Mandudula sa Panahon ng Amerikano

Severino Reyes
Si Severino Reyes, mas kilala bilang Lola Basyang, ay itinuturing na Ama ng Sarsuwela. Isa siyang mahusay na direktor at manunulat ng dula.

Pinag-ugatan at Edukasyon
Ipinaganak siya noong 11 Pebrero 1861 sa Santa Cruz, Maynila at supling nina Rufino Reyes, isang iskultor, at ni Andrea Rivera. Siya ay ikinasal kay Maria Paz Puato at biniyayaan ng 17 anak. Sinimulan niya ang kanyang pagaaral sa Catalino Sanchez, tinapos ang kanyang hayskul at batsilyer sa sining sa Colegio de San Juan de Letran, at kumuha rin ng kurso sa Unibersidad ng Santo Tomas. Nang itinatag ang Liwayway noong 1923, si Reyes ang naging unang patnugot nito. Siya rin ay nagsilbing pangulo ng Aklatang Bayan at ginawang kasapi ng Ilaw at Panitik, kapwa mga samahan ng mga manunulat.

Karera
Sa edad na 41, si Reyes ay nagsimulang magsulat ng mga dula. Ang R.I.P., noong 1902 ang una niyang dula. Sa parehong taon, isinulat niya ang Walang Sugat (Not Wounded), na masasabing isa sa mga pinakakilala niyang akda. Ang Walang Sugat din ay naging simula ng ginintuang panahon ng sarsuwela sa bansa. Noong 1902 itinatag niya ang Gran Compañia de la Zarzuela Tagala upang maitanghal ang kanyang mga dula sa mga teatro sa Maynila pati na rin sa mga entablado sa mga kalapit probinsiya. Ang mga dula ni Reyes ay naisapelikula rin, tulad ng Walang Sugat noong 1939 at 1957; at Minda Mora noong 1929.

Si Lola Basyang
Kinalaunan, si Reyes ay naging kilala sa mga kwentong isinulat niya tungkol kay Lola Basyang. Nagsimula ang Lola Basyang noong siya ay naging punong-patnugot sa Liwayway. Nang sinabihan siya ng kanyang mga patnugot na wala ng natitirang materyales upang punuin ang isang maliit na ispasyo sa isang pahina ng magasin, kinailangan niyang magsulat ng isang kwento upang umabot sa takdang oras. Matapos na maisulat ang kwento, nag-isip siya ng ibang pangalan na maaaring ilagay bilang may-akda ng istoryang ito. Naalala niya ang matandang babae na kapitbahay ng kanyang kaibigan sa Quiapo, Maynila. Ang pangalan ng babae ay Gervacia Guzman de Zamora o mas kilala

1904  Filipinas para los Filipinos (Philippines For The Filipinos). 1923 Lihim na Kaaway Luha. 1922  Ang Bihag ni Kupido. Ito ang ilan sa kanila:  Sigalot ng mga Filipino at Americano1898. 1916 Nobela       Walang Puno at Walang Dulo. 1907  Ang Tatlong Babae. 1907  Ang Opera Italiana. Unang nailathala ang kwento ni Lola Basyang sa Liwayway noong 1925. 1911  Los ramitos de flores (Flowered Boughs).sa Tandang Basyang. 1919  Ang Tatlong Bituin. Halakhak Iba pang mga gawa  Ang Plautin ni Periking  Maryang Makiling  Ang Tatlong Prinsipe  Ang Sirena sa Uli-Uli ng Pasig  Ang Pag-ibig ni Mariang Sinukuan  Ang Orakulo ni Lola Basiang . 1911 Mga Bayani ng Pag-ibig. Ang ilan sa mga ito ay ang sumusunod:  Minda Mora (Minda The Moor). 1914  Ave Maria. matapos nito. 1923 Drama 22 drama naman ang kanyang mga naisulat. 1923  Ang Puso ng Isang Pilipina. 1908  Cablegrama fatal (Cablegram of Death). 1910 Parusa ng Diyos. 1906  Ang Bagong Fausto. ang mga kwento na sinusulat ni Reyes ay may pirma na Lola Basyang. Tuwing alas-4 ng hapon. 1923 Ang Puso ng Isang Ina. 1910  Ang Sigaw ng Balintawak. magsasama-sama ang mga kabataan sa kanilang lugar at makikinig sa mga kwento ni Tandang Basyang. Ngiti. 1905  Ang Pagbibili ng Pilipinas sa Hapon. Kaya naman. Mga Akda Sarsuwela Siya ay nakapagsulat ng 26 na sarsuwela. 1921  Ang Bayani ng Puri.

