Mandudula sa Panahon ng Amerikano

Severino Reyes
Si Severino Reyes, mas kilala bilang Lola Basyang, ay itinuturing na Ama ng Sarsuwela. Isa siyang mahusay na direktor at manunulat ng dula.

Pinag-ugatan at Edukasyon
Ipinaganak siya noong 11 Pebrero 1861 sa Santa Cruz, Maynila at supling nina Rufino Reyes, isang iskultor, at ni Andrea Rivera. Siya ay ikinasal kay Maria Paz Puato at biniyayaan ng 17 anak. Sinimulan niya ang kanyang pagaaral sa Catalino Sanchez, tinapos ang kanyang hayskul at batsilyer sa sining sa Colegio de San Juan de Letran, at kumuha rin ng kurso sa Unibersidad ng Santo Tomas. Nang itinatag ang Liwayway noong 1923, si Reyes ang naging unang patnugot nito. Siya rin ay nagsilbing pangulo ng Aklatang Bayan at ginawang kasapi ng Ilaw at Panitik, kapwa mga samahan ng mga manunulat.

Karera
Sa edad na 41, si Reyes ay nagsimulang magsulat ng mga dula. Ang R.I.P., noong 1902 ang una niyang dula. Sa parehong taon, isinulat niya ang Walang Sugat (Not Wounded), na masasabing isa sa mga pinakakilala niyang akda. Ang Walang Sugat din ay naging simula ng ginintuang panahon ng sarsuwela sa bansa. Noong 1902 itinatag niya ang Gran Compañia de la Zarzuela Tagala upang maitanghal ang kanyang mga dula sa mga teatro sa Maynila pati na rin sa mga entablado sa mga kalapit probinsiya. Ang mga dula ni Reyes ay naisapelikula rin, tulad ng Walang Sugat noong 1939 at 1957; at Minda Mora noong 1929.

Si Lola Basyang
Kinalaunan, si Reyes ay naging kilala sa mga kwentong isinulat niya tungkol kay Lola Basyang. Nagsimula ang Lola Basyang noong siya ay naging punong-patnugot sa Liwayway. Nang sinabihan siya ng kanyang mga patnugot na wala ng natitirang materyales upang punuin ang isang maliit na ispasyo sa isang pahina ng magasin, kinailangan niyang magsulat ng isang kwento upang umabot sa takdang oras. Matapos na maisulat ang kwento, nag-isip siya ng ibang pangalan na maaaring ilagay bilang may-akda ng istoryang ito. Naalala niya ang matandang babae na kapitbahay ng kanyang kaibigan sa Quiapo, Maynila. Ang pangalan ng babae ay Gervacia Guzman de Zamora o mas kilala

1921  Ang Bayani ng Puri. 1914  Ave Maria. 1905  Ang Pagbibili ng Pilipinas sa Hapon. 1919  Ang Tatlong Bituin. Ngiti. Mga Akda Sarsuwela Siya ay nakapagsulat ng 26 na sarsuwela. 1907  Ang Opera Italiana. 1906  Ang Bagong Fausto. Unang nailathala ang kwento ni Lola Basyang sa Liwayway noong 1925. 1916 Nobela       Walang Puno at Walang Dulo. Halakhak Iba pang mga gawa  Ang Plautin ni Periking  Maryang Makiling  Ang Tatlong Prinsipe  Ang Sirena sa Uli-Uli ng Pasig  Ang Pag-ibig ni Mariang Sinukuan  Ang Orakulo ni Lola Basiang . 1911  Los ramitos de flores (Flowered Boughs). 1911 Mga Bayani ng Pag-ibig. 1923  Ang Puso ng Isang Pilipina. 1923 Ang Puso ng Isang Ina. 1910  Ang Sigaw ng Balintawak. 1922  Ang Bihag ni Kupido. 1904  Filipinas para los Filipinos (Philippines For The Filipinos). 1907  Ang Tatlong Babae. Kaya naman. 1910 Parusa ng Diyos. Ito ang ilan sa kanila:  Sigalot ng mga Filipino at Americano1898. matapos nito.sa Tandang Basyang. 1923 Lihim na Kaaway Luha. magsasama-sama ang mga kabataan sa kanilang lugar at makikinig sa mga kwento ni Tandang Basyang. 1923 Drama 22 drama naman ang kanyang mga naisulat. Ang ilan sa mga ito ay ang sumusunod:  Minda Mora (Minda The Moor). ang mga kwento na sinusulat ni Reyes ay may pirma na Lola Basyang. Tuwing alas-4 ng hapon. 1908  Cablegrama fatal (Cablegram of Death).

bumuo siya ng samahan ng mga dating katipunero. Ngayon at Bukas (1902). at lumikha ng mga dakilang akda. Sa panahong iyon itinatag nila ni Emilio S. Nakasama siya sa hukbong Pilipino na nakipaglaban sa mga hukbong Amerikano. Sinunog niya ang mga ito bago siya sumanib sa Katipunan. Sumunod na napagtuunan ng pansin ni Abad ay ang komedia na sa kanyang paniniwala ay lumalason sa isipan ng mga Pilipino. bukod sa pagiging katipunero. Sa edad na labinganim (16) ay naisulat niya ang Senos de Mala Fortuna. Rizal. sinimulan niyang muli ang pagtatatag ng isang pahayagang para sa mga manggagawa. Pampanga. Napili nila ang Kuweba Pamitinan na maging himpilan. Maynila. isang pahayagang nalathala sa San Fernando. Buhay (1909). isang komedia na may anim na yugto. Xeres Burgos.Aurelio Tolentino Si Aurelio Tolentino (13 Oktubre 1867 – 5 Hulyo 1915) ay mandudula. Buhok ni Ester (1914). Tinawag niya ang samahan na Junta de Amigos. Nang sumunod na taon. Buhay Kasama ni Tolentino si Andres Bonifacio sa paghahanap ng kanilang mga lihim na kuta sa kabundukan ng Montalban at San Mateo. Si Tolentino ang nagtatag ng Filipinas. Maring (1908). Reyes ang Republicang Tagalog. Juan K. ibinaling ni Tolentino ang pansin sa pagsulat ng literatura. Pagkaraan ng maikling panahong paglalathala (3 buwan) ay pinatigil din ito ng mga Amerikano. hanggang matuklasan ito ng mga Espanyol noong 12 Abril 1895. Bagong Cristo (1907). ang LaonLaan na naging dahilan upang siya ay dakipin at ikulong sa loob ng isang buwan at pagreportin umaga't hapon sa military kasama ang pagbabanta na huwag nang sumulat muli. Abad ay isang matalinong manlilimbag mula sa Sampaloc. Tagalog. na ang pangunahing layunin ay patalsikin ang mga Amerikano. Nadakip at ikinulong si Tolentino ng mga Espanyol. Pagkatapos ng digmaan. at Pampango. Nagsulat siya ng mga aklat na naglalaman ng mga tuligsa sa pamahalaan at mga prayleng Kastila. at orador sa wikang Espanyol. Binigyan niya ito ng pangalang DimasAlang at pinamatnugutan ng isang Dr. nobelista. noong magsimula ang himagsikan sa Filipinas. Noong 1899 ay nagpalabas siyang muli ng isang pahayagan. At nang dumating ang mga Amerikano. Abad Si Juan K. gaya ng Kahapon. at El Parnaso Filipino. Nagalit sa kanya . Taong 1875 nang siya ay isilang. Itinanghal ito sa Dulaang Arevalo sa Sampaloc noong taong 1895.

Ginamit niya ang sagisag na Alpahol sa kanyang pagsusulat." Ang dulang ito ay tumatalakay sa buhay ng mga bilanggo. Sa piitan ay sinulat niya ang Isang Punlo ng Kaaway na itinanghal naman sa Dulaang Rizal sa Malabon taong 1904. Naging patnugot siya ng Surian ng Wikang Pambansa. Sa kanyang mga dula ay lalong kilala ang Sa Bunganga ng Pating. Abad ay angkop ang kasabihang "Ang bayaning nasusugatan. 1895. tumutuligsa ito sa mga nagpapautang na labis magpatubo. Ulila. Nag-aral siya sa Colegio de San Juan de Letran. Sa gulang na labing-apat ay nagwagi na sa isang timpalak ang kanyang dulang Ang Piso ni Anita. Kay Juan K. Magsasaka. Budhi ng Manggagawa. kagalingang-bayan at pangkasaysayan. Natapos siya ng dalawang taong pagaaral ng Batas sa Escuela de Derecho. at iba pa. Anak ni Eba. kuwentista. Musikang Tagpitagpi.ang mga nagtatanghal ng komedia at moro-moro kaya isinumbong naman siya sa pamahalaan dahil sa pagtatanghal ng mga dulang Mabuhay Ang Filipinas at Mapanglaw na Pagka-alaala. at marami pang iba. Kasama sa katipunang ito ang Marilag na Guro. Bakit. Nang siya ay lumaya. Dahil sa Anak. Ang muli't muling pagdakip at pagpapabilanggo kay Abad ay di naging dahilan ng pagtigil niya sa pagsusulat ng mga dulang makabayan manapa ito'y nagiging malakas na tulak upang muli't muling pamilantikin ang kanyang panitik. Bataan noong Enero 28. ang Manila-Olongapo." Julian Cruz Balmaseda Si Julian Cruz Balmaceda ay itinuturing na isa sa mga haligi ng panitikang Pilipino dahil sa malaking kontribusyon niya sa sariling panitikan. Siya ay bawian ng buhay noong Setyembre 18. Tinio . Isinilang si Balmaceda sa Orion. 1947 sa gulang na 52. Rolando S. isang dulang nagtutulak sa mga Pilipino na maghimagsik laban sa mga Amerikano. Dinakip siyang muli at ibinilanggo. mandudula. 1902 ay itinanghal sa Dulaang Libertad ang Tanikalang Ginto. Sa nobela ay mababanggit ang Himagsikan ng mga Puso at Tahanang Walang Ilaw. Ang Bagong Kusinero. itinanghal ito sa dulaang Zorilla. nag-iibayo ang tapang. Nasaan Ka. nobelista at mananaliksikwika. Ang huli niyang naisulat ay isang isang tula na ang pamagat ay Punungkahoy. Dinakip siyang muli. Mula rin sa kanyang panitik ang Sangkwaltang Abaka. Ang katipunan ng mga tulang kanyang nasulat ay tinawag niyang Pangarap Lamang. Noong Hulyo 7. Siya ay isang makata. isang dulang musikal na ang paksa ay tungkol sa pagtitipid. Pinaksa rin ni Balmaceda sa kanyang mga dula ang pilosopiya ng sosyalismo. mangangatha. Bilang parusa ay ipinatapon siya sa Olongapo at doon niya nasulat ang isa nanamang dula. Sa Bayan ni Plaridel.

Noong 1972. Si Rolando Tinio ay ang natatanging imbentor ng "Taglish" sa panulaang Pilipino.tagapuna. direktor. Sumulat siya ng kanyang koleksiyong pangmakata: Poot at Ritwal (Rage and Ritual) kung saan nanalo ng gawad mula sa Pamantasan ng Pilipinas. Nagtapos din ng maikling kurso sa sining pandulaan sa pamamagitan ng iskolarsyip na ipinagkaloob ng Sangguniang Britaniya saPamantasang Bristol noong 1968. binigay niya ang tunay na hagkis sa tula ng likas na Pilipinong nasa kalagitnaang antas ng lipunan. Nakamit niya ang Batsilyer ng Pilosopiya na nakamit niya ang dangal na magna cum laude sa edad ng 18 sa Pamantasan ng Santo Tomas noong 1955 at Pantas ng Pinong Sining sa Malikhaing Pagsusulat saPamantasang Estado ng Iowa noong 1958.Si Rolando Santos Tinio ay isang Pilipinong makata. Talambuhay Isinilang si Tinio sa Gagalangin. 1958-1975. nagkahilig si Tinio sa pagsasaayos at direksiyon sa mga kalaro para sa mga pagdiriwang nakakasuotan. sumulat si Tinio ng isa pang koleksiyong panulaan: Sitsit sa Kuliglig at dito ipinakita ang mahusay na pagkakaiba ng kanyang luma at bagong adbokasiya. Noong bata pa lamang siya. naghatid ng isang manunulat ang kanyang paniniwala sa halaga ng wikang Tagalog sa Malikhaing Pagsusulat. naniwala si Tinio na ang Inggles ay makakalagis ng mga tikha na ninais niyang magbatid para sa kanyang mga likha. nakilala si Tinio bilang magaling na manunulat na gumamit ng Inggles bilang midyum ng Pilipinong manunulat. Palagi siyang inilarawan bilang madasalin. Sa kalagitnaan ng dekada 60. Sa tugon nito. Maynila noong Marso 5. Tundo. Inilarawan ni Bienvenido Lumbera ang nalikom na ito bilang mabikas at may tunay na walang-kamatayang hagkis kung nakuha mula sa Europeong mapamunang pagsusuring pampanitikan. Sa Iowa. manunulat ng sanaysay at guro. Nagturo siya ng Inggles. Kung sa Poot at Ritwal . at sumunod ang Kagawaran ng Filipino. tagasalin. tahimik at may pambihirang talino. 1937 nguni't may pinag-ugat mula sa Nueva Ecija. dramatista. Nagtapos ng mababang paaralan sa Mababang Paaralan ng Lakandula sa Tundo noong 1948. sa isang panayam. Siya ay naging aktor ng pelikula at manunulat ng dulang pampelikula. kung saan ang mga nagtataglay na bahagi ng mga tulang Inggles na isinalin sa Tagalog. kung saan nagmula ang kanyang mga magulang na sina Dominador Tinio at Marciana Santos. at kursong sining pandulaan sa Pamantasang Ateneo de Manila. naglathala si Tinio ng isang lathalain sa pahayagang pang-iskolar naAraling Pilipino. Sa oras na ito. kung saan namuno siya ng Kagawaran ng Inggles. Siya ay isang masigasig sa paglalahok sa mga industriya ng mga pelikulang Pilipino at nawiwili sa pagtatrabaho sa mga sikat na artistang Pilipino kung saan hinangaan siya noong nasa kabataan niya. at mataas na paaralan sa Mataas na Paaralang Letran noong 1951. Filipino. Ang layunin ng lathalain ay mapatunayan ang kakulangan ng Tagalog bilang midyum ng manunulat ayon kay Lumbera. Sa pamamagitan nito. Sa pagkakataon. nagpasiya si Tinio na magsulat sa wikang Tagalog at ang produkto ng pagsubok na ito ay ang mga koleksiyon ng mga tula na kasalukuyang tinatawag na Bagay. bagama't.

namamahala. naglilikha ng mga kasuotan at nagpapasiya ng mga lapat pangmusika at iba pang mga tunog. lalo na ang Paghihintay Kay Godo. Albert Camus. isa ring aktor at direktor. William Shakespeare. mga paglalarawan ng sining at ang artista na di-gaanong may ugnayan sa pamamaraan ng pamumuhay ng Pilipino. Eugene lonesco. Oscar Wilde. Ang "kahulugan" ay nakatago sa mga tikis na kilos ng mga aktor at di-inaasahang tugon ng mga manonood. ipinahiwatig ang kanyang pananaw sa pamamagitan ng aspekto ng pagtatanghal. 1984. Siya ay ikinasal kay Ella Luansing. . Langit at lupa. Ang pagtatanghal ay ginanap sa silid-aralan sa halip na awditoryum at ginawa ni Tinio ang mga aktor na makisalamuha nang malaya kapiling ang mga manonood. at tagapagdisenyo ng entablado at kasuotan. Siya ay pumipili ng mga dula. ang baron sa Ang Ginang sa Hostel. ang awang sa pagitan ng mga likha ni Tinio sa Inggles at mga nasa sa Tagalog. nagdidisenyo ng entablado.(Rage and Ritual). Pamamahala sa dulaan Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo Si Tinio ay isa ring aktor. Nagpakita rin siya bilang aktor sa mga dula. at may dalawang supling na isa sa kanila ay aktor na si Victoria. gumaganap bilang Caligula sa Caligula noong 1988. Leonidik sa Kawawang Marat ni Arbusov noong 1986. Sa kanyang pagtatanghal ng Oedipus Rex. Teatro Pilipino Mula't sapul. nakapagsalin siya ang mga pangunahing dula nina Euripedes. Ang kanyang likha sa Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo ay ipinahiwatig ang konsepto ng aktor sa pagiging isa sa mga antutay ng direktor sa paghuhubog ng entablado. ang Sitsit sa Kuliglig ay malinaw na naglalarawan ang mga pang-araw-araw karanasan ng lumaki sa Tondo na nakatira sa kasalukyan sa kataasan ng Loyola. lalo na para sa Teatro Pilipino kung saan itinatag niya at namahala sa direksiyon mula 1975 hanggang 1992. Noong Pebrero 1992. nagpasiyang isara ang dulaang ito sa pamamagitan ng pagtatanghal ng pamamaalam na Ikalabindalawang Gabi niWilliam Shakespeare pagkatapos ng kamatayan ni Ella Luansing. at marami pang iba. Siya rin ang nagdisenyo ng entablado at mga kasuotan ng ibang mga pagtatanghal ng Teatro Pilipino. Walang tunay na "kahulugan" sa kilos at wala ring pihadong hangganan ng kuwento. Ang mga pagtatanghal ng Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo ay kanyang ganap na pananaw. Anton Chekhov. hinalili niya ang mga kasuotang Griyegona may mga makabagong rendisyong gawa sa tubong metal na inakalang ipahayag ang kaisipan ng malaindustriyang ika-20 siglo. Hinawakan niya ang mga tungkuling ito sa kapanahunan ng kanyang pagtahan sa Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo. direktor.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful