Mga Batayang Kaalaman sa Pagtuturo ng Filipino

Wika • Sistema ng komunikasyon sa pagitan ng mga tao sa pamamagitan ng mga pasulat o pasalitang simbulo (Webster, 1974) • Masistemang balangkas ng sinasalitang tunog na pinipili at isinasaayos sa paraang arbitraryo upang magamit ng mga taong kabilang sa isang kultura (Henry Gleason) Mga Teorya ng Pinagmulan ng Wika 1. Teoryang Bow-wow – ang wika ay mula sa panggagaya sa mga tunog ng kalikasan 2. Teoryang Pooh-pooh – unang natutong magsalita ang mga tao nang hindi sinasadya ay napabulalas sila bunga ng mga masisidhing damdamin tulad ng sakit, tuwa, sarap, kalungkutan, takot, pagkabigla at iba pa 3. Teoryang Yo-he-ho – natutong magsalita ang tao bunga ng kanyang pwersang pisikal 4. Teoryang Ta-ra-ra-boom-de-ay – ang wika ng tao ay nag-ugat sa mga tunog na kanilang nililikha sa mga ritwal na kalauna’y nagpapabagu-bago at nilapatan ng iba’t ibang kahulugan. 5. Teoryang Ta-ta – ang kumpas o galaw ng kamay ng tao na kanyang ginagawa sa bawat partikular na okasyon ay ginaya ng dila at naging sanhi ng pagkatuto ng taong lumikha ng tunog at kalauna’y nagsalita 6. Teoryang Dingdong – nagkaroon ng wika ang tao sa pamamagitan ng mga tunog na nalilikha ng mga bagay-bagay sa paligid Ang Wikang Filipino • 1973 – Sa Saligang-Batas, Artikulo XV: … Ang Pambansang Asamblea ay dapat gumawa ng mga hakbang tungo sa pagpapaunlad at pormal na adapsyon ng panlahat na Wikang Pambansa na makikilalang Filipino. • 1987 – Pinagtibay ang Bagong Konstitusyon ng Pilipinas. Sa Artikulo XIV, Seksyon 6-9, nasasaad ang sumusunod: Sek. 6. Ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino. Samantalang nililinang, ito ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na wika sa Pilipinas at sa iba pang mga wika. Ang Filipino ay ang katutubong wika na ginagamit sa buong Pilipinas bilang wika ng komunikasyon ng mga etnikong grupo. Katulad ng iba pang wikang buhay, ang Filipino ay dumaraan sa proseso ng paglinang sa pamamagitan ng mga panghihiram sa mga wika sa Pilipinas at mga di-katutubong wika at ebolusyon ng iba’t ibang barayti ng wika para sa iba’t ibang saligang sosyal, at para sa mga paksa ng talakayan at iskolarling pagpapahayag. Kalikasan at Istraktura ng Wikang Filipino Ponolohiya o palatunugan – pag-aaral sa iba’t ibang tunog at wastong bigkas na ginagamit sa pagsasalita Ponema – tumutukoy sa mga makahulugang tunog ng isang wika Ponemang segmental - may 21 ponema ang wikang Filipino - 16 katinig (p,b,m,t,d,n,s,l,r,y,k,g,w,_,_) - 5 patinig (i, e, a, o, u) Ponemang Suprasegmental 1. Diin – ang lakas o bigat sa pagbigkas ng isang salita o pantig 2. Haba – ang haba ng bigkas sa patinig ng isang pantig 3. Tono – ang pagbaba at pagtaas sa bigkas ng pantig 4. Hinto – ang pansamantalang pagtigil sa pagsasalita Morpolohiya – makaagham na pag-aaral ng mga makabuluhang yunit ng isang salita o morpema Mga Uri ng Morpema 1. Ponema – halimbawa nito ay ang /o/ at /a/ na maaaring mangahulugan ng kasarian Hal. maestro vs maestro Abugado vs abugada Paulo vs Paula

1

-in + lipad = nilipad -in + yaya = niyaya 4.+ dapat = marapat ma. Pagpapalit ng ponema – may mga ponemang nagbabago o napapalitan sa pagbubuo ng mga salita a. pang-angkop. nawawala pa rin ang unang ponema ng nilalapiang salita dahil sa ito ay inaasimila o napapaloob na sa sinusundang ponema Hal. ang /i/ at /n/ ay nagkakapalitan ng posisyon Hal. asimilasyong parsyal o di-ganap: . pananda Mga Pagbabagong Morpoponemiko . s. umalis pinayungan taasan Ang morpema ay maaaring ring: 1. Pagkakaltas ng ponema – nagaganap ang pagbabagong ito kung ang huling ponemang patinig ng salitang-ugat ay nawawala sa paghuhulapi nito. [pang] + dikdik = pandikdik [pang] + taksi = pantaksi b. hindi inuulit at walang katambal na ibang salita Hal.tumutukoy sa anumang pagbabago sa karaniwang anyo ng isang morpema dahil sa impluwensya ng kaligiran nito 1. gitlapi. pangatnig. Panlapi – maaaring unlapi. r. panghalip.kung ang isang panlapi o salita ay nagtatapos sa /ng/ ay ikinakabit sa isang salitang ugat na nagsisimula sa /p/ o /b/.2.+ dunong – madunong lapad + -an = lapadan = laparan tawid + -in = tawidin = tawirin dugo + an = duguan Mabango = mabangung-mabango 3. pang-ukol. 2 . Hal. Metatesis – kapag ang salitang ugat na nagsisimula sa /l/ o /y/ ay nilalagyan ng gitylaping –in. pandiwa. [pang] + palo = pampalo = pamalo [pang] + tali = pantali = panali \ 2. pangngalan. hulapi Hal. Reduplikasyon – pag-uulit ng pantig ng salita. takip + -an = takipan = takpan Kitil + -in = kitilin = kitlin 5.salitang ugat lamang.+ SAma + -han = kasamaHAN laRO + -an = laruAN (lugar) 6. aalis matataas magtataho pupunta masasaya naglalakad Kayarian ng mga Salita 1.nagiging /n/ kung ang kasunod ay aliman sa mga sumusunod na ponema: /d. l. [pang] + paaralan = pampaaralan [pang] + bayan = pambayan . Paglilipat-diin – may mga salitang nagbabago ng diin kapag nilalapian. tagagawa ng kilos o pagpaparami. aklat baha ganda bait b. pang-uri. Hal. ma. May kahulugang leksikal – kung ang salita ay pangnilalaman Hal. /d/ = /r/ Hal. Pangkayarian – walang kahulugan sa ganang sarili at kailangang Makita sa isang kayarian o konteksto upang maging makahulugan Hal. BAsa + -hin = baSAhin Ka. Hal. ang /ng/ ay nagiging /m/ Hal. Salitang-ugat – mga payak na salita dahil walang panlapi Hal. /o/ = /u/ Hal. t/ Hal. walang panlapi. asimilasyong ganap: bukod sa pagbabagong nagaganap sa ponemang /ng/. pang-abay 2. Payak . Asimilasyon a. Maaaring malipat ng isa o dalawang pantig ang diin patungong huling pantig o maaaring malipat ng pantig patungong unahan ng salita. mata payong ligaya 3. Ang pag-uulit na ito ay maaaring magpahiwatig ng kilos na ginagawa o gagawin pa lamang.

Pumasok ka kahapon? 4. Kayganda ng babaeng iyon! 3. Tambalang ganap Hal. pagbibigay-galang atbp. Siya ay naglilinis 2. Paturol o pasalaysay – nagsasaad ng katotohanan o isang pangyayari Hal. Mayroong handaan roon. Maganda ang tanawin sa Tagaytay. Inuulit – kung ang kabuuan nito o isa o higit pang pantig sa dakong unahan ay inuulit a. Padamdam – nagpapakita ng matinding damdamin Hal. 4. Sugnay na makapag-iisa – may simuno at panag-uri na may diwa Hal. Magandang gabi. 3. Maaga pa. Pag-uulit na ganap Hal. Tambalan – dalawang salitang pinagsama para makabuo ng isang salita a. Tambalan – binubuo ng dalawa o higit pang sugnay na makapag-iisa at pinag-uugnay ng mga pangatnig Hal. B. Patanong – naghahayag ng isang katanungan o pag-uusisa Hal. Pamanahon – nagsasabi ng oras o uri ng panahon Hal. Ayon sa pangungusap na walang paksa 1. 3. Lagot ka! Ibinagsak mo ang cellphone ni nanay! C. Hal. Pormularyong panlipunan – mga nakagawiang pagbati. Aray! 4. Ang aso ay tumatahol. Tambalang di-ganap Hal. 2. Ang sapatos niya ay bagong bili kaya ingat na ingat siya na huwag itong maputikan. pulot-gata hampas-lupa ningas-kugon Sintaksis – pag-aaral sa iba’t ibang kaayusan ng mga salita sa loob ng pangungusap Sugnay – kalipunan ng mga salitang may simuno at panag-uri na maaaring may buong diwa o di-buong diwa 1. Kumuha ka ng plato. 3 . Ayon sa kayarian o anyo ng pangungusap na may paksa 1. Pautos – nagbibigay ng utos o kahilingan Hal.2. silid-aklatan bahay-ampunan batang-lansangan b. Hugnayan – binubuo ng isang sugnay na makapag-iisa at isa o higit pang sugnay na di makapag-iisa Hal. Sugnay na di-makapag-iisa – may simuno at panaguri ngunit walang buong diwa Hal. Ayon sa gamit ng pangungusap na may paksa 1. Pinatawad ni Nestor ang kanyang mga kapatid at sila’y sama-samang umuwi upang makasamang muli ang kanilang ama. 2. Payak – nagpapahayag ng iisang kaisipan Hal. 5. Eksistensyal – nagpapahayag ng pagka-mayroon Hal. Dahil sa baha Parirala – lipon ng salitang walang simuno at panaguri Uri ng Pangungusap A. Si ate ay nagwawalis sa sala habang si kuya ay nagdidilig ng halaman sa hardin. araw-araw magbahay-bahay usung-uso b. aawit giginhawa bali-baligtad 3. Langkapan – binubuo ng dalawa o higit pang sugnay na makapag-iisa at isa o higit pang sugnay na di-makapag-iisa Hal. Pag-uulit na di-ganap o parsyal Hal. 2. Pahanga – nagsasaad ng damdaming paghanga Hal. Sambitlang – tumutukoy sa mga iisahin o dadalawahing pantig na nagpapahayag ng matinding damdamin Hal.

Bahagi ng Pananalita I.mga salita na pamalit sa pangngalan A. kasangkapan a. Walang kasarian – tumutukoy sa bagay na walang buhay Hal. II. pagandahan. Ayon sa katangian 1. karaniwang nagiging simuno o layunin ang pangngalan sa pangungusap. Pangngalan – tumutukoy sa tao. pulo 2. tatay. Malapang-uri – nagbibigay ng tiyak na kaurian kapag kapwa sa pangalan Hal. Panao – pamalit sa pangalan ng tao Panauhan Isahan (kumakausap) Una Ikalawa Ikatlo Dalawahan (kinakausap) Una Ikalawa Ikatlo Anyong ang (palagyo) ako ikaw. saging. gamut. kapit-bahay 4. Pambalana – nagsisimula sa maliliit na titik na tumutukoy sa karaniwan o pangkalahatang ngalan ng tao. tao. hayop. Nilalagnat sa hapon ang may TB. Isahan – ginagamitan din ng mga pamilang na isa Hal. sangkatauhan E. tumpok. madre. guro. guro. diwa o kaisipan Hal. ‘pang-‘. Pambabae – tumutukoy sa tao o hayop na babae. Jing. dalagang anak 2. pari. isang bote 2. patatas. manong. ‘pag-‘. papel. buwaya (imbis na pulitiko). Patalinghaga – hindi tuwirang patungkol sa bagay na pinangangalanan at sa halip ay inihahambing lamang sa bagay na kamukha o katulad Hal. puno. nanay.ginagamitan din ng mga pamilang na dalawa Hal. pangyayari Hal. kumpol. Ayon sa katuturan 1. reyna. dumalaga. dalawang aso 3. Ayon sa kasarian 1. Ayon sa katungkulan. aklat D. pag-ibig. Basal – tumutukoy sa mga abstraktong konsepto. pasahero. Malapandiwari – alangang pandiwa at alangang pang-uri Hal. buwig. barbero 2. Panlalaki – tumutukoy sa tao o hayop na lalaki. ang baso. ka siya kita. Tagpi. kapuluan b. kasalan B. bagay. Di-tiyak – maaaring panlalaki o pambabae Hal. Araw ng mga Puso 2. hari. pagmamahal 3. Palansak – tumutukoys sa iisang uri ng tao o bagay Hal. kapatid. Pantangi – nagsisimula sa malaking titik na tumutukoy sa tiyak na ngalan ng tao. Tahas – tumutukoy sa bagay na materyal Hal. ngunit maaari ring gumanap ito bilang: 1. kambal. hayop. Panghalip . bagay. Malapandiwa – nagsisimula sa ‘pa-‘. hayop. kadalasan ding lalaki ang mga pangalang tunog “o” Hal. tayo kayo sila Anyong ng (paukol) ko mo niya natin ninyo nila Anyong sa (paari) akin iyo kanya atin inyo kanila 4 . pera. doktora 3. Mongol. kapuluan. Di-palansak – tumutukoy lamang sa bagay na isinasaalang-alang Hal. kabataan. bulaklak. payabangan 3. Ayon sa kailanan 1. Maramihan o lansakan – pinagsasama-sama ang mga bagay na magkakatulad Hal. o ‘-han’ Hal. sundalo. bagay. bote. pangyayari Hal. Zabarte. pagkain. pag-asa. langit (imbis na ligaya) C. pook at pangyayari A. pasyalan. Ano ang dala (dinala) mo? 4. tandang. estudyante. aso. hukbo. kadalasan ding babae ang mga pangalang tunog “a” Hal. Dalawahan . o iba’t ibang anyo nito ay may kasamang ‘-an’. Malapang-abay – nauukol sa panahon na bahagi ng isang araw o gabi Hal. hayop. lapis.

2. 3. Ang aklat para sa mga guro ay tungkol sa industriya at ekonomiya ng bayan. 6. Anyong ng a. gaano . Ang aklat para sa kanila tungkol sa industriya at ekonomiya ng bayan. magkasing Hal. 1. ka. Magdarasal na ang mga mag-anak. malapit sa nakikinig – iyan. naipapakita sa pamamgitan ng pantukoy na mga. magkano. Tambalan – kulay-abo. 5. ilan III. anuman. b. Tagatanggap – Ibinili ko ng bagong aklat si Nehya. ilanman. Ang Unang Ginang ng bansa ay masigasig na tagapagtaguyod ng kapakanang pangmadla. Kalahi ko siya. dami o kalahatan ng tinutukoy Hal. tamad 2. pang Hal. balu-baluktot. Inuulit – puting-puti. Direksyunal – Nagtungo sila sa Bicol. gumagamit ng mga panlaping magka. Nagdarasal ang mag-anak ngayon. Kagamitan – Ipinampunas ko ng lababo ang puting basahan. mataas. 4. (Imperpektibo) 3. lahat. pook na itinuturo 3 kategorya 1. Nagdasal na ang mag-anak. 3. galit. gumagamit ng mga panlaping ma. Layon – Kinain ng bata ang suman at manggang hinog. Panaklaw – sumasaklaw sa kaisahan. Sanhi – Ipinagkasakit niya ang pagpapatuyo ng pawis sa likod. kailanman D. Magkakalahi tayong lahat.Maramihan (pinag-uusapan) Una kami Ikalawa kayo Ikatlo sila namin ninyo nila amin inyo kanila Halimbawa: 1. (Kontemplatibo) B. 1. kapit-tuko. malapit sa nagsasalita – ito. Pandiwa – nagsasaad ng kilos o nagbibigay buhay sa pangungusap A. Malalaki at matataba ang alagang baboy ni Mang Cesar. kalatog-pinggan B. Pamatlig – pumapalit sa ngalan ng tao. Anyong sa a. Maylapi – makatao. 7. Pananong – pamalit sa ngalan ng tao at bagay na ginagamit sa pagtatanong Isahan Maramihan sino sinu-sino ano anu-ano alin alin-alin kanino kani-kanino Iba pa: bakit. dito 2. isa. kailan. C. lunan atbp. Isahan – iisa lamang ang inilalarawan. 3. bagay. o sa pag-uulit ng pantig na ka sa mga panlaping magka at magkasing. na tinutukoy ng pangngalan o panghalip na kasama nito sa loob ng pangungusap A. IV. paano. Dalawahan – dalawa ang inilalarawan. (Perpektibo) 2. b. Payak – gutom. hayop. doon C. 2. tanan. Pokus – ang tawag sa kaugnayan ng pandiwa sa simuno ng pangungusap Hal. Kayarian 1. Malalaki at matataba ang alagang baboy niya. Pang-uri – nagsasaad ng katangian o uri ng tao. Siya ay masigasig na tagapagtaguyod ng kapakanang pangmadla. B. malayo sa kapwa nagsasalita at nakikinig – iyon. Anyong ang a. b. Tagaganap – Kumain ng suman at manggang hinog ang bata. bagay. 2. diyan 3. Kailanan 1. Panahunan (tense) Hal. kalahi 3. Kaantasan 5 . maliliit 4. sinuman. Maramihan – higit sa dalawa ang inilalarawan. Ganapan – Pinagtamnan ng gulay an gaming bakuran. butas-butas.o sa paggamit ng salitang nagsasaad ng bilang na higit sa dalawa Hal. Magkalahi kaming dalawa.

pook 1. tila F. pangatlo… V. Panang-ayon – naghahayag ng pagsang-ayon Hal. makalawa. mabagal D. Panggaano – o pampanukat na sumasahot sa tanong na magkano/gaano Hal. Masidhi – naipakikita sa pamamagitan ng paggamit ng mga panlaping napaka. napakaganda. pangalawa. kapwa mabait 2. marahan. gumagamit ng mga salitang paghahambing tulad ng kaysa. lagi. kasingganda. di gaano Hal. hindi. maitim nang bahagya. minsan. maganda. mapula-pula. Panukdulan – gumagamit ng mga panlaping pinaka. sing. Pang-abay – nagbibigay turing sa pandiwa. tunay. at pampanulad tulad ng gaya. Ang pagkain ay inilagay na sa mesa. Katamtamang antas – naipakikita sa pamamgitan ng paggamit ng mga salitang medyo. Panubali – pag. dati. doon. Malayo ang Kalinga kaysa Baguio kung manggagaling ka sa Maynila. kahapon. Panlinaw – samakatwid. Ayon sa balita. Pamilang na patakaran o pamilang na cardinal – isa…sampu. talaga Hal. 3. B. sobrang mahiyain. Pamanahon – nagsasabi kung kailan naganap ang kilos Hal. paris. Panlunan – sumasagot sa tanong na saan o saang pook ang pangyayarihan ng kilos Hal. Hambingan – naghahambing ng dalawang tao. Panapos – at sa wakas. pinakatanyag. Panimbang – at. sa kusina) C. kapwa Hal. Pang-agam – nagsasaad ng walang katiyakan ng isang kilos Hal. huwag G. labing-isa…dalawampu 2. 2. sapagkat 6. ngayon. Pang-ukol na sa isang salita – ng. pagka. gumagamit ng panlaping ka. talaga H. tulad. Pahambing na magkatulad – pinaghahambing ay pareho o magkapatas ng uri o katangian. kayputi. Pananggi – nagsasaad ng hindi pagsang-ayon o pagtanggi Hal. totoo. Paninsay – ngunit. kamukha. nag… an. nang kaunti o sa pag-uulit ng salitang ugat o dalawang pantig nito Hal.1. patakbo. sa Hal. walang kasing Hal. Ang alagang aso ay pumanhok ng (sa) bahay. ayon sa Hal. Panunuran – una. Pamaraan – naglalarawan kung paano naganap ang kilos Hal. saka. Pamilang – ibinibilang sa mga pang-uri ang mga pamilanhg dahil ginagamit na panuring ng pangngalan o panghalip 1. pagkabait. medyo hilaw. walang kasing sungit E. Pananhi – dahil. kagabi B. Di-magkatulad – ang pinaghahambing ay hindi magkapatas ng uri o katangian. Lantay – karaniwang anyo ng pang-uri Hal. dito. parirala at sugnay 1. Pang-ukol na dalawang salita – para sa. masyado. bagaman 3. d -gaya. ikalawa. maliit-liit 3. lubhang kaawa-awa D. sing. bukas. ikatlo… pang-una. kay. kung gayon 7. bahagya. ayaw. Pangatnig – nag-uugnay sa kapwa salita. higit Mga Pang-ugnay A. nagkaroon daw ng mahigpit na pagtatalo sa Kongreso. mga salitang lubha. sapat ang benta E. at saka 2. mayaman. bagay. oo. palabiro 2. sa (sa kantina. lalo. pang-uri at iba pang pang-abay A. Panulad – naghahambing ng kilos o galaw ng pandiwa o pang-uri Hal. Pang-ukol – nag-uugnay sa pangngalan o panghalip sa ibang mga salita sa pangungusap 1. bihira. marahil. Pamukod – o 5. siguro. di tulad. Ang mga ala-alang ito ay para sa iyong ina. kung 4. sadyang. sa lahat ng ito 6 .

Ang mag-aaral na babaeng iyon na nagtatalumpati ay iskolar. muna.Pagpapalawak ng Pangungusap A. 1. Karaniwang pang-uri Hal. Panghalip na ginagamit na panuring Hal. Ang mag-aaral na babaeng iyon ay iskolar. yata B. Pangngalang ginagamit na panuring Hal. Nagluto si Pining para sa mga bata. sitwasyon. pala. Kaganapang layon Hal. Pagsasalaysay (Narrative) – nagkukwento ng isang pangyayari o kawil ng pangyayari D. man. daw/raw. Pang-abay na pamanahon Hal. 4. bagay. a. kaya. Apat na Uri ng Pagpapahayag A. lang. Namili ng mga alahas si Josefina. Kaganapang tagatanggap Hal. o senaryo Mga Uri ng Paglalarawan 1. nga. naman. insidente. po. din/rin na. ho. Masining 3. Kaganapang tagaganap Hal. Pagpapalawak sa pamamagitan ng pang-abay Batayang pangungusap: Umalis ang mag-anak. Pariralang panuring Hal. 2. 5. Kinagalitan ni Aling Maria ang kanyang anak. sana. 7. 4. ba. Ang mag-aaral na babae ay iskolar. Umalis agad ang mag-anak. Mga panuring Batayang pangungusap. Teknikal C. b. kasi. Yumaman siya dahil sa sipag at tiyaga. Kaganapang kagamitan Hal. Konkreto/karaniwan/obhetibo 2. c. Paglalarawan (Descriptive) – pagpapakita ng kaanyuan at kabuuan ng tao. 6. Mga kaganapan ng pandiwa 1. Kaganapang sanhi Hal. Tumakbo ang criminal patungo sa liblib na pook na iyon. Pandiwang ginagamit na panuring Hal. Mga paningit o ingklitik Hal. 3. Ibang bahagi ng pananalita na gumaganap ng tungkulin ng pang-uri a. Ang mag-aaral ay iskolar. Ang matalinong mag-aaral sa klase ay iskolar. b. tuloy. pa. Kaganapang direksyunal Hal. Pangangatwiran (Argumentative) – panghihikayat sa iba na tanggapin ang katotohanan o kawastuan ng isang paninindigan o di kaya’y baguhin ang kanilang pag-iisip o impluwensyahan ang kanilang paguugali at pagkilos sa pamamagitan ng makatwirang pahayag ************************** Inihanda ni: Lourdes Zorilla-Hinampas Guro sa Filipino 7 . Nagpiknik ang mag-anak sa tabing-dagat. 2. Pang-abay na pamaraan Hal. Kaganapang ganapan Hal. C. Paglalahad (Expository) – pagpapaliwanag ng obhetibo o walang pagkampi na may sapat na detalye na pawing pampapalawak ng kaalaman sa paksang binibigyang-linaw nang lubos na mauunawaan ng may interes B. Ang matalinong mag-aaral ay iskolar. lamang. 3. Sinugpo niya ang mga kulisap sa kanyang mga pananim sa pamamagitan ng bagong gamot na ito. Patalilis na umalis agad ang mag-anak.

Liriko o tula ng damdamin b. may tendensiya na magpaulit-ulit 4. Pabula – kwento na ang pangunahing tauhan ay hayop B. Pasyon – ang unang pasyon ay akda ni Gaspar Aquino de Belen noong 1704 d. Mito – kwento tungkol sa pinagmulan ng daigdig at Bathala b. Torogi (Igorot) h. pabitla (Pangasinan). naglalaman ng mga dasal b. Awiting-bayan a. paniniwala ng mga tao at hinggil sa bagay-bagay sa daigdig repleksyon ng reyalidad ng lipunan Dalawang Anyo ng Panitikan 1. Indarapatra at Sulayman (Mindanao) d. Salawikain at kasabihan – ang salawikain ay nagbibigay ng aral samantala ang kasabihan ay patulang taludtod na naghahayag ng pang-araw-araw na katotohanan ng buhay 3. kumintang – pakikidigma f. ang wika ay wika ng pang-araw-araw na pamumuhay 3.Mga Batayang Kaalaman sa Pagtuturo ng Panitikan Panitikan – mula sa salitang titik. Tulang sagutan o patnigan d. burbutia (Ilocano). Tulang pandulaan 2. may tugmaan o ritma 6. diona – kasal o panliligaw c. huhulaan (Eastern Visayas) 2. kung walang sukat at tugma. Alim(Ifugao) e. Bugtong (Tagalog). oyayi – pagpapatulog ng sanggol (lullaby) d. tungkol sa karanasan ng mga tao 2. kultura. panumbas ito sa wikang Tagalog sa salitang literature na galing sa wikang Ingles na nangangahulugang letra o titik koleksyon ng mga akdang oral (sinasalita) at nakalimbag tungkol sa pamumuhay. Kwentong-bayan a. Anyo ng Panitikan 1. Doctrina Cristiana en Lengua Espanola y Tagala (1593) – kauna-unahang akda tungkol sa relihiyon na nalimbag sa Pilipinas. talindaw – pamamangka b. Mga Akdang Panrelihiyon 1. Lam-ang (Ilokano) b. Katangian 1. kundiman – awit ng pag-ibig 5. Tuluyan – maluwag na pagsasama-sama ng mga salita sa katutubong takbo ng pangungusap I. Panitikan sa Panahon ng mga Espanyol (1565-1898) A. Barlaan at Josaphat – inilimbag ni Antonio de Borja noong 1708 at 1712 ang kanyang salin sa Tagalog. Hudhud (Ifugao) g. na inunlapian ng pang (pan) at hinulapian ng an. Hinilawod (Hiligaynon) f. Pasalaysay c. Prosa a. tradisyon. Darangan (Mindanao) 4. ito ay tinatawag na malayang taludturan Mga Uri a. Alamat . isang salaysay sa Bibliya mula sa Griyego c. dalit – pagpuri o pagsamba e. sambotani –tagumpay g.kwento tungkol sa pinagmulan ng mga bagay-bagay at lugar c. Panitikan Bago Dumating ang mga Mananakop (-1564) A. Ibalon (Bicol) c. pag-aari ng buong pamayanan ang mga akda II. esteryotipiko ang mga tauhan 5. Urbana at Feliza – isang epistolaryo na isinulat ni Modesto de Castro noong 8 . Patula – masining na pagsasama-sama ng mga salita upang makabuo ng mga taludtod na may sukat at tugma. Epiko – mahahabang tulang pasalaysay na inaawit o binigkas nang taimtim at nahihingil sa mga mahiwagang pangyayari at kabayanihan a. kaugalian. patotodan (Bicol).

Hinggil sa Katamaran ng mga Pilipino. walong pantig ang bawat taludtod. El Filibusterismo) 3) Tula (Sa Aking mga Kababata.1855 2. Karilyo – isang uri ng libangan ng mga tao kung tumatamang madilim ang gabi ng kapistahan ng isang bayan. Orosman at Zafira 6. ang bawat saknong ay binubuo ng apat na taludtod (dodecasyllabic quatrains) d. ipinapakita ang paghahanap ni Maria sa sabsaban i. Sarswela – melodramang may kasamang awit at tugtog *Jaguar con Fuego (1878) – unang sarswela h. La Solidaridad – opisyal na pahayagan 3. Jose dela Cruz – “Husing Sisiw”. Hangarin: a. ang bawat saknong ay binubuo ng apat na taludtod (octosyllabic quatrains) c. 24. Pedro Bukaneg . Francisco Baltazar – “Balagtas”. nagpapagalaw ng mga anino ng mga pira-pirasong kartong hugis-tao na sinasabayan ng salita g. 9 . Fernando Bagong Banta – Memorial dela Vida Cristiana 4. Awit – katulad ng korido ang kaibahan lang ay sampung pantig ang bawat taludtod. Tomas Pinpin – Ang Librong Pag-aaralan ng mga Tagalog ng Wikang Castila 3. Marcelo H. Tibag – pagtatanghal kung buwan ng Mayo. Ibalik ang pagkakaroon ng kinatawang Pilipino sa Korte ng Espanya d. Duplo o ensilada – patulang pagtatalo na ginagawa bilang pang-aliw sa namatayan Mga kabilang sa Duplo 1) hari o punong halaman 2) belyako (lalaki) 3) belyaka (babae) 4) duke 5) konde (tagapayo) 6) reyna 7) berdugo (tagaganap ng hatol) 3. pagkikita ni Hesus at Maria j. del Pilar (abugado at mamamahayag) – kilala sa bansag na Plaridel. Ananias Zorilla – 7. Gawing lalawigan ng Espanya ang Pilipinas c. Drama a. Senakulo – dulang nagsasalaysay ng buhay at kamatayan ni Hesus c. Salubong – ginagawa tuwing Pasko ng Pagkabuhay. Jose Rizal (mangagamot at manunulat) 1) Sanaysay (Ang Pilipinas sa Loob ng 100 Taon. Komedya o Moro-moro – naglalarawan ng pakikipag[alaban ng Espanya sa mga Moro (Muslim) f. Mga Propagandista a. Ang Pilipinas sa Loob ng 100 Taon) 2) Nobela (Noli me Tangere. paghahanap ni Santa Elena sa krus na pinagpakuan kay Hesus d. Eulogio Julian de Tandiama * May Bagyo Mat May Rilim (1605) C. Kilusang Propaganda (1872-1895) 1. Kalayaang pangkatauhan 2. Dalit – awit para kay Maria b. kilalang katha: Historia Famoso ni Bernardo Carpio at Doce Pares de Francia 5. Mi Ultimo Adios) 4) Dula (El Consejo de los Dioses) b. Pagkakapantay-pantay sa harap ng batas’ b. kilalang katha: Florante at Laura. Mga Bantog na Makata/Manunulat 1. Moriones – nakasuot ng unipormeng pangsundalo ng mga Romano at nakamaskara.ladino 2. Panulaan a. La India Elegante y El Negrito Amante. Pangangaluluwa – ginagawa sa Araw ng mga Patay B. Gawing Pilipino ang kura paroko e. ang pugutan ang kasukdulan ng palabas k. Korido – patula ang pagkakasulat pero paawit kung binibigkas. Panuluyan – ginagawa tuwing gabi ng Dis. Tulang Ladino – nakasulat ang tula sa dalawang wika (Tagalog at Espanyol) b.

Lalaking Uliran o Tulisan (1914). Mga Gintong Dahon. Capitan Bensio (1907). Jose Garcia Villa – Footnote to Youth and Other Stories (1931) 2. sibiko (maging mapagtanggol sa mga mahihirap at naaapi) 2. Guerrero – Wanted: A Chapero (1940). Graciano Lopez Jaena (mananalumpati at kritiko) – Fray Botod (nobela) d. moral (maturuan ng katatagan at kagandahang-asal ang mamamayan nang malayo sa pagiging panatiko) c. Maikling Kwento 1. Nobela 1. Alfaro (1909) 2. Sa Dakong Silangan C. Juan C. Juan Abad – Tanikalang Guinto (1902) 4. Dominador Gomez (manggagamot at mananalumpati) D. Jose M. Dolores Manapat at Pupdoh 1) Dasalan at Tocsohan 2) Aba Ginoong Barya c. Panahon ng KKK (Kagalang-galangang Kataas-taasang Katipunan ng mga Anak ng Bayan) 1. Isabelo delos Reyes (poklorista at mamamahayag) l. Manuel E. Katungkulan Gagawin ng mga Anak ng Bayan (Kartilya). Laya – His Native Soil (1941) 7. Hangarin: a. Tula 1. pulitika (mahiwalay ang Pilipinas sa Espanya) b. * 1924 – Balagtasan 10 . Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog b. Frustrations (1944) B. Ramos – 5. Valeriano Hernandez-Pena – “Ama ng Nobelang Tagalog”. Mga Katipunero a. Walang Sugat (1902) 2. Juan Matapang Cruz – Hindi Aco Patay (1903) 3. Lope K. Bagong Dalaga (sequel) 6. Apolinario Mabini (Dakilang Lumpo) – El Desarollo y Caida de la Republika Filipina (Ang Pataas at Pagbagsak ng Republikang Pilipino). Emilio Jacinto (Utak ng Katipunan) – Kartilya ng Katipunan. Dula 1. Deogracias A. Inigo Ed. Faustino Aguilar – Pinaglahuan (1907). Ngayon at Bukas (1903) 5. Carlos Bulosan – America is in the Heart (1946) D. Pedro Serrano Laktaw (guro at leksikograpo) k. Santos – Banaag at Sikat (1904). Gabriel Beato Francisco – Fulgencia Galbillo (1907). Jesus Balmori – Mi Casa de Nipa 4. Pedro Gatmaitan – Tungkos ng Alaala 6. Sampagitang Walang Bango (1918) 3. Juan Lauro Arsciwals 4. Guerrero – Crisalidas 2. Pedro Paterno (abogado at manunulat) – Ninay (nobela) h. Arguilla – How my Brother Leon Brought a Wife and Other Stories (1941) 4.Pentelicas 3. The Forsaken House (1940). Wilfrido Ma. Felix Resurreccion Hidalgo (pintor) g. Nena at Neneng 5. Panahon ng Amerikano (1898-1945) A. Andres Bonifacio (Ama ng Katipunan) – Pag-ibig sa Tinubuang Lupa. Lihim ng Isang Pulo (1926) 9. Panganiban (mananaling-wika at mananalaysay) i. Aurelio Tolentino – Kahapon. Benigno R. Rosario – Ama ng Maikling Kwentong Tagalog. Fernando Ma. kilala sa sagisag na Katabay 3. kilala rin bilang Dimas-ilaw (manunulat) at Pingkian (Katipunan) c. Roman Reyes – Pusong Walang Pag-ibig (1910). Arturo Rotor – The Wound and the Scar (1937) 3. Cecilio Apotol . Leona Florentino – makatang Ilokano III. Juan Luna (pintor) f. Jose Alejandrino (inhinyero) j. El Verdadero Decalogo (Ang Tunay na Sampung Utos). Jose Corazon de Jesus – kilala bilang Huseng Batute.Peping Dilat. Severino Reyes (Don Binoy) – kilala sa pagsusulat ng sarswela. Iba pang manunulat a. Mariano Ponce (mananalaysay) e. LIwanag at Dilim. Patricio Mariano – Anak ng Dagat (1922) 6. Pangginggera (1912) isang tula 8. Regalado – Madaling Araw (1909).