga halaman, Pinagsusuntok ni Ben ang mandurukot. pangngalang hubad : bare noun. Pangngalang hindi halaw o walang panlapi, hal., dagat. pangngalang magaan : light noun. Sa dulog na ang pangngalanin, tulad ng pagbili, ay hinahati sa nP at NP, ang panlaping pag- ay itinuturing na pangnga-

T ALASALIT AAN

lang magaan. pangngalanin : nominal. Sa librong ito, tumutukoy sa NP, at madalas, sa DP. pangpaksa : Topic. Ang pangpaksa – o ulong Topic – ng pariralang Paksa ay isang munting pahinga sa pagitan ng Paksa at kanang bahagi ng pangungusap, na sa pagsulat ay minamarkahan ng kudlit, hal. Ang bata, bumili siya ng pansit. pang-ukulin : prepositional. pangunahing sugnay : primary clause; main clause. Ang pinakamataas na sugnay sa isang pangungusap na binubuo ng lukuban ng mga sugnay. pangungusap na depektibo defective sentence. Sa Ingles, pangungusap na sa unang lapag ay walang argumentong panlabas. (Sa Filipino, sa suring ergatibo, lahat ng pangungusap ay walang argumentong panlabas sa unang lapag.) pangungusap na di-tuwirang sipi : indirect-quote sentence. Pangungusap na ang sipi ay pananalita ng nagsasalita, hindi ng sinisipian. Pinangunguluhan ng isang pangganap ang sipi at hindi ikinukulong ang sipi sa mga panipi, hal., Sinabi ni Ben na bibili siya ng basi. Ihambing sa pangungusap na tuwirang sipi: Sinabi ni Ben, “Bibili ako ng basi.” pangungusap na malayang pangngalanin: free-standing nominal sentence. Katawagan na inilapat sa librong ito sa kayarian na binubuo ng isang ugat na banghay sa -an, hal., inuman, bilang ulo ng kayarian, hal., Inuman ng mga sundalo ng basi sa kampo bukas para kay sarhento dahil sa birthday niya. Ang kababalaghan sa kayariang ito ay (i) ang bagay na ang ulo, na tila isang pangngalanin, ay tumatanggap ng mga pangpandiwaing argumento (tagagawa, pasyente, lunan, panahon, tagapakinabang, dahilan), na hindi tinatanggap ng karaniwang pangngalan, at (ii) ang bagay na kung ituturing na pandiwain ang ulo, ang kayarian ay walang simuno. pangungusap na nagpapakilala : identificative sentence.Tng. pangungusap na nagtutumbas. pangungusap na nagtutumbas : equative sentence. Pangungusap na nagpapakilala ng identidad ng isang tinutukoy, hal., sa Ang bantay ang bumili ng basi, sinasabi na ang (taong) uminom ay ang bantay. pangungusap na pandamdam : exclamative sentence. Pangungusap na pinangunguluhan ng isang pandamdam na salita, hal., Ay, nasagasaan ang pusa! pangungusap na pandiwain : verbal sentence. Pangungusap na ang panaguri ay isang pariralang pandiwain, hal., Lumukso sa bakod ang bantay. pangungusap na pangkalikasan : phenomenon sentence. Pangungusap na ang panaguri ay tumutukoy sa isang pangyayaring pangkalikasan, hal., Lumindol sa Maynila; Umuulan. pangungusap na panglunan : locative sentence. Pangungusap na ang panaguri ay isang pariralang panglunan, hal., Nasa bukid ang kubo. pangungusap na pangmayroon : existential sentence. Pangungusap na ang panaguri ay isang pariralang pangmayroon, hal., May kubo sa bukid; May basi ang bantay.

T ALASALIT AAN

pangungusap na pangngalanin : nominal sentence.Pangungusap na ang panaguri ay isang pangngalanin, hal., Kalayaan ang hangad ni Ben. pangungusap na pang-ukulin : prepositional sentence. Pangungusap na ang pandiwa ay isang pariralang pang-ukol, hal., Para sa Inang ang basi. pangungusap na pang-uriin : adjectival sentence. Pangungusap na ang panaguri ay isang pariralang pang-uri, hal., Maliwanag ang bukas. pangungusap na patanong : interrogative sentence. Pangungusap na nagtatanong, hal., Sino ang dumating? Bibili ba si Billy ng bilbil ng baboy? pangungusap na pautos : imperative sentence. Pangungusap na nag-uutos, hal., Kumain ka. Takbo! pangungusap na tuwirang-sipi : direct-quote sentence. Hal., Ibinulong ni Maya, “Ang bait ni Ben.” pang-uriin : adjectival. paningit : clitic, enclitic. Hal., nga, daw, din, pala. paningit na panghalip : proclitic. Panghalip na, tulad ng isang paningit, ay nahihila sa gawing unahan ng pangungusap, tulad ng ka, ko, mo, siya, atbp. Hal., Hindi siya bumili ng pansit. Ihambing: ??Hindi bumili siya ng pansit. panlabas na argumento : external argument (EA). Argumento ng ulo na nasa labas ng malaking katudlaan ng ulo. Sa balangkas na [ vP ang bantay [VP [V bili] [DP ng basi]]], argumentong panlabas ang bantay sapagkat ubod-argumento ito ng V pero nasa labas ito ng VP. Sa maluwag na pag-uusap, binabanggit din na argumentong panlabas ang mga oblikong parirala. Ihambing: panloob na argumento. panlabas na katibayan : theory-external evidence. Katibayan mula sa mga datos na kinalap sa pamamagitan ng paggamit ng pagsusuri o pamamaraang labas sa teorya, hal., katibayan mula sa pagtamo ng wika o mula sa eksperimentong sikolinggwistika. Tng. panloob na katibayan. panlabas na sugnay : outer or external clause. Sugnay na lumulukob sa isang pang sugnay. panlabas na vP : external vP. Sa dulog na hating-VP, ang pinakamalaking katudlaan ng v. Ang vP ay kaganapan ng I at ito ang lumulukob sa panloob na VP, Ang vP ang nagdadala ng Paraan ng gawa. panlahatang prinsipyo : universal principle, general principle. panlaping kapangngalanin : nominalization affix. Panlaping nagbibigay ng anyong kapangngalanin sa isang salita, hal., ang pag- sa pagbili. panlaping panahunan : tense affix. Sa Ingles, hal., ang panlaping -ed sa walked. panlaping pangpang-uri : adjectivalizer affix. Panlaping nagbibigay ng anyong pang-uriin sa isang salita, hal., ang ma- sa mabait, napaka- sa napakabait. panlaping Tinig : voice affix. Panlapi sa pandiwa na nagdadala ng gampanin ng simuno (kayat masasabing higit na lapat ang terminong panlaping gampanin). Ang mga panlaping Tinig ay ang mga sumusunod: mag-, -um-, i-, -an, in. Hal., ang panlaping -in sa bilihin, gibain, tuksuhin, atbp. ay mangangailangan ng simuno na ang gampanin ay pasyente o apektado.

