TAHANAN NG ISANG SUGAROL Akdang: Malay Teorya: Imahismo Genre: Maikling kwento Salin ni Rustica Carpio Ang maputing

ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan, parang bahaghari. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. Dahil tapos nang magalaba, mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya, gustong mawala ang mga bituing nakahihilo. Si Siao-lan, ang anak niyang babae na tatlong taong gulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. “Inay, tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay.” Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chaisim sa kabilang gilid. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina, mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding. Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Tumango lamang siya, nakatayo pa rin at nakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Payat siya at maliit, mga biente-singko anyos, at nakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang. Malaki ang kanyang tiyan. Madaling mapansing nagdadalantao siya at malapit nang manganak. Nang dumilat si Lian-chiao, nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinampay ang mga damit sa alambre. Dahil mataas ang alambre, kailangang tumingkayad siya at tumingala. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasmpay ng mga damit sa alambre, biglang nahabag si Lian-chiao. Mahina niyang sinabi, “Ah Yue, mag-ingat ka. Baka ka mahulog!” “Opo!”, sagot ni Ah Yue. Bigla iyong pumihit, nangangambang tumingin at nagtanong, “Inay, luto nab a ang hapunan? Kung hindi, kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!” Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Bigla siyang kinabahan. Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian, lulutuin pa ang mga gulay. Kapag walang nakain, pag-uwi ang asawa niyang sugarol, tiyak na may mangyayari. Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Tuamahip ang kanyang puso. Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sa paglilinis ng katawan nito. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan, sa malaki at bilog na tiyan, sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga, sa umiika niyang paa, at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran, palinga-linga. Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho, ngunit hindi siya puwedeng magbagal ng kilos. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon, hiniwa ang mga gulay, pinakulo ang tubig, nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina.

Si Li Hua. at bunutin ang ligaw na damo. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya. Mula alas-sais ng umaga. ikinakalat sa lahat ng lugar. ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo:payat at matangkad. Halos kasimbilis ng kidlat. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labas ng pinto. hindi na siya natigil sa paggawa hanggang ngayon maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. Noong umaga’y nanguha siya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. Kinakailangang isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalan para manguha ng panggatong. anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop.Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba’t ibang bahagi. “Sssst…” Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. kiming sagot ni Ah Yue. Pagkatapos… pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. Umaalog ang malaki . ha? Gusto mo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?” “Itay… Nagsasampay lang ako…”. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sa bahay. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyang pampaligo pagkapanganak. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo.” Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang. “Lintik! Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. Walang makasisisi sa kanya. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyang asawa kapag nagging masama ang ani. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng kanyang bahay. nagsimula siyang maghubad. Matapos nakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi. Abala sa gawain si Lian-chiao. Kung hindi niya aasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. “Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok. at marahas na nagtanong. galit. nang bumangon siya para maghanda ng almusal. ang asawa ni Lian-chiao. “Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig. dinidilaan ang mga labi at tinitignan ang nakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. Wala na iyong laman. Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda.

Masyadong mahina at mababa ang kanyang boses.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. nanginginig sa takot. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. “Pwe!”. nakabuka ang medyo laylay na bibig. Humakbang ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. aalis ka na naman? Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis!” Napakalakas ng boses ni Li hua. Kabisado na nila ang nangyayari. na anak ng noo’y isang mayamang negosyante. Wala kanga lam kundi kumain!” Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y papunta sa banyo. Sa kagustuhang magkaapo kaagad. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. baka natalo na naman sa sugal si Li Hua. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula. “Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya at alak. gising na gising pa rin ang kanyang isip. Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso. Ibinuka niya ang bibig. Nang marinig na kailangan niya ng pera. At ang masama pa. Mahangin at maginaw nang gabing iyon. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si LianChiao na kinse anyos pa lamang noon. naaanod. naaanod—kasinggaan ng usok. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy. at nagkakandautal na. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak. Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin.niyang tiyan. Kahit pago na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. Lahat . ang mangkok at chopsticks. pinili niya para maging manugang si Li Hua. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawangpag-sa. Inaakalang aalis na naman ang lalaki. hindi makatulog si Lian-chiao. sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya. Naglalakbay ang kanyang isip. “Masusunog na ang inasinang isda. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. “Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. lumura sa lupa. Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. at nakangiwi ang maputlang mukha. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan and nguso. Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita. “Ama ni Ah Yue. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa. natitigilan at hindi makakilos. na kumakain pa.

ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. Mahimbing na natutulog ang dalawa. “Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka! Kung gusto mong lumayaw. Nag-aalala siya. at dodoblehin sa gabi. Sa madaling sabi. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya. Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog. sino ang humahalinghing. na umuungol pa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. at luluraan sa mukha mismo. pangalawang apt…isang libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki and panalong iyon. Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak. humihiyaw. . at mamatay siya. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. Marami siyang bisyo: pagsusugal. Dahil dito. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay. Alis! Alis! Sinong pumipigil sa iyo?. Ito talaga ang kailangan ko. mandidilat agad iyon. Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips. Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kung minsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya.ng kanyang pag-asa ay nabigo. Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. ha. Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib. Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Dahan dahan siyang bumaling. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao.. Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. Ha.. Ngayon. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. puwede ka nang lumayaw ngayon din.” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. Ang pinakamalakas na dagok kay Lian-chiao ay ang pagkamapamahiin ni Li Hua. ha! Quadruple! Unang apat. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. Galit na tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila. may humimok kay Li Hua. magkayakap. Pung! Ang galing! Ang gandang pitsa ito. Sandali. Si Li Hua. paglalasing. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatwiran. Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata. Malapit na siyang manganak. Manganganak na ang misis mo!. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. “Ha. “Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad… dalhin ninyo ako sa ospital…” “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. paghithit ng opyo. pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. Makukunan kaya siya? Mahirap sabihin.

Muling bumugso ang hangin. Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. “Ah Yue.nagkapira-piraso.Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. kumbot ng kaunti ang ilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. walang tinag at hindi malaman ang gagawin. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. Ngunit nang matanto niya kung sino ang babae. nilapitan ang maliliit na batang babae. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. “Kokak. mabagal. matamang nakatingin sa mesa. “Nagising ako sa iyak ni Siao-lan. Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumabas sa kotse si Lian-chiao. Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Habang pinapahiran ang luha a ilong. kaya dinala ko siya dito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. ”Kras.kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit na kalsada. Si Li Hua. marahang nagssaita si Ah Yue. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. Luhaan ang mga mata niya. at kumatok uli siya ng buong lakas. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Tatayo siya. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. Lumakad siyang muli. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid. “Anong nangyari? Bakit gabing-gabi na ay narito ka pa? Pung! Teka. Si Lian-chiao at ang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. ang maingay na boses ng mga sugarol. Pagkalipas ng ilang sandali. teka! Red Center ba ‘yon? Ha! Maganda!” Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbyos siya. hindi matatag.balisa si Lian-chiao. Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. Bigla siyang nakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa… ngunit ilang sandal lamang. Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. Natutuliro siya at nahihilo. hindi malaman kung ano ang gagawin. Hinahanap niya ang nanay. Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. o baka naman napakahina ng katok niya. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim. . Hindi siya makasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. Naisip kong baka narito kayo. Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao. Walang lumapit para buksan ang pinto. dahil marahil sa hangin. Napakaliwanag s loob at maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit.” Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri. umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto.

Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. “Kheta… khe-ta…” at paminsan minsan ng malakas na pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. uuwi ang tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw. Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. Si Ah Yue. Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. huwag kang umiyak. Malakas ang ihip ng hangin. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. Pagkahatid sa akin sa ospital. “Ah Yue. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. binuhay ang makina at pinatakbo. Mabait ka di ba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. Pagkatapos ay pumasok sa kotse. pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…” Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. kasama ang kapatid ko. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… . Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. napaiyak na rin si Lian-chiao. Hindi siya makapagsalita dahil sa pag-aalala. “Inay. dadalawin ko kayo bukas. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw.Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. Lumabas si Li Hua.