ibinaling ni Tolentino ang pansin sa pagsulat ng literatura. Reyes ang Republicang Tagalog. hanggang matuklasan ito ng mga Espanyol noong 12 Abril 1895. at lumikha ng mga dakilang akda. isang komedia na may anim na yugto. Itinanghal ito sa Dulaang Arevalo sa Sampaloc noong taong 1895. Pagkaraan ng maikling panahong paglalathala (3 buwan) ay pinatigil din ito ng mga Amerikano. Ngayon at Bukas (1902). Nadakip at ikinulong si Tolentino ng mga Espanyol. at Pampango. bumuo siya ng samahan ng mga dating katipunero. at El Parnaso Filipino. Sinunog niya ang mga ito bago siya sumanib sa Katipunan. Buhok ni Ester (1914). Taong 1875 nang siya ay isilang. isang pahayagang nalathala sa San Fernando.Aurelio Tolentino Si Aurelio Tolentino (13 Oktubre 1867 – 5 Hulyo 1915) ay mandudula. Rizal. Abad Si Juan K. Abad ay isang matalinong manlilimbag mula sa Sampaloc. Buhay (1909). Tinawag niya ang samahan na Junta de Amigos. Pagkatapos ng digmaan. ang LaonLaan na naging dahilan upang siya ay dakipin at ikulong sa loob ng isang buwan at pagreportin umaga't hapon sa military kasama ang pagbabanta na huwag nang sumulat muli. Tagalog. Nagsulat siya ng mga aklat na naglalaman ng mga tuligsa sa pamahalaan at mga prayleng Kastila. bukod sa pagiging katipunero. sinimulan niyang muli ang pagtatatag ng isang pahayagang para sa mga manggagawa. Pampanga. Sa panahong iyon itinatag nila ni Emilio S. Napili nila ang Kuweba Pamitinan na maging himpilan. noong magsimula ang himagsikan sa Filipinas. Maring (1908). Nagalit sa kanya . Bagong Cristo (1907). at orador sa wikang Espanyol. Xeres Burgos. At nang dumating ang mga Amerikano. gaya ng Kahapon. Buhay Kasama ni Tolentino si Andres Bonifacio sa paghahanap ng kanilang mga lihim na kuta sa kabundukan ng Montalban at San Mateo. Sa edad na labinganim (16) ay naisulat niya ang Senos de Mala Fortuna. Noong 1899 ay nagpalabas siyang muli ng isang pahayagan. Nang sumunod na taon. Nakasama siya sa hukbong Pilipino na nakipaglaban sa mga hukbong Amerikano. Juan K. Si Tolentino ang nagtatag ng Filipinas. Maynila. Binigyan niya ito ng pangalang DimasAlang at pinamatnugutan ng isang Dr. Sumunod na napagtuunan ng pansin ni Abad ay ang komedia na sa kanyang paniniwala ay lumalason sa isipan ng mga Pilipino. nobelista. na ang pangunahing layunin ay patalsikin ang mga Amerikano.

Rolando S. at iba pa.ang mga nagtatanghal ng komedia at moro-moro kaya isinumbong naman siya sa pamahalaan dahil sa pagtatanghal ng mga dulang Mabuhay Ang Filipinas at Mapanglaw na Pagka-alaala. Kasama sa katipunang ito ang Marilag na Guro. 1895. Sa nobela ay mababanggit ang Himagsikan ng mga Puso at Tahanang Walang Ilaw. Ginamit niya ang sagisag na Alpahol sa kanyang pagsusulat. Bataan noong Enero 28. Magsasaka. Isinilang si Balmaceda sa Orion. Budhi ng Manggagawa. Naging patnugot siya ng Surian ng Wikang Pambansa. isang dulang nagtutulak sa mga Pilipino na maghimagsik laban sa mga Amerikano. Bakit. mangangatha. Nag-aral siya sa Colegio de San Juan de Letran. kagalingang-bayan at pangkasaysayan. Ang muli't muling pagdakip at pagpapabilanggo kay Abad ay di naging dahilan ng pagtigil niya sa pagsusulat ng mga dulang makabayan manapa ito'y nagiging malakas na tulak upang muli't muling pamilantikin ang kanyang panitik. itinanghal ito sa dulaang Zorilla. at marami pang iba. Kay Juan K." Julian Cruz Balmaseda Si Julian Cruz Balmaceda ay itinuturing na isa sa mga haligi ng panitikang Pilipino dahil sa malaking kontribusyon niya sa sariling panitikan. Sa kanyang mga dula ay lalong kilala ang Sa Bunganga ng Pating. Sa gulang na labing-apat ay nagwagi na sa isang timpalak ang kanyang dulang Ang Piso ni Anita. Bilang parusa ay ipinatapon siya sa Olongapo at doon niya nasulat ang isa nanamang dula. Noong Hulyo 7. Natapos siya ng dalawang taong pagaaral ng Batas sa Escuela de Derecho. Pinaksa rin ni Balmaceda sa kanyang mga dula ang pilosopiya ng sosyalismo. Siya ay bawian ng buhay noong Setyembre 18. isang dulang musikal na ang paksa ay tungkol sa pagtitipid. Dahil sa Anak. Tinio . Dinakip siyang muli at ibinilanggo. Ang huli niyang naisulat ay isang isang tula na ang pamagat ay Punungkahoy. Mula rin sa kanyang panitik ang Sangkwaltang Abaka. kuwentista. Siya ay isang makata. Anak ni Eba. Musikang Tagpitagpi. Nang siya ay lumaya. Ulila." Ang dulang ito ay tumatalakay sa buhay ng mga bilanggo. Abad ay angkop ang kasabihang "Ang bayaning nasusugatan. Nasaan Ka. 1902 ay itinanghal sa Dulaang Libertad ang Tanikalang Ginto. 1947 sa gulang na 52. Dinakip siyang muli. Sa piitan ay sinulat niya ang Isang Punlo ng Kaaway na itinanghal naman sa Dulaang Rizal sa Malabon taong 1904. nobelista at mananaliksikwika. mandudula. Ang Bagong Kusinero. Ang katipunan ng mga tulang kanyang nasulat ay tinawag niyang Pangarap Lamang. nag-iibayo ang tapang. tumutuligsa ito sa mga nagpapautang na labis magpatubo. ang Manila-Olongapo. Sa Bayan ni Plaridel.

kung saan namuno siya ng Kagawaran ng Inggles. kung saan nagmula ang kanyang mga magulang na sina Dominador Tinio at Marciana Santos. Nakamit niya ang Batsilyer ng Pilosopiya na nakamit niya ang dangal na magna cum laude sa edad ng 18 sa Pamantasan ng Santo Tomas noong 1955 at Pantas ng Pinong Sining sa Malikhaing Pagsusulat saPamantasang Estado ng Iowa noong 1958. Noong bata pa lamang siya. Sa kalagitnaan ng dekada 60. Talambuhay Isinilang si Tinio sa Gagalangin.Si Rolando Santos Tinio ay isang Pilipinong makata. 1937 nguni't may pinag-ugat mula sa Nueva Ecija. sumulat si Tinio ng isa pang koleksiyong panulaan: Sitsit sa Kuliglig at dito ipinakita ang mahusay na pagkakaiba ng kanyang luma at bagong adbokasiya. nagkahilig si Tinio sa pagsasaayos at direksiyon sa mga kalaro para sa mga pagdiriwang nakakasuotan. Siya ay naging aktor ng pelikula at manunulat ng dulang pampelikula. at mataas na paaralan sa Mataas na Paaralang Letran noong 1951. binigay niya ang tunay na hagkis sa tula ng likas na Pilipinong nasa kalagitnaang antas ng lipunan. Sa pamamagitan nito. Sa tugon nito. Siya ay isang masigasig sa paglalahok sa mga industriya ng mga pelikulang Pilipino at nawiwili sa pagtatrabaho sa mga sikat na artistang Pilipino kung saan hinangaan siya noong nasa kabataan niya. Sa pagkakataon. Si Rolando Tinio ay ang natatanging imbentor ng "Taglish" sa panulaang Pilipino. 1958-1975. Tundo. at kursong sining pandulaan sa Pamantasang Ateneo de Manila. nakilala si Tinio bilang magaling na manunulat na gumamit ng Inggles bilang midyum ng Pilipinong manunulat. Kung sa Poot at Ritwal . naglathala si Tinio ng isang lathalain sa pahayagang pang-iskolar naAraling Pilipino. tahimik at may pambihirang talino. Sa Iowa.tagapuna. at sumunod ang Kagawaran ng Filipino. Ang layunin ng lathalain ay mapatunayan ang kakulangan ng Tagalog bilang midyum ng manunulat ayon kay Lumbera. direktor. manunulat ng sanaysay at guro. Sa oras na ito. Palagi siyang inilarawan bilang madasalin. sa isang panayam. tagasalin. naghatid ng isang manunulat ang kanyang paniniwala sa halaga ng wikang Tagalog sa Malikhaing Pagsusulat. Nagtapos ng mababang paaralan sa Mababang Paaralan ng Lakandula sa Tundo noong 1948. naniwala si Tinio na ang Inggles ay makakalagis ng mga tikha na ninais niyang magbatid para sa kanyang mga likha. Noong 1972. nagpasiya si Tinio na magsulat sa wikang Tagalog at ang produkto ng pagsubok na ito ay ang mga koleksiyon ng mga tula na kasalukuyang tinatawag na Bagay. Inilarawan ni Bienvenido Lumbera ang nalikom na ito bilang mabikas at may tunay na walang-kamatayang hagkis kung nakuha mula sa Europeong mapamunang pagsusuring pampanitikan. kung saan ang mga nagtataglay na bahagi ng mga tulang Inggles na isinalin sa Tagalog. Filipino. bagama't. Nagtapos din ng maikling kurso sa sining pandulaan sa pamamagitan ng iskolarsyip na ipinagkaloob ng Sangguniang Britaniya saPamantasang Bristol noong 1968. Maynila noong Marso 5. Sumulat siya ng kanyang koleksiyong pangmakata: Poot at Ritwal (Rage and Ritual) kung saan nanalo ng gawad mula sa Pamantasan ng Pilipinas. dramatista. Nagturo siya ng Inggles.

Teatro Pilipino Mula't sapul.(Rage and Ritual). lalo na para sa Teatro Pilipino kung saan itinatag niya at namahala sa direksiyon mula 1975 hanggang 1992. Ang "kahulugan" ay nakatago sa mga tikis na kilos ng mga aktor at di-inaasahang tugon ng mga manonood. ang baron sa Ang Ginang sa Hostel. Eugene lonesco. Albert Camus. Leonidik sa Kawawang Marat ni Arbusov noong 1986. Anton Chekhov. mga paglalarawan ng sining at ang artista na di-gaanong may ugnayan sa pamamaraan ng pamumuhay ng Pilipino. Siya ay ikinasal kay Ella Luansing. ang awang sa pagitan ng mga likha ni Tinio sa Inggles at mga nasa sa Tagalog. Siya ay pumipili ng mga dula. Pamamahala sa dulaan Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo Si Tinio ay isa ring aktor. ipinahiwatig ang kanyang pananaw sa pamamagitan ng aspekto ng pagtatanghal. at marami pang iba. lalo na ang Paghihintay Kay Godo. Ang mga pagtatanghal ng Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo ay kanyang ganap na pananaw. Sa kanyang pagtatanghal ng Oedipus Rex. namamahala. at may dalawang supling na isa sa kanila ay aktor na si Victoria. naglilikha ng mga kasuotan at nagpapasiya ng mga lapat pangmusika at iba pang mga tunog. Noong Pebrero 1992. nakapagsalin siya ang mga pangunahing dula nina Euripedes. 1984. Oscar Wilde. isa ring aktor at direktor. . gumaganap bilang Caligula sa Caligula noong 1988. Ang kanyang likha sa Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo ay ipinahiwatig ang konsepto ng aktor sa pagiging isa sa mga antutay ng direktor sa paghuhubog ng entablado. Nagpakita rin siya bilang aktor sa mga dula. Siya rin ang nagdisenyo ng entablado at mga kasuotan ng ibang mga pagtatanghal ng Teatro Pilipino. Hinawakan niya ang mga tungkuling ito sa kapanahunan ng kanyang pagtahan sa Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo. William Shakespeare. ang Sitsit sa Kuliglig ay malinaw na naglalarawan ang mga pang-araw-araw karanasan ng lumaki sa Tondo na nakatira sa kasalukyan sa kataasan ng Loyola. at tagapagdisenyo ng entablado at kasuotan. direktor. Ang pagtatanghal ay ginanap sa silid-aralan sa halip na awditoryum at ginawa ni Tinio ang mga aktor na makisalamuha nang malaya kapiling ang mga manonood. nagpasiyang isara ang dulaang ito sa pamamagitan ng pagtatanghal ng pamamaalam na Ikalabindalawang Gabi niWilliam Shakespeare pagkatapos ng kamatayan ni Ella Luansing. Walang tunay na "kahulugan" sa kilos at wala ring pihadong hangganan ng kuwento. Langit at lupa. hinalili niya ang mga kasuotang Griyegona may mga makabagong rendisyong gawa sa tubong metal na inakalang ipahayag ang kaisipan ng malaindustriyang ika-20 siglo. nagdidisenyo ng entablado.