T ALASALIT AAN

panloob na argumento : internal argument (IA). Ang kaganapan ng ulo. Sa balangkas na [VP [V bili] [DP ng basi]], ang basi ay argumentong panloob ng V. Kasingkahulgan ng ubod-argumento. Ihambing: panlabas na argumento. panloob na katibayan : theory-internal evidence. Katibayan na binuo sa pamamagitan ng paglapat ng mga prinsipyo ng teorya sa mga datos na kinikilala ng teorya at sa pamamaraang pinahihintulutan ng teorya. Tng. panlabas na katibayan. panloob na sugnay : inner or internal clause. Sugnay na nilulukuban ng isa pang sugnay. panloob na VP : internal VP. Sa hating-VP, ang kasukdulan ng V at kaganapan ng v, at naghahayag ng pangunahing aksyon. pantampok : focus marker. Ang sangkap na nagtatakda na ang sinusundan nitong pangngalanin ay isang Tampok, hal., ang ay sa Ang bantay ay bumili ng basi. pantiyak : specifier. Sa halawan, tumutukoy sa kaganapan ng X’, hal., ang DP sa [XP X’ DP+. Ang pantiyak ay may relasyon (tagaturing) sa ulo, kayat sinasabi nating ‚pantiyak ng v‛. Mayroon din itong relasyon (hal., simuno) sa katudlaang vP, IP, CP, kayat sinasabi rin natin, halimbawa, na ‚pantiyak ng vP. pantiyak ng CP : specifier of CP, Spec-CP. DP na anak ng CP at kapatid ng C’. Ang lugar na hinahantungan ng mga pantanong, hal., Ano ang ginawa mo? Aang pantanong ay humahantung sa ForceP. pantiyak ng IP : specifier of IP, Spec-IP. DP na anak ng IP at kapatid ng I’. Ang lugar na inuupuan ng simuno ng sugnay. pantiyak ng vP : specifier of vP, Spec-vP. DP na anak ng vP at kapatid ng v’. Sa Ingles, ang lugar na unang inuupuan ng tagagawang pangngalanin. pantiyak ng VP : specifier of VP, Spec-VP. DP na anak ng VP at kapatid ng V’. pantiyak-ulo-kaganapan : specifier-head-complement. Kayarian na binubuo ng ulo na may kaganapan (ang DP sa [X’ X DP]) at pantiyak (ang DP sa [XP X’ DP]). Ang mga sangkap ng kayariang X-bar. pantukoy : determiner. Ang ulo ng pariralang DP na siyang nagbibigay ng reperesensya sa sumusunod na pangngalan, hal., ang ang sa ang basi, ang iyon sa iyong pusa, at ilan sa ilang tagay. pantukuyin : pertaining to a determiner. pantulong : auxiliary. panturo : demonstrative. Paraan : mode. Sa Filipino, ang panlapi sa pandiwa na nagsasaad ng paraan ng pagkakagawa sa aksyon, hal., ang Paraan na pasanhi na taglay ng pa- sa pabili sa Pabili ka kay Ben ng siopao. Dalawa pang panlaping Paraan: ka- (nakakuha), ki- (nakikuha). Ang Paraan ay tumatayong ulong v. parametro : parameter. Isang baryabol na binibigyan ng halaga. Tingnan ang mga halimbawa sa sa susunod na entri.

T ALASALIT AAN

Parametrong Hungkag na Simuno : Null Subject Parameter. Ang mga pangungusap ng isang wika ay maaring tumangkilik ng hungkag na simuno. Sa Ingles, ang halaga na parametrong ito ay ‚Hindi‛ (tumatangkilik ng hungkag na simuno), sa Italyano, ‚Oo‛, gaya ng makikita sa mga halimbawang (b) sa ibaba. Italyano (a) Maria parla francese. (b) Parla francese. Ingles (a) Maria speaks French. (b) *Speaks French. Parametrong Natuturang Layon : Definite Object Parameter. Ang layon na natuturan ay sapilitang simuno. Ang halaga ng parametro sa Filipino ay ‚Oo‛ (bagamat may ilang eksepsyon), at ‚Hindi‛ sa Ingles. Sa mga halimbawa sa ibaba, ang libro ay matuturan, kayat sapilitang simuno ito sa Filipino, pero hindi sa Ingles. Filipino: Binili ni Ben ang/*ng libro. Ingles : John bought the book. Parametrong Posisyon ng Ulo : Head-Position Parameter. Ang ulo ay nauuna (nasa kaliwa) o nahuhuli (nasa kanan) ng kaganapan. Ang halaga na parametro sa Filipino ay ‚Nauuna‛, at sa Hapon ay ‚Nahuhuli‛. Filipino: bili libro Hapon: hon-o yon da ‘book buy’ Parametrong wh : wh-Parameter. Sa pagbuo ng tanong-wh, ang tanong-salita ay inililipat sa unahan ng pangungusap. Sa Ingles inililipat ang salitang-wh sa unahan ng pangungusap. Sa Mandarin, hindi gumagalaw ang salitang-wh-; sinasabing binubuo ang tanong-wh sa Mandarin ‚in situ‛ o sa lugar. Halimbawa (mula sa Radford 2004): English What do you think he will say? Mandarin Ni xiangxin ta hui shuo sheme you think he will say what pariralang impleksyon : inflection phrase (IP). Sa Filipino, isang pangkayariang parirala na ang ulong Tinig na I ay nagsisilbing ulo ng sugnay. . pariralang kahanggahan : finiteness phrase (FinP). Isang katudlaang pangkayarian na nagpapahayag kung ang Daloy ng panahon ng panloob na pandiwa ay nahahanggahan. Halimbawa, ang pangganap na na sa gamit sa Mabagal na kumain si Ben ay nagtataglay ng katudlaang FinP na ang ulo ay may katangiang [+Finite]. pariralang kailanan : count phrase (CountP). Katudlaang maaaring lumukob sa NP para ipakita ang maramihang bilang ng pangngalan, o lumulukob sa pang-uri para ipakita ang maramihang anyo ng pang-uri. Kung maramihan, ang ulong Count ay nagkakaanyong mga kung pangngalan ang tinutukoy, hal., mga bata, at CVr kung pang-uri ang tinutukoy, hal., malalaki pariralang obliko : oblique phrase. Parirala na karaniwan nang pinangunguluhan ng pang-ukol, hal., para sa Inang, o ng pariralang pantukoy na [sa DP], hal.,

T ALASALIT AAN

sa pamamagitan ng Tatang, sa pamamahala ng Pangulo. Ang pariralang pasyente na hindi simuno ay itinuturing na pariralang obliko, hal., ang ng basi sa Bumili si Ben ng basi. pariralang Paksa : topic phrase (TopicP). Isang parirala na inililipat sa unahan ng pangungusap para bigyan ng ibayong pansin. Ang katudlaan ng ulong Topic, hal., ang ang bantay sa Ang bantay, bumili ng basi. Sa diskurso, lumang impormasyon ang Paksa. Tng. pagpaksa. pariralang pandiwa(in) : verb(al) phrase. Parirala na ang ulo ay isang pandiwaing sangkap, halimbawa, vP (na ang ulo ay isang ‚maliit na pandiwa‛) at VP (na ang ulo ay isang ugat na pandiwa). pariralang pang-abay : adverbial phrase (AdvP). Hal., tunay na tunay, talagang. pariralang pangkaganapan : complementiser phrase (CP). Malaking katudlaan ng ulong C. Ang panloob na CP ay maaaring may lantad na kaganapan ‚complementizer‛, hal., ang panloob na sugnay sa Nakita ni Ben [na uminom ng basi si Maya] na ang kaganapan ay na. CP ang lahat ng sugnay, maging ang panlabas na sugnay na kung saa’y walang nakikitang pangganap. pariralang pangmayroon : existential phrase. Pariralang pinangungunahan ng salitang may o wala. Hal., may pera, may giyera. pariralang pangngalan : noun phrase (NP). Pariralang ang ulo ay isang pangngalan, hal., libro ni Ben. pariralang pangngalanin : nominal phrase (NP). Tumutukoy sa pariralang pangngalan at sa pariralang pantukuyin (DP)! pariralang pang-ukol : prepositional phrase (PP). Pariralang ang ulo ay isang pang-ukol, hal., dahil sa iyo, para sa Inang, ayon sa Orakulo. pariralang panukat : quantifier phrase (QP). Parirala na ang ulo ay isang salitang panukat, hal., bawat bata. pariralang pantukoy : determiner phrase (DP). Pariralang pinangunguluhan ng isang pantukoy, hal., ang bata, kay Ben, ng basi. pariralang sabit : adjunct phrase. Parirala na nakikipag-ugnayan sa pandiwa sa pamamagitan ng pang-ukol. Hal., umiyak dahil sa saya. Tng. pariralang pang-ukol. pariralang Tampok : focus phrase (FocusP). Parirala na nagtataglay ng bagong impormasyon (sa usapan) na itinatanyag sa pamamagitan ng paglipat sa gawing unahan ng pangungusap (sa labas ng IP) at ikinakabit sa pandiwa sa pamamagitan ng ay, hal., Ang bantay ay bumili ng basi; Sa Sabado uuwi si Ben. pariralang tampol : preposed phrase. Pariralang sabit na inilipat sa kaliwa ng pandiwa (pero sa loob pa rin ng IP) para bigyan ng karagdagang pansin. Hal., Sa Sabado darating si Ben. pariralang tindi : degree phrase (DegreeP). Parirala o katudlaan na ang ulo ay panlapi na nagpapakita ng katindihan ng katangian, hal., maganda, magandaganda, pinakamaganda. pariralang tumbas : equative phrase. Ang pariralang nagbubunyag o nagpapaki-

T ALASALIT AAN

lala ng identidad ng reperensya ng palagay ‚assumed entity‛ sa pangungusap na nagtutumbas, hal., ang ang bantay sa Ang bantay ang bumili ng basi. pasalungat, pahindi, pataliwas, negatibo : negative pasarili, repleksibo : reflexive. Tumutukoy sa pangngalaning (kanilang) sarili at parirala o pangungusap na nagtataglay ng nasabing pangngalanin, hal., Inahit ni Ben ang kaniyang sarili. pasyente : patient. Isa sa mga gampaning tematiko, na tumutukoy sa pangngalanin na apektado ng aksyon at kinasasangkutan ng pagbabago ng kalagayan, hal., ang basi sa Ininom ni Ben ang basi. Tng. tema, Tinig. paturol : declarative. pawatas : infinitive. Tng. pandiwang pawatas. PF : phonetic form. Tng. anyong ponetiko. pinaglalaanan : beneficiary. Tng. tagapakinabang. PLD : primary linguistic data. Ang wika na naririnig ng bata na pinagkukunan niya ng mga datos para piliin ang balarila na lapat sa mga datos at balidahin ang mga nakatalagang halaga ng mga parametro ng wika. ponolohiya : phonology. pormal na pagsusuri : formal analysis. Pagsusuri na gumagamit ng isang pormalismo. Tng. pormalismo. pormalismo : formalism. Pinanghahawakan ng pormalismo na ang mga tamang balangkas ay bunga ng paglapat ng iilan, tiyak, at di-mapapasubaliang mga tuntunin sa kakaunting saligang elemento. (Wikipedia) posisyong-A : A-position. Posisyon na tinatayuan ng isang ubod-argumento, hindi ng pariralang sabit, hal., kaganapan ng V, pantiyak ng IP; o ang posisyong kaganapan o simuno ng salitang leksikal. A-Position (Radford 2004) A position which can be occupied by an argument, but not by a non-argument expression (e.g. not by an adjunct). In practice, the term denotes a subject position, or a lexical complement position (i.e. a position occupied by a constituent which is the complement of a lexical/substantive head). Ihambing: posisyong-A’. posisyong-A’ : A’-position. Posisyon na maaaring tayuan ng isang ubod-argumento o sabit na parirala, hal., pantiyak ng CP. predikasyon; panagurian : predication. Prinsipyo ng Kapit sa Patalim : Principle of Last Resort. Gamitin ang isang operasyon kung ang hindi paggamit nito ay hahantong sa isang masamang kahihinatnan. Prinsipyo ng Pinakakakaunting Punyagi : Principle of Least Effort. Ang prinsipyo na nagsasabing kinikilingan ang paliwanag o pamamaraang gumagamit ng pinakakakaunting pagpupunyagi.

T ALASALIT AAN

Prinsipyo ng Pinakamalapit na Akit : Ang isang ulo na umaakit ng isang uri ng sangkap ay inaakit ang pinakamalapit at minamandohang sangkap na may taglay ng katangiang hinahanap. Attract Closest Principle (ACP) A head which attracts a given kind of constituent attracts the closest constituent of the relevant type which it c-commands. (Radford 2004) Prinsipyo ng Pinakamalapit na Akit : Attract Closest Principle (ACP). Ang isang ulo na umaakit ng isang uri ng sangkap ay inaakit ang pinakamalapit at minamandohang sangkap na may taglay ng katangiang hinahanap. (Radford 2004) Prinsipyo ng Pinalawak na Katudlaan (Filipino) : Extended Projection Principle (Filipino). Ang sangkap na Tinig I ay kailangang palawakin sa katudlaang IP na may simuno bilang pantiyak. Prinsipyo ng Pinalawak na Katudlaan : (Ingles) : Extended Projection Principle (Ingles). A finite tense T constituent must be extended into a TP projection that contains a subject as specifier. Prinsipyo ng Sandigang Balangkas : Structure-Dependent Principle. Lahat ng operasyong pangsintaktika ay nakasandig o umaasa sa kayariang pangbalangkas. Prinsipyo ng Tambalang Sanga : Binarity Principle. Bawat sintaktikang balangkas ay binubuo ng dalawang sanga. Prinsipyong Lokalidad : Locality Principle. Prinsipyo na nagtatakda na lahat ng ugnayang pangbalangkas ay sa pagitan ng dalawang pinakamagkalapit na hinihinging ‚required‛ sangkap. Tng. pamamagitan. prinsipyong pang-unibersal : universal principle. Prinsipyo na sinusunod ng at lapat sa, lahat ng wika. Prinsipyong Uluhan : Headedness Principle. Bawat balangkas ay katudlaan ng isang ulong sangkap. pugot na sugnay na relatibo : headless relative clause. Relatibong sugnay na hindi pinangunguluhan ng salita, hal., ang [bumili ng basi]; iparis sa relatibong sugnay na may ulo, hal., ang taong [bumili ng basi] na ang tao ay nagsisilbing ulo ng sugnay na panloob. pulo : (syntactic) island. Balangkas na kung saa’y hindi nakalalabas ang ano mang sangkap na pangngalanin. pulóng-wh-: wh-island. Balangkas na pinangunguluhan ng isang salitang-wh. Puwersa : illocutionary force. Tumutukoy sa ‚linguistic act‛ na intensyon ng nagsasalita kapag bumubuo ng pahayag, hal., paturol, pautos, pandamdam, patanong, pahindi. relasyong lokal : local relation. Ang dalawang sangkap ay may relasyong lokal kung walang sangkap na namamagitan sa kanila na kahawig ng isa o kapwa sa kanila sa pangbalangkas na katangian o tungkulin. Tng. Pamamagitan.

T ALASALIT AAN

Relasyong Tugma : Relation Match. Tugma ang α at β sa katangiang [F] kung magkasinghalaga sila sa [F],o kaya naman ay kung ang isa ay nahahalagahan sa [F] at ang ikalawa ay dinahahalagahan sa [F],pero hindi sila magkatugma kung magkaiba ang hal aga nila sa [F]. Relation ‘Match’ α and β match in respect of some feature [F] either if both have the same value for [F], or if one is valued for [F] and the other unvalued for [F] – but not if they have different values for [F]. (Radford 2004) representasyong ponetiko : ponetic representation. Tng. anyong ponetiko. representasyong semantika : semantic representation. Tng. anyong lohikal. RTr : root-reduplication. ‘Panlapi’ na tanda na ang ugat ay inuulit. Sa pandiwa, naghahayag ng Paraang di-nararapat ‚unexpected, untimely, unwanted‛, hal. Bumili-bili ka pa kasi ng matsing, hayan, nag-aalaga ka ngayon. Sa pang-uri, naghahayag ng dimunitibo, hal., mabango-bango. RTr : root-reduplication. ‘Panlapi’ na tanda na ang ugat ay inuulit. Sa pandiwa, naghahayag ng Paraang di-nararapat ‚unexpected, untimely, unwanted‛, hal. Bumili-bili ka pa kasi ng matsing, hayan, nag-aalaga ka ngayon. Sa pang-uri, naghahayag ng dimunitibo, hal., mabango-bango. sabit : adjunct. Tng. pariralang sabit. sakop : scope. saligang balangkas : base structure. Balangkas na binubuo sa pamamagitan lang ng panlabas na Sanib. saligang ergatibo : ergative base. Sa saligang ergatibo, ang tagagawa ay una sa mga ubod-argumento na isinasanib, at isinasanib ito bilang kaganapan ng V. Tng. saligang nominatibo. saligang nominatibo : nominative base. Sa saligang nominatibo, ang tagagawa ay huli sa mga ubod-argumento na isinasanib, at isinasanib ito bilang pantiyak ng v. Tng. saligang ergatibo. salitang leksikal : lexical word. Salitang may kahulugan sa realidad, hal., bato, bahay, takbo. Tng. salitang pangkayarian. salitang pangkayarian : functional word. Salita o bahagi ng salita na ang tungkulin ay nagdadala ng pangbalangkas na impormasyon, hal., ma- na isang panlaping gumagawa ng pang-uri. Tng. salitang leksikal. salitang pantanong : question word. Ang mga pantanong na ano, sino, bakit, kailan, saan, paano, ilan, at ilan pa. salitang-wh : wh-word. Tng. salitang pantanong. sa-lugar : in situ, in place. sandigan, batayan : basis. sanga : branch. Sa sangahan, ang guhit na nag-uugnay ng bukóng ina sa bukóng anak. Sa morpolohiya, isang nalalapiang morpema na maaari pang kabitan ng panlapi. sangahan : tree structure, tree diagram.

T ALASALIT AAN

sangkap : constituent. sangkap-mando : c-command. Sangkap-mando ng isang sangkap ang kaniyang kapatid at lahat ng bukó na lukob ng kaniyang kapatid. Sanib : merge. Ang pagtabi ng dalawang sangkap para bumuo ng isa pang malaking sangkap. Sanib ang tanging paraan ng pagbuo ng balangkas. Sanib na panlabas : external merge. Ang Sanib na ang kaganapan ay galing sa Hanay. Tng. Sanib, Sanib na panloob. Sanib na panloob : internal merge. Ang Sanib na ang kaganapan ay galing sa loob mismo ng sangahan. Tng. Lipat, Sanib na panlabas. saradong kategorya : closed category. Kategorya ng salita na hindi o madalang na nadadagdagan ng mga bagong salita, hal., ang mga kategoryang panghalip, pang-ukol, pantukoy, pangatnig. sariling-tindig : autonomous. Sa Balarilang Heneratibo, ang sintaks ay may sariling-tindig – hindi umaasa sa semantika at ponolohiya sa pagbuo ng balangkas. saysay : sense, coherence. sikad; lunsad : trigger. simetrikong sangkap-mando, timbang na sangkap-mando : symmetrical ccommand. Simetrikong sangkap-mando ng X ang Y kung simetrikong sangkap mando ng Y ang X, sa madali’t sabi, kung magkapatid ang X at Y. Tng. tagibang na sangkap-mando. simunong hungkag : null subject. Tumutukoy sa simuno na hindi binibigkas, sa mga wika na mayroon nito, hal., sa Kastila, ang hindi binibigkas na simunong yo sa No comprendo. Tumutukoy din sa simuno ng pawatas na pandiwa, hal., ang hungkag na simuno ng umuwi sa Gusto ni Ben [na umuwi ø] sinasanhi : causee. Sa kayariang pasanhi, ang ‘inuutusan’, hal., ang bantay sa Nagpabili si Ben ng basi sa bantay. singkahulugan : synonymy. sintaks : syntax. Sipian ng Katangian : Feature Copying. Ipagpalagay na nagkakasundo ang α at β, kung ang α ay nahahalagahan para sa katangiang [F], at ang β ay di-nahahalagahan para sa [F], at ang halaga ng katangian ng [F] sa β ay sipi mula sa α. Feature-Copying If α is valued for some feature *F+ and β is unvalued for *F+ and if β agrees with α, the feature-value for *F+ on α is copied onto β.(Radford 2004) sistema ng pagtutuos : computational system. Ang komponento ng balarila na bumubuo ng balangkas. sugnay na relatibo : relative clause. Sugnay na tumuturing sa isang pangngalan, hal., ang sugnay na na bumili ng basi sa ang bantay na bumili n basi. Sulot : probe. Kapag ang isang sangkap – karaniwan nang ang ulo na kasalukuyang isinasanib sa sangahan – ay may di-nahahalagahang katangian,

T ALASALIT AAN

magpapalaot ito ng Sulot na hahanap ng isang sangkap – tinatawag na Hangad – na mayroon ding di-nahahalagahang katangian, at tatangkain ng Sulot at Hangad na maghalagahan ng katangian. Tng. Hangad. sunurang pandiwa : serial verb. Tng. kayariang sunurang pandiwa suring hating-VP : split-VP analysis. Ang pagsusuri na humahati sa VP sa dalawang bahagi: panlabas na pandiwang parirala na may ulong v at malaking katudlaang vP, at panloob na pandiwang parirala na may ulong V at malaking katudlaang VP. Binabalot ng vP ang VP. Halimbawa, ang pandiwang padala (bahagi ng pandiwang ipadala, magpadala) ay hinahati sa vP (na ang ulong v ay ang panlaping pa-) at sa VP (na ang ulong V ay ang ugat na dala). tabas : pattern. tagagawa : agent. Gampaning tematiko ‚thematic role‛ ng pangngalanin nagsasagawa ng aksyon, hal., ang ginagampanan ni Ben sa Binasag ni Ben ang bote. Tng. Tinig. tagapakinabang, (pinagla)laanan, benepisaryo : beneficiary. Gampanin ng pangngalanin na pinaglalaanan o nakikinabang sa bunga ng aksyon, hal. ang gampanin ng Tatang sa Ibinili ni Ben ng basi ang Tatang. tagapamagitan : interface. Tumutukoy sa mga ugpungan ng mga komponento ng balarila, hal., ang tagapamagitang sintaks-pnolohiya sa pagitan ng sintaks at PF, na binubuo ng mga morpoponolohiyang tuntunin na nagsasalin ng anyo ng isang morpema sa representasyong mababasa ng PF, hal., ang panlaping maŋ- ay isinasalin sa isa sa tatlong anyo, depende sa sumusunod na tunog: maŋuha, mamili, manakot. Mayroon din gayong tagapamagitan ang sintaks at LF. tagaranas : experiencer. Gampanin ng pangngalanin na nagdaranas ng damdamin sa isinasagawang aksyon ng pandiwa, hal., ang papel na ginagampanan ni Ben sa Naamoy ni Ben ang kape. Ihambing sa: tagagawa. tagasanhi : causer. Sa kayariang pasanhi, ang kasangkot sa usapan na ‘naguutos’, hal., ang bantay sa Nagpabili ang bantay ng basi kay Ampi. tagibang na sangkap-mando, di-simetrikong sangkap-mando : asymmetrical ccommand. Kung sangkap-mando ng X ang Y, at ang Y ay may anak na Z, disimetrikong sangkap-mando ng X ang Z. Tagibang na sangkap-mando ng isang bukó ang mga anak ng kanyang kapatid. Tng. simetrikong sangkapmando. tagibang, di-simetriko : asymmetrical. takda : marker. tambal : conjunct. Parirala o salita na bumubuo ng balangkas na katnigan. Ang mga tambal ng tambalang bata at matanda ay ang bata at ang matanda. Kasinghulugan ng katnig. tambalang halaga-katangian : value-attribute pair. Isang notasyon sa paghahalaga sa katangian, na binubuo ng dalawang bahagi, na ang una ay ang halaga at ang ikalawa ay ang katangian, hal., [sg-Pers]. Tampok : Focus. Ang ulong ay ng pariralang Tampok. Tumutukoy din sa pari-

T ALASALIT AAN

ralang Tampok. Tng. pagtampok, pariralang Tampok. Tampol, pariralang tampol : preposed phrase. Tng. pagtampol. tangi; natatangi : unique tangkay : stem. Sa morpolohiya, kasinghulugan ng sanga. tanong nanggagagad : echo question. Tanong na hindi inililipat ang salitang pantanong, hal., Bumili sino ng ano? tanong oo/hindi : yes/no question. Tanong na sinasagot ng oo o hindi. Hal., Babalik ka ba? Iba sa tanong-wh. tanong-wh : wh-question. Tanong na pinangungunahan ng isa sa mga tanongsalita: ano, sino, bakit, kailan, saan, at ilan pa. Iba sa tanong oo/hindi. tema : theme. Isa sa mga gampaning tematiko, na tumutukoy sa pagdanas ng aksyon, pero hindi kinasasangkutan ng pagbabago ng kalagayan ng simuno, hal., ang basi sa Gusto ko ang basing iyon. Tng. pasyente. Tinig : voice. Isang pangkayariang bahagi ng salitang pandiwa (Daloy at Paraan ang dalawa pang pangkayariang bahagi), na naghuhudyat ng gampanin ng simuno . May tatlong anyong Tinig ang pandiwa: Tinig na tagagawa, na ipinahahayag ng mga panlaping mag-/-um-, tinig na pasyente i-/-in, at tinig na aplikatibo i-/-an. Sa halawan, ang ulong I (mula sa ‚Inflection‛), na ulo ng sugnay, ang naglalaman ng Tinig. Sa Filipino, ang Tinig I ang ulo ng sugnay. tipong aktibo : active type. Sa tipolohiya, isang paraan ng paglilinya ng morposintaktika na ang ergatibong simuno ng intransitibo ay kasing-anyo o ugali ng tagagawa ng transitibo, ang akusatibong simuno ng intransitibo ay kasing-anyo o ugali ng pasyente ng transitibo, at ang aplikatibong simuno ng intransitibo ay kasing-anyo o ugali ng aplikatibo ng aplikatibong pangungusap. tiyak : specific. Topic. Ulo ng pariralang Paksa. Tng. pampaksa. transitibo : transitive. Tumutukoy sa panlaping pandiwaing i-, -in, -an, at sa mga pandiwa na banghay sa mga nasabing panlapi, at sa pangungusap na may gayong banghay na pandiwa. Tng. kayariang transitibong aplikatibo, kayariang transitibong pasyente, kayariang transitibong tagagawa. transitibong aplikatibo : applicative transitive. Tng. kayariang transitibong aplikatibo. transitibong pasyente : patient transitive. Tng. kayariang transitibong pasyente. tugma : relevant; Tugma Tng. Relasyong Tugma. Tumbasan ng Halaga ng Katangian : Feature Value Corelation. (i) Ang mga naiintindihang katangian ay pumapasok sa balangkasan na n ahahalagahan, (ii) Ang mga katangian na pumapasok sa balangkasan na di -nahahalagahan ay di-naiintindihan. Feature Value Correlation (Radford 2004) (i) Interpretable features enter the derivation already valued. (ii) Features which enter the derivation unvalued are uninterpretable.

T ALASALIT AAN

tuntunin ng saniban : merge rule. Mga tuntuning sinusunod sa pagbuo ng balangkas sa pamamagitan ng Sanib. Tng. Tuntuning Pangkaganapan, Tuntuning Pangkaratig, Tuntuning Pantiyak, Tuntuning Pang-ulo. Tuntuning Pangkaganapan : Complement Rule. X’  X (ZP) Ang X’ ay binubuo ng saniban ng ulong X at ng di-sapilitang malaking katudlaang ZP. Ang ZP ay kaganapan ng X. Ang layon ng tuntunin ay bumuo ng kaganapan ng V. Tuntuning Pangkaratig : Adjunct Rule. X’  XP X’ Ang X’ ay binubuo ng saniban ng isang malaking katudlaang XP at ng X’. Ang layon ng tuntunin ay bumuo ng pangngalawa (o mahigit pang) pantiyak ng isang ulo: Tuntuning Pang-ulo : Head Adjunction Rule. X’  X X’ Ang X’ ay maaaring buuin ng isang ulong X at ng X’. Inimbento ang tuntunin sa librong ito para sa balangkas na binubuo ng magkasunod na dalawang ulo, halimbawa: para doon sa bata, na ang para at doon ay kapwa pantukoy at kapwa ulo. Tuntuning Pantiyak : Specifier Rule. XP  (YP) X’ X’ (YP) Ang XP ay binubuo ng Sanib ng isa pang malaking katudlaan YP, na di-sapilitan, at ng X’. Ang YP ay pantiyak ng X’. Ang layon ng tuntunin ay bumuo ng pantiyak ng isang ulo. ubod-argumento : core argument. (Mga) argumento na hinihiling ng pandiwa. Halimbawa, sa Ingles, ang pandiwang buy ay makapagtatakda ng hanggang sa tatlong ubod-argumento: tagagawa, pasyente, at datibo. Sa Filipino, ipinanunukala sa librong ito na bagamat tatlo rin ang semantikong argumento ng bili, dalawa lang ang pangbalangkas na ubod-argumento nito: tagagawa at pasyente o tagagawa at aplikatibo. Tng. balangkas-argumento. UG : Universal Grammar (UG). Tng. Balarilang Pang-unibersal. ugnayan, ugnayang pangbalarila : relation, gramatical relation. ugnayang kasunduan : Agree relation. Ang isang sangkap na may dinahahalagahang katangian ay magpapalaot ng isang Sulot na maghahanap ng sangkap-mandong sangkap na tatayong Hangad na mayroon ding katangiang di-nahahalagan at ang dalawang sangkap ay papasok sa isang ugnayang kasunduan para maghahalagahan ng mga katangian. ugnayang pangbalangkas, ugnayang pangsintaktika : structural relation. Relasyon sa isa’t isa ng mga sangkap sa halawan. Sa Dulog Minimalismo, tatlong pangunahing ugnayang pangsintaktika ang kinikilala: Lukob ‚contains‛, sangkap-mando ‚c-command‛, at kasunduan ‚Agree‛. Tng. lukob, sangkap-mando, ugnayang kasunduan.

T ALASALIT AAN

ugnayang pangbalarila : grammatical relation. Relasyon ng pandiwa sa mga argumento na naghahayag ng pananaw ng nagsasalita tungkol sa kahalagahan sa diskurso ng mga kasangkot sa usapan. Sa Ingles, tatlong pangunahing ugnayang pangbalarila ang kinikilala: simuno, layon, at di-tuwirang layon. Sa Filipino, simuno lang ang may pag-asang maitatag na ugnayang pangbalarila, bagamat pinagdududahan pa rin kung mayroon ngang isang sangkap na maituturing na simuno. uliran : ideal. ulong pangkayarian : functional head. Ulo ng isang parirala o katudlaan na ang silbi sa halawan ay magpakita ng pangbalangkas na tungkulin, hal., ang ulong I na sumasagisag sa Tinig. ulong-A : A-head. Ulo ng isang katudlaan na ang pantiyak na position ay matatayuan lang ng isang argumento, hal., ang pantiyak ng IP. A-Head. An A-head is the kind of head (like T) which allows as its specifier an argument expression but not an adjunct expression. (Radford 2004) unang lagay; unang lapag : initial state. Ipinalalagay na ang Balarilang Pangunibersal ang unang-lagay na balarila sa isip ng sanggol na bagong silang. Unipikasyon ng Katangian : Feature Unification. Sa Lipat ng Ulo-sa-Ulo, ang paglinis sa listahan ng katangian ng dalawang pinagsamang ulo, hal., ang ulong V ay sumasanib sa ulong v. Kung sa pinagsamang listahan, ang isang katangian ay lumilitaw nang mahigit sa isa at magkakapareho ang kanilang halaga (hal., [1-Pers] at [1-Pers]), nagtitira lang ng isa. Kung ang duplikadong mga katangian ay nagkakaiba sa halaga (hal., [1-Pers] [u-Pers]), mag-iwan ng isa na ang katangian ay nahahalagahan. usog-ng-layon : object shift. Sapilitang pagtaas ng tiyak na pangngalaning layon (pasyente) sa lugar ng pantiyak ng vP (Rackowski 2004). WDr : word-reduplication. ‘Panlapi’ na tanda na ang buong salita ay inuulit. Sa pandiwa, naghahayag ng Paraang hal., ang bumili sa Bumiling-bumili lang si Ben ng basi, tanggap na siya. Sa pang-uri, naghahayag ng kasidhian, hal., magandang-maganda. X-bar; balangkas X-bar : x-bar structure. Anyo ng balangkas na binubuo ng isang ulo na maaaring may kaganapan at maaaring may pantiyak. Ang Sanib ng ulong X at kaganapan ay bumubuo ng X’ (o panggitnang katudlaan), at ang Sanib ng X’ at ng pantiyak ay bumubuo ng pinakamalaki katudlaan ng X at ito ang XP. Ang kaganapan at pantiyak ay malalaking katudlaan rin. Ang balangkas X-bar ang batayan ng lahat ng balangkas. yugto : phase. Isang buong halawan: Una ang pagsipi ng mga leksika mula sa leksikon tungo sa Hanay, komputasyon ng balangkas, at paglipat ng baybaybasa sa mga tagapamagitan ‚interface‛. Yugto ang isang balangkas, kung bumubuo ito ng proposisyon, hal., ang vP (sa Ingles) at ang CP. Proposisyon ang vP at CP sapagkat may buong balangkas argument ‚argument structure‛ ang mga ito.

T ALASALIT AAN

yugtuang halawan : derivation-by-phase. Ang paghalaw sa isang pangungusap ay nahahati sa mga yugto. yugto ang vP at CP sapagkat buong proposisyon ang mga ito. Sa dulo ng yugto, isinasalin ang kasakupan ng nabuong balangkas sa LF at PF, at pagkasalin, ang kasakupan at lahat ng sangkap sa ilalim nito ay hindi na maaaring sumali pa sa balangkasan. Tng. Kondisyon ng Di-Natatagusang yugto. φ-katangian : φ-feature. Ang mga katangian na pinagkakasunduan ng simuno at pandiwa. Sa Filipino, ito ang mga katangiang [Pers], [Nbr], at [Case]. φ-kompleto : φ-complete. φ-kompleto ang isang sangkap kung taglay nito ang mga φ-katangian.

T ALASALIT AAN

Gramatikang Filipino: Balangkasan
RESTY MENDOZA CEÑA ● RICARDO MA. DURAN NOLASCO

TUMBASANG INGLES-FILIPINO NG MGA KATAWAGAN
A’-posisyon : posisyon-A’ A-bar movement : lipat-A-bar absolutive : absolutibo acceptability : katanggapán accusative : akusatibo active : aktibo, buháy active type : tipong aktibo adjectival : pang-uriin adjectival predicate : panaguring pang-uriin adjectival sentence : pangungusap na pang-uriin adjectivalizer affix : panlaping pangpang-uri adjective : pang-uri adjunct phrase : pariralang sabit Adjunct Rule : Tuntuning Pangkaratig adverbial phrase : pariralang pang-abay affix : panlapi agent intransitive : intransitibong tagagawa agree relation : ugnayang kasunduan agreement : kasunduan A-head : ulong-A ambiguity : alanganing kahulugan, alinlangang-basa A-movement : Lipat-A analysis : pagsusuri, pagsisiyasat antecedent : antisendente A-position : posisyon-A applicative : aplikatibo applicative intransitive : intransitibong aplikatibo applicative transitive construction : kayariang transitibong aplikatibo applied or derived object : aplikatibo, layong hinalaw approach : dulog, lapit argument : argumento Argument from Poverty of the Stimulus : Argumento mula sa Kakulangan ng Pangsulong argument structure : balangkas-argumento aspect : Daloy ng panahon, Daloy asymmetrical : di-timbang, tagibang, di-simetriko asymmetrical c-command : tagibang na sangkap-mando

33

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

asymmetry : katagibangan Attract : akit Attract Closest Principle (ACP) : Prinsipyo ng Pinakamalapit na Akit autonomous : sariling-tindig auxiliary : pantulong auxiliary verb : pandiwang pantulong bare adjective : pang-uring hubad bare noun : pangngalang hubad base structure : saligang balangkas basis : batayan, sandigan beneficiary : tagapakinabang, pinaglalaanan, benepisaryo Binarity Principle : Prinsipyo ng Tambalang Sanga bounding node : bukóng hanggahan branch : sanga, tangkay canonical form : anyong pamantayan case : kaukulan case agreement : kasunduan sa kaukulan case form : anyong kaukulan causative verb : pandiwang pasanhi causee : sinasanhi causer : tagasanhi c-command : sangkap-mando center embedding : pagpaloob sa gitna clitic, enclitic : paningit closed category : saradong kategorya complement : kaganapan, komplemento Complement Rule : Tuntuning Pangkaganapan complementiser : pangganap complementiser phrase (CP) : pariralang pangkaganapan Complex NP Constraint : Kahigpitan ng Mahugnayang NP computational system : sistema ng pagtutuos conjunct : tambal, karatig constituency : kasangkapanan constituent : sangkap constraint : kahigpitan, panghihigpit Constraint on Extraction Domain : Kahigpitan sa Kasakupan ng Dinudukitan construction : kayarian contains : Lukob contrary : taliwas contrastive stress : diing-panghambingan contrastive topic : Paksang-panghambingan control : pamamahala control predicate : panaguring pangpamahala convention : kalakaran coordinate structure : balangkas na tambalan core argument : ubod-argumento count phrase : pariralang kailanan covert : di-lantad

34

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

covert movement : lipat na di-lantad CVr : CV-reduplication data : datos dative : datibo daughter node : bukóng anak declarative : paturol declarative complementiser : pangganap na paturol default value : unang bigay definite : natuturan, depenitibo Definite Object Parameter : Parametrong Matuturang Layon degree phrase : pariralang Tindi delete : Kaltas demonstrative : panturo dependency : ásahan; akbayan derivation : balangkasan, halawan, deribasyon derivation-by-phase : yugtuang halawan descriptive adequacy : kasapatan ng paglalarawan determiner : pantukoy determiner phrase : pariralang pantukoy direct-quote sentence : pangungusap na tuwirang-sipi distributive : pangmudmud, latag ditransitive : kayariang dobleng-layon domain : kasakupan double-object : dobleng-layon echo question : tanong nanggagagad elegance : kakisigan embedded : nakapaloob embedded IP/CP : nakapaloob na IP/CP epiphenomenon : epipinomenon equative phrase : pariralang tumbas equative sentence : pangungusap na nagtutumbas ergative : ergatibo ergative analysis : suring ergatibo ergative base : saligang ergatibo ergative raising : pagtaas ng ergatibo exclamative complementiser : pangganap na pandamdam exclamative sentence : pangungusap na pandamdam existential : pangmayroon existential phrase : pariralang pangmayroon existential sentence : pangungusap na pangmayroon experiencer : tagaranas experiment : pagsubok; pagsulit, eksperimento explanatory adequacy : kasapatan ng paliwanag expletive : ekspletibo Extended Projection Principle : Prinsipyo ng Pinalawak na Katudlaan external argument : argumentong panlabas external merge : Sanib na panlabas external vP : panlabas na VP

35

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

feature : katangian feature copy : sipian ng katangian feature matrix : listahan ng katangian Feature Unification : Unipikasyon ng Katangian feature valuation : halagahan ng katangian Feature Value Correlation : Tumbasan ng Halaga ng Katangian Feature-Deletion Convention : Kalakarang Kaltasan ng Katangian finite : nahahanggahan finite verb : pandiwang nahahanggahan finiteness : kahanggahan finiteness phrase : pariralang kahanggahan focus : Tampok focus marker : pantampok focus phrase : pariralang Tampok force : Puwersa formal analysis : pormal na pagsusuri formalism : pormalismo free-standing nominal sentence : pangungusap na pangngalaning malaya functional : pangkayarian functional head : ulong pangkayarian functional projection : katudlaang pangkayarian functional word : salitang pangkayarian gender : kasarian generalization : kalahatnan Generative Grammar : Balarilang Heneratibo genetic endowment : pamana ng binhi ng tao Goal : Hangad goal : hantungan grammatical relation : ugnayang pangbalarila grammatical term : katawagang pambalarila grammaticality : kabalarilaan Head Movement Constraint : Kahigpitan sa Paglipat ng Ulo Headedness Principle : Prinsipyong Uluhan headless relative phrase : pugot na sugnay na relatibo Head-Position Parameter : Parametrong Posisyon ng Ulo Head-to-Head Movement : Lipat ng Ulo-sa-Ulo hierarchy : herarkiya host : kápitan hypothesis : haka-haka ideal : uliran identificative sentence : pangungusap na nagpapakilala illegible : di-nababasa imperative sentence : pangungusap na pautos imperfective aspect : Daloy na di-tapos in situ, in place : sa-lugar inalienable possession : pag-aaring di-naihihiwalay indefinite : di-natuturan, indepenitibo independent clause : malayang sugnay

36

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

indirect-quote sentence : pangungusap na di-tuwirang-sipi infinitive : pawatas infinitive verb : pandiwang pawatas inflection phrase : pariralang impleksyon inherent case : kaukulang likas initial state : unang lagay Innateness Hypothesis : Hakang Katutubo inner clause : panloob na sugnay instrument : kagamitan, gamit, instrumento intensive form : anyong masidhi interface : tagapamagitan intermediate projection : panggitnang katudlaan internal argument (IA) : argumentong : panloob internal merge : Sanib na panloob internal VP : panloob na VP internalized grammar : isinaloob na balarila interpretable : naiintindihan interpretive component : komponentong tagasalin interrogative complementiser : pangganap na patanong interrogative sentence : pangungusap na patanong intervention : pamamagitan intuition : hinuha island : pulo island constraint : kahigpitan ng pulo language acquisition : pagtamo ng wika language faculty : kapangyarihang pangwika layered, synthetic word : sapinang salita legible : nababasa lexical feature : katangiang leksikal linguistic competence : kakayahang pangwika lexical item : leksika, salitang leksika lexical projection : katudlaang leksikal lexical word : salitang leksikal lexicon : leksikon light noun : pangngalang magaan light verb : pandiwang magaan linguistic performance : katuparang pangwika local relation : relasyong lokal locality : lokalidad Locality Principle : Prinsipyong Lokalidad locational : kalunanan locative : panglunan locative sentence : pangungusap na panglunan logical form : anyong lohikal marker : pantakda maximal projection : katudlaang pinakamalaki merge : Sanib merge rule : tuntunin ng saniban

37

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

minimal projection : katudlaang pinakamaliit Minimalism : Minimalismo Minimalist Approach : Dulog Minimalismo mode : Paraan morpheme : morpema morphosyntactic alignment : paglilinya ng morposintaktika morphosyntactic feature : katangiang morposintaktika mother node : bukóng ina move : lipat, Sanib na panloob multiple goal : maramihang hangad negative : pahindi; pataliwas, pasalungat, negatibo negative evidence : katibayang pasalungat node : bukó nominal : pangngalanin nominal affix : panlaping pangngalanin nominal phrase : pariralang pangngalanin nominal sentence : pangungusap na pangngalanin nominalization : kapangngalanin nominative : nominatibo nominative analysis : pagsusuring nominatibo nominative base : saligang nominatibo nominative case : kaukulang nominatibo non-finite tense : pandiwang di-nahahanggahan non-specific : di-tiyak noun : pangngalan noun phrase : pariralang pangngalan null : hungkag null subject : simunong hungkag Null Subject Parameter : Parametrong Hungkag na Simuno number : kailanan numeration : Hanay object control : pamamahala ng layon object extraction : dukit-layon, pagdukit sa layon object shift : usog-ng-layon obligatory : sapilitan oblique : obliko oblique case : kaukulang obliko oblique intransitive : transitibong obliko oblique phrase : pariralang obliko open category : bukas na kategorya optional : di-sapilitan outer clause : panlabas na sugnay overt : lantad overt marker : panandang lantad overt movement : lipat na lantad parameter : parametro patient intransitive : intransitibong pasyente patient intransitive construction : kayariang intransitibong pasyente

38

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

patient transitive construction : kayariang transitibong pasyente patient, receiver (of the action) : pasyente, tagatanggap pattern : tabas perfective aspect : Daloy na tapos person : panauhan phase : yugto phase domain : kasakupan ng yugto phase edge : gilid ng yugto Phase Impenetrability Condition (PIC) : Kondisyon ng Di-Natatagusang Yugto phenomenon sentence : pangungusap na pangkalikasan phonetic component : komponentong ponetiko phonetic form : anyong ponetiko phonology : ponolohiya phrase : parirala plural : maramihan ponetic representation : representasyong ponetiko positive evidence : katibayang pasang-ayon, ebidensyang pasang-ayon Predicate-Internal Argument Hypothesis : Hakang Lukob ng Panaguri ang Argumento predication : predikasyon, panagurian preposition : pang-ukol prepositional : pang-ukulin prepositional phrase : pariralang pang-ukolin prepositional sentence : pangungusap na pang-ukulin presupposition : palagay primary clause, main clause : pangunahing sugnay Principle of Last Resort : Prinsipyo ng Kapit sa Patalim Principle of Least Effort : Prinsipyo ng Pinakakakaunting Punyagi principled : matuntunin principled explanation : paliwanag na matuntunin Principles and Parameters Approach : Dulog Prinsipyo at Parametro probe : Sulot proclitic : paningit na panghalip projection : katudlaan property : kaarian prospective aspect : Daloy na binabalak pseudo-verb : palsong pandiwa quantifier phrase : pariralang panukat question-word : salitang pantanong raising : pagtaas, pagsampa raising predicate : panaguring pantaas reason verb : pandiwang padahilan recent perfective : Daloy na katatapos reciprocal : gantihan, panggantihan reference : tinutukoy reflexive : pasarili relation : ugnayan Relation Match : Relasyong Tugma relative clause : sugnay na relatibo

39

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

relevant : tugma resumptive pronoun : panghalip na pantuloy right embedding : pagpaloob sa kanan root, root word : ugat, salitang-ugat RTr : root reduplication rule : tuntunin scaffold : suhay scope : sakop semantic component : komponentong semantika semantic representation : representasyong semantika sense, coherence : saysay, kasaysayan serial verb : sunurang pandiwa simplicity : kapayakan singular : isahan sister node : bukóng magkapatid small phrase : maliit na parirala specific : tiyak specifier : pantiyak specifier of CP, Spec-CP : pantiyak ng CP specifier of IP, Spec-IP : pantiyak ng IP specifier of vP, Spec-vP : pantiyak ng vP specifier of VP, Spec-VP : pantiyak ng VP Specifier Rule : Tuntuning Pantiyak specifier-head-complement : pantiyak-ulo-kaganapan spell-out : baybay-basa split-projection : hating-katudlaan split-VP analysis : suring hating-VP stative verb : pandiwang pangkalagayan stem : tangkay structural analysis, syntactic analysis : pagsisiyasat ng balangkas structural case : kaukulang pangbalangkas structural feature : katangiang pangbalangkas structural relation : ugnayang pangbalangkas, ugnayang pangsintaktika structure : balangkas Structure-Dependent Principle : Prinsipyo ng Sandigang Balangkas Subjacency Condition : Kondisyong Magkaratig Subject Condition : Kondisyon ng Simuno subject control : pamamahala ng simuno subject extraction : pagdukit sa simuno, dukit-simuno subject raising : pagtaas ng simuno successive raising : baytang-baytang na pagtaas superlative : kasukdulan superlative form : anyong kasukdulan symmetrical : timbang, di-tagibang symmetry : katimbangan synonymy : singkahulugan syntactic category : kategoryang pangsintaktika syntactic computation : komputasyong sintaktika

40

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

syntactic feature : katangiang pangsintaktika syntactic generalization : kalahatnang pangsintaktika syntax : sintaks tense : panahunan tense affix : panlaping panahunan terminal node : bukóng dulo thematic role : gampaning tematiko theme : tema theory-internal evidence : panloob na katibayan theory-external evidence : panlabas na katibayan time phrase : pariralang pamanahon to derive : balangkasin; halawin to inflect; inflected on : banghayin; banghay sa to project : itudla to test : sulitin topic : Paksa topic phrase : pariralang Paksa trace (t) : bakas transitive patient : transitibong pasyente tree structure, tree diagram : sangahan trigger : sikad, lunsad triggering : pagsikad, paglunsad unaccusative : dating-akusatibo unbounded : di-naaatipan, di-nahahanggahan unbounded move : di-naaatipan, di-nahahanggahan unergative : dating-ergatibo ungrammaticality : di-kabalarilaan uniformity : kaisahan; unipormidad uninterpretable : di-naiintindihan unique : tangi; natatangi universal : panglahatan, pang-unibersal universal constraint : kahigpitang pang-unibersal Universal Grammar : Balarilang Pang-unibersal universal principle : prinsipyong pang-unibersal, panlahatang prinsipyo unmarked : di-markado unoblique : dating-obliko unvalued : di-nahahalagahan value-attribute pair : tambalang halaga-katangian valued : nahahalagahan variation : ibang-anyo, baryasyon verb(al) phrase : pariralang pandiwa(in) verbal : pandiwain verbal sentence : pangungusap na pandiwain voice : Tinig voice affix : panlaping Tinig volitional : pagkakusang-palo wanna-Contraction Constraint : Kahigpitang wanna-Contraction wh-island : pulóng-wh

41

TUMBASANG INGLES-TAGALOG NG MGA KATAW AGAN

wh-movement : lipat-wh wh-parameter : parametrong wh wh-question : tanong-wh wh-word : salitang-wh WDr : word reduplication x-bar; x-bar structure : X-bar; balangkas X-bar yes/no question : tanong oo/hindi φ-complete : φ-kompleto φ-feature : φ-katangian

42

Gramatikang Filipino: Balangkasan
RESTY MENDOZA CEÑA ● RICARDO MA. DURAN NOLASCO

MGA DAGLAT
A A’ ABS ACC ADV AdvP AGT AP APP ApplP Asp(ect) AspectP C C’ CED Count CountP CP CVr D, DET D’ Degree DegreeP DAT DO DP EPP ERG H hal HP I’ INSTR Intense IntenseP IO adjective intermediate adjective phrase absolutive accusative adverb adverb phrase agent adjective phrase applicative applicative phrase aspect aspect phrase complementiser intermediate complement phrase constraint on extraction domain count count phrase complement phrase consonant-vowel reduplication determiner intermediate determiner phrase degree degree phrase dative direct object; object determiner phrase Extended Projection Principle ergative head example head phrase intermediate inflection phrase instrument intensive intensive phrase indirect object pang-uri panggitnang pariralang pang-uri absolutibo akusatibo pang-abay pariralang pang-abay tagagawa pariralang pang-uri aplikatibo pariralang aplikatibo Daloy ng panahon pariralang Daloy ng panahon pangganap panggitnang pariralang kaganapan kahigpitan sa kasakupan ng dukit kailanan pariralang kailanan pariralang kaganapan reduplikasyon ng katinig-patinig pantukoy panggitnang pariralang pantukoy katindihan pariralang katindihan datibo tuwirang layon; layon pariralang pantukoy Prinsipyo ng Pinalawak na Katudlaan ergatibo ulo halimbawa pariralang may ulong H maliit na pariralang pandiwa instrumento, kagamitan kasidhian pariralang masidhi di-tuwirang layon

43

MGA DAGLAT

IP ModeP N N’ NOM NP OBJ OBL P, PREP P’ PAT PRED RTr Spec-CP Spec-IP Spec-vP Spec-VP Super SuperP SUBJ T TP v V V’ VP vP wh, Wh WDr XP

inflection phrase mode phrase noun intermediate noun phrase nominative noun phrase object oblique preposition intermediate prepositional phrase patient predicate root reduplication specifier of CP specifier of IP specifier of vP specifier of VP superlative superlative phrase subject tense tense phrase small, light verb verb (as opposed to v) intermediate verb phrase verb phrase; internal VP small, light, external verb phrase wh-word word reduplication phrase with variable X as head

pariralang impleksyon pariralang paraan pangngalan panggitnang pariralang pangngalan nominatibo pariralang pangngalan layon obliko pang-ukol panggitnang paririalang pang-ukol pasyente panaguri pag-ulit ng ugat pantiyak ng CP pantiyak ng IP pantiyak ng vP pantiyak ng VP kasukdulan pariralang kasukdulan simuno panahunan pariralang panahunan maliit, magaan na pandiwa pandiwa (kataliwas ng v) panggitnang pariralang pandiwa pariralang pandiwa; panloob na VP magaan o panlabas na pariralang pandiwa tanong-wh pag-ulit ng salita pariralang may ulong X

44

45

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->