Mga Batayang Kaalaman sa Pagtuturo ng Filipino

Wika • Sistema ng komunikasyon sa pagitan ng mga tao sa pamamagitan ng mga pasulat o pasalitang simbulo (Webster, 1974) • Masistemang balangkas ng sinasalitang tunog na pinipili at isinasaayos sa paraang arbitraryo upang magamit ng mga taong kabilang sa isang kultura (Henry Gleason) Mga Teorya ng Pinagmulan ng Wika 1. Teoryang Bow-wow – ang wika ay mula sa panggagaya sa mga tunog ng kalikasan 2. Teoryang Pooh-pooh – unang natutong magsalita ang mga tao nang hindi sinasadya ay napabulalas sila bunga ng mga masisidhing damdamin tulad ng sakit, tuwa, sarap, kalungkutan, takot, pagkabigla at iba pa 3. Teoryang Yo-he-ho – natutong magsalita ang tao bunga ng kanyang pwersang pisikal 4. Teoryang Ta-ra-ra-boom-de-ay – ang wika ng tao ay nag-ugat sa mga tunog na kanilang nililikha sa mga ritwal na kalauna’y nagpapabagu-bago at nilapatan ng iba’t ibang kahulugan. 5. Teoryang Ta-ta – ang kumpas o galaw ng kamay ng tao na kanyang ginagawa sa bawat partikular na okasyon ay ginaya ng dila at naging sanhi ng pagkatuto ng taong lumikha ng tunog at kalauna’y nagsalita 6. Teoryang Dingdong – nagkaroon ng wika ang tao sa pamamagitan ng mga tunog na nalilikha ng mga bagay-bagay sa paligid Ang Wikang Filipino • 1973 – Sa Saligang-Batas, Artikulo XV: … Ang Pambansang Asamblea ay dapat gumawa ng mga hakbang tungo sa pagpapaunlad at pormal na adapsyon ng panlahat na Wikang Pambansa na makikilalang Filipino. • 1987 – Pinagtibay ang Bagong Konstitusyon ng Pilipinas. Sa Artikulo XIV, Seksyon 6-9, nasasaad ang sumusunod: Sek. 6. Ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino. Samantalang nililinang, ito ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na wika sa Pilipinas at sa iba pang mga wika. Ang Filipino ay ang katutubong wika na ginagamit sa buong Pilipinas bilang wika ng komunikasyon ng mga etnikong grupo. Katulad ng iba pang wikang buhay, ang Filipino ay dumaraan sa proseso ng paglinang sa pamamagitan ng mga panghihiram sa mga wika sa Pilipinas at mga di-katutubong wika at ebolusyon ng iba’t ibang barayti ng wika para sa iba’t ibang saligang sosyal, at para sa mga paksa ng talakayan at iskolarling pagpapahayag. Kalikasan at Istraktura ng Wikang Filipino Ponolohiya o palatunugan – pag-aaral sa iba’t ibang tunog at wastong bigkas na ginagamit sa pagsasalita Ponema – tumutukoy sa mga makahulugang tunog ng isang wika Ponemang segmental - may 21 ponema ang wikang Filipino - 16 katinig (p,b,m,t,d,n,s,l,r,y,k,g,w,_,_) - 5 patinig (i, e, a, o, u) Ponemang Suprasegmental 1. Diin – ang lakas o bigat sa pagbigkas ng isang salita o pantig 2. Haba – ang haba ng bigkas sa patinig ng isang pantig 3. Tono – ang pagbaba at pagtaas sa bigkas ng pantig 4. Hinto – ang pansamantalang pagtigil sa pagsasalita Morpolohiya – makaagham na pag-aaral ng mga makabuluhang yunit ng isang salita o morpema Mga Uri ng Morpema 1. Ponema – halimbawa nito ay ang /o/ at /a/ na maaaring mangahulugan ng kasarian Hal. maestro vs maestro Abugado vs abugada Paulo vs Paula

1

t/ Hal. umalis pinayungan taasan Ang morpema ay maaaring ring: 1. Salitang-ugat – mga payak na salita dahil walang panlapi Hal. pangatnig. Pangkayarian – walang kahulugan sa ganang sarili at kailangang Makita sa isang kayarian o konteksto upang maging makahulugan Hal. Panlapi – maaaring unlapi. [pang] + palo = pampalo = pamalo [pang] + tali = pantali = panali \ 2. Reduplikasyon – pag-uulit ng pantig ng salita. Pagkakaltas ng ponema – nagaganap ang pagbabagong ito kung ang huling ponemang patinig ng salitang-ugat ay nawawala sa paghuhulapi nito. -in + lipad = nilipad -in + yaya = niyaya 4. hulapi Hal. Metatesis – kapag ang salitang ugat na nagsisimula sa /l/ o /y/ ay nilalagyan ng gitylaping –in. Pagpapalit ng ponema – may mga ponemang nagbabago o napapalitan sa pagbubuo ng mga salita a. r. aklat baha ganda bait b. Hal.tumutukoy sa anumang pagbabago sa karaniwang anyo ng isang morpema dahil sa impluwensya ng kaligiran nito 1. ang /ng/ ay nagiging /m/ Hal. ang /i/ at /n/ ay nagkakapalitan ng posisyon Hal. [pang] + paaralan = pampaaralan [pang] + bayan = pambayan . gitlapi. asimilasyong parsyal o di-ganap: .kung ang isang panlapi o salita ay nagtatapos sa /ng/ ay ikinakabit sa isang salitang ugat na nagsisimula sa /p/ o /b/.nagiging /n/ kung ang kasunod ay aliman sa mga sumusunod na ponema: /d. Maaaring malipat ng isa o dalawang pantig ang diin patungong huling pantig o maaaring malipat ng pantig patungong unahan ng salita. May kahulugang leksikal – kung ang salita ay pangnilalaman Hal. walang panlapi. Payak . Ang pag-uulit na ito ay maaaring magpahiwatig ng kilos na ginagawa o gagawin pa lamang. l.2. pang-ukol. pang-uri. /d/ = /r/ Hal.salitang ugat lamang.+ dunong – madunong lapad + -an = lapadan = laparan tawid + -in = tawidin = tawirin dugo + an = duguan Mabango = mabangung-mabango 3. [pang] + dikdik = pandikdik [pang] + taksi = pantaksi b. BAsa + -hin = baSAhin Ka.+ SAma + -han = kasamaHAN laRO + -an = laruAN (lugar) 6. /o/ = /u/ Hal. 2 . Hal. mata payong ligaya 3. takip + -an = takipan = takpan Kitil + -in = kitilin = kitlin 5. panghalip. pang-angkop. pandiwa. Asimilasyon a. Hal. pangngalan. aalis matataas magtataho pupunta masasaya naglalakad Kayarian ng mga Salita 1. tagagawa ng kilos o pagpaparami. pang-abay 2. nawawala pa rin ang unang ponema ng nilalapiang salita dahil sa ito ay inaasimila o napapaloob na sa sinusundang ponema Hal. s. pananda Mga Pagbabagong Morpoponemiko . ma. Paglilipat-diin – may mga salitang nagbabago ng diin kapag nilalapian. asimilasyong ganap: bukod sa pagbabagong nagaganap sa ponemang /ng/.+ dapat = marapat ma. hindi inuulit at walang katambal na ibang salita Hal.

silid-aklatan bahay-ampunan batang-lansangan b. Siya ay naglilinis 2. Sugnay na di-makapag-iisa – may simuno at panaguri ngunit walang buong diwa Hal. Sambitlang – tumutukoy sa mga iisahin o dadalawahing pantig na nagpapahayag ng matinding damdamin Hal. Pag-uulit na ganap Hal. aawit giginhawa bali-baligtad 3. B. Dahil sa baha Parirala – lipon ng salitang walang simuno at panaguri Uri ng Pangungusap A. Tambalan – dalawang salitang pinagsama para makabuo ng isang salita a. Patanong – naghahayag ng isang katanungan o pag-uusisa Hal. Langkapan – binubuo ng dalawa o higit pang sugnay na makapag-iisa at isa o higit pang sugnay na di-makapag-iisa Hal.2. Kayganda ng babaeng iyon! 3. Si ate ay nagwawalis sa sala habang si kuya ay nagdidilig ng halaman sa hardin. Lagot ka! Ibinagsak mo ang cellphone ni nanay! C. Paturol o pasalaysay – nagsasaad ng katotohanan o isang pangyayari Hal. Pinatawad ni Nestor ang kanyang mga kapatid at sila’y sama-samang umuwi upang makasamang muli ang kanilang ama. Ayon sa kayarian o anyo ng pangungusap na may paksa 1. Sugnay na makapag-iisa – may simuno at panag-uri na may diwa Hal. Eksistensyal – nagpapahayag ng pagka-mayroon Hal. Pahanga – nagsasaad ng damdaming paghanga Hal. 4. 5. Pamanahon – nagsasabi ng oras o uri ng panahon Hal. Mayroong handaan roon. Padamdam – nagpapakita ng matinding damdamin Hal. Payak – nagpapahayag ng iisang kaisipan Hal. Ayon sa gamit ng pangungusap na may paksa 1. 3. Hal. Ayon sa pangungusap na walang paksa 1. Magandang gabi. Hugnayan – binubuo ng isang sugnay na makapag-iisa at isa o higit pang sugnay na di makapag-iisa Hal. pulot-gata hampas-lupa ningas-kugon Sintaksis – pag-aaral sa iba’t ibang kaayusan ng mga salita sa loob ng pangungusap Sugnay – kalipunan ng mga salitang may simuno at panag-uri na maaaring may buong diwa o di-buong diwa 1. 3. 3 . Maaga pa. Aray! 4. Ang sapatos niya ay bagong bili kaya ingat na ingat siya na huwag itong maputikan. Inuulit – kung ang kabuuan nito o isa o higit pang pantig sa dakong unahan ay inuulit a. Kumuha ka ng plato. Tambalang di-ganap Hal. 2. araw-araw magbahay-bahay usung-uso b. pagbibigay-galang atbp. Pormularyong panlipunan – mga nakagawiang pagbati. 2. Pag-uulit na di-ganap o parsyal Hal. Ang aso ay tumatahol. Tambalan – binubuo ng dalawa o higit pang sugnay na makapag-iisa at pinag-uugnay ng mga pangatnig Hal. Pumasok ka kahapon? 4. Maganda ang tanawin sa Tagaytay. Pautos – nagbibigay ng utos o kahilingan Hal. Tambalang ganap Hal. 2.

bote. kasangkapan a. tandang. ang baso. nanay. Pambabae – tumutukoy sa tao o hayop na babae. pag-asa. o ‘-han’ Hal. Ayon sa katuturan 1. kapatid. kasalan B. Pambalana – nagsisimula sa maliliit na titik na tumutukoy sa karaniwan o pangkalahatang ngalan ng tao. Tahas – tumutukoy sa bagay na materyal Hal. Tagpi. bagay. Basal – tumutukoy sa mga abstraktong konsepto. pari.mga salita na pamalit sa pangngalan A. dalawang aso 3. madre. Malapang-uri – nagbibigay ng tiyak na kaurian kapag kapwa sa pangalan Hal. Pantangi – nagsisimula sa malaking titik na tumutukoy sa tiyak na ngalan ng tao. payabangan 3. guro. hayop. Di-palansak – tumutukoy lamang sa bagay na isinasaalang-alang Hal. kabataan. dalagang anak 2. doktora 3. gamut. Ayon sa kailanan 1. kapuluan b. kumpol. kapuluan. lapis. Zabarte. kapit-bahay 4. tayo kayo sila Anyong ng (paukol) ko mo niya natin ninyo nila Anyong sa (paari) akin iyo kanya atin inyo kanila 4 . hayop. tao. hari. puno. patatas. buwaya (imbis na pulitiko). buwig. bulaklak. Dalawahan . Panlalaki – tumutukoy sa tao o hayop na lalaki. bagay. pulo 2. kambal. tumpok. bagay. pagandahan. pasyalan. pasahero. hukbo. dumalaga. sangkatauhan E. saging. reyna. kadalasan ding babae ang mga pangalang tunog “a” Hal. aso. Di-tiyak – maaaring panlalaki o pambabae Hal. pag-ibig. pera. Patalinghaga – hindi tuwirang patungkol sa bagay na pinangangalanan at sa halip ay inihahambing lamang sa bagay na kamukha o katulad Hal. Mongol. hayop. aklat D. Malapandiwari – alangang pandiwa at alangang pang-uri Hal. kadalasan ding lalaki ang mga pangalang tunog “o” Hal. Malapandiwa – nagsisimula sa ‘pa-‘. langit (imbis na ligaya) C. pangyayari Hal. estudyante. isang bote 2. Pangngalan – tumutukoy sa tao. ‘pang-‘. II. Malapang-abay – nauukol sa panahon na bahagi ng isang araw o gabi Hal. ngunit maaari ring gumanap ito bilang: 1. manong. pangyayari Hal. Ayon sa kasarian 1.ginagamitan din ng mga pamilang na dalawa Hal. o iba’t ibang anyo nito ay may kasamang ‘-an’. papel. hayop. Palansak – tumutukoys sa iisang uri ng tao o bagay Hal. Maramihan o lansakan – pinagsasama-sama ang mga bagay na magkakatulad Hal. Nilalagnat sa hapon ang may TB. Walang kasarian – tumutukoy sa bagay na walang buhay Hal. tatay. guro. Panao – pamalit sa pangalan ng tao Panauhan Isahan (kumakausap) Una Ikalawa Ikatlo Dalawahan (kinakausap) Una Ikalawa Ikatlo Anyong ang (palagyo) ako ikaw. Ayon sa katangian 1. Ayon sa katungkulan. Panghalip . ka siya kita. Isahan – ginagamitan din ng mga pamilang na isa Hal. Araw ng mga Puso 2. barbero 2. pagmamahal 3. diwa o kaisipan Hal. Ano ang dala (dinala) mo? 4. Jing.Bahagi ng Pananalita I. sundalo. pagkain. karaniwang nagiging simuno o layunin ang pangngalan sa pangungusap. pook at pangyayari A. ‘pag-‘.

Anyong sa a. Layon – Kinain ng bata ang suman at manggang hinog. malapit sa nagsasalita – ito. (Kontemplatibo) B. Ang aklat para sa mga guro ay tungkol sa industriya at ekonomiya ng bayan. Panaklaw – sumasaklaw sa kaisahan. kapit-tuko. 3. Panahunan (tense) Hal. Ang Unang Ginang ng bansa ay masigasig na tagapagtaguyod ng kapakanang pangmadla. Isahan – iisa lamang ang inilalarawan. C. Magkakalahi tayong lahat. hayop. dami o kalahatan ng tinutukoy Hal. dito 2. 6. pook na itinuturo 3 kategorya 1. diyan 3. B. Magdarasal na ang mga mag-anak. Magkalahi kaming dalawa. 2. malapit sa nakikinig – iyan. gaano . ilanman. (Imperpektibo) 3. IV. Kalahi ko siya. Kailanan 1. 2. malayo sa kapwa nagsasalita at nakikinig – iyon. 7. Inuulit – puting-puti. Tagaganap – Kumain ng suman at manggang hinog ang bata. gumagamit ng mga panlaping magka. Pandiwa – nagsasaad ng kilos o nagbibigay buhay sa pangungusap A. 1. Kaantasan 5 . bagay. ilan III. bagay. Anyong ang a. b. na tinutukoy ng pangngalan o panghalip na kasama nito sa loob ng pangungusap A. 3. Siya ay masigasig na tagapagtaguyod ng kapakanang pangmadla. paano. b. Pananong – pamalit sa ngalan ng tao at bagay na ginagamit sa pagtatanong Isahan Maramihan sino sinu-sino ano anu-ano alin alin-alin kanino kani-kanino Iba pa: bakit. Maramihan – higit sa dalawa ang inilalarawan. doon C. Kayarian 1. gumagamit ng mga panlaping ma. o sa pag-uulit ng pantig na ka sa mga panlaping magka at magkasing.o sa paggamit ng salitang nagsasaad ng bilang na higit sa dalawa Hal. (Perpektibo) 2. Pamatlig – pumapalit sa ngalan ng tao. magkasing Hal. 5. butas-butas. Kagamitan – Ipinampunas ko ng lababo ang puting basahan. Tambalan – kulay-abo. b. Tagatanggap – Ibinili ko ng bagong aklat si Nehya. Maylapi – makatao. Ganapan – Pinagtamnan ng gulay an gaming bakuran. pang Hal. galit. Malalaki at matataba ang alagang baboy ni Mang Cesar. sinuman. tanan. 2. 4. lahat. 1. kailanman D. mataas. ka. magkano. kailan. lunan atbp. Direksyunal – Nagtungo sila sa Bicol. Sanhi – Ipinagkasakit niya ang pagpapatuyo ng pawis sa likod. Nagdasal na ang mag-anak. Payak – gutom. Pang-uri – nagsasaad ng katangian o uri ng tao. Malalaki at matataba ang alagang baboy niya. kalahi 3. Pokus – ang tawag sa kaugnayan ng pandiwa sa simuno ng pangungusap Hal. naipapakita sa pamamgitan ng pantukoy na mga. 3. kalatog-pinggan B. anuman. Anyong ng a. maliliit 4. Nagdarasal ang mag-anak ngayon.Maramihan (pinag-uusapan) Una kami Ikalawa kayo Ikatlo sila namin ninyo nila amin inyo kanila Halimbawa: 1. Dalawahan – dalawa ang inilalarawan. Ang aklat para sa kanila tungkol sa industriya at ekonomiya ng bayan. isa. tamad 2. balu-baluktot.

saka. lalo. tulad. kahapon. mabagal D. talaga Hal. Pang-ukol na dalawang salita – para sa. sa Hal. dito. pagkabait. oo. Hambingan – naghahambing ng dalawang tao. minsan. Panang-ayon – naghahayag ng pagsang-ayon Hal. siguro. marahan. B. ayon sa Hal. dati. pangalawa. bagaman 3. Ang alagang aso ay pumanhok ng (sa) bahay. Lantay – karaniwang anyo ng pang-uri Hal. Malayo ang Kalinga kaysa Baguio kung manggagaling ka sa Maynila. Panunuran – una. Masidhi – naipakikita sa pamamagitan ng paggamit ng mga panlaping napaka. kapwa mabait 2. mga salitang lubha. sa kusina) C. gumagamit ng mga salitang paghahambing tulad ng kaysa. kay. ikatlo… pang-una. sing. tila F. Panlunan – sumasagot sa tanong na saan o saang pook ang pangyayarihan ng kilos Hal. gumagamit ng panlaping ka. bagay. bahagya. huwag G. Panukdulan – gumagamit ng mga panlaping pinaka. sapagkat 6. at pampanulad tulad ng gaya. Pamilang na patakaran o pamilang na cardinal – isa…sampu.1. hindi. kamukha. patakbo. sadyang. kagabi B. Pananhi – dahil. totoo. pang-uri at iba pang pang-abay A. nag… an. kung 4. bukas. Pang-ukol – nag-uugnay sa pangngalan o panghalip sa ibang mga salita sa pangungusap 1. di tulad. Pang-agam – nagsasaad ng walang katiyakan ng isang kilos Hal. Pamanahon – nagsasabi kung kailan naganap ang kilos Hal. kapwa Hal. Panulad – naghahambing ng kilos o galaw ng pandiwa o pang-uri Hal. maitim nang bahagya. walang kasing sungit E. pinakatanyag. kung gayon 7. Ang pagkain ay inilagay na sa mesa. Panubali – pag. parirala at sugnay 1. Panlinaw – samakatwid. Pahambing na magkatulad – pinaghahambing ay pareho o magkapatas ng uri o katangian. kayputi. lagi. Pamilang – ibinibilang sa mga pang-uri ang mga pamilanhg dahil ginagamit na panuring ng pangngalan o panghalip 1. talaga H. 2. Di-magkatulad – ang pinaghahambing ay hindi magkapatas ng uri o katangian. Pamukod – o 5. pagka. Panimbang – at. sapat ang benta E. Paninsay – ngunit. sa lahat ng ito 6 . higit Mga Pang-ugnay A. marahil. mayaman. d -gaya. Pang-abay – nagbibigay turing sa pandiwa. tunay. maganda. kasingganda. nagkaroon daw ng mahigpit na pagtatalo sa Kongreso. medyo hilaw. ikalawa. makalawa. Panggaano – o pampanukat na sumasahot sa tanong na magkano/gaano Hal. doon. sobrang mahiyain. 3. ayaw. di gaano Hal. lubhang kaawa-awa D. Pamaraan – naglalarawan kung paano naganap ang kilos Hal. labing-isa…dalawampu 2. masyado. sing. sa (sa kantina. maliit-liit 3. Ang mga ala-alang ito ay para sa iyong ina. mapula-pula. at saka 2. pangatlo… V. Pananggi – nagsasaad ng hindi pagsang-ayon o pagtanggi Hal. napakaganda. Ayon sa balita. Katamtamang antas – naipakikita sa pamamgitan ng paggamit ng mga salitang medyo. nang kaunti o sa pag-uulit ng salitang ugat o dalawang pantig nito Hal. walang kasing Hal. pook 1. Pang-ukol na sa isang salita – ng. ngayon. paris. palabiro 2. bihira. Pangatnig – nag-uugnay sa kapwa salita. Panapos – at sa wakas.

4. Kaganapang layon Hal. Ang mag-aaral na babaeng iyon na nagtatalumpati ay iskolar. sitwasyon. muna. 3. po. sana. Mga kaganapan ng pandiwa 1. Nagluto si Pining para sa mga bata. b. Sinugpo niya ang mga kulisap sa kanyang mga pananim sa pamamagitan ng bagong gamot na ito. 2. naman. 5. man. lamang. Nagpiknik ang mag-anak sa tabing-dagat. Teknikal C. Ang mag-aaral ay iskolar. yata B. Apat na Uri ng Pagpapahayag A. o senaryo Mga Uri ng Paglalarawan 1. Paglalarawan (Descriptive) – pagpapakita ng kaanyuan at kabuuan ng tao. Pang-abay na pamanahon Hal. Ang matalinong mag-aaral sa klase ay iskolar. Kaganapang ganapan Hal. pa. Kaganapang direksyunal Hal. 4.Pagpapalawak ng Pangungusap A. Patalilis na umalis agad ang mag-anak. kaya. Ang matalinong mag-aaral ay iskolar. a. Pagsasalaysay (Narrative) – nagkukwento ng isang pangyayari o kawil ng pangyayari D. Paglalahad (Expository) – pagpapaliwanag ng obhetibo o walang pagkampi na may sapat na detalye na pawing pampapalawak ng kaalaman sa paksang binibigyang-linaw nang lubos na mauunawaan ng may interes B. 6. c. Ibang bahagi ng pananalita na gumaganap ng tungkulin ng pang-uri a. Pangngalang ginagamit na panuring Hal. 1. Tumakbo ang criminal patungo sa liblib na pook na iyon. ba. bagay. lang. Umalis agad ang mag-anak. Yumaman siya dahil sa sipag at tiyaga. C. Pariralang panuring Hal. Kaganapang kagamitan Hal. Kaganapang tagaganap Hal. ho. insidente. pala. tuloy. b. Konkreto/karaniwan/obhetibo 2. Kinagalitan ni Aling Maria ang kanyang anak. Karaniwang pang-uri Hal. Kaganapang tagatanggap Hal. Kaganapang sanhi Hal. nga. Namili ng mga alahas si Josefina. Mga panuring Batayang pangungusap. Pagpapalawak sa pamamagitan ng pang-abay Batayang pangungusap: Umalis ang mag-anak. Pangangatwiran (Argumentative) – panghihikayat sa iba na tanggapin ang katotohanan o kawastuan ng isang paninindigan o di kaya’y baguhin ang kanilang pag-iisip o impluwensyahan ang kanilang paguugali at pagkilos sa pamamagitan ng makatwirang pahayag ************************** Inihanda ni: Lourdes Zorilla-Hinampas Guro sa Filipino 7 . Mga paningit o ingklitik Hal. 3. Pang-abay na pamaraan Hal. Panghalip na ginagamit na panuring Hal. 7. daw/raw. Ang mag-aaral na babae ay iskolar. 2. Ang mag-aaral na babaeng iyon ay iskolar. kasi. Pandiwang ginagamit na panuring Hal. Masining 3. din/rin na.

paniniwala ng mga tao at hinggil sa bagay-bagay sa daigdig repleksyon ng reyalidad ng lipunan Dalawang Anyo ng Panitikan 1. Liriko o tula ng damdamin b. Katangian 1. Anyo ng Panitikan 1. kundiman – awit ng pag-ibig 5. Mito – kwento tungkol sa pinagmulan ng daigdig at Bathala b. diona – kasal o panliligaw c. Pabula – kwento na ang pangunahing tauhan ay hayop B. Bugtong (Tagalog).kwento tungkol sa pinagmulan ng mga bagay-bagay at lugar c. ito ay tinatawag na malayang taludturan Mga Uri a. Hudhud (Ifugao) g. Mga Akdang Panrelihiyon 1. panumbas ito sa wikang Tagalog sa salitang literature na galing sa wikang Ingles na nangangahulugang letra o titik koleksyon ng mga akdang oral (sinasalita) at nakalimbag tungkol sa pamumuhay. ang wika ay wika ng pang-araw-araw na pamumuhay 3. pag-aari ng buong pamayanan ang mga akda II. Epiko – mahahabang tulang pasalaysay na inaawit o binigkas nang taimtim at nahihingil sa mga mahiwagang pangyayari at kabayanihan a. may tendensiya na magpaulit-ulit 4. kung walang sukat at tugma. Darangan (Mindanao) 4. naglalaman ng mga dasal b. tradisyon. oyayi – pagpapatulog ng sanggol (lullaby) d. kultura. Urbana at Feliza – isang epistolaryo na isinulat ni Modesto de Castro noong 8 . Prosa a. Doctrina Cristiana en Lengua Espanola y Tagala (1593) – kauna-unahang akda tungkol sa relihiyon na nalimbag sa Pilipinas. Torogi (Igorot) h. Hinilawod (Hiligaynon) f. Panitikan Bago Dumating ang mga Mananakop (-1564) A. Alim(Ifugao) e. Tuluyan – maluwag na pagsasama-sama ng mga salita sa katutubong takbo ng pangungusap I. tungkol sa karanasan ng mga tao 2. esteryotipiko ang mga tauhan 5. patotodan (Bicol). Tulang sagutan o patnigan d. kaugalian. Pasalaysay c. huhulaan (Eastern Visayas) 2. Barlaan at Josaphat – inilimbag ni Antonio de Borja noong 1708 at 1712 ang kanyang salin sa Tagalog. dalit – pagpuri o pagsamba e. burbutia (Ilocano). na inunlapian ng pang (pan) at hinulapian ng an. Patula – masining na pagsasama-sama ng mga salita upang makabuo ng mga taludtod na may sukat at tugma. Pasyon – ang unang pasyon ay akda ni Gaspar Aquino de Belen noong 1704 d.Mga Batayang Kaalaman sa Pagtuturo ng Panitikan Panitikan – mula sa salitang titik. Alamat . talindaw – pamamangka b. Ibalon (Bicol) c. sambotani –tagumpay g. Tulang pandulaan 2. Lam-ang (Ilokano) b. kumintang – pakikidigma f. Salawikain at kasabihan – ang salawikain ay nagbibigay ng aral samantala ang kasabihan ay patulang taludtod na naghahayag ng pang-araw-araw na katotohanan ng buhay 3. Awiting-bayan a. may tugmaan o ritma 6. pabitla (Pangasinan). isang salaysay sa Bibliya mula sa Griyego c. Panitikan sa Panahon ng mga Espanyol (1565-1898) A. Indarapatra at Sulayman (Mindanao) d. Kwentong-bayan a.

24. ang pugutan ang kasukdulan ng palabas k. Korido – patula ang pagkakasulat pero paawit kung binibigkas. Salubong – ginagawa tuwing Pasko ng Pagkabuhay. Awit – katulad ng korido ang kaibahan lang ay sampung pantig ang bawat taludtod. Gawing Pilipino ang kura paroko e. Tomas Pinpin – Ang Librong Pag-aaralan ng mga Tagalog ng Wikang Castila 3. ang bawat saknong ay binubuo ng apat na taludtod (octosyllabic quatrains) c. La Solidaridad – opisyal na pahayagan 3. kilalang katha: Florante at Laura. Karilyo – isang uri ng libangan ng mga tao kung tumatamang madilim ang gabi ng kapistahan ng isang bayan. Sarswela – melodramang may kasamang awit at tugtog *Jaguar con Fuego (1878) – unang sarswela h. Moriones – nakasuot ng unipormeng pangsundalo ng mga Romano at nakamaskara. Mga Bantog na Makata/Manunulat 1. Marcelo H. Tibag – pagtatanghal kung buwan ng Mayo. Francisco Baltazar – “Balagtas”. Ibalik ang pagkakaroon ng kinatawang Pilipino sa Korte ng Espanya d. El Filibusterismo) 3) Tula (Sa Aking mga Kababata. Pedro Bukaneg . Jose dela Cruz – “Husing Sisiw”. kilalang katha: Historia Famoso ni Bernardo Carpio at Doce Pares de Francia 5. Komedya o Moro-moro – naglalarawan ng pakikipag[alaban ng Espanya sa mga Moro (Muslim) f. del Pilar (abugado at mamamahayag) – kilala sa bansag na Plaridel. 9 . Hangarin: a. Drama a. Orosman at Zafira 6. Ang Pilipinas sa Loob ng 100 Taon) 2) Nobela (Noli me Tangere. Mga Propagandista a. Pagkakapantay-pantay sa harap ng batas’ b. Dalit – awit para kay Maria b. Gawing lalawigan ng Espanya ang Pilipinas c. Jose Rizal (mangagamot at manunulat) 1) Sanaysay (Ang Pilipinas sa Loob ng 100 Taon. La India Elegante y El Negrito Amante. Kalayaang pangkatauhan 2. pagkikita ni Hesus at Maria j. Fernando Bagong Banta – Memorial dela Vida Cristiana 4. ang bawat saknong ay binubuo ng apat na taludtod (dodecasyllabic quatrains) d. walong pantig ang bawat taludtod. Eulogio Julian de Tandiama * May Bagyo Mat May Rilim (1605) C.1855 2. Panuluyan – ginagawa tuwing gabi ng Dis. Panulaan a.ladino 2. ipinapakita ang paghahanap ni Maria sa sabsaban i. Kilusang Propaganda (1872-1895) 1. nagpapagalaw ng mga anino ng mga pira-pirasong kartong hugis-tao na sinasabayan ng salita g. Hinggil sa Katamaran ng mga Pilipino. Duplo o ensilada – patulang pagtatalo na ginagawa bilang pang-aliw sa namatayan Mga kabilang sa Duplo 1) hari o punong halaman 2) belyako (lalaki) 3) belyaka (babae) 4) duke 5) konde (tagapayo) 6) reyna 7) berdugo (tagaganap ng hatol) 3. Mi Ultimo Adios) 4) Dula (El Consejo de los Dioses) b. paghahanap ni Santa Elena sa krus na pinagpakuan kay Hesus d. Senakulo – dulang nagsasalaysay ng buhay at kamatayan ni Hesus c. Pangangaluluwa – ginagawa sa Araw ng mga Patay B. Ananias Zorilla – 7. Tulang Ladino – nakasulat ang tula sa dalawang wika (Tagalog at Espanyol) b.

Panganiban (mananaling-wika at mananalaysay) i. Juan Luna (pintor) f. Maikling Kwento 1. Nena at Neneng 5. Guerrero – Crisalidas 2. Pangginggera (1912) isang tula 8. Deogracias A. El Verdadero Decalogo (Ang Tunay na Sampung Utos). Gabriel Beato Francisco – Fulgencia Galbillo (1907). Arturo Rotor – The Wound and the Scar (1937) 3. Panahon ng Amerikano (1898-1945) A. kilala sa sagisag na Katabay 3. * 1924 – Balagtasan 10 . Inigo Ed. Sa Dakong Silangan C. pulitika (mahiwalay ang Pilipinas sa Espanya) b. Patricio Mariano – Anak ng Dagat (1922) 6. Severino Reyes (Don Binoy) – kilala sa pagsusulat ng sarswela. Juan C. Jose Alejandrino (inhinyero) j. Juan Lauro Arsciwals 4. Isabelo delos Reyes (poklorista at mamamahayag) l. Laya – His Native Soil (1941) 7. Faustino Aguilar – Pinaglahuan (1907). Walang Sugat (1902) 2. Cecilio Apotol . Carlos Bulosan – America is in the Heart (1946) D. LIwanag at Dilim. Katungkulan Gagawin ng mga Anak ng Bayan (Kartilya). Rosario – Ama ng Maikling Kwentong Tagalog. Lope K. Dominador Gomez (manggagamot at mananalumpati) D. Emilio Jacinto (Utak ng Katipunan) – Kartilya ng Katipunan. Nobela 1. Jose Corazon de Jesus – kilala bilang Huseng Batute. sibiko (maging mapagtanggol sa mga mahihirap at naaapi) 2. Regalado – Madaling Araw (1909). Manuel E. Santos – Banaag at Sikat (1904). kilala rin bilang Dimas-ilaw (manunulat) at Pingkian (Katipunan) c. Graciano Lopez Jaena (mananalumpati at kritiko) – Fray Botod (nobela) d. Sampagitang Walang Bango (1918) 3. Mga Gintong Dahon. Wilfrido Ma. Ramos – 5. Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog b. Aurelio Tolentino – Kahapon.Pentelicas 3. Fernando Ma. Valeriano Hernandez-Pena – “Ama ng Nobelang Tagalog”. Felix Resurreccion Hidalgo (pintor) g. Guerrero – Wanted: A Chapero (1940). Benigno R. The Forsaken House (1940). Leona Florentino – makatang Ilokano III. Alfaro (1909) 2. Tula 1. Frustrations (1944) B. Andres Bonifacio (Ama ng Katipunan) – Pag-ibig sa Tinubuang Lupa. Capitan Bensio (1907).Peping Dilat. Bagong Dalaga (sequel) 6. Arguilla – How my Brother Leon Brought a Wife and Other Stories (1941) 4. Pedro Serrano Laktaw (guro at leksikograpo) k. Pedro Gatmaitan – Tungkos ng Alaala 6. Juan Matapang Cruz – Hindi Aco Patay (1903) 3. Jose M. Apolinario Mabini (Dakilang Lumpo) – El Desarollo y Caida de la Republika Filipina (Ang Pataas at Pagbagsak ng Republikang Pilipino). Lihim ng Isang Pulo (1926) 9. Jose Garcia Villa – Footnote to Youth and Other Stories (1931) 2. Roman Reyes – Pusong Walang Pag-ibig (1910). Iba pang manunulat a. Jesus Balmori – Mi Casa de Nipa 4. Mariano Ponce (mananalaysay) e. Pedro Paterno (abogado at manunulat) – Ninay (nobela) h. moral (maturuan ng katatagan at kagandahang-asal ang mamamayan nang malayo sa pagiging panatiko) c. Ngayon at Bukas (1903) 5. Juan Abad – Tanikalang Guinto (1902) 4. Dula 1. Mga Katipunero a. Lalaking Uliran o Tulisan (1914). Dolores Manapat at Pupdoh 1) Dasalan at Tocsohan 2) Aba Ginoong Barya c. Hangarin: a. Panahon ng KKK (Kagalang-galangang Kataas-taasang Katipunan ng mga Anak ng Bayan) 1.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful