P. 1
Mondomanila Norman Wilwayco

Mondomanila Norman Wilwayco

|Views: 1,920|Likes:
Published by misimon

More info:

Published by: misimon on Nov 09, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/08/2012

pdf

text

original

1

MONDOMANILA
Nobela ni Norman Wilwayco

2

Kay Junior, Fred, Romy, Rey at Ben Mga idolo ko mula noon hanggang ngayon.

3 Baguio 1999

Anuman ang sabihin nila, wala akong pakialam. Alam ng Diyos o ng kung sino mang nakatataas sa atin na masyado nang mahaba ang nilakbay ko. Putang ina, kailangan kong magpahinga. Kailangan kong tumigil, humimpil. Ilang buwan na „ko dito sa Baguio. Hindi ko na siguro pagsasawaan ang lugar na „to. Malamig, maraming puno, mura ang mga pagkain. O malamang, paglipas ng ilang buwan pa uli, biglang mangati ang mga talampakan ko at maghanap ng ibang lugar. Doon sa kung saan walang makikialam sa „kin. Doon sa kung saan hindi ako susundan at uusigin ng mga bangungot at ng sarili kong anino. Pero sa ngayon, kuntento ako rito sa buhay ko. May maliit na loteng kinatitirikan ng maliit na bahay, may mga tanim na gulay at marijuana, may buhay, may pera. Itong huli ang pinahahalagahan ko sa lahat. Puta, nabuhay ako ng puro paghihirap ang dinaanan ko. Ni pambili ng bagong brief, pinoproblema ko dati. Natatandaan ko noong elementary pa lang ako, kung wala siguro akong pantalon, nahubo na ang brief ko. Si ermat kasi dati, ni hindi ako maibili ng bago. Ang ginagamit ko noong nasa grade six ako, iyon pa ring brief ko noong grade one. Kaya tuloy sa sobrang lawlaw na‟t wala na talagang garter, kapag tumatakbo ko, lumililis. Nahuhubo ang magkabilang tagiliran. Kaya lang hindi talaga nahuhubo, sumasabit sa pundya ng suot kong pantalon. Ngayon, buwan-buwan bumababa ako ng Maynila para kumuha ng tseke at ideposito sa bangko, sa pangalan ko. Di hamak na masarap ang buhay ko

4 ngayon, minsan sa isang buwan lang ako kung mahirapan, kapag bumababa ako ng Maynila para “sumuweldo”. Kahit papano, nakaka-usad ako. May pangtoma, may pangtira sa mga bebot sa beerhouse, may budget ako para sa mga pangangailangan ko. Mayaman ako at hindi naghihirap. Trip ko lang talaga ang hindi gaanong malaking bahay. Katunayan, itong tinitirhan ko, nang mabili ko ito, napakaraming sira. Lumang luma na. Gumastos pa ako ng medyo malaki para lang matirhan itong bahay. Saka nasa „kin na siguro ang lahat ng sarap. Binata, may kursong tinapos, may pera, may bahay at lupa na bagamat maliit lang, matatawag kong akin. Ang kulang lang siguro dito sa akin sa Baguio, kaibigan. Ang totoo kasi, isa lang ang talagang kabatak ko rito. Si Sarge, dating militar. Kapitbahay ko. Noong minsan kasing inaayos ko ang bubong ko, biglang pumasok ng bakuran si Sarge, tinanong kung may maitutulong siya. Talagang kailangan ko ng tulong, sabi ko. Umakyat siya ng bubong. Pinagtulungan naming tapalan ng vulcaseal ang mga butas ng yero. Nung nabili ko kasi „tong bahay, butas-butas ang yerong atip. Kako, okey lang, papalitan ko na lang. Kaso, ang mahal pala ng yero. Saka, nakakapanghinayang namang palitan dahil puwede pa namang tapalan ang mga butas. Bumili na lang ako ng vulcaseal. At yun nga habang nagtatapal ako sa bubong, sabay pasok si Sarge. Pagkatapos naming mag-ayos ng bubong, pinainom ko ng dalawang bote si Sarge. Pampa-good shot sa kapitbahay. Sabi ko sa sarili ko, hanggang dalawang bote lang. Parang naiilang din kasi „kong makipag-inuman sa hindi ko talaga kilala. Ang kaso, masarap palang kakuwentuhan si Sarge. Panay ang

5 kuwento ni loko tungkol sa mga adventures niya sa army noong araw. Tinanong ko siya kung bakit siya nag-retiro. Inihatid ko si Sarge sa bahay niya (wala siyang kasama sa bahay maliban sa isang binatilyong Ifugao na pinag-aaral daw niya). uminom pa kami sa isang beerhouse sa bayan. Gumagamit ka pala nito.” “Akala mo lang „yon. Kalahating kahong beer ang naubos namin. Pero siyempre. may ibibigay daw siya sa akin. Sarge. Pagdating ko sa bahay.” sabi niya. dehins ko na kaya. may .” “Sige. mas masarap tirahin ito kung sabay tayong mag-trip. malaking tiyan. pagkatapos kong tikman ang damong bigay ni Sarge.” “Oo nga sana kaya lang. laylay na balikat. Kaya lang. Nagulat ako nang bigyan ako ni Sarge ng isang supot ng damo. “First class „yan. Tuwing gabi kasi. hanggang toma ka lang. parang ganting utang na loob. Inilapag ko sa tapat ng bintana. nagbukas ako ng sardinas tapos nilagay ko sa plato. “Walang hiya ka. “Sarge. ubaning ulo. Pumihit ako pagdating sa may pinto palabas. Ang tingin ko kasi sa kanya. Sa susunod na lang. Parang gusto ko na ring pumlasta sa kama.” “Ikaw ba. Halos gumapang na kami nang umuwi. Inaya niya akong pumasok sa loob. sa may Session Road. problema daw sa pamilya. Sabi niya. parang sitenta anyos na siya. Hindi ako makapaniwala nang sabihin niyang kwarenta‟y dos lang siya. Pagkatapos. hindi?” “Gumagamit din.” Paalis na „ko.” Umuwi na „ko. akala ko.

Wala na siguro. may bahay. Ang sabi ng mga tao sa looban. may pera. Talagang first class. dito raw talaga sa Baguio itinatanim ang mga first class na marijuana. May buhay ako. Bago ako matulog noong gabing iyon. binalak kong magtanim.6 pusang laging nag-aabang doon. habang idinuduyan ako ng hinitit kong damo. Kaya parang naging obligasyon ko na gabigabi ang bigyan siya ng pagkain. noong nasa kasagsagan pa „ko ng pagiging addict. Hindi katulad noon. Bago ako matulog. Ang sarap ng tama. iniisip ko kung ano pa kaya ang kulang sa buhay ko. Sa garden. sa pagitan ng mga tanim kong gulay. Binilot ko ang marijuanang bigay ni Sarge. .

Kung sa kamalasan ay wala talagang masisimot sa maruming paminggalan. Kung nagkataong may tutong sa ilalim ng kaldero o kaya nama‟y mayroong naglalangib-langib na asukal sa bunganga at gilid-gilid ng garapon na nakapatong sa mamantikang mesa sa kusinang walang atip ay ayos na ang gutom. ang susunod niyang gagawin ay ang humiga sa papag na amoy ihi at nanggigipalpal sa libag at surot sa loob ng kuwartong ang dingding ay butas-butas na plywood at ang bubungan ay kasalukuyang nakahimlay sa gilid ng bahay ng kanilang kapitbahay na siya nilang binabayaran ng buwanang upa para sa bahay na iyon na kung tutuusin ay mas tamang tawaging basurang hugis parisukat. Mayroon siyang mga ritwal na sinusunod. kasalan.7 Bangungot sa tahanang walang bubong Maliit pa lang si Tony ay alam na niya kung paano patahimikin ang sikmurang kumakalam. Iisipin niya ang mga pistahan. Kapag ang mainit na kanin at umuusok na adobo o kaya nama‟y sinigang na baboy ay plastado na sa isip at naglalaro na sa gunita ang mga ala-ala ng nagdaang pistahang dinaluhan. . Sa pagkakahiga ni Tony sa papag na mas akma sa tawag na bahay-surot ay ipipikit niya ang kanyang mga mata. Hindi niya alintana ang sinag ng katanghaliang tapat na diretsong tumatama sa humpak niyang mga pisngi. Ang mga gunitang ito ay ipaghehele siya sa isang masalimuot na tulog na may kakambal na mga panaginip. Una ay ang paggunita kung kailan ba huling nakapiling ang kanin. binyagan at iba pang handaang dinaluhan. kailangang gunitain ang kulay ng kanin at masasarap na ulam.

isang aparador na bigay ng kanyang tiyahin bilang regalo sa kanyang ina noong ito‟y ikinasal. Iba na ang kulay ng kanilang mga kagamitan dahil sa tama ng araw. gamit sa pagtulog. Ngayon ay tila magkakatotoo ang kanyang pangitain. Noong bago pa man sila mangupahan sa bahay na iyon. mga gamit sa kusina. at iba pang mga kagamitang kung tutuusin ay dapat nang itapon ngunit hindi maitapon dahil magmumukhang walang kalaman-laman ang bahay kung wala ang mga ito. Isa sa mga pangitain na madalas magkahugis sa kanyang imahinasyon ay ang pagkasunog umano ng bahay at ng kanilang mga kasangkapan. Ang tangi nilang gamit na sa kanilang palagay ay may tunay na halaga ay ang isang maliit na telebisyong black and white na napanalunan ng . Ilang ulit niya itong sinabi sa kanyang ina ngunit hindi siya pinapansin. kaunti lamang ang kanilang gamit. isang papag na ginawang palasyo ng mga surot na nakalkal nila sa mahabang panahong paglipat-lipat ng bahay. wala nang tiwala si Tony sa pagmumukha ng kanilang kasera. Ilang araw na rin silang natutulog nang ang atip ay ang malawak na kalangitan. Ano ba ang nalalaman ng mga anak sa mga usaping pang-magulang? At ang pagtira sa bahay na iyon ay madalas magdulot ng pangitain sa mura niyang isip.8 Tulog ang panlaban sa bitukang naghahamon. Sa araw nama‟y sumusunog ng balat ang init ng araw. na siya nilang pinaglalagyan ng mga damit. Karamiha‟y mga bukbukin. Kunsabagay. Sa gabi ay nanunuot sa buto ang lamig ng hangin. Panaginip ang tugon sa bungangang walang malamon. Isang mesang umuuga. Malaking sakripisyo ang hatid sa kanya at sa kanyang mga kasambahay.

nadatnan niyang maganang kumakain sa maruming mesa ang kanyang nakababatang kapatid. Kaipala‟y may kaaway ang kanyang ina. ano‟ng nangyayari dito?” “Huwag kang makialam dito. Nakiraan siya ng patagilid sa naghambalang na mga tao at matapos niyang tanggapin ang mga mura ng isang matandang manang na di sinasadyang natapakan niya ang dulo ng daliri nito sa paang bagong pedicure. Ang dalawang kamay ay may bahid ng kulay itim na hindi . lumayas na kayo diyan!” “Putang ina mo rin! Kababayad ko lang noong isang buwan. umuwi siya ng bahay at nadatnang maraming taong nagkakagulo sa harapan ng kanilang bahay na inuupahan. matapos ang kanyang pag-iigib. “Putang ina mo. at ito ay pinipilit nilang iligtas sa araw sa pamamagitan ng pagtatakip ng karton. palalayasin mo kami?” “Nay. Pumasok ka sa loob.” Labag man sa kalooban ni Tony ay sinunod niya ang utos ng ina. Isang araw. narating niya ang bungad ng kanilang bahay at sumalubong sa kanya ang walang kasing-sariwang pagmumurahan ng kanyang ina at ng may-ari ng basurang kanilang inuupahan. Punong-puno ng mumo ang labi at mga pisngi nito. Sa loob ng bahay.9 kanyang ina sa isang bingo sosyal. Tony. Muli niyang sinulyapan ang makapal na bilang ng mga usyosero-usyosera-mga putomga puta na talagang naghihintay ng mga ganitong pagkakataon para naman may mapanood sila at maging kaaliw-aliw na parang sine ang kanilang buhay sa looban. kumot at mga sako. Bantayan mo ang kapatid mo.

Totoo. bago pa man sila magising. Naglaway ang kanyang labi nang makita ang pritong bangus at kaning lamig na nilalantakan ng kanyang kapatid. “Tinotoo ng tarantada ang banta niyang aalisan tayo ng bubong kapag hindi tayo umalis dito. ginulantang sila ng mga mabibigat na hakbang sa kalawanging yerong nagsisilbing kanilang bubong. Pag-angat nito‟y kasamang umangat ang atip na puro kalawang. Kasunod nito‟y bumagsak sa kanilang paanan ang kalbong gulong ng sasakyan.” wika ng kanyang ina. Ni hindi niya napansing tumayo ito‟t lumabas ng bahay. Bangungot para kay Tony ang matulog na humpak ang tiyan.” Hindi narinig ni Tony ang sinabi ng ina. Kinabukasan. “Maghahanap ako ng malilipatan. Hindi nito pansin ang malalakas na sigawan sa labas ng bahay gayong ito‟y umaabot naman sa loob dahil sa nakakaawang kalagayan ng mga dingding na sa dami ng butas ay daig pa ang isang bayong na pinaulanan ng sangkatutak na indian pana. mga plastik at sako at iba pang panlaban sa mga tulo ng bubong tuwing umuulan. Nakisalo siya sa pagkain at hindi na pinansin ang awayan sa labas ng bahay. nagagawa niyang utusan ang kanyang isip na managinip ng mga pistahan at . Naglaglagan sa kanilang mga tulalang mukha ang mga alikabok at iba pang basura na ilang panahon na ring naipon sa bubungan ng bahay.10 malaman ni Tony kung putik o mantsa ng tutong. Ang kanyang titig ay nakapako sa malaking mamang nakahubad na noo‟y tinatanggal ng bareta ang nalalabing mga yero. Maya-maya‟y heto na at nakita nila ang dulo ng baretang sumiwang mula sa bubong.

11 masasarap na pagkain. Pero ni minsan ay hindi siya nagkaroon ng pagkakataon, kahit sa panaginip, na makakain ng mga katakam-takam na pagkain. Kadalasan, ang mga pagkain ay pilit niyang inaabot, at kapag halos dukwang na niya ang isang piniritong hita ng manok, o kung minsa‟y isusubo na lang niya ang balat ng litsong ang mantika ay umaagos mula sa kanyang kamay tungo sa kanyang braso, kadalasa‟y bigla siyang nagigising. Ang kanyang pagbiling-biling sa papag ay unti-unting ginambala ng isang bangaw na kumakandirit sa tungki ng kanyang ilong na wari‟y gustong sumama sa paglalakbay niya sa mga baryong nagdiriwang ng kapistahan. Putang ina! Huwag mo „kong istorbohin, hayop ka! Hayaan mo „ko, putang ina mo! Mariing dumampi ang palad ni Tony sa kanyang ilong na naging sanhi ng pagkamatay ng maitim na bangaw na gustong sumama sa kanyang panaginip, na naging sanhi rin ng kanyang pagkagising at pag-alis sa pistahan. Putang ina! Ni hindi ko man lang natikman „yung mga pagkain sa pistahan! “Tang „nang buhay ito! Itinutulog na nga lang ang gutom, iistorbohin ka pa!” Ipinikit niyang muli ang kanyang mga mata sa pag-aasam na muling makatulog. Ngunit bago pa man niya umpisahang ipaghele ang sarili‟y alam na niyang hindi na siya muling makababalik. Idinilat niya ang kanyang mga mata at maliksing bumangon. Tinungo niya ang pintuan at doo‟y kinuha ang dalawang timba at ang pingga na siya niyang gamit sa pagsalok ng tubig.

12 Sabong

Sa labasan, sa tabi ng posong igiban, nagkakaingay ang mga agwador. Ang karamihan sa kanila ay mga batang tulad ni Tony, trese anyos pababa. Ang katwiran kasi sa lugar nila, ang pag-iigib ay pambatang trabaho. Ang mga matatanda ay mayroon na dapat ibang pinagkakaabalahan tulad ng pag-inom ng bilog o lapad, pakikipagsuntukan sa mga kainuman, pagtatawag ng mga pasahero sa tabi ng mga dyip na nakapila sa paradahan. Isa itong malaking palaisipan kay Tony. Nagtataka siya kung bakit kailangan pa ng tagatawag ng pasahero gayong ang mga pasahero naman ay marurunong bumasa at kaya naman nilang basahin ang mga karatula ng dyip. Hindi na nila kailangan pa ng tagasigaw sa kanila kung saang dyip sila kailangang sumakay at kung saan ang ruta ng mga dyip na bibiyahe. Sa araw-araw ba naman nilang pagbibiyahe ay hindi lang ruta ng dyip ang kanilang kabisado kundi pati na rin ang hilatsa ng pagmumukha ng mga tsuper, kung aling dyip ang may nakakabinging stereo, kung sinong tsuper ang kaskasero at kung sino ang kung magmaneho ay mabilis pa ang pusitsit ng ihi ng isang dalagang hindi na virgin, at marami pang iba. Ang mga ito‟y kabisado ng mga pasahero sa pilahan ng dyip. Ito‟y bahagi na ng kanilang araw-araw na pakikipagbuno sa buhay. Sa poso ay nagkakaingay ang mga batang agwador. Pinagkukumpulan nila ang dalawang batang naggigirian sa gitna ng naghambalang na mga timba at galon. Ibinaba ni Tony ang tangan niyang mga timba at pagkuwa‟y nakiusyoso sa mga nanonood sa dalawang batang naggigirian.

13 O, iiyak na iyan, o! Iiyak na! Sige nga, hawakan mo sa tenga, Boyong! Hipuin mo bayag! Ha! Ha! Ha! Nagkalampagan ang mga timba na nasagi at nadaganan ng dalawang batang nagpagulong-gulong sa basang semento. Putok ang nguso ni Boyong at sumasargo naman ang dugo sa ilong ni Max. Nakatutulig ang hiyawan ng mga bata. Ang sapakang umaatikabo ay masarap panoorin habang ipinapahinga ang katawang pata sa kaiigib. Masarap ding makisigaw na tila ikaw ay nanonood ng sabong at ang iyong pinustahang manok ay ala-Fernado Poe ang tadyak ng tari habang umeere sa ibabaw o kaya nama‟y dumidiskarte ng pailalim. Ang hiyawan ng mga batang agwador ay nakatawag ng pansin sa mga istambay sa „di kalayuan at ang mga ito‟y pansamantalang huminto sa kanilang pag-iinuman upang makipanood. Tulad ng inaasahan, nadagdagan ang bilang ng mga humihiyaw. Ang mga istambay ay nagsipaglabas ng pusta at animo totoong sabungan ang nangyari sa igiban. Dalawang manok ang naglalaban. Si Boyong at si Max. Parehong walang tinatakbuhang away. Parehong matitinik sa suntukan. Parehong maya‟t maya ay nadadala sa presinto dahil sa mga kasalanan laban sa lipunan at taong bayan tulad ng pagnanakaw, pandurukot at pang-uumit ng ulam sa mga tindahan sa palengke.

14 Hindi na mahalaga ang sanhi ng away. Wala nang sira-ulong umiintindi kung sino sa dalawa ang may kasalanan. Ang importante‟y may napapanood habang nagpapahinga. Ang ingay ng hiyawan ay nakatawag ng pansin sa isang naparaang barangay tanod na noo‟y susuray-suray sa paglalakad dahil sa kalasingan. Ngunit lasing man at magaling, barangay tanod pa rin. Inawat nito ang away at tinanggap ang mga kantyaw ng mga agwador at istambay na naasar dahil sa pagkaputol ng kanilang panoorin. Pinulot ni Tony ang kanyang mga timba na kasamang gumulong nang sina Max at Boyong ay magbabag sa gitna ng igiban, at pagkuwa‟y iniayos sa pila ng mga nauna sa kanya. Dinukot niya sa bulsa ang isang stick ng Champion at nakisindi sa kanyang katabi. Malumanay niyang hinitit ang sigarilyong mapait habang hinihintay ang kanyang turno.

“Tony!” Malapit na ang tinig. “Kumusta ka na. Kayo ng mga nanay mo. Matagal na silang hindi nagkikita. Ngunit iba ngayon. para bang walang pinag-iba kung pasan man niya ang mga timba o hindi. Bagama‟t matagal niya itong hindi narinig. Nakatalikod sa pinagmulan ng tinig. Inilapag niya ang tangan niyang pingga. “Mabuti naman. Ganoon pa rin ang bigat na parang nakadagan sa kanya. Anak. Naramdaman niya ang tapik sa kanyang kanang balikat. „tay?” pakli niya. Isa na itong katotohanang matagal na niyang . Magmula noong tumuntong siya ng grade three ay hindi na niya alam kung ano ang pakiramdam ng isang taong mayroong matatawag na ama. nakakaramdam siya ng gaang ng loob. kapag ibinababa niya ang pinggang sa magkabilang dulo ay nakalambitin ang dalawang timbang puno ng tubig. Nanatili siyang nakatayo. Pamilyar sa kanya ang tinig. Pumihit siya at pinilit na mangiti. Tinawag siyang anak. kumusta na?” Kaysarap pakinggan ng salita ng kanyang ama.15 Ama “Tony!” Napahinto si Tony nang marinig ang sigaw. anak. Na para bang lumaya siya sa lahat ng problemang dala-dala niya magmula pa nang masilayan niya ang buhay sa mundo. may sundot sa tutuli ang mga katagang nagmula sa taong ilang taon na nga ba niyang hindi nasisilayan. Sa mga ganitong pagkakataon.

Tony. Mga kuwentong nagpapainit sa dugo ng kanyang ina. “Mabuti‟t napasyal ka. . Ang tangi na lang nag-uugnay sa kanya at sa ama ay ang mga kuwento ng kanyang ina. Mga kuwentong karamihan ay hindi maganda at may kakambal na mga putang ina at kupal at babaero kapag isinasalaysay ng kanyang ina. Nagdalawang isip nga ako kung tatawagin kita. Dinukot ni Tony sa kanyang bulsa ang natitirang sigarilyo at isinubo ito sa nangingitim niyang labi. Kahit ang mga kaibigan niya sa looban ay nakikita niyang paminsanminsan ay kasa-kasama ng kanilang mga tatay. sa kanya ay isa na lang itong tanawing parang sine. na hindi kailanman mangyayari sa kanya. “Anlaki mo na. sinindihan ang sigarilyo niya.16 tinanggap. Napansin ni Tony na Marlboro ang hinihitit ng kanyang ama. Nagsindi rin ito ng sigarilyo. Wala siyang ama. Gusto kong matiyak muna. “Oo nga. Kinapa niya ang kanyang bulsa.” Ngumiti lang si Tony. Napansin ito ng kanyang ama at dinukot sa bulsa ang makintab na lighter. wari‟y naghahanap ng posporo ngunit alam niyang wala siyang ipangsisindi. nagtutulak dito para dumura nang dumura sa bintana at kadalasa‟y sumasampid sa babahan ang malagkit na plemang berdeng berde ang kulay na animo hindi sa tao nanggaling kundi kay Zuma.” Patlang. Tila kapwa sila nag-aapuhap ng sasabihin. Tay?”. Kumusta na si Dino?” “Mabuti naman.

Nag-iipon naman ho ako. Hindi bale. “Hindi bale. “Kaga-gradweyt ko lang ho ng elementary.” matipid na tugon niya. Hayaan mo. Kapag nakaipon ako ng medyo sapat. Pambihira talaga iyang nanay mo. Sabi ni inay. magpapadala ko ng perang pang-aral mo. “Pasensya ka na. saka na lang daw ako maghayskul kapag nagkapera na kami. tay. Gumilid sila ng kanyang ama at naupo sa mahabang upuan sa harap ng isang maliit na tindahan. Marami naman kayong babaeng mauuwian.” Pinitik niya ang sigarilyo niyang naupos. Ikaw at saka si Dino. natural. „tay. “Nag-aaral ka pa ba?” tanong nito sa kanya. Itinuloy nila ang naudlot na kuwentuhan. papunta sa pusali sa gilid ng daanan. anak. Para makapasok ka sa kolehiyo.” Kung binibigyan mo ba ako ng perang pang-enroll. anak. kapag natuloy ako sa Taiwan.” . Dapat huwag kayong maparis sa „kin. Kaya hindi ako makakita ng disenteng trabaho. Ni hindi itinuturo sa inyo ang kahalagahan ng edukasyon. Mga matronang naghahanap ng kasiping. Mga matatandang manang na lasang amag na ang katawan at amoy burak ang pekpek. “Wala ho kasi kaming pera. Walang pinag-aralan. eh di maganda sana. makakapag-aral din ako ng hayskul. “Saan ka magha-hayskul?” “Uso pa ho ba ngayon „yon?” “Aba. Kailangan kang makapagtapos ng hayskul.17 Binitbit ni Tony ang mga timba niyang nakahalang sa daanan.

„tay. Mabuti na lang at napakiusapan ni nanay. malaki ang katawan mo. alam ko. „tay. malaki ang pagkukulang ko sa iyo. hindi tumitigil sa kadadakdak. may mabait na aleng nagpapautang sa amin. Inutusan ako ni nanay na umutang kay Almang Paybsiks. eh. . Ni hindi ako hayaang dumiskarte ng maayos.” “Salamat at naiintindihan mo ako. Nang lumaon. mahal kong tatay. mahal kong tatay? Naiintindihan mo ba ang nararamdaman ko sa tuwing makikita ko ang mga tatay dito sa looban? Naiintindihan mo ba kung paano matulog sa bahay na walang bubong? Naiintindihan mo ba ang pakiramdam ng hindi kumakain sa oras? Ikaw.” Naiintindihan? Naiintindihan mo rin ba „ko? Ha. Pambili lang ng bigas. pambili ng gamot nang magkasakit si Dino. pambili naman ng ulam at pambayad sa upa ng bahay. At alam mo ba.18 “Anak. Mabuti na lang. „tay. Sigurado „kong masasarap ang kinakain mo. Masyadong mapaghanap. walang wala kaming pera. Nang lumaon. sabi ni nanay. At naiintindihan mo rin ba ang nararamdaman ko kapag tinatanong ako ni nanay kung ano ang magandang gawin namin sa miserable naming pamumuhay? “… iyon kasi ang hindi ko maintindihan sa nanay mo. At pati na rin sa nanay n‟yo. kinukuha ni Alma ang black and white na TV dahil hindi kami makabayad ng utang. anak. Tapos kapag wala akong nadilihensyang pera. “Huwag na ho nating pag-usapan ang nakaraan. Kalahati ng kinikita ko sa pag-iigib ay napupunta kay Almang Paybsiks.” Mabuti naman at alam mo.” Naaalala ko noon. Ikaw at kay Dino. Nang lumaon.

” Ang mabuti pa „tay. anak.” Eh di. hindi ako makatulog. maparis ka sa mga Domestic Helper na pinupugutan ng ulo. Ipapanalangin ko sa Panginoong Maykapal na sana. puntahan natin ang nanay mo‟t si Dino. ang gusto ko. humuthot ka sa iba mong kabit. “…pero sabi naman ni Medy. Palaylayin mo pa lalo ang laylay na suso. tutal ginawa mo nang raket ang pambababae at panghuhuthot sa mga matrona. “…may sinasabi yung isa kong kaibigan.” Kapag nasa Taiwan ka na „tay. mabuti pa siguro‟y kabitin mo si Almang Paybsiks. Kung ano‟ng mga kailangang n‟yo Sabihin n‟yo kung ano‟ng gusto n‟yo. nakakapag-aral kaya kayo. Naaalala ko kayo ni Dino.19 “…nahihirapan din ako. Sana. Medyo malaki nga lang ang placement fee.” “Mauna na ho kayo. Palabas na kasi siya ng bansa. huwag kang bigyan ng abugado. Kantutin mo hanggang sa ika-pitong langit. Iniisip ko kung nakakakain kaya kayo ng maayos.” Tinawag ni Tony ang isa sa mga batang naglalaro sa daanan. Puwede akong sumabit. Sa gabi. . Pupunta na siya ng Taiwan. Pawilihin mo siya sa romansang marino mo. sana gahasain ka sa puwet ng mga manyakis na makakasama mo sa selda. Kapag ganoon ay baka i-absuwelto na kami sa mga utang namin. Kulang pa ang pera ko. pahirapan ka muna ng mga tarantadong singkit. „tay. Ihahatid ko pa ho itong mga inigib kong tubig. Kapag nasa Taiwan na „ko. susulatan ko kayo. kapag daw nagbayad sa kanya „yung may utang sa kanya. “Mabuti pa siguro. Sumulat kayo sa „kin. pupunan niya „yung pera ko.

Dinatnan niya ang kanyang inang umiiyak at kinakausap ang sarili. Hindi siya nakaramdam kahit isang hibo ng lungkot. ihatid mo nga ang tatay ko sa „min.20 “Omeng. Madalas ding itukso sa kanya sa looban na siya‟y anak ng pinagsama-samang semilya ng maraming demonyo. Sa pautal-utal na salaysay ng kanyang ina. Ang lumbay ay isang garbong pangmayaman. sa kanya‟y isa lang ito sa mga katotohanang bumubulaga sa kanya araw-araw. Hatinggabi na nang umuwi si Tony. Ihahatid ko lang „tong tubig. sa mga matitinong sandali ng kanyang ina. napag-alaman niya ang katotohanan sa likod ng mga naririnig niyang mga salita sa looban. Hindi siya nakaramdam ng anumang hinanakit. . dahil sa naantalang paglalaro.” Akmang aangal ang bata ngunit inambaan ni Tony ng suntok. kapag ito‟y umaalis panandali sa kabaliwan at lumalagpak sa mundo ng katotohanan. Kanginang pagkahatid niya ng inigib na tubig ay pinuntahan niya ang barkadang si Elmer. nalaman niyang ang kanyang tinuturing na ama ay hindi niya totoong ama. Matagal na niyang naririnig ang ganitong mga kuwento. Ngayo‟y sa labi mismo ng kanyang ina nanggaling ang katotohanan. Makalipas ang ilang araw. Sumusuray ang kanyang lakad sa dami ng kanyang nainom. Ang aba niyang pagkatao‟y manhid na sa sakit. inihatid ng bata ang kanyang ama sa kanila. Labag man sa kalooban. Kung sa iba‟y hapdi ang dulot ng katotohanang ang tunay na ama ay hindi mawari kung sino. Nakaubos sila ng isang boteng gin at dalawang supot ng Chippy.

nagmumukha silang tanga. Naantala ang “conference” nila ng sekretarya niya. and being on the top ten of the board exams. Saka mas masarap „yung puro “I‟ll think about it” ang sagot mo sa mga imbitasyon ng iba‟t ibang kumpanya. Umano‟y kailangan nila ng magagaling na mga engineer. Puta. hindi na „ko makakatambay. Kumbaga.” That‟s right.” Umaarte si kupal. I wish I had your brains. Marami rin akong nailathalang mga technical journal.P. Isang buwan muna „kong tumambay. Galing sa iba‟t ibang kumapanya. thesis at iba pang research paper na ngayon ay pinagkakaperahan ng mga buwakanang inang mga propesor at dean sa U.21 Systems. “That‟s right. summa. Iba na talaga ang matalino. alas-nuwebe. Nailalagay mo sila sa puwesto. and other serious shit “You must have been the envy of your classmates. naabala ang pakikipaglampungan niya sa sekretarya niyang sexy nang dumating ako. motherfucker.” sagot ko. boy. andami nang imbitasyong dumating sa „kin. database. with grades like this. Appointment ko. Ang totoo. Nang gumradweyt ako. laki ng galit ni kupal. sir. Nawawala ang pagka-agresibo nila. Hindi pa „ko gumagradweyt. Job Interview. parang nagkakaroon ka ng alas. Dapat kong namnamin ang buhay kalye. Siguro. Dumating ako ng alas-otso medya. “What. . kapag me trabaho na „ko. tulad ko.

sinagot ko ang imbitasyon.” Pinindot ni kupal ang intercom at humingi sa seksing sekretarya ng dalawang tasang kape. lima roon. “Would you like some coffee?” Sure. talo pa rin sila ng kapeng ito. malalaking computer firms. Isang sikat na insurance corporation. Nagdadalawang isip ako. tuloy-tuloy sa ilong mo.22 Mayroong pitong imbitasyong dumating sa „kin noong malapit na akong magmartsa sa graduation. kailangan daw nila ng magagaling na systems analyst. “Yes. Heto nga. Putsa. Kailangan nila ng magagaling na engineer na magbabalasa ng buong database ng kumpanya. kupal. please. Mga malalaking kumpanya. Mr. alas-nuwebe. Appointment ko nga. Nakipag-ayos ako ng appointment sa isang sekretarya. Mayroon akong natipuhan. Iba talaga ang imported. “As I‟ve mentioned in our letter. Bah. naisip ko. Para kang nakikipaghalikan sa langit habang nakasungalngal ang nguso mo sa labi ng tasa. Ang sabi sa sulat. Kahit sabihin ng mga gagong Batangenyo na da best ang kape nila. sir. Tapos ang usok. mukhang may challenge dito. Thank you. limang taon kong binuno sa college ang Electronics Communication Engineering. . matapos ang isang buwan kong pagtambay-tambay. sulit ka na. Parang nagsasawa na kase „ko sa computer. Or can I call you Tony?” Ang sarap ng kapeng imported. Amoy pa lang. De Guzman. Sa pitong imbitasyon.

” So you‟re a fucking land owner. Matagal na tayong may problema sa department na iyan. kupal? “About the database problem.” “Salamat. There will be five junior analysts and ten programmers working under your direct supervision. Napansin sigurong nakapikit ako habang humihigop ng kape. My brother just came from the province.23 “It‟s the best coffee in the whole world. The tenants till it and we share the proceeds.” anas ni kupal. I am. “Yes sir. “Kailangang ayusin ang database. Took care of the land disputes.” “We are thinking about you being a senior systems analyst of the Database Department.” Ayun! Bumigay din si kupal. “Is this imported?” tanong ko.” . My family owns a piece of land. Siguro medyo nabanas din siya dahil mukhang wala akong interes sa mga sinasabi niya. Tony… can I call you. ni hindi ko narinig na nagsalita ng Tagalog itong putang inang Batangenyong „to. it‟s from Batangas.” “You‟re from Batangas?” “Yes. manyak. “I‟m honored to be working for such a great firm like this. Mula nang pumasok ako dito sa kuwartong ito. Tony?” Sure. How about that. “Actually.

yung manager ng Computer Department. Kung ganito palagi ang nakikita ko. Ang lambot ng palad.” “The pleasure is mine. Executive assistant ko. susmaryosep. He‟s attending to some business with the mother company in New York. sir. panay ang sagi ng tingin ko sa hita niyang mapuputi. Mr. he‟s looking forward to meeting you. sumasahod. parang ngiti ng Santo Papa. boobs pa lang.” Habang nag-iikot kami ni Tess. Basta ako. siya si Tony de Guzman. Bale siya ang magiging boss mo. Ipakilala mo siya sa mga tao. Ang sarap ding ngumiti ni Tess. Samahan pa ng mapuputing hita na halos iluwa na ng sobrang ikling mini-skirt. Pakialam ko ba sa database bullshit n‟yo. At ang balakang. sir. Dali.” “Tess.24 Kayo lang. Tama lang pala na mabadtrip si kupal kung naabala ko ang session nila ni Tess. sulit na. “Tony. Tess.” “Yes. kung gumiling parang laging naghahanap ng aayudahan. “Sayang. Puta. samahan mo si Tony. “I‟ll do my best. parang gustong lumabas sa pagkakasakal ng bra at blusa.” Pinindot uli ni kupal ang intercom at tinawag ang seksing sekretarya. Tony at wala si Oscar. bagong analyst ng Database. this is Tess. Pero.” Nagkamay kami ni Tess. kung ganito lagi ang nakikita ng mga tarantadong . Panay din ang pasimpleng sulyap ko sa dibdib niyang parang nanunukso. tapos. i-tour mo siya sa department.

wala na sanang kaproble-problema ang bansang Pilipinas. Kinabisado ko bawat kurbada.25 Pilipino. Yun kasi ang kulang kay Johnny. nahulog daw sa hagdanan ang daddy niya. “…ang this will be your office. ang mommy raw ni Johnny ang nagpapatay sa daddy niya. hanggang sa mabaldado ito. Ang daddy naman niya. Siguro tatagal ng mga sampung sesyon sa kubeta. Dangan kasi‟y puro kalandian ang inatupag ng mommy niya. Pagkatapos ng trabaho. Puwedeng gawing subject matter sa pagbabate. Hindi nakakalampas sa looban ang ganito ka-iinit na mga kuwento. sakay ng wheelchair. Ang tsismis sa looban. Siguro ang sarap ng buhay. yung isa kong kabatak sa looban. puro trabaho ang laman ng utak. Napunta lang sa looban nang maubos ng mommy niya ang ibinayad ng insurance nang mamatay ang daddy niya. alam kung ano‟ng totoong nangyari. Executive Vice-President Jeffrey “Kupal” Dali. Pero sabi naman ni Johnny. Mabuti pa ang mga hindi niya kapamilya. puro sex na lang ang atupagin. Walang sikretong tumatagal.” . Natapos ang tour nang ang tanging rehistradong usapin sa utak ko ay ang mga hita ni Tess at ang nagmumura niyang mga suso. Kulang siya sa sex kaya kung anu-ano‟ng naiisip niya. Mantakin mo kung ano‟ng laking ginhawa ng bansa kung sa halip na kung anu-ano‟ng pinaggagagawa ng mga tao. Kawawang Johnny. Aktibista na si Johnny kahit noong maliit pa lang siya. sex kaagad ang laman ng isip. Hindi likas na tagalooban sila Johnny. Mas malalim magsaliksik ang mga taga-looban. Kahit baho ng may baho nalalaman. o kaya‟y habang nagtatrabaho tulad ni Mr.

Kinahapunan. Kunsabagay. Kahit nakakapit na sa katawan ko ang amoy ng burak sa looban. Pero sulit. Sana si Tess na lang. nagpatawag ako ng pulong. dalawang linggo na akong wala sa looban. “Good morning. Sila yung mga tipo ng taong isang tingin pa lang. Sa dinami-dami ba naman ng magagandang chiks dito. para hindi hassle sa trapik. Mababait sila sa akin. Makikita nila. De Guzman. . Huwag silang magkakamaling subukan ako. solo ko ang buhay ko. parang nakakalimutan ko. alam mo nang mahirap kausap. nangungupahan na lang ako ng kuwarto. hindi ko type ang tabas ng mga pagmumukha.” Bad trip. Ngayon. Natural dahil ako ang boss nila. Mr. Matapos ang ilang araw na pangungulit ko kay nanay. Iba talaga kapag may aircon. Yung iba. bakit matanda pa ang ibinigay sa aking sekretarya. mas malapit sa trabaho. Walang asungot.26 Maliit lang ang kuwarto ko. Pinulong ko lahat ng mga tauhan ko sa Database Department. Amoy mansanas. pinayagan din akong bumukod. Kako.

Pero nang mapansin niyang si Chris ay laging may pera. Si tindero naman. Ang mali naman kasi ng mga tindero ng balut. na tila ba batayang karapatan nila na bigay pa sa kanila ng Poong Maykapal ang kumain ng libreng balut kapag sila‟y lasing na. nasasaksak at napapatay. nag-isip na rin siyang umiba ng raket. Kulitang katakut-takot hanggang sa magalit ang mga lasing at gawing puta ang nanay ng kawawang tindero.27 Ang wastong pagkain ng balut Ang kaibigan ni Tony na si Chris ang nagsama sa kanya sa bahay ni Aling Sion. Kalimitan kasi. Si Aling Sion ay nakatira ilang bloke ang layo mula sa looban. Noong umpisa ay atubili si Tony. sa halip na kumaripas na ng takbo. sa mga lasenggo. May malaki siyang takot sa pagtitinda ng balut. Napaghahalata na kasi ng iba na ang trabaho niya ay trabahong pambata kahit siya‟y disi-siyete anyos na. masuwerte kung ospital lang at hindi . At komo mas marami sila. Ang siste. ayaw bayaran ng mga lasing ang kinain nila. Ang resulta. Ito at ang asawa nitong sabungero at ang kanilang labing-isang anak ay tulong-tulong sa kanilang negosyo-pagtitinda ng balut. sa lugar nila ay laging may magbabalut na nagugulpi. Kahit papaano‟y kumikita naman siya sa pag-iigib ng tubig. ay pipilitin pa ring ipagtanggol ang pangalan ni inay. hindi na sila nadala sa pagtitinda ng balut sa mga nag-iinuman. kahit lasing ay sanay pala sa babag. Kumbaga. at nang mapuna niyang siya na lang ang natitirang “matanda” sa igiban. para silang mga gamu-gamong nararahuyo papalapit sa ilaw ng gasera. Ito ay sa simpleng dahilan na sila‟y hindi nagpapautang.

napagpasyahan ni Tony na tumigil sa pag-aaral. Pumanaw ang lahat ng katinuan ng kanyang ina nang banggitin ng kanyang ama ang pangalan ng kasalukuyang kabit nito at iyong takbong iyon sa kusina at kuha ng itak ay sabay wasiwas sa kanyang ama.28 sementeryo ang hahantungan ng magbabalut sa kabila ng sangkaterbang suntok at saksak na dumapo sa katawan niya. matapos mawala nang ilang taon. hindi niya mapigilan ang sariling hindi maasar. na ngayo‟y isa nang butihing maybahay ng isang dakilang babaerong negosyante na may malaking tindahan ng tela sa Quiapo at si Klara‟y ibinabandilang parang tropeo. sentro na ng mga kantyaw si kupal dahil bukod sa saksakan na ng bobo ay mahilig pang mangulangot sa klase at pagkuway ngangatngatin ang maasim-asim na mga daliri? Kunsabagay. may bentahe rin ang pagtitinda ng balut. puwede siyang mag-aral. Mahigit apat na taon na rin naman siyang natigil mula nang magkalabuan sila ng kanyang kaklase sa grade six. Tuwing gabi lang ang lako niya. Ang habulan ay humantong sa gitna ng kalye. Pagkatapos ng grade six. Ang kanyang ama. pangit at bobo nga si Jun ngunit ang angkan nito‟y maykaya. Bakit mas pinili pa ni Klara si Jun samantalang noong sila‟y grade six pa lang. Sa araw. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. Sa kabilang banda. Isang malaking dahilan rin ang sunod-sunod na problemang dumating sa kanilang buhay. Ngunit aminado siya na hindi lang si Klara ang dahilan ng kanyang pananamlay sa pag-aaral. at mabuti na lang at may isip ang ilang matatabang pulis na noo‟y . Malaking bigwas sa kanyang gandang lalake at talino ang nangyari sa kanya. ay biglang dumalaw. Sa tuwing maaalala niya ang kanyang kaklaseng si Klara na noo‟y pinakamaganda sa lahat ng grade six sa kanilang eskuwelahan.

Dalawang araw na lang ay martsa na ng graduation. Natanggal ang . Nataong ang itinatabi ng kanyang ina na pambili ng bagong sapatos ay dinagit ni Almang Paybsiks. Ang kawawang sapatos ay bigla na lang nawalan ng buhay isang hapon habang papauwi siya nang matapilok siya sa isang nakausling bato sa lansangan.29 kasalukuyang nag-aabang ng mabibiktimang drayber at naawat din ang habulan na malamang sa hindi ay magiging sanhi ng isang madugong patayan. ang kanyang ina ay ilang buwan ding natulala at ang tanging kinakausap ay ang mga langaw na pasalit-salit ang dapo sa kanyang mukha. panlaban sa mga manyak at magnanakaw wika niya nang minsang may magtanong kung para saan ang naturang baril. isang beteranong usurero sa looban na laging nakasuot ng hapit na pantalong maong at sa hapit nitong kamiseta ay naaaninag ang dalawang karneng losyang na nakakabit sa kanyang dibdib at sa may ibabang bahagi ng balakang. Mula noon. ang ilang daang ipis na kasambahay nila. Problema ni Tony ang pambili ng sapatos. “Putang ina nila! Tamaan sana sila ng kidlat!” Isa pang malaking salik sa kanyang pagpapatuloy ng pag-aaral ay ang isang nakakahiyang insidente na nangyari sa kanya noong araw ng kanilang pagtatapos sa grade six. nakakurbada ang hugis ng isang 38 rebolber. at ang mga butiki sa kisame na malamang noong panahong iyon ay kuliling-kulili na dahil sa paulit-ulit na pagsambit ng kanyang ina ng pangalan ng kanyang ama at ng kerida nito. Kung puwede nga lang sanang gamitin ang kanyang luma ay hindi na siya mag-iintindi ngunit itong lumang sapatos ay sumuko na sa dalawang taon nitong pakikipaglaban sa lansangan at sa kanyang paang puno ng eksema‟t alipunga. sa tabi ng kanyang puwit na animo monay na inamag.

Sandaling itinigil muna ang pamisa at ang mga tao‟y saglit na sumilong sa mga nakakalat na kyosko sa gilid-gilid ng palaruan. Ang graduation ay ginanap sa malawak na palaruan ng Paaralang Bayan. Kasubuan na. likha ng cloud seeding program ng PAG-ASA. na kadalasa‟y hindi pa magkasukat ang parehong paa. Naging katawa-tawa sa mga nakakita ang sinapit ni Tony. Huli na ang lahat nang mapansin ni Tony na ang kanyang bagong sapatos ay gawa sa karton at nang mababad sandali sa tubig ay sumipsip ng sumipsip at bawat hakbang niya‟y nahihimay at nalalagas ito. Abnormal ang malalaking patak ng ulan dahil artipisyal lang ito. Matapos ang halos kalahating oras ay natapos din ang ulan at ang kanginang malalaking patak na may mga hibla pa ng yelo ay nagtapos sa mahinang ambon. hanggang sa tuluyang tumila. bawat hakbang niya papunta sa entablado.30 suwelas at lubhang nakakahiya kung ipakukumpuni kay Pablong Shoeshine dahil malamang na kapag nakita ni Pablo ang kanyang Bantex. Kinagat na niya ang sapatos na bargain. Nang nasa kalagitnaan ng seremonya‟y bumuhos ang malakas na ulan. Ang kanyang kaunting perang naiipon ay sapat lang para makabili ng mumurahing sapatos na itinitinda sa bangketa. Nang makarating siya sa mismong entablado at tanggapin ang . hanggang sa bawat hakbang niya papalapit sa kanilang prinsipal na siyang nag-aabot ng mga diploma. baka maawa sa kanya at bigyan na lang siya nito ng pambili ng bagong sapatos. Ayaw na ayaw ni Tony na siya‟y kaawaan. Nang tumayo siya upang kunin ang papel na tinalian ng luntiang laso. may naiiwang bahagi ng kanyang sapatos na karton sa kanyang dinaraanan.

“Kuya. walang puwang ang edukasyon sa sikmurang kumakalam. Ang sarap maging estudyante! Pagkakain ng hapunan ay gumayak na si Tony para maglako ng balut. Ngunit ngayon. “Angahan mo ng uyi. Muling nagkahugis sa kanyang gunita ang mga sinulat niyang formal theme. nagsuklay. Muling umusbong ang mga pormula ng siyensya sa kanyang bumbunan. Sa panghihimok na rin ng kanyang ina. Noong mga panahong iyon.” sigaw ng kanyang nakababatang kapatid. Marami pang mga suliranin na kakambal ng hikahos na pamumuhay at lubhang marami ring mga karanasang nakakahiya ang nagtulak kay Tony na kalimutan na ang kalokohang pag-aaral at magpultaym na lang sa pag-iigib ng tubig. Sa silong ng hagdan ay tinanggal niya sa pagkakakadena ang kanyang bisikletang ginagamit sa paglalako.31 kanyang diploma. uwian mo „ko ng basag. tuluyan niyang kinalimutan ang mataas na paaralan. At „di kaginsa-ginsa‟y napagtanto niya ang sarap na idinudulot ng pag-aaral. wala nang natira sa kanyang mga paa kundi ang kanyang lumang medyas na tadtad ng butas. sa kanyang paglalako ng balut. at sa isang butas sa kaliwa ay nakausli ang kanyang hinlalaki sa paa. pag-uwi mo. muling kumislap ang mga dati‟y kinitil na pangarap. Inakay niya ito hanggang sa labasan at .” pahabol ng kanyang ina habang ngumunguya ng kanin. Nagsuot ng malinis na kamiseta. at pagkuwa‟y bumaba na ng hagdan. na sa dami ng laman ng bibig ay halos mangongo sa pagsasalita.

32 pagkuwa‟y sinakyan patungo kina Aling Sion upang kumuha ng mga ilalakong balut. . Habang daan ay ginugunita niya ang mga araling kailangan niyang pagaralan pag-uwi niya ng hatinggabi bilang paghahanda sa kanilang pagsusulit sa eskwela kinabukasan.

At yung mga driver. idisenyo na ang . At siyempre. Ang kuwarenta‟y otso na pamasahe ay dapat nang gawing singkwenta. Kailangan. Ito ang isa pang masarap sa Baguio. laging buo.33 Baguio 1999 Matapos naming laklakin ang ilang beer sa ref ni Sarge. Ang totoo. Bawal yata sa idolohiya ng mga taxi drivers ng Maynila ang tumanggap ng basag na bayad. Dapat siguro. walang ibang nakakausap. Walang ibang nakikita. pakibagayan siya. naisipan naming lumigid sa mga beerhouse sa Session Road. pagbigyan ang mga trip niya. kuwarenta ang sisingilin. laging si Sarge ang bangka. Para bang nagsasayaw sa ilong ko ang amoy ng mga belyas. gusto ko. Nakakabato rin kasi yung nasa bahay lang. Kapag nagbayad ka ng isandaan. singkwenta na lang ang ibabalik na sukli. Hindi katulad sa Maynila na namimili na ng pasahero. Katorse lang ang flagdown. kapag umiinom. Kahit na sa bahay ko kami uminom. Saka hinahanap din ng katawan ko ang ispiritu ng beerhouse. Gumuguhit sa dila ko ang linamnam ng sisig. nakakasawa na ring kausap si Sarge. lagi pang tenk yu ang sukli. sampu ang cut-off sa pagro-round off ng mga numero. Para bang lagi kong pinipilit ang sarili ko na tumawa sa mga jokes niya. meron akong binobola. Kaya sinimot namin ang mga bote namin at nag-abang ng taxi sa labas. ibinabalik kung magkano man ang sukli mo. Malaki na ang bente singko pesos. Kapag sumakay ka ng taxi. mura lang ang babayaran mo. Kung trenta‟y singko pesos.

Luwa ang mata ni loko. Tumango ako. umiskor na naman si Sarge sa mga private rooms sa itaas ng beerhouse. kainitan na ng mga nagsasayaw. Kaya nga kami nagpunta sa beerhouse para tumebol. samantalang kung ikukumpara sa puke ng iba kong mga naging syota. Para bang yung excitement ko nang pumasok kami ng beerhouse. Alangan namang yung sa mga naging syota ko. para mo nang ikinumpara ang baratillo sa Baclaran sa mga boutique ng SM o Robinson‟s. Akala mo ginto ang puke niya. Pero hindi kay Christy. dapat sampu-sampu ang andar ng mga numero. Mataas kasi ang singil ni loka. At siyempre. biglang nabuhusan ng tubig na may yelo. pinapapunta sa isang hotel. Ang ganda pa naman sana nung chick. Palagay ko. „yung puke ni Christy ang baratillo. kausap ng isang kung sinong pilato. Sabi ng manager. naghihintay na raw ng sundo ang chick. yung type ni Sarge. Tinanong kung magtetebol kami. Medyo nabadtrip ako. Kailangan pa bang itanong iyon? Inginuso ko sa manager ang isang babaeng nakaupo sa may bar. napalitan ng libog. Umorder kami ng beer at pulutan.34 metro ng taxi para umangkop sa sistema ng paniningil. humahataw na sa dancefloor. Baka mamaya. Pagdating sa beerhouse. lumapit na sa amin ang manager. Suot ni Christy ang malandi niyang bikini. Inabutan namin si Christy. Binagayan ng malilit na bra na halos utong na lang ang natatakpan. yung kalasingang nararamdaman ni Sarge. Parang bigla akong nabitin. Kinontrata ng isang kostumer. Maya-maya. .

Baka nga kung itatabi kay Ai-ai delas Alas. Ang isa ko namang kamay. Eh kesa naman magmukha kaming tanga ni Sarge. Sa lakas nilang magsiinom. marami namang datung. Patango-tango lang ako sa mga salitaan ng mga katabi ko. kaya nga ako nasa beerhouse dahil sawang-sawa na ako sa mga kuwento ni Sarge. nakakatatlong ladies‟ drinks na sila. nakatingin lang sa mga nagsasayaw. Pinipilit niyang mangibabaw sa mga kuwentuhan. Kumakapal ang bilang ng mga bote sa mesa namin. kahit pangit. Putsa. Tsinita. . Panay din ang bangka ng kuwento ni Sarge. Kahawig ni Chin-chin Gutierrez. Abala ang isang kamay ko sa paghimas ng legs ng katebol ko. Hindi puwedeng itebol dahil may darating daw na sundalo. naka-reserve. anlalakas umorder ng drinks. Tang inang mga burikat na ito.35 Hindi lang ako. Mga bote ng serbesa at mga baso ng ladies‟ drink para sa mga putang katebol namin ni Sarge. Okey na rin „tong katebol ko. iisipin mong para silang galing sa disyerto at noon lang nakarating sa bayan at nakakita ng inumin. Kundi tungkol sa happenings ng mga sundalo. Pati yung type ni Sarge na nakasuot ng pulang bikini. Wala kaming choice kaya pinagtiyagaan na lang namin yung mga babaeng hindi pa naikokompromiso. tungkol sa mga tanim niyang marijuana sa garden niya. makikita kong iba ang hitsura ng putatsing na iyon. Nakakaisang beer pa lang ako. Pero sigurado ko. ni walang nahihipo kahit legs man lang. baka mas piliin ko pa si Ai-ai. itinawag na kanina pang hapon. At least si Ai-ai. kapag maliwanag at kapag hindi ako lasing. Pero hindi ako nagpatangay.

o. si Sarge ang humihimas sa binti niya. Akala yata ng belyas na „to. Hindi kasi kita dahil madilim sa ilalim ng mesa. “Yang kasama mo.” hirit ni Sarge.” anas nito kay Sarge. Parang mga galamay ng gagamba ang mga daliri ko habang pahimas-himas sa mapuputing hita ng mga puta.” Nasamid ako. “Oo nga naman. Pinigilan ko. Pinagmamaramot pa niya‟ng binti niyang dumaan na sa maruruming kamay ng kung sinu-sinong kupal. “Huwag mo namang bastusin si Cha-cha. . Hindi ko malaman kung lasing na o talagang sinusubukan lang ako. Natawa ako. ah. Akala yata. talagang badtrip na „ko.” “Bakit? Gaano ba ka-seryoso „yang relasyon n‟yo?” tanong ko. Biglang bumara ang beer sa lalamunan ko. sayang. Biglang pinalis ang kamay ko‟t nagsumbong kay Sarge. nakahalata na ang chick. Tony. pasigaw. Noong umpisa‟y okey lang sa katebol ni Sarge. Tony. Pero nang ikumpas na ni Sarge ang dalawa niyang kamay. Pinipigilan ko na lang ang sarili ko‟t baka bigla kong mapatay „tong mataray na putang „to. baka maisuka ko pati yung mga kinain ko nung tanghali. Muntik na akong masuka. huwag mong bastusin „tong katebol ko. bilang pagdidiin sa punto ng kanyang kuwento. Para kang nakakalalake.36 abala sa paghimas ng legs ng katebol ni Sarge. nanghihipo. Sa puntong ito. Tang ina talaga „tong si Sarge. papatulan ako ni Sarge. “kung ayaw mong bastusin ko „yang katebol mo. “Hindi ka pa ba kuntento kay Candy?” hirit uli ng belyas ni Sarge.

Napapikit ako habang sinasalsal ng belyas na si Candy ang ari ko. iiskor. Meron daw. Hinimas-himas ang binti ko. Ayos na iyon. Kinindatan ko si Candy at nasakyan niya. naghubad na si Candy. Tang ina. pampaalis lang ng sakit ng puson. Binayaran ko ang bill ng kuwarto. hanggang sa dumako sa mabahong kepyas ni Candy. Naghuhumindig na si Junior. Naghubad na rin ako at lumapit kay Candy. Gusto na yatang lumipad at dumapo sa naggugubat na kepyas ng belyas. para tuluyang matanggal ang kabadtripan ko. Parang nakaramdam naman ang katebol ko. Medyo nadismaya ako sa amoy. Hindi ko dapat patulan „tong mga mababaw na kasama ko. Inamo-amo ako.37 Pinilit kong magpa-cool. Kung anumang hawig niya kay Chin-chin Gutierrez. Walang itinira maliban sa stockings na kulay itim. Gustong-gusto nang kumawala sa mapanupil na brief. Pagpasok na pagpasok namin sa kuwarto. Pagkatapos. nakakabawas ng init ng ulo. Inuna kong dilaan ang mga daliri sa paa. Kinausap ko ang manager. Inumpisahan ko na ang ritwal. binawi lahat ng masangsang niyang amoy. Mabango lang ng kaunti sa duryan. Short time. Pabagsak kaming humilata sa kama. Parang pusit na ibinabad sa Elmer‟s Glue tapos saka sinindihan. paakyat ng paakyat ang mga halik ko. Tinanong ko kung may bakante pang kuwarto sa itaas. Nakakakiliti. binuksan ko ang pundilyo ng pantalon ko‟t ipinasok ang kamay ng katebol ko sa loob ng pantalon ko. Hindi na ako nagpaalam kay Sarge. Ang ginawa ko. Sabay kaming tumayo at humakbang papalapit sa bar. Hinalikan ko siya. Basta ako. . bahala na siya sa trip niya.

Putsa. sinahod ko ang kamay ko sa bibig ko. Kitang-kita ko ang paglabas ng mga buo-buong pulutan. Lumabas ako ng beerhouse at naglakad-lakad. Kumbaga. Naisip ko. Paglabas ng suka. Nakita ko rin ang mga hibla ng lomi na kinain ko sa pub. Naisip ko. Bago pa man ako nakarating sa pinto. Pinigilan ko ang sarili ko dahil parang ang sarap tadyakan ni Candy. Nakatulog na ako sa may pintuan. Pagkatapos ko. kahalo ng mapanghing serbesa. baka maimpeksyon lang ako sa sala-ulang putang „to. . sa labas ay maririnig ang malanding tugtugin at maaaninaw ang magaslaw na pagpapalit-palit ng mga pulang ilaw. nagsisi ako. Naisipan kong doon ibuhos ang mga kabadtripan ko. kakakain ko lang ng lomi na iyon. bumulwak na ang buong sikmura ko. Baka magkasakit ako. Kinain ko. ni hindi ko naisipang gumamit ng condom. Lasang lomi. Nadaanan ko ang isang maliit na pub. Itinutok ko na ang ari ko sa mabahong kepyas ni Candy at saka umayuda hanggang sa labasan. para akong may hawak-hawak na isang dakot na lomi. Pagbaba namin. Sa muling paghilab ng tiyan ko. maraming tumama sa kamay ko.38 Itinigil ko na ang romansang marino. wala na akong dahilan para manatili sa club na ito. ano kaya ang lasa ng lomi na kakakain lang ngunit isinuka? Isa lang ang paraan. Sayang. Magmamadaling araw na ng pumasok ako sa tarangkahan ng bakuran ko. nakita ko si Sarge na ka lips-to-lips si Cha-cha.

dinalaw namin siya sa city jail. nakaka-jockpot sila ng imported. bagong kamiseta. at gin na nakalagay sa bote ng Seven-up. madalas kaming mag-away sa igiban. Madalas kaming magkagalit. dinalhan namin ng yosi. Gabi-gabi nga raw. para kasing kapag miserable ang pamumuhay ng isang tao. pagkain. Ganoon naman sa looban.39 Mutya Sa buong looban. Kahit noong mga bata pa kami. magkaibigan bukas. nang may pinatay siyang Amerikano na ninakawan niya ng pera. . ang pinakaayaw niya‟y magkaroon siya ng mga kaaway na magdadagdag lang sa sandamakmak na problemang pinapasan niya. Mas okey nga si Max. Kumbaga. mga guwardya ang nagbebenta. kasama ni Max sa selda yung isang manyak na anak ng politiko. pero nagkakasundo rin. madalas kaming magkaasaran sa inuman. dinalaw namin siya ni Elmer. Kase. at noong medyo nagbinata kami. kase kahit papaano. sa haba ng panahong itinira namin dito. Nang malipat siya sa Munti. At kapag dinadalaw iyon ng mga kamag-anak. higit pa ng kung ilang libong beses. hindi lang galit ang nararamdaman ko sa kanya. Napahiya nga kami dahil sabi ni Max. Ang magkaaway ngayon. isa lang talaga ang kinamumuhian ko. Sa tingin ko. nakakasundo ko. Iyon daw ang tagabili ng alak. Noong nakulong si Max. Si Mutya. iyon ang nararamdaman ko kay Mutya sa tuwing makikita ko ang hilatsa ng pagmumukha niya. marami daw alak doon. Kung mayroon mang damdamin na higit pa sa galit. lasing sila.

Ang totoo. Anak siya ni Mang Mario na tulad ng karamihan sa mga tatay sa looban. Si Mutya ang panganay na anak ni Mang Mario. noong bagong lipat lang kami sa looban. walang permanenteng trabaho. at ganoon din naman siya sa akin.40 Itong si Mutya. at minsan nama‟y tagatawag ng mga pasaherong sasakay sa mga nakapilang dyip sa paradahan. Ewan ko ba. namana niya sa ama niya ang kagandahan ng tabas ng mukha. minsa‟y katulong ng karpintero. Malamang. guwapo si Mutya. “maligayang pagdating sa impiyerno! Ako nga pala si Lucifer. ng . Di hamak na magandang lalake siya kumpara sa ibang binata sa looban na karamiha‟y basta na lang nagkaroon ng mukha. hindi ko nakasundo. magmula nang magkita kami. Paekstra-ekstra rito. pagkatapos maghakot ng mga gamit. galit na kaagad ako sa kanya. Ang totoo. nang tanggalan kami ng bubong doon sa dati naming inuupahang bahay. paekstra-ekstra doon. At sa dalas ng paglipat-lipat. kahit minsan. Hahaha!” Sampung taong gulang pa lang ako noon pero hindi ko na mabilang kung ilang beses kaming nagpalipat-lipat ng tirahan. hindi kausap dahil paaskad ang tono ng pananalita. Madalas kasi kaming mapalayas dahil hindi kami kaagad nakakabayad ng upa. may kumausap sa akin.” sabi ni Mutya. Noong bagong lipat kami sa looban. umistambay ako sandali sa tindahan sa tapat ng bago naming uupahang bahay. na para bang basta na lang ginawa ng Diyos na wala nang pagsasaalang-alang pa sa sining. Minsa‟y kargador. “Bago lang kayo rito. Bumili ako ng sigarilyo at hindi pa man malay na manamnam ko ang usok sa bibig ko.

Hindi ko pa alam noon na mutya ang pangalan niya. parang nakakaloko.” mahinang sabi niya. Lalo na ang hirit ng mayayabang. at hindi sa mga lalake. bistado ko na ang hirit ng mga tao. At kung ang isang lalake‟y ginawang mutya ng looban. na ako‟y hindi marunong magpatumpik-tumpik. napagtanto ko na na si Mutya ay institusyon ng kayabangan. “Bakla ako?” parang nagtatakang balik ng tanong niya sa akin. parang pakiramdam ko. nanunulay ako sa makitid na tulay ng diplomasya. Tama ba ang narinig ko? ”Ikaw ang mutya rito?” paniniyak ko. Ang tingin niya. karaniwang ikinakabit sa mga babae.” sagot niya. Ang pagiging mutya kasi. Parang masyadong deretsa. “Oo. mahina pero tumagos sa pandinig ko. “Bakla ako?” ulit ni Mutya. nangangahulugang bakla. Noong unang kita ko pa lang sa kanya. Kalilipat lang namin at ayokong lumikha kaagad ng kaaway hanggat hindi ko pa tantyado ang likaw ng bituka ng mga taong nakatira sa lugar na lilipatan namin.41 pangangapa sa mga bagong kapitbahay. “Ako nga pala si Tony.” sabi ko. hindi magalang ang tanong ko. Iyon ang pakiramdam ko nang tingnan ako ni Mutya. “Ako ang mutya rito. . Nagulat ako nang sabihin niyang siya ang mutya ng looban. bobo ako na nakikipag-usap sa isang taong nakukulitan sa akin. walang pagdadahan-dahan. Pero iyon naman din ang gusto kong ipadama sa kanya. Tumingin lang sa akin si mutya. Alam ko. “Bakla ka?” tanong ko.

Medyo malaki at malaman kumpara sa akin. tinatanong ko kung bakla ka.” paglilinaw ko sa kanya. layunin kong ibahin ang takbo ng usapan. Pero sa tantya ko.42 Nakatingin lang ako sa kanya. Ang sabi ko. hindot ka.” tanong ko. kung anuman ang mangyari. Umaasa lang akong sasabihin mo rin kung ano ang pangalan mo. sinabi ko sa iyo. “Putang ina mo! Anong sinasabi mong bakla ako?” “Hindi ko sinasabi. kaya ko siyang labanan nang parehas. na makikipagkilala ka rin sa akin. “Huwag mo kong minumura. “Bakit mo gustong malaman kung ano ang pangalan ko? Bakit?” “Wala lang.‟ sabi ko sa kanya. sabi ko sa sarili ko. tinatantya ang magiging reaksyon niya sa tanong ko.” “Putang ina mo. sabi mo mutya ka ng looban. ano ang pangalan mo. “Putang ina mo. lalake ka. bakit sino ka ba para kilalanin ko?” Hindi ko na talaga gusto ang tinatakbo ng usapan. “Eh putang ina mo pala eh. Eh. ako ang mutya rito sa looban. . Bakit mo naman naitanong kung bakla ako? Mukha ba akong bading? Kumekembot ba ako kapag naglalakad? Ha?” “Naitanong ko lang kase. kabago-bago mo rito ang yabang mo.” “Siyanga pala. “Bakit? Lalaban ka?” Tama na. Tinantya ko ang katawan ni Mutya. Paano ka naging mutya ng looban?” “Hindi ko sinabing mutya ako ng looban.” parang naghahamon na sabi ni Muya. Tony ang pangalan ko.

bata. Makalipas ang ilang sandali. sa bintana. sabi ko sa sarili ko. may pangilan-ngilan na ring taong nanonood sa amin. Naghihintay na may mangyari. “Kuya. Kung hindi ka nakakatikim ng leksyon doon sa lugar na pinanggalingan mo. nananahimik ako rito talagang sinundan ako ng away. Naghubad din ng kamiseta si Mutya. nagsalita siya. dito sa looban marami kang leksyon na matututunan. eh!” “Baki nga? Lalaban ka? Ha? Gusto mo. ang may-ari ng tindahan.” Napalingon ako. hinahanap ka ni nanay. . “Hoy. Away kung away. away kung away. Tang ina. Wrong timing. kung mag-aaway kayo. Sige. “Putang ina mo.43 “Huwag mo sabi akong minumura. Pagkuway naghubad ako ng kamiseta at isinampay sa sandalan ng upuan na nakalagay sa labas ng tindahan. doon kayo sa malayo juwag dito sa tindahan ko. Sa yugtong ito. kinakapa ang kapasidad ng bawat isa. Pagkahubad ng kamiseta. tapusin na natin ngayon dito sa tindahan ni Aling Eppie. Unang-una ang leksyong ituturo ko sa iyo!” Okey. Hinitit ko ang sigarilyo ko at pinitik ang upos patalsik sa kanal. pinatunog niya ang kanyang mga daliri sa kamay habang walang patid ang pagkakamasid sa akin. Si Dino.” Dumungaw ang ulo ni aling Eppie. hindot! Magdadala pa kayo ng kamalasan sa negosyo ko!” Nagtitigan kami ni Mutya.

” Hindi na ako nakapagpigil. Lumipad ang mga kamao. Hindi ko nakita ang paglipad ng kamao ni Mutya. makakabasag na naman sana ko ng mukha. hindot ka!” Nasira ang konsentrasyon ko sa sigaw ni nanay. umikot ang paningin ko at natumba ako. kailangang umuwi ka na. natumba ako at pinagtatadyakan naman ako ni Mutya. Malaks si Mutya at medyo nagkulang ako nang tantyahin ko siya mula ulo hanggang paa. “Tony. Sinamantala ito ni Mutya. bulls eye sa lalamunan. “Baka may gagawin pa kayo ng nanay mo. nakatulong ng malaki sa akin. Baka magkakantutan pa kayo ng nanay mo.” “Sayang. tinatawag ka na ng nanay mo. kasama ng mga hiyaw at boo ng mga taong nanonood. “Tony!” Boses ni nanay. Natuklasan na niya ang pinagkakaabalahan ko. Hindi ko pinapadapo sa kahit na anong parte ng katawan ko ang lumilipad niyang mga suntok.” “Di bale. Nang tumama sa akin. pinaulanan ako ng suktok at nang matalisod ako sa nakausling bato sa daanan.” anas ni Mutya. . eh. pare sa susunod na lang natin ituloy.44 “O. sentrong sentro sa ilong ko. paano „yan.” sabi ko “kung saka-sakali. putang ina ka! Tigilan mo yan. Isang pamatay na suntok ang tumama sa leeg ko. Ilang sandali akong hindi makahinga. Ang pagkakatuklas ko na may ibubuga siya at di tulad ng karamihan sa mga mayayabang na wala naman talagang binatbat. Lalo akong naging maingat. Pinalis ko ang kamay ni Dino sa braso ko at sumugod kay Mutya.

Naramdaman ko. at narinig ko ang boses ni nanay. . Tuluyan na akong natulog. maraming bumubuhat sa akin. umiiyak at humihingi ng tulong. naghintay ng panibagong round ng mga tadyak na tatama sa katawan ko. Wala. binubuhat ako.45 Ilang sandali akong pumikit. At narinig ko ang pag-aalisan ng mga tao.

Pakiramdam ko. Palibhasa‟y block section. Eh ako. nakikisakay ako dahil kahit papaano dumaan din ako sa pagkabata. malapit nang kapitan ng talaba sa bayag. Hindi na baleng bilyon ang kinurakot ni loko. kalimita‟y palaro-laro ng baraha na may maliitang pusta habang tumatagay ng gin. Ako. trese anyos pa lang ako nag-iigib na ako ng tubig. Ayos lang. Maiingay. pati ako tinutukso. nakatuntong ng kolehiyo dahil sa tulong ng isang trapong kupal na mala-bilao ang lapad ng malalaking tainga. Kaya hindi ko talaga masakyan ang mga kaklase kong ambabata. Wala na akong panahong makipagtuksuhan. Tipikal na freshman. At ang ayoko pa. Medyo asiwa ako noong mga unang araw dahil ambabata ng mga kaklase ko. Na kesyo raw bagay ako at ang isa nilang kaibigan. Kung meron mang mga gimik. Minsan bigla kong naisip. kahit papaano‟y pinartehan niya ako. Noong nagbibinata . ang mga edad nila ay naglalaro sa disisiyete hanggang disinuwebe. Napasok ako sa scholarship foundation niya. Hindi ko maintindihan ang mga trip nila. hindi na baleng maraming naghirap dahil sa mga ninakaw niya. Sila ang tipo ng mga estudyanteng hiyawan ng hiyawan at tuksuhan ng tuksuhan.46 Mga milagro sa pamantasan Kahit papaano‟y may silbi rin ang mga trapo. na kaklase rin namin. para akong isandaang taong gulang na kumpara sa mga kaklase kong malamang na hindi pa nakakaranas na tumanggap ng matitinding bayo mula sa tadhana. beinte-dos anyos na. ganito ba ako noong bata ako? Ang alam ko kasi.

napasok sa UP! Puta. Ang erpat ni Elmer. Noong ako‟y medyo tumanda.47 ako. Suwertehan talaga ang buhay. Wala rin kasing tao sa bahay nila. Noong gabing bago mag-exam. ang kaulayaw ko‟y mga timba. Puro Bandera ang binabasa niya. Ang mga kapatid naman ni Elmer. law. Gabi-gabi ay doon natutulog sa kerida niya. maraming mga hambog sa haiskul na pa-intelektuwal pumorma pero hindi naman pumapasa sa entrance exam ng UP. ang matalik kong kabatak ko sa looban. at iba pang libro. Hindi ako nakasubok man lang na magkaroon ng permanenteng allowance gaya ng mga kaklase ko. nasa Singapore. physics. ang akay ko‟y bisikleta sa paglalako ng balut para maitawid ang pag-aaral sa haiskul at para makatulong kina inay. Iba talaga „ko. Ilang gabi akong nagpuyat sa kababasa ng grammar. Kunsabagay. Halos mamemorya ko pa ang isang kumpletong set ng encyclopedia nina Elmer. sinasamantala niya ang pagkakataon. Biro mo. At dahil ang asawa ay kasalukuyang nasa Singapore at nagpapaalila sa mga singkit. talaga namang pinaghandaan ko ng husto ang exam. Iyon nga ang nagpadala ng encyclopedia sa pag-aasam na sana‟y mahilig sa pagbabasa si Elmer. Pero si Elmer nama‟y „ala talagang hilig sa pagbabasa. Ang kapatid ko ako rin ang taga-abot ng baon. isang magbabalut. nakatambay ako kina Elmer at nagbubuklat ng encyclopedia. chemistry. . may kabit. Siya na nga lang ang hindi pa nag-aasawa kaya nakatira pa rin sa bahay ng magulang niya. may mga asawa na. math. Noong gabi bago mag-exam. Ang ermat niya. doon ako natulog kina Elmer. ang alam ko.

Baka nga pinakamataas na marka pa ang makuha mo. Baka hindi ko maiugnay ang sarili ko sa buhay akademya. Pakapalan talaga ng mukha dahil ako ang pinakamatanda sa klase. „kako sa sarili ko.48 “Putang ina. Kayang kaya mong ipasa ang lintek na eksamin na iyon. Sa pangkabuuan. may tiwala ako sa sarili ko. Hindi pa rin maalis ang kaba ko. May tiwala ako sa iyo. Nag-inuman kami ni Elmer at ang pangamba sa buhay akademya ay nalusaw sa pait ng hinyebra at ang mga alalahanin ay kasamang pumailanlang ng usok ng marijuana. Gaya ng nabanggit ko. ah. Ang kinatatakot ko ay ang pamantasan mismo. mahirap isipin kung ano ang magiging sitwasyon ko roon. Hindi kaya ako maging katawa-tawa roon? Bahala na. pare. Siya si Wayne Banners. maputi. sabi ko sa sarili ko. “Huwag kang kabahan.” sabi niya. kaya ko namang magpasensya. Ilang taon na ba akong nasa lansangan? Noong haiskul. Tutal. Masyado na akong darang sa buhay kalye. kinakabahan ako. Mahirap isipin kung ano ang mangyayari sa akin. mayabang. “Pare. puhunan ko lang ay kapal ng mukha at konting balut na panlangis sa mga teacher. Natatakot ako. kabisado mo na yata „yan. mga bata pa iyang mga iyan. wala namang problema sa mga kaklase ko. Gaya ni Elmer.” sagot ko naman. Pero itong kolehiyo. Maliban sa isa. Hindi siya Pilipino. kasi mura ang edukasyon dito . Matangkad. Pero hindi ako kinakabahan na baka bumagsak ako. Kaya lang narito sa Pilipinas.

lahat na lang ng makita niya dito sa Pilipinas. kinokomentaryuhan niya. na sinang-ayunan naman ng mga bugok na kaklase kong Pinoy. Ang ayoko sa lahat. Na kesyo hindi na raw aasenso ang Pilipinas dahil tamad ang mga tao rito. Hindi ko ito mapapalampas. Kahit papaano‟y may katotohanan naman sa sinasabi ng tao. na muli ay sinang-ayunan na naman ng mga kaklase namin at ng propesor. na sinang-ayunan naman din ng propesor naming Ilokano. at marami pang iba. ang taong mayabang. May sinabi siya tungkol sa mga iskwater. mga bondat na pulis. Sa mga pulubi. Ang masama pa. laging present sa mga sinasabi niya ang mga iskwater. taong grasa. Sa paglikdaw ng mga araw ay pasama nang pasama ang timplada ng mga salita. may nakikita siyang hindi maganda sa Pilipinas at sa mga naninirahan dito. mga manggagawang nagpapahinga sa trabaho. Mayroon lang akong hindi mapalampas. . Okey lang. na kesyo raw ang gobyerno natin ay isang malaking trahedya. Sa bawat araw na nilikha ng Diyos.49 kumpara sa edukasyon sa bansa niya. mga empleyadong tamad. Hindi ko nagustuhan. Itong si Wayne. Masama ang timpla ng mga salita.

i-sexual harrassment nila mukha nila. Hindi ako bulag o bingi para hindi ko malaman „yon. alam ko na kung ano‟ng nilalaman ng mahabang memo na natanggap ko. Ano ba ang pakialam ng hindot na kupal na iyon kung paano ko i-handle ang mga tao sa database. Malaki ang suweldo kaya lang nakakabawas ng respeto sa sarili ang . kung siya nga. na may mga tauhan akong nagrereklamo. From the office of Mr. Tang ina. Pinalabas ko lahat sa kabilang tenga. Pinag-usapan na namin yon. manager pa lang ang inaabot kong posisyon. closed-door meeting. hindi nakakatulong sa pagbubuo ng harmonious relationship. maghapong nakaupo. lalo na sa mga babaeng clerk. Nilamukos ko ang memo at tinapon sa basurahan. Tang-ina. pinag-abutan na ko ng animo kabuteng pagsulpot ng napakaraming branches ng kumpanya sa buong bansa. Pinagrereport ako sa office ni Dali. Pero hanggang ngayon. Lunes ng umaga. Hindi ko pinansin noon yung mga sinabi niya. yung mga sexist remarks ko. Overall Vice-President ng Computer Department. mula sa isang walang ka-kuwenta-kuwentang weekend. Isa pa. at may memo na naghihintay sa akin. limang taon na ko dito sa punyetang opisinang ito. heto ko‟t nagreport sa opisina. nagdudulot ng tensyon. Jeffrey Dali. Executive Vice-President. Operations.50 Sexual harrassment and more serious shit More or less. Putsa. Sabi niya. Tang-ina. RE: MALICIOUS BEHAVIOR AND SEVERAL CASES OF SEXUAL HARRASSMENT. 2. sumusuweldo ng katakut-takot. si Oscar Letigio. binanggit na sa akin noon ni Kupal No.

Kahit na ang epekto ng pag-aayos ay lalo lang nagpapasagwa ng hitsura. sige pa rin. Kung bakit ba naman kasi.51 maalalang hangga‟t buhay pa‟t kasalukuyang sinusuyo ang mga empleyadong nauna sa akin. sabay tago ng lipstick niya sa drawer. Nakadagdag ng badtrip ko ang makita ang mukha ni Lorna.” nahihiyang sagot niya sa akin. Paglabas ko sa may pintuan. Ernie “The Fucking Encyclopedia” Baron. “Hindi naman ho.” bati ko. the ultimate . “Lorna. Bah. puwedeng itanong kay Mr. lalong nadagdagan ang kabadtripan ko nang makita ko ang sekretarya ko na naglalagay ng lipstick.” “Ano‟ng hindi? Sa kislap pa lang ng mga mata mo. ah. sanay na siya sa mga hirit ko. hanggang sa mapromote ako nang ma-promote at hanggang sa itigil na ang pag-promote sa akin at makulong na sa kalagayang manager. makakaasa akong sa kanila mapupunta ang promotion at hindi sa akin. Isa itong malaking palaisipan ng buhay.kasabay ko lagi ang matandang bruha sa mabagal na pag-akyat ko corporate shit. si Lorna na ang sekretarya ko. Medyo namula si Lorna. alam kong may pinaghahandaan ka. mula pa noong mag-umpisa kong magtrabaho. Heto pa ang isa kong natuklasan. mukhang may pinaghahandaan ka.” Hindi siya kumibo. kapag pala patanda nang patanda ang isang tao. kilala yata akong numero unong alaskador at master of sexual harrassment. nagiging pala-ayos. Wala siyang masabi. Kung papatulan niya. baka mapahiya lang siya lalo. O malamang. Hindi pala cute sa mga matatanda ang mag-blush. Naisip ko.

para makapang-asar. Yung isa. hinihintay na ho kayo ni Mr.” “Sino. Hindi ko kasalanan iyon.52 sexist man. dalawa sa sekretarya ni Dali ang may pangalang Tess. may memo na dumating galing sa Personnel Department. Wala akong pakialam sa hika ng iba. yung babaeng payat na walang boobs at namumutok at nagmamantika ang mukha sa dami ng umusbong na acne at taghiyawat. si Maritess. yung malake dyoga?” Napalunok si Lorna. Hanggang ngayon. ipinagbabawal na ang pagyoyosi sa loob ng building. nakakadalawang tawag na rito yung sekretarya niya.” “Sinong sekretarya?” tanong ko.” pakli niya. si Tess na seksi. “Boss. tinanong ko pa rin si Lorna para makasiguro at siyempre.” hirit ko. at kahit alam kong si Tess ang tumawag. “Yun hong maganda. Wala siyang ibang hangad kundi ang umalis na ako‟t pumunta sa dapat kong puntahan. nang sa gayon ay maituloy na niya ang ginagawa niya. Daig ko pa ang kabastusan nina Tito. Dali. Vic and Joey ng Eat Bulaga kapag kinukulit nila ang mga seksing dancer na umiindak-indak habang naghohost sila ng Eat Bulaga.” “Sinong Tess. kasalanan „yon ng mga magulang nilang hikain na . yung isa naman. Isa lang ang masasabi ko sa patakarang iyon. Nagsindi ako ng sigarilyo. “Mula ho nang dumating kayo. Tatlo ang sekretarya ni Dali. Unfair daw sa mga hindi naninigarilyo na nasu-suffocate sa usok ng iba. hindi pa rin siya nasasanay sa mga hirit ko kahit mag-lilimang taon na niya akong pinaglilingkuran. Noong isang buwan. “Si Tess ho.

Kapansin-pansin ang biglang pagtuwid ng upo ni Lorna. Bakit hindi ho ba bagay sa akin?” “Hindi. Hindi ako naging manager para pagsabihan ng kung sinong unggoy sa Personnel na hindi ako puwedeng manigarilyo sa loob ng building. “Lorna. hindi kaya nasobrahan ng kapal ng lipstick mo?” “Hindi nama ho makapal.” “Bakit. Sa halip na gumanda ang hitsura mo. boss? Maganda naman ho itong lipstick ko.53 ipinamana sa kanila ang mga personal nilang mga sakit na nakalkal din nila sa kanilang mga nuno. Umupo ako sa isang kanto ng mesa ni Lorna habang ninanamnam ang sigarilyo. Galing pa ho ito sa Hongkong. nagmukha kang pokpok na walang pera. parang pinapak ng sanlibong manyak. Lagi siyang tensyonado lalo na kapag ganitong hindi ako nagsasalita ng tungkol sa trabaho. Mawawalan sila ng mahusay na engineer. Ang hirap siguro ng ganoon. Mawawalan sila ng mahusay na manager. Sa buong kasaysayan ng kumpanya.” Kitang-kita ko ang pagtaas-baba ng lalamunan niya. Gagawin niya ang lahat ng pagkukunwari para lang huwag ko siyang mapagbalingan. Binuksan niya ang drawer niya at hinugot ang isang folder. mas kilala sa tawag na Tony. Kapag talagang pinilit nila „ko. ah. Tingnan mo nga iyang labi mo. Ngayong ito ay nasa pamumuno na si Engr. ah. mag-re-resign ako. yung bigla ka na lang mapapalunok kahit tuyong-tuyo ang bibig mo. Kunwa‟y may hinahanap siyang file.” “Makapal. Antonio de Guzman. . ngayon lang nagkaroon ng kaayusan ang Database Department.

hindi ito nagpapakopya sa mga exams. Doon ko pinapatay ang yosi kapag sa labas ako ng opisina ko naninigarilyo. Siya rin „yong tipo ng taong sumisipsip sa mga propesor. Kitang-kita ko ang biglang pag-alis ng tensyon ni Lorna. Isa siya sa mga kinamumuhian ko sa department. Nakakapagtaka. Sarili lang niya ang iniisip niya. humihimod sa tumbong ng mga dekano at walang ibang pinangarap kundi ang maging corporate kupal kapag nakapagtapos na siya sa kolehiyo. Siya yung tipo ng taong “may matayog na ambisyon”. Sa flower vase. inalis na niya ang mga bulaklak na laman ng flower vase para bigyang daan ang upos ko. Pupunta raw siya sa Accounting Department. inilagay ko sa loob ng flower vase ni Lorna. yung isa kong supervisor sa Database.54 Nang maubos ang yosi. patay agad ang baga dahil may tubig sa loob. Pero sa kabila nito. madalas sa labas sila kumakain. Nang makita niyang nauupos na ang yosi. Tumayo na ako‟t humakbang papalayo. ang mga katulad ni Dante. Ang mga tulad ni Dante ang nagpapayaman sa mga doktor na ang espesyalisasyon ay liposuction. Sigurado ko. Nakasakay ko sa elevator si Dante. Pupunta ako sa office ni Dali. mayroong kusina na kumpleto sa kasangkapan. Hindi ako kumibo. Alam na rin ni Lorna ang gagawin ko. wala kasing ash tray sa mesa ni Lorna. noong estudyante pa lang itong hindot na ito. ang sipsipin ang mga ekstrang taba ng mga propesyunal na hindi nagbabanat ng buto at maya‟t maya ay kumakain sa mga matapobreng mga café at fastfoods. kalimitang umookupa ng magagandang apartment. .

55 Una‟y tamad silang magluto. Pangalawa, gusto nilang makipagtsikahan sa mga tulad nilang gago na kumakain din sa mga matapobreng kainan. Pero hindi lahat ng katulad ni Dante ay nagpapasipsip ng taba. Marami din sa kanila ang malalaki ang mga katawan, produkto ng mga work-out gym at pagkaing pang-diyeta na kadalasa‟y lasang diyaryong ibinabad sa tubig. Paghinto ng elevator sa third floor, lumabas na ako. Ni hindi ko narinig yung pahabol na sabi ni Dante. Pinipigilan ko ang sarili ko, Lunes ng umaga at sobrang init na ng ulo ko. Baka kung ano pa ang masabi ko kay Dante, makatanggap uli ako ng memo. Pagpasok ko sa foyer ng opisina ni Dali, medyo nabawasan ang init ng ulo ko. Wala ang dalawang sekretarya, malamang ay inutusan ni Dali. Si Tess lang ang naroon. Nakatuwad siya, may hinahalungkat na file sa pinakailalim na drawer ng filing cabinet. Tuloy tuloy ako sa pintuan ng opisina ni Dali. Nang mapadaan ako sa nakatuwad na si Tess, tinapik ko siya sa puwet. Narito na pala ang buong cast ng show, naisip ko nang makita ko ang mga tao sa loob ng opisina ni Dali. Naroon si Oscar Letigio, boss ko. Naroon ang head ng Personnel. Naroon din ang ilang abugado mula sa legal department. May ilang mga taga-Claims, mga mukhang pamilyar sa akin. Naroon din yung isang sekretarya ni Dali, yung matighiyawat, nakaupo sa isang gilid, may hawak na bolpen at steno pad. “Good morning, Tony,” bati ni Dali. “Good morning,” sagot ko. Nagpasukan kami sa maliit na conference room sa loob ng opisina ni Dali. Inumpisahan ang paglilitis.

56

“Tony, siguro naman, I assume na nabasa mo na ang memo, kaya alam mo na ang agenda natin ngayon,” bungad ni Dali. “Yes sir. Ang hindi ko lang alam, may jury palang magsasakdal sa „kin.” Nagtawanan ang iba sa sinabi ko. Puke ng ina n‟yo, sa loob-loob ko. Pare-pareho lang naman tayong nagsisikap para ma-promote at madagdagan ang sahod nang may panustos tayo sa kanya-kanyang bisyo. Kung umasta ang mga buwakanang inang mga ito, akala mo, wala silang katarantaduhang ginagawa. At least ako, walang inililihim. Alam ng lahat ang mga kabulastugan ko. “Before anything else, gusto kong ipaalam sa iyo na this is an informal talk,” dagdag ni Dali. “There‟s no need to become too professional. Afterall, we‟re one big happy family here.” Tarandtado! Hindi ko kayo kapamilya. At ano‟ng informal talk ang pinagsasasabi mo? Bakit kaharap ang mga manager ng Computer Department? Bakit kinukuha ni Maritess “No Boobs” Garcia ang minutes nitong meeting? “Hindi namin alam kung ano ang mayroon sa iyo. Sa totoo lang, ngayon lang naging maayos ang Database Department. Dati, sala-salabat ang mga records. Hindi magkasundo ang Database at Claims. Sabi ng Claims, walang record ang ilang claimants. But when you came, things started to become good. In fact, it‟s a lot better this time. Tingnan mo na lang ang efficiency ng Claims. Dumarami ang clients natin, umaasenso ang kumpanya. And for that, we are very proud of you. I think Atty. Matias of the Legal Department will take it from here.”

57 LEGAL DEPARTMENT: May mga empleyadong nagsampa ng kaso laban sa kumpanya. Isinampa sa Department of Labor. Mabuti na lang, itinimbre sa „tin nung contact natin doon. Nakausap na iyong mga nagsampa ng kaso. Napakiusapan ni Oscar. Ikaw ang tinuturo nila. I hate to say this but they said, masyado raw bastos ang pakikitungo mo sa kanila. Matagal ka na raw nilang inerereklamo kay Oscar kaya lang wala daw aksyon. Dahil doon, inireklamo nila ang buong kumpanya. Tony, you‟re bringing all of us down. CLAIMS: Kapag may mga inquiries ang claimants, madaling naipoprocess. Thanks for a good database systems. Kaya lang, marami ring reklamo sa iyo ang mga empleyado ng Claims. There are times that nababarado rin ang inquiries. Well, that‟s part of the system. At least, madaling nasosolusyunan. Ang problema, may mga ugly remarks ka daw sa tuwing may clerk na pupunta sa office mo for signature. I‟ll give you an incident. Last week lang, may clerk na galing sa office mo, bumalik sa Claims, umiiyak. Inisulto mo raw siya. Tinanong mo raw siya kung gusto niyang kumain ng lollipop. Habang nagtatanong ka raw, nakasapo ang kamay mo sa ano mo. Sa testes. OSCAR: Same with Romy. Yung mga clerk na pumupunta sa department mo. Ayaw na raw nilang pumasok sa office mo. Iniiwan na lang sa secretary mo ang mga documents for signature. Kaya

58 lang, kung minsan, kahit highly confidential ang mga dokumento, iniiwan na lang nila sa desk ni Lorna kahit wala siya doon. CLAIMS: ’d rather…. *%$#@! DALI: Tony, ϕ ϕ  ϕ ϕ  ϕ◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ ϕ
 άӂ℥ ∰ ♂ ╳women’s◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ άӂ℥ ♂♂♂∰ ♂  ϕ ╳even ϕ  άӂ℥ ∰ ♂!in our modern times………

Sa ilalim ng mesa, kubli sa paningin ng mga nakapalibot, nakakuyom ang mga kamao ko. Ginugunita ko ang mga panahong inaagrabyado ako ng lipunan. Itong mga taong ito, itong mga ito, ito ang mga nagpapakasarap sa gitna ng taggutom ng mahihirap. Itong mga taong ito na kailangan pang magpasipsip ng taba para lang magkahugis ang mga katawang binundat sa kakakain ng mga pagkaing mga mahihirap din ang siyang lumilikha. Itong mga taong ito na sinusunog ang kilay sa tennis at golf, mga sports na ang layuni‟y hindi palakasan kundi pasosyalan at pagandahan ng kotse. At sa kanilang mga salu-salo, salusalong puno ng plastikan at pagkukunwari, sa kanilang mga halakhakan at pagandahan ng mga asawa, sa kanilang mga batuhan ng paniniwala, mga prinsipyo, na ang tanging nangingibabaw ay hungkag na ligaya, iisa ang nagbibigay ng direksyon, at ito‟y ang kulay ng pera at amoy ng capital. Kilala ko ang mga taong ito. Sila ang noong maliit pa ako‟y baka nagbato sa akin ng barya. Sila ang mga taong matataas, sa kanilang mga palasyo‟y bingi sila sa mga iyakan sa paligid. Sarado ang kanilang mga bintana sa hiyaw ng mga nagugutom sa kalye. Pinid ang kanilang mga pinto at hindi handang

You are under a lot of stress lately. this is for your own good. . guguho kayong parang lumang bahay na pinagpag ng malakas na lindol. ngunit laging handa kung tulad nila ring nakaaangat ang ibig tumuloy. Pagkatapos ng paglilitis. Bago pa „ko magtrabaho rito. Pasensyahan na lang. Pull yourself together.” “Sama ka sa aming mag-golf sa Sunday. Makikita n‟yo. dumeretso ako sa opisina ko. Welcome to the 21st century. Pina-cancell ko ang lahat ng appointments ko. Wake up! Punyeta! Tang ina nilang lahat. Kailangan nating maging politically correct in these modern times. Antonio de Guzman. “Are you with us. Ganoon pala. so far?” “Tony.59 tumanggap ng aarugaing maysakit. Pero huwag kayong mag-alala.” Kawawa naman ang mga hindot na ito. At pag-alis ko. Mr. Ini-lock ko ang pinto. mawawala na „ko rito. ha.walang kamalay-malay na sa nalalapit na panahon ay sasabog silang parang bulkan. Kung ganoon palang mas mahalaga pa sa inyo ang mga pipitsuging mga babaeng clerk na karamihan ay ampapangit din naman. sana hindi n‟yo na lang ako binigyan ng trabaho. Ilang panahon na lang. Tang-ina nila. alam ko na kung pa‟no kayo sisirain.

Hindi ko alam kung bakit hanggang ngayon. sa kabila ng mga pananakot ko sa kanya. kalaro niya. si Malou. Pero ang tarantado. Heto na nga ba ang sinasabi ko. kung ibenta ang anak niya. Puta. ganoon na lang. na ayon sa kanya‟y may pasalubong raw sa kanyang pansit. Basta. Puta. kailangan daw ng masahe. Alas diyes na ng gabi wala pa rin si Dino. Iyun nga. nagpaalam na magmamasahe raw sa amerkanong kaibigan ng tatay ni Toto. Dapat daw na mahiya ako kay Dino dahil ako ang mas matanda pero mukhang mas masipag si Dino sa akin. Tang inang bugaw na tatay. sa tuwing madaraan ako kina Aling Esper. Akala mo kung gaano nila ka-kailangan ang pera. naroon. Kapag ganitong lumalalim na ang gabi at wala pa ang kanyang bunso. duda na talaga ko. ma-lalake o babae. umuwi ng bahay kagabi. . Ang inay. binubugaw ang mga anak. kasama ang mga regular niyang katomaan. hinihintay ang pagdating ng kanyang bunso. nakatanghod sa bintana. Ngayon. hindi makaupo ng maayos. Hindi na lang ako kumibo sa mga pasaring ni inay dahil baka humaba lang. nagpagamit pala sa kanong bakla na kakilala noong tatay ng kalaro niya. Ang putang ina. trese anyos nang unang biyakin ng kung sinong kostumer. dumudugo ang wetpaks ni kupal. Ang panganay niya.60 Dino Si Dino. Itong si Dino. Tinanong kaagad ni inay kung ano‟ng klaseng masahe. Ako. ayaw pa rin ni Dinong lumubay sa kasasama kay Toto. wala lang talaga akong magawa. Madalas kong pagsabihan iyang si Dino na huwag magsasama kay Toto dahil alam ng buong looban ang raket ng tatay ni niya.

” Iika-ikang pumasok si Dino sa kuwarto. nagpakantot iyan sa puwet. Siguro. alam na niya rin ang iskor kung bakit ganoon ang kilos ni Dino. may itatagal ang inay. nay. “Ano ka ba. Pagsaluhan ninyo ni kuya. Ang kuwarto‟y isang bahagi ng bahay na natatakpan ng isang manipis na kurtina. eh. saka unti-unting inilapat ang tiyan sa banig. ang sinumang makipagtalo sa kanya‟y baka hindi niya tantanan magdamag. Doon sa . saka padapang pumlasta sa banig.61 malamang sa hindi. Kinabahan si inay. ikaw na bata ka. Mag-aalas-dose nang dumating si Dino. eh.” “Eh bakit tila pagod na pagod ka. “Matagal ho kaming nagmasahe ni Toto. Tama ang inay. inay? Para ka namang engot. Kung sa bungangaan. kung paano siya lumuhod muna. hawak niya sa kaliwang kamay ang isang marusing na supot ng pansit.” “Ano ba ang pinaggagawa mo doon sa bahay ng kano?” “Nagmasahe po. Tumayo ako‟t pumasok sa kuwarto. bakit ngayon ka lang?” tanong ni inay. “Susme. may masakit ba sa iyo?” “Wala ho. nay. Heto‟ng pansit. “Kumain ka na ba?” “Oho. inay. Alam mo namang kaya masakit ang katawan ng gagong iyan. anak. “Dino. kaya‟t kitang kita namin ni inay ang tila hirap na hirap na kilos ni Dino. Pagod lang ho ako. anak? May masakit ba sa iyo?” Hindi ko na matiis ang naririnig ko. Ang kanang kamay niya‟y nakaalalay sa dingding nang pumasok siya ng bahay.” sagot ni Dino.

Kung gaano ko pahalagahan ang sarili ko. Puta. Kay Dino. At si inay. Huwag niya lang hayaang maubos ang pasensya ko sa kanya. ganoon din ang pagpapahalaga ko sa pamilya ko. sa lahat ng ayoko. namumuro na sa akin iyang putang inang buwayang iyan. Lumabas ako ng kuwarto at sumuba sa sahig. At lumabas ng pinto. “Saan ka pupunta?” tanong niya. Maliksi si inay.62 amerikanong pinagmamalaki ni Toto na mabait daw at lagi siyang binibigyan ng pera. Nakita namin ang pag-agos ng dugo mula sa puwet ni Dino pagapang sa hita. Nakahain doon ang pansit na dala ni Dino. Nagsuot ako ng kamiseta. Maya-mayay narinig ko silang nag-iiyakan sa kuwarto. yung inaagrabyado ang pamilya ko.” sagot ko. “Maniningil ng pautang. Iyang si Almang paybsiks. Sa malas.” Pagkasabi nito‟y hinablot ko ang salawal ni Dino. kahit kupal na kapatid at madalas akong kontrahin. t-shirt ko pa ang nadampot. Bago pa man ako makalabas ay nakahawak na sa braso ko. walang sinumang puwedeng umagrabyado o bumastos sa kanya hanggat buhay pa ako. Kumuha si inay ng kamiseta sa karton na pinaglalagyan namin ng mga damit. at idinikit ito sa pinanggagalingan ng dugo. walang makakagalaw sa kanya dito sa looban nang hindi tumitikim sa mga dila ng kamao ko. . Nilukot ni inay ang t-shirt kong kasalukuyan ko pa lang kinukumpleto ang hulog sa utol ni Boyet.

” Lumabas ako ng bahay. binibiktima. Ako ang kuya niyan at dapat lang na harapin ko kung sino mang hudas ang gumawa niyan kay Dino. masalubong ko kahit isa sa mga may atraso sa akin. madadagdagan pa ang gastusin natin. ang bunso n‟yo.” “Putsa namang buhay. Sana magkaroon bigla ng riot dito sa looban. ha. Nanginginig ang posporong hawak ko habang nagsisindi ako ng sigarilyo. Hindi magiging mapayapa ang pagtulog ko sa gabi kung hindi ko maipaghihiganti ang sinapit ni Dino. ang sitwasyon. Mga batang walang kamalay-malay. Wala akong nakita kahit isa sa mga kabatak ko. Ang sa akin lang. inabuso. Dapat makaganti. huwag kang gagawa ng gulo. Sana mayroong maghuramentado. Naglakad ako papunta sa may labasan. Lalo na iyong ganitong klaseng galit na bunga ng pagkaagrabyado at walang katiyakan kung paano makakaganti.” “Hindi sa ganoon.63 “Tony. Sana. ipinagdarasal ko na sana‟y may biglang maghuramentado dito sa lugar namin. parang bale wala lang sa inyo. Hamo nang lumamig muna ang sitwasyon bago tayo umaksyon. hindot ka. Sinasabi ko sa iyo. . Pumunta ako sa tindahan at bumili ng sigarilyo. wala akong ipangpa-pyansa sa iyo kapag nakulong ka. Mahirap talagang magpahupa ng galit. Para naman magkaroon ako ng dahilan para manuntok. Tony. Putang inang mga kano iyan. baka may gawin kang masama. Sana masalubong ko si Mutya. kapatid ko. „to! Tang ina nakita n‟yo na ngang ginahasa sa puwet iyang anak n‟yo.” “Nay. Kapag ganitong mainit ang ulo ko.

Para bang tumatanda na lang bigla. isinasama ang mga anak nilang lalake sa bahay nina Domeng. Putang ina. siguro‟y panahon na para turuan siya ng leksyon. Tanginang Toto iyan. nang umuwi si Domeng na tatay ni Toto. Malamang na nandoon si Max. kapag bumabalik na sila. bumubuga ng dugo. pero pagbalik nila. At si Domeng. siguro‟y ang daming batang umiyak ng ihi at sumuka ng tae at ang mga puwet nila. Panay ang bigay ng barya sa mga bata habang umiinom sila ni Domeng sa bahay nila. Minsan. parang si Dino. isinasama ni Domeng sa bahay nung kano. Doon sa bahay na iyon. para nang matanda. At lalong tang ina yung erpat niya. . may kasamang kano. At ang kapalit. Napakabait nga ni kupal. Mula noon. hindi ko mapapalampas ang ginawa ng amerikanong iyon kay Dino. kailanman. Yung putang inang kano. malulutong na dadaaning mapupunta sa bulsa ng mga sugarol at lasenggong magulang. Higit kanino man. parang nawawala ang espiritu ng pagkabata. Tanginang kano iyan. namimigay ng kendi. mga sampu hanggang trese ang edad ng mga bata. Kalimitan. nakatira sa isang subdibisyon na puwedeng lakarin mula sa looban. Yung mga batang looban na binugaw ng mga nanay o tatay nila. lamog na ang mga katawan at kung mag-isip. si Max ang maaasahan ko sa mga ganitong pagkakataon. yung mga nanay dito sa looban.64 Nang maubos ang sigarilyo ay binagtas ko ang daan papunta sa bilyaran.

Tinangay ang pitaka ng kano at ang relos nitong mamahalin. . napagtripan daw ng mga addict. binugbog at halos malumpo daw ang kawawang si Domeng. makalipas ang isang buwan. yung ikinukuwento nila hindi sa mga taga-labas kung hindi sa kapwa nila taga-looban. si Domeng naospital. At hindi halos malumpo kundi talagang nilumpo si Domeng at siguradong hindi na siya makakalakad at hindi na maigagalaw ang kalahati ng katawan. ang tunay na nagyari kay Domeng ay hindi napagtripan ng mga addict kung hindi kinulata ng isang addict.65 Isang linggo ang lumipas. yung pinaniniwalaan talaga ng nakararami. Pero ang tunay na balitang-looban. Ang kano. Masuwerte nga kung maigalaw pa nito ang kalahati ng katawan. Ang sabi sa balitang looban na ikinukuwento ng mga taga-looban sa mga taga-labas. Malamang na hindi na ito makalakad pang muli. robbery ang motibo. Ang sabi sa imbestigasyon ng mga pulis. natagpuang patay sa labas ng isang beerhouse.

Nakahiga sa pagitan ng unahan at hulihang gulong ng bus ang kanyang ama. Walang kibo. . laman at dugo. Maya-maya‟y pumailanlang ang malakas na iyak. na para bang ang tinitingnan niya‟y hindi isang tao kundi isang kakaibang uri ng insektong noon lang niya nakita. Nanatili siya sa kanyang pagkakaluhod. Dumako ang paningin niya sa mukha nito at saglit na natigilan siya sa namasdan. Pinagmasdan ni Alma ang lahat nang ito. naisip niya. Marahil ang pinag-iba lang ay ang pagkakapilipit ng isang hita nito. Ang lansa ng dugo at lamang nakabilad ay nanunuot sa kanyang ilong ngunit ito man ay hindi niya iniinda. ng kanyang guwapong ama. Marahil ay sinundo sa talipapa ng mga taong nakasaksi sa aksidente. Nakamata siya sa bangkay ng kanyang ama. Lumuhod siya at hinipo ang noo‟y malamig nang hita ng bangkay. „Di niya pansin ang naghalu-halong amoy ng mga nakikiusyosong mga tao. ang opisyal na arawang pahayagan sa looban Matagal bago rumehistro sa utak niya ang mga pangyayari. Nakapaligid sa basag nitong ulo ang pira-pirasong utak. ay nagmistulang salbabidang butas at walang hangin. Dumating na pala ang kanyang ina. Malilikot na Taliba. nagmistulang tuod sa harap ng isang malaking trahedya. Nangingintab sa tama ng araw ang basag nitong bungo. na parang mekanikong kinukumpuni ang ilalim ng sasakyan. „Di niya alintana ang anasan ng mga taong nakapaligid sa kanyang nilalangaw na ama.66 Adbentyurs ni Almang Paybsiks Inilathala sa Makakating Dila. ng kanyang mabait na ama. Ang mukha ng kanyang ama.

Natural.” hiyaw ng kanyang ina. Sabi ng kanyang ina‟y ituring niya raw si Artemio bilang pangalawang ama. Nang minsang umalis siya nang hindi tinitiyak kung luto na ang kanin. At minsan na siya nitong pinasok sa silid habang . lagi namang huli kung magsidating ang mga pulis. Ngayo‟y may bago siyang “ama-amahan”. ang kinakasama ng kanyang ina. na parang anak na lang si Artemio ng kanyang ina. parang kuryenteng dumaloy sa buong katawan niya ang panghihinayang. Pinaiikot-ito ng pinaiikot. ang kanyang amain. Natuto na siya sa karanasan. At ang sampung taon nilang pagsasama‟y „di na muling madadagdagan. Marahang dumaloy ang luha sa magkabila niyang pisngi. Namataan niya ang isang batang pinaglalaruan ang hulihang gulong ng yupiyuping bisikleta ng kanyang ama. Noong umpisa‟y naiilang siya dahil sa laki ng agwat ng edad ng kanyang ina at ni Artemio. At bigla. nakatikim siya ng malalakas na palo sa puwit at mahahapding kirot sa singit mula kay Artemio. Marahan siyang tumayo at pinagmasdan ang mga taong nakapaligid. Panghihinayang dahil sampung taon lamang niyang nakapiling ang kanyang mabait na ama. Wala pa ring dumarating na pulis. Nagpamanhid sa binti niya ang pagluhod. sabay subsob at yakap sa ngayo‟y nanlalamig nang bangkay. naisip niya. Tatlong taon na ang lumikdaw mula nang maaksidente ang kanyang ama.67 “Ilyong! Ilyoooong!. Naiilang din siya dahil pakiramdam niya‟y iba ang mga titig sa kanya ni Artemio. Tiniyak niya munang inin na ang sinaing bago siya bumaba ng hagdan at lumabas sa tarangkahan.

At hindi rin usapin kung pumasok ito ng kuwarto habang siya‟y nagbibihis. Wala naman talagang malaking usapin kung iisiping si Artemio ay kinakasama ng kanyang ina. na kung minsa‟y lumilihis ng bahagya at napupunta sa hindi nito dapat puntahan.68 nagbibihis siya. Hindi niya naiiintindihan kung bakit siya pinapalo. Na para bang hindi nabuyangyang sa malalaking mata ng kanyang amain ang mga pinakatatagu-tagong bahagi ng katawan niya. Ngunit ang mga hikbi niya‟y tila nagdudulot ng tuwa sa kanyang amain. Ngayo‟y tiniyak muna ni Alma na inin na ang sinaing. Lalo pa nitong nilakasan ang bawat hambalos at lalo pang dumalas ang pagkurot sa kanyang singit. Nagalit ito nang matikman ang kanin. Ni hindi na ito nagtanong sa kanya. Bandang huli‟y natanggap na niya ang mga pangyayari. sa pagitan ng pagpapalit ng ilaw ng trapiko. na nitong huli‟y napapansin niyang dumadalas. tinatanong kung nasaan ang suklay. Ang mayroon lang ay isang bitin ng lumang kurtina na itinakip sa isang kanto para magsilbing bihisan. Gusto niyang tumili noon ngunit biglang nagsalita si Artemio. Nang umuwi si Alma noong gabing iyon ay bigla na lang siyang pinaghahampas ng walis tambo ni Artemio. Nagtatanong na para bang wala naman talagang nangyari. Pagkuwa‟y bumaba na siya ng hagdan. Umuwi si Artemio galing sa trabaho nito sa konstruksyon bandang hapon. Minsan nga‟y nangyaring nahilaw ang kanin. Kipkip niya sa isang kamay ang kung ilang buhol ng sampaguita na ilalako sa kalsada. At bago pa man siya makabuwelo para umilag sa mga susunod na hampas ay naramdaman na niya ang mga daliri ni Artemio sa kanyang singit at kinukurot siya doon. Umiiyak siya. dahil wala naman talagang silid sa parisukat nilang pamamahay. .

Ngunit sa paris niyang wala naman talagang mapagpipilian. Iyon ay dahil siya. Nakakahiya naman sa kanyang amain kung siya‟y hindi magbibigay ng pera sa bahay. karamihan sa mga kalaro niya sa looban ay nananahi na ng mga damit-pambata sa pabrika ni Mr. Nagugunita nito ang nangyari sa kanyang ama. Si Omar ay isa sa mga kasundo niya sa lansangan. Sa tagal na nilang nagtitinda ng . Siya na lang sa mga kababata niya ang nagtitinda ng sampaguita. Bakit daw pinili pa niyang magtinda ng sampaguita sa kalsada gayong delikado ang ganitong uri ng hanapbuhay. si Alma ay dalaga na. “Alma!” Napalingon siya sa tunog ng kanyang pangalan. Ayon kay Artemio maraming mga kasing-edad niya. alam mo na ba nangyari kay Omar?” humihingal na tanong ni Gina. Isang pangkaraniwan nang trahedya sa lansangan ang masagasaan ng sasakyan. ayos lang para makapag-ambag siya ng mga gastusin sa bahay.69 Mula nang mamatay ang kanyang ama. “Hindi. Napag-isip-isip rin ni Alma ang ganito. pagtitinda na ng sampaguita ang kanyang pinagkakaabalahan. Sa sampaguita ay nakakamahigit sitenta pesos siya sa maghapon. Ang katunayan. Si Nona naman na dati nilang kasama ay isa nang sertipikadong puta. Mabait ito at hindi nang-aagaw ng kostumer. Kung tutuusin ay dapat nang tumigil sa pagbebenta ng kalamansi ang kanyang ina sa talipapa. trese anyos. kailangan niyang pasukin ang anumang hanapbuhay na kaya niya. ang mayroon nang matatag na hanapbuhay.” sagot niya. Noong una‟y nagalit ang kanyang ina. Si Gina. “Alma. gumagala sa gabi. Mas bata sa kanya ng dalawang taon. Tiu. Tulad niya ring tindera ng sampaguita.

Gina. Sanay na siya sa mga hirit ni Artemio. Tangna. upo muna tayo dun sa lilim. o kaya nama‟y isang bigwas sa sikmura. Si Omar ay hindi tulad ng ibang mahilig mang-agaw ng puwesto. nakita mo sana si Omar. Sumabog ang utak. Mula nang umalis ang kanyang ina tatlong taon na ang nakararaan at hindi na muling nagpakita ay nasanay na siya sa mg pagmamalupit ni Artemio. Ngunit kaya niyang tiisin lahat ng ito. nalililiman ng matayog na gusali. Dinukot niya sa bulsa ang panyolitong marumi at isininga ang mga hinanakit. Narinig niya ang sigaw ni Artemio ngunit hindi siya tuminag sa pagkakaupo. Hinintay niyang makalmante ito at saka muling tinanong. . kung nandito ka lang kanina. “Tara. “Punyeta! Alma!” Nakaupo siya sa bangkito sa labas ng kanilang dampa.70 sampaguita ay may kanya-kanya na sila ng puwesto sa kalsada. Pipi ang ulo.” Hindi pa rin siya umiimik. “Putsa. Alam niyang ang magiging kapalit ng hindi niya dagliang pagtalima ay isang sampal sa pisngi o isang tadyak sa binti.” aya niya sa kaibigan.” Hindi umimik si Alma. Kawawa naman. napipi ang ulo. Ayaw niyang magpatalo sa lungkot at baka malasin ang negosyo niya sa maghapon. Humihingal pa rin si Gina. Parang „yung nangyari sa tatay mo. Pinigil niya ang pagbugso ng lungkot. “Nasagasaan ng bus si Omar. Naupo siya sa gilid ng daanan ng mga tao.

Noong gabing iyon. alam na niya na ang ina niya‟y hindi na muling babalik. Na ang ina niya‟y gustong pagsikapan na magpanday ng bagong buhay nang siya lang. lintik ka!” “Bakit ba?” “Ano‟ng bakit? Bakit walang sinaing?” “Ay puta! Magsaing ka kung gusto mong lumamon. lasing na lasing. “Punyeta! Almaaaa!” Naputol ang kanyang pagmumuni-muni nang sumungaw ang mukha ni Artemio sa pintuan. wala ang kanyang ina. “Tang inang buhay „to! Alma. Na ito‟y hindi na muling babalik para saluhin ang lahat ng mga suntok ni Artemio. dumating si Artemio. Kahit wala itong iniwang sulat. humahalinghing siya sa sarap. minahal niya si Artemio. “Putang ina! Kanina pa „ko tawag ng tawag sa‟yo. Kinagabihan noon. Gusto niyang tikman ang buhay. Ni hindi sumagi sa isip niya na malamang ang kanyang ina ay naningil ng mga pautang o kaya‟y dumilihensya ng ulam. hinalay siya ni Artemio. Noong gabing iyon. Hinanap nito ang kanyang ina. Gusto niyang lumaya sa mga pasakit. Go. Noong gabing iyon. pumarine ka nga!” Isang hapong umuwi siya galing sa patahian ni Mr. sa tingin niya‟y naranasan na niya ang lahat ng pasakit. pera o kung anupaman. Sinabi niya kay Artemio na lumayas na ang kanyang ina. Hindi mo „ko alila!” “Ah ganoon?” .71 Sa edad niyang disi-otso anyos.

sinindihan ng posporo. “Putang ina kang babae ka! Ako pa ang uutusan mong magsaing!” Hindi siya kumibo. Sayang. Bumalik ito bandang hatinggabi at sila‟y nagtalik. binomba ang tangke ng gaas. Tumayo siya‟t tinungo ang kalan. . laman tiyan din ang bahaw at tutong sa puwitan nito. Hindi na niya hinugasan ang kaldero. Hindi pa man siya tapos ay nakaalis na si Artemio. Kinuha niya ang lata ng biskwit na lalagyan ng bigas at sinalinan ang maruming kaldero. Pagkatapos nito‟y hinubad ni Artemio ang kanyang sinturon at hinagupit siya nang hinagupit sa binti. Kinaladkad siya nito papasok ng bahay at pinagtatadyakan siya sa sikmura. may bahid pa ng bahaw at tutong ang puwitan nito. sinabawan ng tubig na inigib sa poso at isinalang sa kalan.72 Pagkasabi nito‟y pumanaog si Artemio sa hagdan at hinablot ang kanyang buhok. Kinuha niya ang kaldero.

naghihintay na matirhan. LOOK 4 JHUNZ .Sa tabi ng isang umuusok at mataong karinderya. Inumpisahang suyurin ni Tony ang mga paupahang kuwarto sa may University Belt. kung sakaling hindi makapagbayad sa oras ang uupa. papalapit sa kanilang mga lunggang pinapaupahan. Maraming naghambalang na mga paupahang bahay o kuwarto. Karamihan sa mga paupahan ay hindi pumapayag na walang depositong ilalagak ang uupa. Ang mahirap sa pangangasera ay ang perang ipambabayad. Kailangan ni Tony ng apartment. Sa pagitan ng dikit-dikit na mga pamantasan ay mga patsi-patsing mga kuwarto na pinapaupahan sa mga estudyante. Kinakailangang mayroon na antimanong hulog kahit isang buwan lang. Alas-singko ng umaga. Kailangan ng mga may-ari ng seguro. ang paghahanap ng bahay na matitirhan ay isang simpleng gawain. kuwarto o bedspace na uupahan. Isa nang malaking ginhawa ang mga paupahang kuwartong ito. malaking tipid pa sa pamasahe ng mga estudyante. namataan niya ang isang karatulang nakatapal sa pader: WANTED MALE BOARDERS THIS WAY. Ang kanilang mga pamantasang pinapasukan ay nalalakad lang mula sa kanilang tinitirhan. Bukod sa mura ang singil kung ikukumpara sa ibang mga paupahan.73 Kasera Taliwas sa sinasabi ng iba. nakakalat sa buong Maynila. Ang mga may-ari ng mga naturang paupahan ay kalimitang naghihintay ng mga masisilong kasera. bahay.

ni hindi makakaapekto sa kanyang gana sa pagkain kahit kumain siya sa tabi ng inuuuod na basura. bakat sa isang gawi ang marka ng gomang gulong na karaniwang ginagamit na pangdagan ng plastik na siyang ipinapatong sa atip upang ipangdepensa sa mga tulo ng ulan. may bahagya lang na pinagkaiba: WANTED MALE BOARDERS COME IN INZIDE. Ang pang-amoy niya‟y malaon nang pinamanhid ng lansa at panghi ng looban. wala talaga siyang balak na tumira rito.74 Pinasok niya ang makipot na daanan na tinuturo ng karatula. Ang pinagtatapalan ng karatula ay isang yerong kalawangin na sa wangis ay matagal nang nadestino sa iba‟t ibang gamit. May nakuha na siyang magandang apartment. May kamahalan ang upa ngunit sa laki ng kanyang sahod ay hindi niya inda. Ginamit na . Hindi na niya rin iniinda ang mga tanawing sa iba ay nakakasuka. Sa may pagliko niya sa kanan ay muling bumungad sa kanyang paningin ang karatulang tulad ng kanyang namataan sa labasan. ang mga tanawing tulad ng daan-daang uod na naggagapangan sa nabubulok na mga basurang nakatambak sa gilid ng daanan ay isang pangkaraniwang tanawin. nasa sentro ng Quezon City. At isa pa. Para sa kanya. Bale-wala kay Tony kung amoy kanal man o amoy pabango ang uupahan niyang bahay. Ang kanal sa gawing kanan ay umaapaw na‟t ang burak nito‟y umaagos sa daanan. Minsan na itong ginawang bubong. LOOK 4 JHUNZ KNAKC FIRST B-4 YUO ENTER Hindi malaman ni Tony kung saan kakatok.

75 rin itong kulahan. bakat ang mga tama ng martilyo na siyang pinangpitpit. Sa bawat tuktok ng kanyang kamao sa kalawanging yero ay nagkakalaglagan sa lupa ang pira-pirasong mga kalawang na nakakapit. Tumambad sa kanyang paningin ang isang lalaking payat at animo sa tuko ang malalaki at dilat na mga mata.” Akmang isasara na ng lalaking payat ang yerong pinto ngunit pinigilan ni Tony ng kanyang binti ang pagsara ng kalawanging yerong pintuan. “Tao po!” “Sandali lang!” tinig mula sa loob. na siya ring pinagtatapalan ng karatula ay dagling bumukas. ang aga-aga nambubulahaw ka. Epekto ng mahabang panahong pakikipag-jamming sa shabu. bakat ang mga mantsa ng sabong panlaba sa isa nitong panig.” “Bumalik ka na lang maya-maya. “Tao po!” Nilakasan niya ang katok. Dahil hindi niya makita ang pinto. “Ano‟ng kailangan mo? Tangna. Malamang ay pinitpit na rin ito‟t ginawang alulod. kinatok na lang ni Tony ang karatula mismo.” “Nabasa ko ang karatula sa labasan. at sa mga butas nitong tila tama ng pako ay mamamalas ang ilang hibla ng sinulid na malamang ay mula sa mga damit na ikinula rito. Umuuga ang yero sa bawat tama ng kanyang nakakuyom na kamao. Iyon pala ang pinto. Gusto kong umupa ng kuwarto. Ang yerong kanyang kinakatok. “Ano ba?— ” . naisip ni Tony.

“Ikaw ba si Jhunz?” tanong ni Tony. mga tatlo o apat na buwan. Nilakihan nito ang awang ng pinto at sinenyasan si Tony na pumasok. Saksi ito sa „di mabilang nilang pagdurusa. lupa ang sahig. Hindi ito nakapagsalita. at ayon sa patalastas. Sinalubong si Tony ng magkakahalong amoy ng panghi at bantot nang pumasok siya sa loob ng kabahayan. Sa isang tabi ay papag na sa malas ay dapat nang gawaran ng loyalty award sa haba ng panahon ng pagseserbisyo nito.” “Heto.76 Hinawakan ni Tony ang buhok ng kanyang kausap at iniumpog ito ng malakas sa yerong pintuan. “Ako nga. mga lumang diyaryo‟t komiks.” Hindi sumagot ang lalake. Ito‟y nang maibili niya ng bagong katre ang kanyang ina. Ang totoo‟y may panghihinayang na gumuhit sa kanyang isip nang baklasin ito ng kanyang kapatid upang gawing panggatong. Mahigit dalawampung taon nilang pinakinabangan ang papag. sabay muwestra ng mga bisig sa palibot ng kabahayan. Nagulat ang lalake. “Kaya nga inagahan ko ang punta rito. Gusto kong makita ang kuwarto. at nakakalat sa paligid ang mga maruruming damit. “Pare. Pansamantala lang.” sagot ng lalake. malayo pa ang inuuwian ko. mga pinagkainan. Uupa ka ba kamo?” “Oo. Isang entresuwelong kuwadrado. Ilang sandali itong nakatitig lang sa kanya. kahit lakaran ng elepante‟t sagasaan ng pison ay hindi pa rin mawawarak. Naalala niyang bigla ang kanilang papag sa looban. de-kutson. malambot.” paliwanag ni Tony. Pasensya ka na kung naabala ko ang tulog mo. .

“Sige.77 “Ito? Putsa. rehistrado itong boarding house ko. kailangan niya lang ay bagsakan ng sulat.” “Bale ilan ba kami rito kung saka-sakali?” “Kasya ang sampung katao rito. Tumambad sa kanya ang isang inidorong barado. . Kumuha ito ng tatlong stick. Hindi pa kasi nagbubukas ang klase. Dinukot niya ang kaha ng sigarilyo sa kanyang bulsa. wala siyang balak na tirhan ang bahay. Yung mga papag na nakasandal nang patagilid sa labas. Napansin niya na sa isang sulok ay may kurtinang sako. Tutal. Pero sa pasukan. bakasyon pa. ang isa ay isinubo sa nangingitim na labi at ang dalawa ay inipit sa magkabila nitong tainga. ipinapasok ko ang mga iyon kapag nadadagdagan ang umuupa. May kaselanan ang sobreng inaasahan niyang matanggap. Kailangan niyang ilinaw ito kay Jhunz.” Iginala ni Tony ang kanyang paningin sa loob ng bahay. Tamang-tama ang dating mo. Alam ito ng mga kartero. wala pa. parang bahay ng daga ito. sinusulatan ng mga magulang nila. Talagang bahay ng daga ito. ah. Yung mga estudyanteng umuupa rito. Sino ba ang mga makakasama ko rito?” “Sa ngayon.” Saglit na nag-isip si Tony. mapupuno ito. humugot ng isa at sinindihan. Inalok niya ang kanyang kausap. Nilapitan niya ito at hinawi ang nakabalabal na sako.” “Papaano kung gustong sumulat sa akin ng mga magulang ko?” “Walang problema.” “Kaya nga mura ang upa rito dahil hindi lang „to parang bahay ng daga. kukunin ko na.

Kumalat ang dugo sa lupang sahig. Hinampas ni Tony sa tiyan si Jhunz at tuluyan na itong napahiga at lumupasay sa lupang ngayo‟y nagpuputik na sa sinispsip na dugo. Nang umangat ang mukha ni Jhunz ay sinalubong niya ito ng malakas na tadyak. Impit na hiyaw ang isinagot sa kanya ni Jhunz. napaluhod ito sa lupa sapo ang tadyang. Kung apat na buwan ka lang dito. Nanginginig na tumayo si Jhunz habang sapo ng isang kamay ang putok sa kanyang bumbunan. papatayin kita. Tiniyempuhan niyang sa iba nakatingin si Jhunz at saka niya ito hinataw ng kahoy sa ulo. “Mura lang ang upa rito. Dalawang buwan ang deposito.78 Lumulutang sa kulay kapeng tubig ang ilang piraso ng duming malamang ay nanggaling kay Jhunz. para wala na tayong pag-uusapan.” Dinampot ni Tony ang kaputol na dos por dos na nakakalat sa sahig. Tinamaan si Jhunz sa likod. Napaigkas ito sa tindi ng sakit na dumapo sa katawan. . Ibinaba ni Tony ang tangang kahoy. Tatlong daan sa isang buwan. na naging sanhi ng paglipad ng ilan nitong mga ngipin na nagtalbugan sa lupa. Bale siyam na raan ang paunang bayad.” banta ni Tony. isang buwan na advance. Muling iwinasiwas ni Tony ang hawak na kahoy. Nilapitan siya ni Tony at iwinasiwas ang dos por dos. “Huwag kang maingay. puwede nang nine hundred ang ibigay mo sa akin. May gripo sa isang gilid ngunit walang tubig na tumagas nang buksan niya ito. nahagip ang tadyang ni Jhunz. Naghuhumiyaw sa sakit si Jhunz.

Sosolohin ko ang buong bahay.” Iniabot ni Tony kay Jhunz ang kapirasong papel. Minsan ko lang ito sasabihin at gusto kong nagkakaintindihan tayo. “Kunin mo na ang lahat ng gusto mong nakawin. “Meron kaming operasyon dito sa lugar na ito. Makipagtulungan ka sa amin para hindi ka madamay. Tawagan mo ako sa number na ito.” “At ano naman ang mananakaw ko dito sa bahay mo? Yung inidoro mong punung-puno ng tae? Yang papag mong puro surot?” “Ano‟ng kailangan mo?” “Makinig kang mabuti.” sagot ni Tony.” “Ano ba ang maitutulong ko?” . Maliwanag ba?” Muling tumango si Jhunz. “Uupahan ko itong bahay mo. hindi ka na magpapatira ng iba rito hanggat inuupahan ko ito. Kapag dumating ang sobre. Huwag mong bubuksan.79 “Ano‟ng kailangan mo sa akin?” pagmamakaawa ni Jhunz. May nag-tip sa amin na dito raw ang bagsakan ng shabu na nanggagaling sa China. “Hindi ako titira dito. “Ako si John Lucero. Pero may darating na sulat dito para akin.” Marahang tumango si Jhunz. itabi mo. ibig sabihin. Maawa ka na sa kin. kinasusulatan ng numero ng kanyang cellphone. “Sino ka?” tanong ni Jhunz. Ahente ako ng NBI. Huwag mo na lang akong saktan.

Kahit kanino. Sanay na iyon dito sa boarding house ko. Buti kung ikulong kita. huwag kang magkukuwento kahit kanino tungkol sa kung sino ang umuupa rito.” “Hindi ba magtataka iyon kapag nakitang hindi pamilyar ang pangalan na tinutukoy ng address?” “Hindi. Isang pagkakamali mo lang. sa tatlong daan na lang ang isa. kasi sampu ang kasya rito. Maliwanag ba?” Sunod-sunod na tango ang tugon ni Jhunz. Para sa pag-upa ko rito. Kapag kumalat ang kuwento. mag-rereport sa akin ang mga tauhan ko. Tapos. ikaw ang unang-unang reresbakan ko. huwag kang magkukuwento. Baka ang iba pa.” Inalalayan ni Tony sa pagtayo si Jhunz. matatagal nang nakatira rito. at pagkuwa‟y inabutan ito ng sampung malulutong na tig-iisang libo. Nasasalubong mo araw-araw pero hindi mo alam. Kaya huwag kang magkakamali ng kilos. Kung tutuusin.” “Akala ko ba. gagawin ko lang bagsakan ng sulat.80 “Una. Kung sosolohin n‟yo ho kasi itong bahay.” “Eh. tsip. . “Sa iyo na iyan. “Kakilala mo ba ang karterong naghahatid ng mga sulat dito ?” “Kakilala ko. Ang ilan sa kanila. nakainuman mo na. baka isalvage na lang kita. Baka sa inis ko. Patay kang bata ka kapag nagkataon. Kahit sa mga pulis. may operasyon kayo rito?” “Mayroon. malaki na iyan dahil hindi naman ako titira rito. kapag nabulilyaso ang operasyon namin. Kulang ho kasi itong ibinigay n‟yo. Marami akong mga tauhan na nakakalat dito. Iba-iba kasi ang tumitira rito taon-taon.

huwag mong bubuksan. “Huwag mong iwawala yang number na ibinigay ko sa iyo. Huminto siya sa gilid na kalsada upang bumili ng bagong diyaryo. 2 bedrooms. papunta sa labasan. eh alam n‟yo namang puro addict ang nakatira dito sa gawi namin.” Tumalikod na si Tony. Itabi mo ang sulat. marami akong tauhan na nakakalat dito. Para sa akin yun . komportable siyang sumandal sa malambot na sandalan at binuklat ang bagong peryodiko.” “Saka na tayo mag-usap kapag tapos na ang operasyon namin. isang buwan na advance… tapos maselan ho iyong sa inyo dahil kanyo. Mabibilang n‟yo nga sa daliri ang tulad kong ni hindi pa nakakatikim ng droga kahit minsan. Nakita niya ang anunsyo ng isang paupahang apartment sa Munitinlupa. Sa Muntinlupa na lang. huwag na lang tayo sa City Hall.81 dalawang buwan na deposito. eh. tsip. kayo ho ba ang nakapangalan sa sulat na darating?” “Natural. at kuwarto.” Dagling lumabas ng pinto si Tony at mabilis na naglakad sa makipot na eskinita. Pagdating niya sa may labasan ay pumihit siya‟t hinarap si Jhunz. humakbang papalabas ng yerong pinto. Puwede mo kong puntahan sa opisina. “Mama. operasyong anti-droga. Magpakabait ka. Alalahanin mo. Wala siyang pakialam sa mga ulo ng balita.” “Eh.” . Pinara niya ang naparaang taksi at matapos sabihin sa truper kung saan siya pupunta. apartment. Tinunghayan niya ang Classified Ads at naghanap ng mga anunsyo tungkol sa mga bakanteng bahay.

82 Napatingin sa kanya ang tsuper. Matapos niyang ibigay sa tsuper ang eksaktong address ng paupahang apartment sa Muntinlupa.” wika nito. “baka ho puwedeng dagdagan n‟yo na lang ng kaunti ang bayad. ipinikit niya ang kanyang mga mata at mabilis na naidlip. Malayo ho kasi iyon at matrapik ang dadaanan natin. .” sagot ni Tony. “Boss.” “No problem.

Matapos ang siyam na beses niyang pagparoo‟t parito sa delivery room. Ngunit ang pagbubuntis nito‟y nagluwal ng isang malaking suliranin. Pepper na magkaroon ng anak na lalake ay unti-unti nang nakukulapulan ng panimdim. Matagal na niyang pinapangarap na sana‟y magkaroon siya ng anak na lalaki. ang pag-aasam ni Sgt. nagbunga ang kanyang kapusukan. Pepper May malaking problema si Sgt. Ang asawa nito‟y kasamang pumalaot ng isang malaking lantsang pampangisda. sinubok niyang ipunla ang kanyang semilya sa sinapupunan ng iba. Pepper. Diyos ko. Makalipas ang dalawang buwan ng pakikipagsiping sa kanyang kapitbahay at kumareng si Maricar. Ito ang madalas niyang panalangin sa tuwing rarampa sa delivery room ang kanyang maybahay. Nagtataka siya kung bakit hindi niya ito naisip noon pa. na walang ibiniyaya sa kanya maliban sa siyam na malulusog na babaeng anak. Tangan ang kanyang bagong tuklas na teorya. Si Maricar ay dalawang taon nang byuda. Isang teorya ang kumislap sa isip niya. Nabuntis ang kanyang kumare. Ngunit tila talagang sinasabik siya ng tadhana.83 Sgt. sana lalake ngayon. na hindi na nakabalik sa daungan. . Lahi nila talaga ang mag-anak ng puro babae. sinusubok kung hanggang saan tatagal ang kanyang pasensya. nang sa gayon ay mayroon siyang mapagpasahan ng kanyang mga natatanging kaalaman sa pagiging pulis. Hinding-hindi magkakaanak ng lalake ang misis ko.

ang kumpare‟t matalik na kaibigan ng kanilang ama. . Walang lihim na hindi nabubunyag pagdating sa mga ganitong usapin.84 Binatilyo‟t dalagita na ang dalawang anak ni Maricar. Abot hanggang tainga ang ngiti nito nang samahan siyang magpa-check-up. mahihirapan si Maricar na ipaunawa sa mga ito kung bakit siya biglang nagbuntis. Alang-alang sa kanyang natitirang pamilya. panay ang arumba ng lambing ni Donato. May isip na ang mga ito kung kaya‟t madali nilang malalaman ang kundisyon ng kanilang ina. ang kanyang dalawang anak. ang siguro‟y kaisa-isang natitirang matinong pulis sa buong bansa. Paano niya sasabihin sa mga ito na ang kanilang ninong. Sasabihin na lang niya kay Donato na siya‟y nahulog sa hagdan at nakunan. Naisipan na lang ni Maricar na ipalaglag ang bata. At mula nang mabuntis siya. Isa pang malaking suliranin ay ang mga tao sa looban. Kailangan niyang isakripisyo ang kanyang dinadala. Alam ni Maricar na anumang paliwanag niya ay hindi niya mapapapayag si Donato na ipalaglag ang bata. ang tatay ng kanilang mga kababata. At sa kadahilanang ang dalawang anak ay matindi ang pagmamahal sa kanilang yumaong ama. Hindi maaaring hindi pansinin ng mga makakating dila sa looban ang kanyang kalagayan. Matagal na nitong pangarap na magkaroon ng anak na lalake. ay siyang ama ng kanyang dinadala ngayon. kailangan niyang gawin iyon. Bahala na. Bahala na. Labag man sa kanyang kalooban.

Ang mga mata niya‟y nakapikit. Pagkuwa‟y dahan-dahan siyang tumayo at nagsalita. natapilok ako…” Mabilis na nagdaraan sa kanyang gunita ang pamimili nila ni Maricar ng mga gamit na pambata. Namumuti ang mga buto niya sa kamay sa mahigpit na pagkakakuyom ng kanyang mga palad. Naramdaman kong tumatagas ang dugo galing sa ano ko…” Nagpainom pa siya sa presinto. Pepper dahil sa kanyang abnormal na obsesyon sa bandang Beatles. Noong galing sila sa clinic. “…hindi ko pa alam noon. ay nakaupo sa sofa. Naisip niyang wala nang gaganda pa sa pangalang Donato kung kayat binalak niyang gawing junior ang kanyang dapat sana‟y magiging anak. Napansin ko na lang noong tumayo ako‟t pumunta sa kusina. bumili siya ng tatlong bote ng Fundador at nilaklak nilang lahat. “Kanginang pagbaba ko sa hagdan. “Donat? Bakit hindi ka magsalita?” Animo estatwa siyang nakaupo sa sofa. Sa labis na galak. tungo ang ulo habang pinakikinggan ang paliwanag ni Maricar. na mas kilala sa looban sa bansag na Sgt. walang reaksyon sa mga sinabi ni Maricar. “…natumba ko.85 Si Sgt. tumuloy sila sa isang department store at namili ng mga kagamitan. siya at ang mga kasamahan niya. tuloy tuloy na gumulong pababa ng hagdan…” Nakapag-isip na siya ng magandang pangalan para sa kanyang magiging anak. ang isa sa mga natitirang matitinong pulis sa bansa. Donato Cruz. . Tuwang-tuwa rin ang kanyang mga kasamahan sa mabuting kapalarang sinapit niya. Malakas ang kutob niyang lalake ang magiging anak nila ni Maricar.

Binuksan niya ito‟t tinungga ang laman. Tinungo ni Sgt. at umawit. kilala sa tawag na Sgt. Kumuha siya ng malamig na serbesa sa refrigerator. “Anon‟ng oras na?” pupungas-pungas na tanong niya sa kanyang asawa.” Ito ang isa pang magandang katangian ni Sgt. “Huwag ka na munang pumasok ngayon.” “Ha? Naloloka ka na ba? Marami akong trabaho sa presinto. Pepper. Tinungo niya ang sala. Patawarin sana „ko ni pare. Pepper. kalimutan na natin ang lahat ng namagitan sa atin. Para sa kanya ang pagliban sa pagpasok ay isang mabigat na kasalanan. Pepper ang kusina pagdating niya sa kanilang bahay. isa sa mga natitirang matitinong pulis. Sa labis na kalasingan noong nagdaang gabi. Hindi siya makapaniwala sa sinasabi ng kanyang maybahay. Donato Cruz. Sa mahigit tatlumpung . Tulog na ang kanyang asawa at ang kanilang siyam na mga anak na babae. kinuha sa pagkakasabit sa dingding ang isang lumang gitara. nalasing siya‟t doon na nakatulog sa sofa. Nato. matapang sa larangan ng labanan. sa harap ng telebisyon.” Si Sgt.86 “Mare. Ginising siya nito. ay umuwing bigo na tulad ng isang sundalong matapos isalang ang sarili sa di mabilang na mga labanan sa malalayong bayan sa loob ng mahabang panahon ay umuwi at ang kasabika‟y napawi nang hindi siya mapagsino ng kanyang sariling pamilya. sa pagpapabalik-balik niya sa refrigerator. namumukod tanging mataas ang dignidad sa loob ng lipunang ang moralidad ay kasamang gumuho ng mga pangako ng pamahalaang bulok hanggang kaibuturan.

Sasamahan na lang kita sa Baclaran.87 taon niyang pagseserbisyo ay hindi siya nakaliban ng pagpasok.. kapag inaagrabyado ang mga ito ng mga lalake.” Hndi alam ni Sgt. Gusto ko sanang magsimba. “Tigilan mo „ko. “Samahan mo na lang ako sa Baclaran. Ang kanyang junior ang magiging tagapagtanggol ng kanyang mga kapatid na babae. Buntis ako.” “Nagpa-check-up ako sa clinic kahapon. May Junior na ako. Isang pangyayaring hindi maaaring magkatotoo. Kailangan kong pumasok.” pagpupumilit ng kanyang maybahay. Ngunit heto siya‟t pinanonood ang natutulog na sanggol. Tuturuan niya itong humawak ng baril. Kung maaari lang sanang pumasok kahit pista opisyal. Isasama niya ang kanyang anak kung ito‟y malaki-laki na sa mga outing nila ng kanyang mga kasamahang pulis. magbihis ka na. Pihadong babae na naman ang magiging anak nito. bakit mo naman naisipang magsimba sa Baclaran. . Maring. Nato. gagawin niya. Pepper kung matutuwa o malulungkot sa ibinalita ng kanyang asawa. makapagpasalamat sa Diyos. hindi naman Miyerkules ngayon. Iniisip na niyang ang pagkakaanak niya ng lalake kay Maring ay parang paghahanap ng karayom sa isang balumbon ng dayami. Hindi makapaniwala si Sgt. Kanina pa niya tinatapik ang kanyang pisngi sa paniniguradong ang nagyari ay totoo at hindi isang panaginip.” Lalake. Pepper na lalake ang anak nila ni Maring. “Sige. Nabuo sa isip niya ang maraming mga plano. Saka.

Pepper. sa edad nitong kinse anyos.88 Masayang masaya si Sgt. Noong mga panahong iyon ay wala siyang malaking problema. Hindi bale nang mahinhin. Natural lang sa bata ang maimpluwensyahan ng mga nakatatanda. Naisip niyang kaya medyo pinong kumilos ang kanyang anak ay dahil ang lagi nitong kasa-kasama ay ang kanyang ina at siyam na kapatid na babae. Kapansinpansin ang hinhin ng kanyang anak. Ngunit ang isang kinse anyos ay hindi na maaaring ituring na bata. May sarili na itong pag-iisip. Sadyang nagbabago ang panahon. Sa garapalang katawagan ay bakla. Ngunit buo pa rin ang kanyang tiwala na . Pepper. at pokpok na walang hiyas. ay kapapansinan ng kakaibang kilos. Huwag na sanang lumampas pa roon. bading. basta‟t hanggang hinhin na lang. Ngunit kung talagang hindi ukol ay sadyang hindi bubukol. Pepper. Sa looban ay matagal nang kalat ang balitang si Don-don. bakal. Alam niya na pinagtatawanan siya sa buong looban. Alam na nito ang mga katangiang inaasahan sa kanya. ay may tikwas sa kalingkingan. ang kaisa-isang anak na lalaki ni Sgt. Diyos ko. babaeng may lawit. Ngayon ay may malaking problema si Sgt. May kakayanan na itong gumampan ng mga bagay na naaayon sa kanya‟y tama. ang kanyang junior. Pepper noong mga panahong iyon. Kaya na nitong pag-ibahin ang tama at mali. At dito nag-uumpisa ang malaking problema ni Sgt. huwag naman po sana. Si Don-don. Noong umpisa‟y hindi iniinda ni Sgt. Pepper. syoke. Pepper. Ang mga pasaring ay nakakarating sa tainga ni Sgt.

wala rin ito sa lahi ng asawa niyang si Maring.89 ang Maykapal ay hindi nagbibiro nang ganoon. Hindi maaaring maging bakla ang kanyang anak dahil wala ito sa kanilang lahi. at sa pagkakaalam niya. kahit ang hatid nito‟y isang malaking problema. . Pepper sa mga alingasngasan ng mga tao. Ayaw maniwala ni Sgt.

ang mga pambatong basketball player ng lugar namin). Halo-halo pa. Karaniwan. Sa dami ba naman ng naghambalang na mga nag-iinuman. Kaya madalas. mga alas nuwebe ng umaga. isang katsokaran ko sa looban). colt na may . mga alas-onse. Mahirap namang tanggpin ang iba at tanggihan ang ilan. pagdating ko sa UP. Kailangan. sa eskuwela o sa kung anumang pinagkakakitaan ko. May gin (sa may tindahan ni Aling Goring). Isang sakay lang. lambanog (kina Ranie). pumupunta ako sa UP. Pero kaya matagal akong dumarating. sa mga araw na walang lakad. Sa looban lang. Darating ako sa UP. red horse na may halong gin. inaabot ako ng mahigit isang oras bago makalabas sa labasan at makapara ng dyip. Baka isipin pa. ang tingin ko sa sarili ko. tanggapin ko ang bawat tagay na ialok sa akin ng mga dinadaanan ko.90 Campus coño Sa mga araw na walang pasok. kung saan-saan pa ako napapadaan. red horse. Masamang ugali iyon para sa mga beteranong tomador ng looban. At hindi lang basta marami. Hindi naman ganoong kalayo ang UP sa amin. mayroon kang pinakikisamahan at mayroong hindi. na araw-araw na lang ay namumrublema sa pera. isa akong marangal na tao. kailangan daanan ko lahat. beer-gin (sa umpukan nina Jojo. tanduay-coke (sa umpukan ng mga barkada ng kapatid ni Ranie. tanduay (sa tapat nina Mang Berto). medyo lango na ko sa dami ng nainom. Para bang kapag nasa UP ako. Gusto kong nalalanghap ang amoy ng intelektuwalismo. Ni hindi sumasagi sa isip ko na isa akong hamak na taga-looban. colt. umaalis ako sa amin.

at marami pang iba. tokwa. Garapalan ang takbo ng metro ng kahera taon-taon. Tamang-tama para sa mga tulad kong isang kahig isang tuka. hindi na nagkukunwaring makamasa. hindi nakikipagkompromiso sa mga . marami pa ring tao sa UP. makatao. manila beer. sibuyas. bakit ko ba nagustuhan ang UP. beer na beer. mararangal ang mga tao sa UP. makabayan. Ang lahat ng kamisetang ito. ang taas naman ng matrikula. gold eagle beer. Puta. beer grande. Hihiritan pa ng mga islogan tulad ng: Malayang kasipan sa malayang pamantasan. may mga pautot pang mga pa-isko-iskolar ng bayan. maprinsipyo. Bukod dito. bopis. Dapat palitan ng mas tamang islogan: Maperang kaisipan sa mayamang pamantasan. iisipin mong humahabol ito sa mga pribadong eskuwelahan ng Maynila. Bukod pa sa iba‟t ibang pulutan tulad ng mani. nagbabandila ng nasyonalismo. adobo isaw. ang tingin ko sa UP. Mabuti pa ang mga pribadong eskuwelahan. may mga bonus pang ilang hitit ng marijuana. Ang mga estudyante. isang marangal na eskuwelahan. at kung minsan. buro. simbolo ng kalayaan ang Obalation. Ngayon. Tumitingin din ako ng mga tinitindang mga kamiseta na may mga tatak ng UP. cornbits. Nakakatawa ulit. Inuumpisahan ko ang ronda sa shopping center. Tumitingin-tingin ako ng mga magazine at librong segunda mano. Nakakatawa na nakakaasar. sa laki ba naman ng tuition fee sa UP. Nakakatawa. Noon kasi. mah ling. kalderetang nakaw. adobong sitaw. sili. kendi. ang akala ko noon. assorted nuts. maluluma ang pagtataas ng presyo ng gasolina. Pero ang UP. Kahit walang pasok. napapag-isip-isip ko. habang sa background ay may larawan ni Oblation. tuba. Hindot. menudo. Hindi saklaw ng pagkasakim ng komersyo. akala yata ng mga taga-UP. corned beef.91 halong gin.

Ang mga kaklase ko kasi. Mga mag-aaral na matapos maglaspag ng maraming pera sa paglalayag sa iba‟t ibang departamento ng pamantasan ay magkukumahog na magtapos na lang ng kahit anong kurso. Lilipat ngayon sila ng Library Science o Community Development o Social Work. Mapa-UP ka o La Salle o Ateneo o San Beda o kahit PSBA. Mahirap sakyan ang mga trip sa buhay. hindi iyong mga kaklase ko. Saka. isinusuka ng iba‟t ibang department. Itong mga department na ito ang tambakan ng mga bobo. Pag nagsawa na ko sa shopping center (dahil talaga namang nakakasawa ang tumingin ng mga itinitinda sa estante kahit wala namang pambili at ang buong layunin lang ay mangulit ng mga tindera). ang nililipatan. tatadtarin ka ng mga bayarin. Mga nakakasama sa mga inuman. tumutuloy ako sa Narra Residence Hall. Kalimitan. kahit lihis sa kanilang mga hilig. Karaniwang nag-uumpisa sila sa mahihirap na kurso tulad ng Engineering o kaya‟y Physics. madidiskubre nilang ang kanilang debosyon sa buhay ay wala sa pagtuturo. iyong mas “madali” at kayang arukin ng kanilang mga utak. Lilipat ngayon sila ng kurso. .92 tabinging pananaw at kairalan ng lipunan. Matapos ang ilang semestre. Sila yung palipat-lipat ng kurso. mga paris ko ring “matatanda” na. Mga estudyanteng sa UP na yata tinubuan ng balbas. ambabata. May mga kabatak ako roon . at matapos maranasang lumagpak sa ilang subjects. Pero ngayong narito na ko. Education. nakikita kong wala rin palang pinagkaiba. Matapos ang ilang semestre. matatanggap na nila ang katotohanan na hindi sila para sa mga ganoong “kabibigat” na kurso. kung ilang taon nang nag-aaral pero wala pa ring tinatapos na kurso. Kaya ang mga nakakasama ko. hindi sila mahilig sa toma. Karamihan ng mga nakakasama ko sa inuman.

May . narinig ko ang kuwentuhan ng isang grupo ng mga estudyante. maraming mga gurang na estudyante roon. may kakilala ako roon kahit isa. naroon ang lahat ng bisyo. Mayroon lang allowance na kung ilang taon. naglakad ako papunta sa sunken garden.93 Sa Narra. isang pusher at trenta anyos na second year student ng Communitiy Development. lumipat ka na ng ibang eskuwelahan. Habang papalabas ako ng shopping center. Nagpunta nga ako roon. Nungka. Sa Narra ko nakilala si Roman. Katakot-takot na palusot na ang ginawa niya para hindi tamaan ng maximum residency. Para naman mabigyan ng puwang ang mga mas matitino at mayayamang estudyante. pag hindi pa rin natatapos ang kursong kinukuha. Marami ring mga hindi talaga doon nakarehistro pero doon nakatira. Ang dinig ko. Puta. Minsan. Sinalubong ako ng amoy ng damo. May inuman daw. Akala ng pamantasan. okey to. bawal ang lumampas ng kung ilang taon sa nakatakdang panahong gugugulin sa pagtatapos ng kurso. Tinungga ko. May nag-abot sa akin ng tagay. pagkatapos kong takawin ang mga mata ko sa mga tinda sa shopping center. May pinasok silang kuwarto. sisipain ka na sa UP. bahala ka na sa buhay mo. Sampung taon na siya sa UP. nang pumunta ako sa UP. Sa mga butas ng bakod dumadaan kapag umuuwi sa gabi. sabi ko sa sarili ko. matitino ang mga nasa Narra. may birthday daw ang isang taga-roon. Sinundan ko ang grupo ng mga estudyante. papunta sila ng Narra. pumunta kaya ako? Siguro naman. para hindi mapansin ng tagabantay. Sa UP kasi. Ang ibig sabihin. Pasok din ako. Napag-isip-isip ko. Mga kung ilang ulit nang nag-first year.

sa Sunken Garden. parang galing Baguio. Sabi ko. Matagal ko nang gawain iyan. Nang tingnan ko ang nagbigay. Si Roman ang sagisag ng lipunang naliligaw. Sabi niya. Siya si Roman. Habang lumalalim ang gabi. pampawala ng amats. puro patago ang pagtatanim. Hindi kagaya dito. Sinindihan namin doon ang joint na galing kay Roman. sa tanglaw ng buwan. “Mas masarap magpahangin kung mayron nito. nakita ko ang sarili ko. parang mga umpok-umpok na tae ng kalabaw. Doon kasi. “Pusher ako rito.94 nag-abot sa akin ng chongki. madilim na. lalong tumitingkad ang pagkilala ko sa sarili ko.” sabi niya. “Saan ka umiiskor nito?” tanong ko habang sa mga daliri ko‟y inaayos ko ang pagkakabilot sa joint. Kasunod ko siya. Andaming mga magsyotang magkakalingkis. Ang lakas ng tama. lumabas ako. malamig ang klima. Tinanong niya ako kung saan ang punta ko. napapaunlad ng mga magsasaka ang plantasyon dahil hindi sila pinapakialaman ng gobyerno. Sa Baguio. sabay abot sa akin ng isang joint. doon. Nakikita ko sa mga nag-usli niyang panga ang kalbaryong . may sindi. magpapahangin. sa mga kuwentuhan namin ni Roman. hinitit ko. nababato rin daw siya. sabi ng mga kakilala ko. ang isa raw joint ng chongki doon katumbas ng limang joint ng chongki rito sa Maynila. Nang mabato ko sa inuman. Kapag tiningnan mo sa malayo. Sa pagkatao niya‟y nasasalamin ko ang “kaunlarang” narating ng sangkatauhan.” Pagdating namin sa Sunken. paborable sa damo. Kaya huwag mo nang itanong kung saan ako umiiskor. mataba ang lupa. Saka.

wala nang bukambibig kundi kapintasan sa mga Pilipino. iyong may mga syotang kaakbay saka yung mga may balak gawing labag sa batas at moralidad ng lipunan tulad ng paghitit ng damo at pagbabasa ng porno. Hindi ko siya hinuhusgahang masamang anak o bulakbulero o kung anupaman. Si Roman. Mas masahol pa nga siguro dahil ang nanay niya. Lumiko siya pagdating sa UP Lagoon. may sakit at ang tatay niya. Bihira ang pumupunta roon para tumambay lang dahil maraming lamok doon. kahit asin na ang namamahay sa pantog nito. Sa isa sa mga ronda ko sa UP. Ang putang ina. Bigla ang pag-akyat ng dugo ko sa ulo. ang pumupunta lang sa Lagoon. May mabigat na dahilan kung bakit siya nagtutulak ng damo. Malamang. Saka ang alam ko. nakaupo ako sa Sunken Garden. . isang kahig isang tuka rin si Roman. Tulad ko. Kailangang sustenahan ang karamdaman ng nanay ni Roman. Nakita ko siyang papalabas ng Registrar. Tuloy-tuloy si Wayne sa paglalakad. Noong oras na iyon. kung bakit siya nagpalipat-lipat ng kurso. Medyo yumuko ako para hindi niya ako mapagsino. yung kaklase kong Amerikano. Medyo nagdududa ako sa lakad ni kupal. kahit gusto nang magretiro sa pinapasukang pabrika ng patis. ninanamnam ko ang damong inutang ko kay Roman. Tumayo ako‟t sinundan siya. sa paunti-unting pagtutulak ng damo. sige pa rin ang paghahanapbuhay.95 pinapasan ko. may mabigat na dahilan kung bakit hindi siya nakapagtapos kaagad. nakakatulong ng bahagya sa mga magulang niya. nakita ko si Wayne.

Naisip ko. Gugulatin ko si kupal. Narinig ni Wayne ang Tsk ko kaya bigla ang pagsara niya ng mga pahina ng magasin at nag-angat ng mukha. may mga nakaupo. “What are you doing here. . may nakataas ang paa. Lumuwa ang mata ko nang makita ko ang magasin na binabasa ni Wayne. Napalatak ako hindi pa dahil nagulat ako sa nakita ko. it‟s you. Ang unang rumehistro sa utak ko ay mga bata.96 Nakita kong umupo si Wayne sa damuhan at may kinuha sa bag niya. hindi pa rin niya alam. “Oh. may nakangiwing hindi malaman kung nasasaktan o nasasarapan. Sa anyo. man?” tanong ko. Sa mga pahina ng magasin ay nakalarawan ang iba‟t ibang posisyon ng mga batang nagtatalik. Naiiisip ko ang mga walang muwang na nene at totoy na gumagala sa lansangan kapag gabi.” sabi niya. tangan niya ang isang babasahing may makintab na pabalat. mukhang magasing imported. Napalatak ako sa asar at labis na pandidiri dito sa putang inang kaklse kong Amerikano. Ang mga edad ay naglalaro sa dose hanggang kinse. Hindi ako mapapakali. Nasa likod na niya ako. baka hindi ako makatulog kapag hindi ko nalaman kung ano yung binabasa niya. bakit may magbabasa ng ganoong magasin? Bakit may mga taong ang gusto‟y mga bata? Hindi ko lubos maisip ang dahilan. Tahimik akong lumapit. May mga nakatuwad. Mga batang binibiktima ng mga putanginang pedophile na karamiha‟y mga Amerikano. Kunwa‟y hindi ko nakita ang binabasa niya. nang lumitaw ang kamay niya.

” “I didn‟t know you‟re an environmentalist. I‟m tired of reading engineering journals. Well. Bad trip.” “Yeah. Umupo ako sa damuhan.97 “Oh. Bumalik ako sa Sunken Garden. I read Hemingway. You know that kind of stuff. I‟m just hangin out. man. man. The feel of grass under my feet and my butt. Iniisip ko ang tatay kong hindi na muling magpakita nang habulin siya ng taga ng nanay ko. Stay cool.” “Not really. malayo sa mga naglalampungang mga magsyota. “That‟s good. Iniisip ko ang mga raket ko.” You are reading filth. hindi ako nakapagtrip ng maayos. I‟ll see you around then. “What are you reading?” “Nothing. Ulol! Lokohin mo ang lola mong Amerikanong manyak. iniisip ko ang ilang taong pag-aaral ko sa UP. iyang magasing hawak-hawak mo‟t dagling isinilid sa bag nang makita mo ko. feeling the grass and everything.” Lumakad na ako papalayo. among others. Nasayang lang ang tinira kong jutes. I just love nature. A part of my break from the garbage. Medyo madilim na. Tapos.” Kupal! Punyeta ka. just some literary stuff. man. You should take a break and sit on the grass. Steinbeck. Habang lumilipas ang amats ng jutes. motherfucker. Anong garbage ang pinagsasasabi mo? Ang totoong garbage. There‟s too much garbage out there. inisip ko ang mga pangarap ko kapag . Iniisip ko ang nanay kong tali sa utang kay Almang Paybsiks.

UP NAMING MAHAL. bilang kabayaran ng edukasyon nilang piniga sa bulsa ng mga mamamayang walang paltos sa pagbabayad ng buwis. HUMANDA KA. Hindi ko nahalata ang pamumuo ng luha sa sulok ng mga mata ko. UP NAMING MAHAL! NABUBULOK KA NA. sumigaw ako ng paglakas-lakas. SISINGILIN KA NG MGA ESTUDYANTE. At kung bakit dito sa UP. PUTANG INA KA! DARATING ANG ARAW. sumilip sa utak ko ang kababuyan ni Wayne. Umiyak ako nang umiyak. Pagkatapos. UP NAMING MAHAL.98 nagtapos na ako sa UP. Hanggang sa dumaloy na ito sa mga pisngi ko at mapagtanto kong napakarami ko palang maling akala. HUMANDA KA! PUTANG INA MOOOOO! . mayroong mga ganoong klase ng estudyante. at habang tinatahi-tahi ko ang mga plano ko sa hinaharap. Dito sa UP. kung saan ang dapat na maging pangunahing layunin ng mga mag-aaral ay maglingkod sa bayan. TITIBAGIN KO ANG OBLATION MONG HINDOT.

Kailanman. Naipagpatuloy niya ang pagiging sundalo. Hindi naputol ang kanyang pinagkakakitaan at tuloy ang pagsuporta niya sa kanyang pamilya na noong panahong iyon ay binubuo ng dalawang nagbibinatang lalakeng anak. Castillo na tulad niya ring isinama lang doon ng isang kung sinong mataas na opisyal. ay hindi siya nagkulang sa pagbibigay ng suportang pinansyal at moral . isang maganda babaeng anak. at isang masinop na maybahay. Ang iba pang detalye‟y hindi na niya alam. Ang pinlanong coup ay hindi natuloy. Ang pulong ay may kaugnayan sa pagpaplano ng detalye hinggil sa dapat‟ sana‟y ilulunsad na kudeta. Nang makarating sa pangulo ng bansa ang plano. nang dumalo ito sa isang lihim na pagpupulong ng mga may matataas na katungkulan sa hanay ng militar. Ang una‟y noong isama siya ng kanyang commanding officer. Ito‟y nadiskubre ng ilang opisyal din ng militar. at naipaalam sa ilang politiko.99 Sarge Taong 1995 nang sumakay si Ador ng bus papuntang Baguio. Malaki ang pasasalamat ni Sarge nang siya‟y hindi napasama sa mga nasuspinde. Pangalawang punta na niya iyon ng Baguio. Ang papel niya sa naturang lihim na pagpupulong ay maging alalay ng opisyal niyang heneral at hindi upang makilahok sa mga diskusyon. Ang kalat-kalat na impormasyon hinggil sa kudeta ay napulot niya kay Capt. sa kanyang palagay. Larawan siya ng isang responsableng ama. ito‟y lumikha ng serye ng pagsususpinde sa ilang elemento ng militar. upang gumampan sa papel na tsuper at dakilang alalay.

. na natural na maging mas malapit sa kanilang ina dahil ito ang tangi nilang kasama sa mga panahong si Sarge ay nakadestino sa malalayong lugar. Ang ganitong mga pangyayari ay hindi lumalayo. at mga kakaibang titig at turing ng mga kapitbahay at malalapit na pamilya ang nagtulak kay Sarge para lumayo. Ito‟y mula nang madiskubre ng kanyang maybahay na si Sarge ay may kalaguyong iba. Ito‟y lumilipad papunta sa mga tenga ng kapitbahay. Ang sa kanila‟y isang maliit ngunit masayang pamilya. Ang mga tukso. Ang sulat ay galing sa isang nagngangalang Ros.100 sa kanyang pamilya. tiningnan ang mga laman. At di naglaon. Tampuhang naging tulay ng nagbabagang galit nang madiskubre ng pamilya ni Sarge na si Ros ay isang lalakeng sundalo. nakita nitong may pitaka sa bulsa ng pantalong kanyang lalabhan. Ang komprontasyon ay nagbunga ng tampuhan. Itinulak ng kung ano‟ng kuryosidad kaya binulatlat niya ang pitaka. Ang kanyang mga anak. ay untiunting nanlamig sa kanya. at pagkatapos nito‟y kumakain sila sa labas. Ang kanilang padre de pamilya ay may kalaguyong lalake. Isang gabing naglalaba sa washing machine ang asawa ni Sarge. at nakita ang sulat na punong-puno ng pagibig. Isang makinilyadong sulat ang nakita ng kanyang maybahay na maingat na nakatiklop at nakasilid sa pitaka ni Sarge. masasamang salita. Ngunit ang lahat ng ito‟y nagbago. tapunan ng tukso at mapangutyang mga titig ang pamilya ni Sarge. Naisip niyang mabuti na siya‟y lumayo at hayaang lumamig ang mga pangyayari bago bumalik sa kanyang pamilya. Ang kanyang pamilya ay karaniwang makikita sa simbahan tuwing Linggo.

Ang lungkot sa pagkawaglit ng kanyang pamilya at ang mga bisyo ang nagpabago sa hitsura ni Sarge mula sa matipunong sundalo tungo sa isang yukot na sibilyan na walang inaatupag kundi maglasing at humitit ng marijuana. isang Ifugao na may matayog na ambisyon. Naging kaibigan niya si Efren at nagboluntaryo siyang maging daan sa mga panaginip nito. Tanging mga sulat at tawagan sa telepono ang nag-uugnay kay Sarge sa kanyang pamilya. bilang pagsuporta sa kapatid. Kinupkop niya ito sa kanyang bahay at binigyan ng sapat na pera para makapag-aral. putol na ang ugnayan ni Sarge at ng kanyang pamilya.101 Taong 1995 noon at naisipan ni Sarge na magbakasyon sa serbisyo at pumunta sa Baguio. hanggang sa tuluyang mahinto. Makalipas ang ilang buwang paglalagalag sa Baguio. Sa tingin niya‟y wala nang saysay ang paghahanapbuhay ngayong wala na siyang ibang bubuhayin. Ang mga sulat niya‟y hindi na sinasagot ng kanyang maybahay at ng kanyang mga anak. nakilala niya si Efren. buwanan kung dumating kung kaya‟t si Sarge ay hindi na naghanap ng trabaho at nakuntento na sa paghila-hilata at pagkalkal ng iba‟t ibang bisyo. Sa loob ng tatlong buwan. sa probinsya ng kanyang mga biyenan. Mga pag-uusap na nang lumaon ay naging madalang. Nabalitaan niyang ang mga ito ay umuwi sa Zamboanga. . Ang balitang ito‟y nakarating sa kanyang kapatid na nakatira sa Canada at ito‟y boluntaryong nagpadala ng pera. Ang perang pinapadala‟y naging regular. Hindi na nagreport sa trabaho si Sarge.

para “kumubra” ng pera. Ang hinanakit niya lang dito. Kay Tony ay nakikita niya ang imahen ng kanyang panganay na anak. Ang tangi niya lang alam kay Tony ay ang pagiging engineer nito. ng kanyang nakaraan. Mayaman kung kaya‟t hindi na nagtatrabaho. na kalimita‟y kanyang ipinamumukha sa tuwing sila‟y kapwa lango sa alak o damo. Madalas niyang makasama si Tony sa mga beerhouse sa Baguio. Tunay niya ngang kasundo si Tony. Hindi malinaw sa kanya kung ano ang pinagkakakitaan ni Tony. para lang tingnan kung totoo ang balitang doon daw ay nagkalat ang marijuana. . isang lugar na anim na oras ang layo mula sa Baguio. kanyang kapitbahay. Pagkatapos nito‟y isang buwan na naman silang magtatapon ng pera sa mga beerhouse na nakakalat sa Baguio.102 Ilang taon pa muli ang lumikdaw at nakilala ni Sarge si Tony. ay ang hindi nito pagkukuwento ng mga karanasan. Ang alam niya lang ay lumuluwas ito ng Maynila buwan-buwan. Minsan ay nakarating pa sila ng Sagada.

103 Klara Sa tuwing dadako ang tingin ni Tony sa may gawing kaliwa ng silid aralan. napapansin niya ang kagyat na paglipat ng tingin ni Klara. Ang ganitong pangyayari ay nagdudulot ng kalituhan sa kanyang isip. na sa kanyang palagay ay siyang pinakamagandang babae sa buong paaralan. at biglang ipinapaling sa iba ang mukha sa tuwing siya‟y mapapalingon. nagpapakinig sa kanyang buong katawan. Matagal nang gustong magtapat ni Tony ng kanyang pagsuyo kay Klara. Umuusbong sa kanyang noo ang gabutil na mga pawis. Kumikinig ang mga tuhod ni Tony sa tuwing magtatagpo ang kanilang mga mata. ang umakyat ng ligaw ay isang luhong hindi niya maaaring ipagpauna sa kanyang . Sa kanyang dibdib ay kumakalabog ang pintig ng animo daan-daang tambol na walang tigil na humahampas. Animo may kuryenteng tumutulay sa mga titig na nag-uugnay sa kanila. Una. Ngunit ang mga balakin ay laging nasasapawan ng mas mabibigat na alalahanin. Halatang ito‟y nakatingin sa kanya. ay mayroong lihim na pagtingin sa kanya? Hindi nito kayang itago ang lagkit ng mga titig sa tuwing saglit na magtatama ang kanilang mga tingin. Bakit siya tinitingnan ni Klara? Nangangahulugan ba ito na si Klara. gumuguhit sa kanyang batok ang kilabot na pinapatingkad ng mga butlig-butlig sa kanyang balat na untiunting kumakalat pababa hanggang sa kanyang likod. sa mga sandaling bago lumingon si Klara sa ibang direksyon. sa tulad niyang pinagsasabay ang paghahanapbuhay sa pag-aaral.

Ang totoo. Itong huli ay isa sa mga pinakaiinda niyang suliranin. inabangan niya ang paglabas ni Klara. Wala siyang matinong pantalon na maaaring isuot sa mga disenteng pagtitipon. Ang kanyang sapatos na Bantex ay malapit nang sumuko sa tadhana at kailangan nang palitan. kung saan ito‟y naghihintay ng sundo. Ngunit anuman ang mga sagka at balakid. Isang araw. na sa tingin niya‟y bunga marahil ng kadahilanang iba ang pananaw ng mga mayayaman sa mga bagay-bagay. Pangalawa. hindi niya mapigilan ang sariling humanga kay Klara at mangarap na sana‟y balang-araw. Taliwas sa kanyang inaasahang ang lahat ng mayayaman ay karaniwang suplado‟t suplada. maging kanya ang babaeng sinisinta. Pang-apat. Bakit nagtitiyaga ang mga magulang ni Klara sa isang pipitsuging paaralan gayong kaya naman ng mga itong ipasok si Klara sa mga sikat na eksklusibong paaralan? Ang sagot ay nalaman niya sa mga kuwentu-kuwentuhang ang prinsipal ng kanilang hamak na paaralan ay kumpare‟t kaibigang matalik ng ama ni Klara. Pangatlo. na karaniwan nang ang . hindi pa man siya sinasagot ni Klara ay kailangan nang indahin ang kanyang panggugol sa tuwing sila‟y kakain sa labas o kaya‟y manonood ng sine. Paano siya aakyat ng ligaw ganooong wala naman siya ni polong kupas na maaaring pumasang pamporma. malaking palaisipan kay Tony kung bakit si Klarang anak ng mayaman ay nag-aaral sa isang paaralang pampubliko. Sinundan niya ito sa may parking lot ng paaralan.104 mga nakatakdang gawain. di hamak na mas may sinasabi ang pamilya nina Klara kaysa kanyang pamilya. pihadong pagagalitan siya ng kanyang ina kung ang kanyang i-eentregang pera ay babawasan niya ng pampanood ng sine kung sakaling maging magsyota sila ni Klara.

Nagkuwentuhan sila ng mga nangyari sa klase. Mula noon. ang mga biloy nito sa pisngi. mga kasalukuyang leksyong nahihirapang unawain. Maya-maya ay dumarating na ang ina ni Klara. at marami pang iba. Ang mga oras na iyon ang pinakamahalaga sa kanyang buong maghapon. Sa mga oras na ito‟y silang dalawa lang. galing sa opisina nito sa Makati. . sakay ng isang magarang kotse. Ngunit anumang pangangarap ang gawin nya. upang habambuhay na lang silang makapagkuwentuhan. Sa mga pagkakataong ito‟y natititigan niya nang matagal ang mukha ni Klara.105 anumang bagay na tamaan ng kanilang paningin ay napangingibabawan ng komersyal na halaga ng mga bagay-bagay. ang eksenang binigyang kulay ng papalubog na araw at papalamig na simoy ng hangin. mga aralin. Naiiisip niya. napuputol din ang kanilang sarilinan. sa may parking lot ng pamantasan. nagtatanungan ng mga hindi nila maunawaan sa klase. kung puwede lang sanang tumigil na ang pag-inog ng panahon sa mga oras na iyon. Sa mga sandaling iyon ay sisinupin na ni Klara ang kanyang mga libro‟t iba pang gamit at magpapaalam sa kanya. Kung minsan nama‟y sabay silang nag-aaral ng kanilang mga leksyon at aralin. ang mga mata nitong nangungusap. ang mapula nitong labi. Ito lang ang pagkakataon na nakakausap niya si Klara ng sarilinan. mainit ang pagbati sa kanya ni Klara. Ang pag-uusap na iyon. inaabangan niya lagi ang oras ng uwian. Nag-uusap sila tungkol sa masasayang bagay habang si Klara‟y naghihintay ng kanyang sundo. ay mamamahay ng maraming taon sa gunita ni Tony. Maiiwan siyang nakatingin sa papalayong kotse. nagtatalakayan ng mga aralin.

Minsan.” “Baka naman totoo yung sinasabi ni Dino na may pinopormahan ka raw sa eskuwelahan?” “Wala ho. Madalas siyang punahin ng kanyang ina sa mga oras na natutulala siya habang kumakain o nanonood ng telebisyon. Ang bata-bata mo pa. ah!” “Ano „yon. Hindi iyang puro kalandian na lang ang inaatupag mo sa eskuwelahan. sa kanilang pagsasarilinan. bata ka? Bakit palagi kang natutulala?” “Wala ho. nay. Unahin mo „yang pag-aaral mo. May mga pagkakataong nakatingin siya sa kisame nang matagal. puro kalibugan na iyang laman ng kukote mo.106 hanggang sa matauhan siya‟t maudlot ang pangangarap. “Hoy. nay. . ang naging sanhi ng pagkaputol ng mahahabang sandali sa parking lot ng pamantasan ay ang kanya mismong sinisintang si Klara. “Oo. at siya ma‟y maghahanda na ring umuwi.” “Hoy. tinanong ni Klara kung ano nga ba talaga ang nangyari at muntik na siyang masuspinde sa klase.” Marami pang sinasabi ang kanyang ina ngunit hindi ito nagpasuko sa kanya. “Gusto mo ba talagang malaman?” paniniyak niya. Tony. kanina pa ko tawag nang tawag sa iyo. nay?” “Ano ba ang problema mo. Tony! Puta.” sabik na tugon ni Klara. Mag-aral ka nang mabuti. Ang nagpasuko sa kanyang pangangarap.

Ang pagnanakaw mismo. nawala ng lata at nagkataong ang napagbintanga‟y siya. Ang plano niya‟y isilid sa kanyang bag ang lata kapag nakalabas na ang lahat ng kanyang mga kaklase.” “Ang alin? Ang pagpapaliban ng plano?” “Hindi. inamin ni Tony na binalak niyang nakawin ang lata ng mga barya na nakapatong sa mesa ng kanilang guro. Noong mga panahong iyon. Saka. ang kanyang pamilya‟y kapos na kapos sa pera. Ngunit kinabukasan din. Ang mga kaklase natin. mabait ka. Alam ko. Araw-araw ay kinukulit ang kanyang ina ng kanilang kapitbahay na usurera. nang aktong nanakawin na niya ang lata ng mga barya. may dalang walis at pandakot. Aniya. Klara. ni hindi ako papansinin ng mga iyon. grade six lang tayo. “Hindi ko maisip na magagawa mo iyon.107 “Ikaw pa lang ang seryosong nagtatanong kung ano nga ba ang talagang dahilan. Inisip ni Tony na ipagpabukas na lang ang kanyang plano. bakit hindi ka humiram mga kaklase natin?” “Hindi ganoon kadali iyon. Bakit mo naisipang nakawin ang lata? Kung kailangan mo ng pera.” Sa pag-uusap na iyon.” . Kilala kita. baka pagtawanan pa ako kapag sinabi kong wala akong pera. Ngunit nang dadamputin na niya ang naturang lata. biglang pumasok sa silid ang isang janitor. Na naging sanhi ng sunod-sunod na mga pangyayaring muntik-muntikan nang maging sanhi ng kanyang pagkakasuspinde. nagpahuli siya sa paglabas ng silid aralan. At hindi mo kasalanan ang ibang mga kasong ibinibintang sa iyo ng teacher at mga kaklase natin. na siyang ikinaudlot ng kanyang plano. Tony.

” “Talaga? Ano?” “Sinabi ko sa mommy ko na kailangan mo ng pera. Klara.” “Eh. Tony. Klara. Ang totoo. “Kumusta ka. Alam mo.108 “Eh. Di ba .” . Tony. bakit hindi ka sa akin mangutang?” “Hindi ganoon kadali iyon. walang pakialam sa mga estudyanteng walang pera.” Natahimik si Tony. may gusto ko sa yo. inabangan uli ni Tony ang labasan. Pagdating niya mamaya.” “Mabuti. Klara?” “Gusto ko kasing makatulong sa iyo. Hindi mo ba napapansin. mapera talaga kayo. iyon.” “Hindi naman kami mayaman. Klara. bibigyan ka daw niya ng pera. Ano nga ba ang kailangan niyang sabihin? Ano ang kailangan niyang patunayan? “Bakit mo sinabi sa mommy mo. “Hi. Kinabukasan.” bati ni Tony. “Hi.” “Ang teacher natin. hindi niya alam ang itutugon. Sinundan niya si Klara sa parking lot at umupo siya sa tabi nito. Hindi na ito nagsalita hanggang sa dumating ang sundo nito. may maganda akong ibabalita sa iyo.” tugon ni Klara. Matagal na. dapat ako ang nagbibigay sa iyo ng pera dahil ako ang lalake?” Natahimik si Klara. di sa teacher ka manghiram ng pera.” “Pero kung ikukumpara mo sa amin. lagi na lang ikaw at iba pa nating mga kaklaseng mayayaman ang pinapansin niya. Klara.

” “Hindi mo ba naiiisip. Ang mga mata man ni Tony ay unti-unti na ring nagtutubig. Kapag umakyat na ako ng ligaw sa inyo. eh. Humagulgol na ito ng iyak. mga patay-gutom!” “Hindi. Gusto mo bang mangyari iyon?” “Mabait naman ang mommy ko. ang tingin ninyo sa amin. Klara. na baka nahihiya rin ako? Na baka may natitira pa kong hiya sa katawan ko? Ang hirap kasi sa inyong mayayaman. Tony.” “Hindi ako magnanakaw.109 “Bakit sa palagay mo ba. hintayin daw natin siya ngayon. ito yung kaklase ni Klara na walang pera‟. uuwi na ko. Sabihin mo na lang sa mommy mo. mataas ang tingin mo sa akin.” .” “Pero binalak mong magnakaw. salamat. Ayokong magkaroon ng boyfriend na magnanakaw.Akala ko ba. natutulungan mo ko sa lagay na iyan?” “Oo. Klara. Tumayo siya‟t nagpaalam para sa tingin niya‟y huling pagsasarilinan nila ni Klara. sabi niya. „Ah. Mataas ang tingin ko sa iyo. Ngunit mas lalong masakit ang tinuran ni Klara. Hindi ko kailangan ang tulong at alipusta n‟yo. At hindi utang iyon. Bigay talaga sa iyo. Kaya nga gusto kong bigyan ka ng mommy ko ng pera. “Klara. Masakit para sa kanya ang makitang umiiyak si Klara. Kailangan ko pang umigib ng tubig para may baon ako bukas. Saka nung kinuwento ko sa kanya na balak mong nakawin ang lata. sasabihin ng mommy mo. di ba? Sabi mo pa nga sa akin—” Hindi na naituloy ni Klara ang sasabihin nito.” “Mali. Bibigyan ka daw niya ng pera.

.110 Hindi nag-angat ng mukha si Klara nang siya‟y lumayo. Nanatili itong nakatungo at umiiyak.

mas lalong lumala. ipinagpapalagay nilang hindi kayang pagbayaran ng mahusay kong pagtatrabaho ang mga perhuwisyong inakyat ko sa kumpanya. wala. Dumukwang siya sa ilalim ng mesa para tingnan kung naroon ang kanyang panty. At sa kalagayang ang kumpanya ay nataong nakalinya sa mabantot at mapagsamantalang iskemang seguro. ito rin ang tantya.111 Tess “I don‟t want a fucking relationship. Ang tingin ko pa nga. Ang tingin ko. kay Dali. na muntik-muntikan nang maging sanhi ng pagkakasangkot ng kumpanya sa masalimuot na labanan sa korte. Pinakahuli ay ang pagrereklamo sa DOLE ng mga empleyado. . sa Legal at sa Personnel. Natural. napagtanto na ng mga nakararami na malapit na akong “mamaalam” sa kumpanya na limang taon ko ring pinagsikapang pag-ambagan ng talino‟t pagod. iniiwasan nitong masangkot kahit sa mga maliliit na kasong maaaring maging daan para ungkatin ng korte ang mga itinatago nitong baho. Ni walang pinagbago sa pag-uugali ko. Para bang mas ginaganahan akong mam-bullshit ng mga empleyada ngayong mayroon na akong final warning mula kay Oscar.” Ito ang pangungusap na binitiwan sa akin ni Tess habang nagmamadali niyang pinupulot ang mga hinubad niyang baro. I just want sex. Ang mga malalaking tae. Kasalukuyan itong nakakuyumos at nakatago sa ilalim ng kutson ng sofa na siyang pinagparausan namin ng matagal nang kinikimkim na mga pagnanasa. Ilang araw matapos ang komprontasyon sa opisina ni Dali.

sukdang sariling pera na niya ang ginagastos niya. sa mga panahong ayaw siyang gastusan ng kumpanya dahil napaghahalata na ang dalas ng pag-alis niya. parang ayaw aminin ng isang may amats siya sa isa. hindi ko naka-jamming sa kama si Tess. Ang tantya ko. dumalo sa isang pagtitipon ng mga taong nauulol sa teknolohiya. at ibinabandila pa sa mga kasamahan sa department ang kanilang nag-uumapaw na galak dahil sa napipintong pag-alis ko.112 Ngayong sigurado na ang pag-alis ko. tuwa. na isang hapon ay nagkaroon ng katuparan. hanggang sa matuloy sa paggigirian na lang. Marami rin ang nanghihinayang at nalulungkot. may mga ginaganap na ganoong pagtitipon. Buwan-buwan kasi. maraming mga ispekulasyon. Isa man sa mga ito. walang pinapalagpas si Dali. IBM at iba pang mga big time ng Silicon Valley. Iisa lang dahilan kung bakit gustong-gusto niyang makapunta sa mga pagtitipon. panghihinayang. Ang dahilan ay upang makibalita sa mga taong tulad niya ring nauulol sa tuwing may bagong produkto ang Intel. Hindi ko alam kung ano‟ng nakita ng mga empleyadong ito at nalulungkot sa pag-alis ko. Nasa Spain si Dali. Matagal na kaming naggigirian at naghihintay na lang ng magandang timing para pakawalan ang mga nag-uumalpas na pagnanasa. . Oracle. Microsoft. pareho kasi kaming naguumapaw sa pride. Maraming hindi lihim ang pagkatuwa. na kaugnay ng pamamaalam. Sa loob ng limang taon kong pamamayagpag sa bulok na kumpanya. na naging kapansin-pansin dahil sa pag-aayos ko ng mga files at iba pang papeles na iiwanan sa kung sinumang hahalili sa akin. Maraming mga empleyado ang lihim na natutuwa. Isa sa mga nalulungkot at nanghihinayang ay si Tess. tulad ng sekretarya kong si Lorna. ni minsan.

Pabagsak kaming nahiga sa malambot na sofa. Ang dalawang paa. Bandang alas-singko medya ng hapon nang puntahan ko si Tess sa opisina ni Dali. Mabilis kaming nakapaghubad. at pinupog ako ng halik. “Bakit ni wala ka man lang pasintabi. “basta mo na lang ako nilundag at sabay nilapang?” “Malapit ka na kasing umalis. Magsama na tayo. Alam din ito ni Tess kung kaya‟t hindi niya pinag-overtime ang dalawa pang sekretarya ni Dali.” tanong ko sa kanya. puwedeng sa bahay ka na lang. Gusto natin ang isa‟t isa. Alam ko. Naglambitin kaagad sa leeg ko. humihingal kaming nakaupo at pawis na pawis. Pero wala pa akong balak na maging plain housewife. Pagpasok na pagpasok ko. at ilang sandali lang. Tess. pagkakataon na para magparaos. Ang bagong teknolohiya ang nagpapadaloy sa dugo niya.” “Ako lang ba?” “Ano‟ng ibig mong sabihin?” “Hindi ka ba susunod sa akin?” “Bakit naman ako susunod?” “Come on. Tony. iniyakap sa baywang ko.” . Maghahanap ako ng mas magandang trabaho. Nagsindi kami ng sigarilyo. Ikaw. Wala akong nagawa kundi sapuhin siya sa puwet at gumanti ng halik.” “Gusto kita. nilundag ako ni Tess.113 Isang malaking obsesyon kay Dali ang computer.

eh Secretarial lang ang tinapos mo? Saka. Alam mo ang mga patakaran dito na hindi nasusulat. Kaya ngayon. Sino ka para pagsabihan ako ng ganyan?” .” “Mapo-promote ka? Paano ka mapo-promote.” “Putang ina ka. alam ko. hindi ka naman marunong makisama. may pinag-aralan ka nga. hindi rin tatagal sa iyo yung kumpanyang lilipatan mo. Tess.114 “Eh ano‟ng gusto mo? Magpakantot na lang sa manyak na si Dali habambuhay?” “Hindi siya manyak.” “Nasa husay ng diskarte iyan. Tony. nauna ka pa sa akin dito. mawawalan ka ng trabaho. Mas unang iaangat sa tungkulin ang mga matatandang bobo at kupal kaysa sa mga batang maabilidad. Pero pagdating ng araw na iyon.” “Manyak na kung manyak. pero gentleman siya. sinisiguro ko. Dito sa kumpanya. malaking issue ang seniority. At ano naman ang pakialam mo kung magpakantot ako kay Dali? Eh kung sabihin ko sa iyong mas gusto ko ang romansa niya kesa sa iyo?” “Tang ina mo. alam ko. hindi na lang ako sekretarya. Oo. Akala mo ba. kung hindi mo pa alam. marami siyang babae. Oo. Ikaw. hindi ka pagsasawaan ng manyakis na iyon?” “Pagsasawaan din ako.” “Ano‟ng gentleman? Gentleman ba ang kumaliwa sa asawa? Manyak ang tawag doon. Tess. madali kang makakahanap ng bagong trabaho dahil topnotcher ka sa board exams. Pero sigurado ko.

Ang tingin niya. Lagi namang maaga kung umuwi ang gagang iyon.115 “Asar-talo ka Tony kase alam mong totoo ang sinasabi ko. Pinatay ko ang sigarilyo ko. ni hindi na niya inisip na naaalibadbaran ako tuwing makikita siya . Tang ina niya.” Mariing sampal ang isinagot ko kay Tess.” “Then let‟s do it. di ba ikaw ang may suot noon kangina?” “Fuck you. malaki ang posibilidad na gahasain ko siya. Ba‟t sa akin mo itatanong. Hanggang ganyan ka na lang.” Pumasok siya sa maliit na banyo sa loob ng opisina ni Dali. that‟s all. akala mo siya ang may-ari ng putang inang kumpanya. Hindi niya makita ang panty niya kung saan napunta.” “Go to hell. “I hate you! I don‟t want a fucking relationship! I don‟t need your fucking companionship!” “Eh bakit ka nagpakarat sa akin?” “I just want sex. idinuldol ko ang upos sa barnisadong mesa ni Dali. I‟m a fucking sex machine. Nakauwi na si Lorna. Lumabas ako ng opisina ni Dali at tumuloy sa opisina ko. Dinukot ko ang panty ni Tess na itinago ko sa ilalim ng kutson ng sofa noong kinakarat ko siya. baby. you fucking bastard!” Pagkasabi niyon. sa tuwing lalampas ng alas-singko ng hapon. nilamukos ko‟t ipinasak sa bulsa ng pantalon ko. pinulot ni Tess ang mga damit niya. “Nasaan ang panty ko?” “Ewan ko. kung magsalita siya. Puta. At alam mo ring hindi ka na uunlad.

Dinukot ko ang panty ni Tess sa bulsa ko. puwede na siyang magbuhay-milyonarya. suwerte pa rin ang mapapangasawa niya. kahit siguro lasing na lasing ako. Sa pagresbak ko sa kumpanya. bobo siya. Kaya lang. sa katawan pa lang sulit na sulit na ang sinumang lalake. Sayang. Maski siguro ang Papa sa Roma. Kung papayag lang si Tess na sumama sa akin. Hindi niya alam na ako ang dapat niyang pakisamahan at hindi ang mga kupal heads ng IT. ang mahirap kay Tess. Sayang. Kung tutuusin. . Inamoy-amoy ko. mas gusto niyang magpakamartir sa punyetang kumpanya kaya‟t wala na akong magagawa. hindi ko magagawang galawin siya.116 kaya kailan man. Pucha. titigasan kapag nakita si Tess at ang mga suso nitong nagmumura. siguradong madadamay siya. kahit medyo malandi si Tess at mahilig magpa-cute sa kung kani-kanino. Pero ayaw niya. Sayang.

sinasaliwan ang kanyang pag-iisa. asawa ng kapatid niyang si Paulina. Ayon kay Rudy. kung gagawin niyang miyembro ng insurance corporation ang kanyang maliit na shop. Ito ang kanyang bayaw na si Rudy. May mga butil ng pawis sa noo ni Pablo habang ipinaliliwanag sa kanya ni Rudy ang mga bentaheng idudulot sa kanya ng seguro. Ang ideya ng pagkakaroon ng pera sa sunog ay matagal na nagsayaw sa kanyang gunita.117 Pablo Sampung taon na ang nakalipas nang unang makilala ni Pablo ang isa sa mga pinakamahalagang tao sa kanyang buhay. Atubili siya sa kadahilanang batid niya ang laki ng kanyang gugugulin. tila isang musang sa tuwina‟y naroon sa kanyang tabi. ang gumabay sa kanya sa masalimuot ngunit tubong-lugaw na landas ng seguro.” Ilang gabi niyang pinagpuyatan ang payo ng ni Rudy. sasaya ka dahil magkakaroon ka ng maraming pera? Makakabawi ka sa nasunog sa iyo. kung nais niyang malaking halaga ang makuhang salapi sa . kung siya ay magpapatala sa seguro. pinaghehele ang kanyang pagtulog. Ayon dito. “Hindi ba‟t sa halip na malungkot ka kung masunugan ka. siya ay babayaran ng insurance corporation. Si Rudy. napagtanto ni Pablo na ang pinakamainam na solusyon ay ang magpamiyembro ng seguro. at matapos makulili sa maya‟t maya‟y paniningil sa kanya ng kanyang mga pinagkakautangan. kung saka-sakaling biglang magkaroon ng sunog o iba pa mang sakuna. at sobra-sobra pa kaya madadagdagan ang puhunan mo. Makalipas ang ilang panahong pagtitimbang-timbang ng mga usapin.

ang sunog ay dinisenyo upang hindi . Ito nalalabing pag-asa upang maisalba ang pamumuhunang unti-unti nang nasasaid dahil sa kanyang mga bisyo. na biniyayaan niya ng ilang porsyento batay sa kanilang lihim na kasunduan. Ang kanyang maliit na shop ay lumaki. karera. Bukod pa rito. kasama sa mga nakalista sa talaan ng kanyang mga bisyo ang alak. Kung saan-saan siya nangungutang ng pera huwag lamang makaliban ng paghuhulog. bingo. Makalipas ang dalawang taon. At upang lalo pang lumago ang negosyo. sigarilyo. Marami-rami na rin ang kanyang tauhan. Tulad ng nakaraan. napagtakpan ang mga ebidensya ng arson at napabilis ang pagsasaproseso ng bayaran. Makalipas ang dalawang taon. babae. muli ay tinupok ng sunog ang kanyang shop. Ang kanyang mga bisyo ay umusbong at lumago. Ngunit ayon naman dito. Dalawang milyon pagkatapos ng ilang buwang paghuhulog. Ang kanyang mga utang ay nabayaran. Noong mga panahong iyon. hueteng. ang anumang naibayad niya‟y mababawi niya ng kung ilang porsyentong tubo. sakla at pusoy. anaki‟y kisapmatang naging milyonaryo si Pablo. Ngunit ang hirap ay hindi nakapagpalamyo sa kanyang engrandeng plano. Noo‟y mayroon na siyang malaking tindahan ng mga sapatos sa pamilihang bayan. mayroon siyang malaking shop na naghahatid ng mga pagawa ng mga malalaking department store. kinakailangang mataas din ang kanyang huhulugan. Noong umpisa‟y mahirap. Sa tulong ni Rudy. Mahalagang tao sa kanyang buhay si Rudy. muli na namang nasunugan si Pablo.118 pagkasunog ng kanyang shop.

Nadagdagan ang milyon ni Pablo. Nagbunga ang imbestigasyon ng korporasyon ng seguro. Ang shop ay basang basa ng gasolina. Ngunit ang huling sunog ay lumikha ng dalisdis. Dalawang sunog pa. hanggang sa makarating sa shop ni Pablo. ang mga may-ari ng kabahayang nangatupok dahil sa kanyang kasibaan ay pawang nagsipagsampa ng kaso. ang kinabagsakan niya‟y sa looban. siya‟y naglagay ng isang silya at pinakintab ang sapatos ng sinumang . kahalubilo ng mga tulad niya ring pinanawan na ng pag-asa. Sa oras na ito‟y madilaan ng apoy. Sa kanyang paglaya. aniya. mga kabahayang may saboy ng gasolina. Walang kamaly-malay ang mga tao na ang kanilang mga bahay ay binubuhusan ng gasolina upang kaagad ay magliyab. Pagkuwa‟y hinintay niyang matapos ang kanyang paninilbihan sa loob ng bilangguan. Ang apoy ay sadyang ginawan ng tatahaking daan. Sa may labasan ng looban. si Pablo‟y nahatulang pagbayaran ng kung ilang taon sa bilangguan ang kanyang kasalanan. At ang mga ito‟y kanyang binayaran ng kung ilang milyon. Inumpisahan ang sunog sa ilang mga kalapit na kabahayan.119 magmukhang sinadya. at ang tanging hangad na lang ay tustusan ang maliliit na pangangailangan sa pang-araw-araw. agad itong magniningas at kasabay na matutupok ng buong shop ang anumang ebidensya ng arson. sa mga lugar na madalas puntahan ng mga tao. Ipupuwesto niya ito sa sentrong lunsod. Ang mga nasalanta ng sunog. ay maaari na siyang magtayo ng isang malaking-malaking tindahan ng sapatos. Di naglaon.

anak. mukhang ang loob ng kanyang ina ay nahuhulog na kay Pablo. Ang maging arsonista ay mortal na kasalanan sa kulturang iskwater. okey lang kung gahasain mo ang kapitbahay . Basta ayokong dito tumira yang hampaslupang iyan. Kung tawagin na siya ngayo‟y Pablong Shoeshine. nay.” “Kung magsalita ka. Ang kanyang pangala‟y nagkaroon na ng panibagong binyag na apelyido. Mahaba ang kanyang buhok. akala mo kung sino ka. Madalas ay bisita nina Tony si Pablong Shoeshine sa kanilang bahay. Ang dating matikas niyang tindig na likas sa mga mapalad na komersyate ay naging tungo. Ang kanyang mga suot ay luma‟t natatagpian sa iba‟t ibang bahagi. ang alalahaning ang kanyang ina ay nililigawan ng isang arsonista. “Pagbigyan mo na ako. At isa ito sa mga kinamumuhian ni Tony.120 handang magbayad. “Bahala ka. si Pablo pa ang napili ng kanyang ina. tayo ba. Ang kanyang bigote‟t balbas ay nagdagdag ng kung ilang porsyento ng pagkamiserable sa nakakaawa niyang hitsura.” pakiusap sa kanya ng kanyang ina. Ang kanyang tutol ay bunga ng dahilang sa dinami-dami ng mga lalakeng mapagpipilian. Ipinagluluto ito ng kanyang ina ng makakain. Hindi bale nang magnanakaw. At batay sa takbo ng mga pangyayari. Bakit. Hindi iniinda ng kanyang ina ang amoy alak na hininga ni Pablo. hindi hampaslupa?” Wala siyang tutol kung gusto mang mag-asawa ng kanyang ina. Wala akong pakialam sa gusto mo. huwag lang arsonista. Okey lang kung nakawan mo ang kapitbahay mo.

Sa looban.. Ang nakaraan nito. Si Pablo. kahit papaano. hindi mataba ang kanyang ina. Pero bakit ho kay Pablong Shoeshine? Kaya ba kayong pakainin noon?” “Si Pablo lang ang totoong tao dito sa atin. hindi na ako lumigaya?” “Hindi naman ho sa ganoon.” . Balingkinitan ang katawan nito. “Ano ang gusto mo. hindi matapobre. Hindi laylay ang mga suso nito. okey lang kung patayin mo ang kapitbahay mo. kundi maaaring ang buong bloke ng kabahayan. Bakit si Pablo pa? Si Pablo na kinukutya ng buong looban.121 mo. Hindi lang ang kapitbahay mo. Marangal na tao. ibang usapan na iyon. batid niya na maraming may pagnanasa sa kanyang ina. At totoong makakapili ang kanyang ina ng higit kay Pablo. masasabing kung naging angat ang kanilang buhay. hindi tulad ng mga nanay sa looban na dose-dosena ang pinasususo. At bagamat sunog sa araw ang balat. Kahit papaano. may hanapbuhay. Dangan nga lamang at sila‟y mahirap lang. Sa arson. Siya lang ang hindi plastik. Pero ang maging arsonista. At kalat na sa buong looban na si Pablo‟y malimit nilang bisita. ikaw lang at ang kapitbahay mo ang mapeperwisyo ng kawalanghiyaan. Tingnan mo nga ang ibang lalake rito. Walang inatupag kundi uminom at magpalaki ng bayag. maraming nadadamay. at nakikisuso pa ang mga dapat sana‟y hindi na nakikisuso. Mahirap pangalagaan ang ganda kung mamad sa paghihirap. Kaiba sa mga nanay sa looban. Tony. ang manunog ng bahay ng may bahay para sa sariling kapakinabangan. ang karanasan nito bilang arsonista ay nakatatak sa noo nito. maganda ang kanyang ina. Si Pablo na ang buhay ay madalas i-broadcast sa buong looban.

Sa pagbaba ng hagdan nila. Ang usapin ay kahit maraming problema. ang malamang ang iba‟y nagtataglay ng mas malalalang problema. marami pa ring pamilya ang mas maraming problema. Pinatawad na siya ng gobyerno.122 “Inay. Marami diyang mas higit pa kay Pablo. Bagamat ordinaryo na sa looban ang sigawan sa mga bahay-bahay. hindi na siya kinikilala mula nang makulong siya. droga. Huweteng. . Gasgas na tayo sa dami ng mga iligal na pinaggagagawa natin. Ayaw niyang makipagtalo sa kanyang ina. Kayo na lang ang hindi pa nagpapatawad sa kanya. Ito ang paraan ng kanilang mga kapitbahay para maigpawan ang sari-sariling mga problema. pumatol ako sa isang eksekyutib sa Makati? Kung pumatol man ako. maraming mga taong nagkukumpulan. At ito‟y tunay na nakakagaang ng loob. papatulan ako ng mayaman?” Bumaba ng hagdan si Tony. Lahat ng mga kamag-anak niya.” “Ano‟ng gusto mo. Ano‟ng klase kayong mga tao? Hindi pa ba sapat ang pagdurusa ng tao? Iniwan na siya ng asawa‟t mga anak. kayo ba. ah. wala pang nananalo sa pakikipagtalo rito.” “Pinagbayaran na niya ang kasalanan niya. Sa tingin mo. sa iba na lang kayo pumatol. Bakit hindi n‟yo pa siya tigilan? Bakit. lahat na ng bisyo!” “Nay. Sa karanasan. arsonista si Pablo. sa tingin mo papatol sila sa akin? Tingnan mo nga itong hitsura ko. marami pa ring nanonood ng mga bagong mga awayan sa mga tahanan. sugalan. walang kabulastugang ginagawa? Pare-pareho lang naman tayo rito sa looban.

papalayo sa hagulgol ng kanyang ina. Itinaas niya ang panggitnang daliri ng magkabilang kamay habang tuloy-tuloy ang paglalakad niya papalayo sa kanilang tahanan. .123 Kinatkatan ni Tony ang mga taong nakapalibot.

nahuli ni Tony ang loob ni Dondon. Tunay ngang ang pagkalalake. si Sgt. Kung may kulo man ito ng kalandian. Pepper. ay imahen ng pagkalalake: brusko. Siya. at nitong huling mga taon ng kanyang pagseserbisyo bilang pulis. Pepper. Batid ng buong looban ang sekswal na oryentasyon ng nag-iisang anak na lalake ni Sgt. na bunga ng katotohanan ng pagiging bakla nito. Ang pagkalalake ay hindi tulad ng ibang katangian ng mga magulang na naipapasa sa mga anak. Ang kaso ay hindi. na sa kung ano‟ng dahilan na hanggang ngayo‟y tinutuklas at iniimbistigahan pa ng mga taga-looban. ayon sa mga beterano ng kanto. Isa itong pambihirang pangyayari sa ganang si Dondon ay hindi regular na nakikihalubilo sa mga tao sa looban. ay . Nabalita sa buong looban ang kanyang maikling panahon ng pakikiapid sa kanyang kumare. Maliban na lang kung may palihim ding “landi” si Sgt. sa ganitong lagay ay maaaring masabi na ng mga beteranong istambay at mga tismoso‟t tsismosang intelektuwal na maaari ngang ang pagkabakla ni Dondon ay minana nito sa kanyang ama. hindi matingkad na mamamalas sa kalimitang malungkot nitong anyong panlabas. Walang maipintas ang mga taga-looban ni katiting na pagtalilis sa pagkalalake ni Sgt. maprinsipyo. kung patagong tumitikwas ang mga kanyang mga hinliliit sa tuwing may puntong gustong bigyan ng linaw. Pepper. Pepper. babaero. ay hindi maaaring ipamana.124 Dondon Sa konting pambobola.

Kung paano nakumbinse ni Tony si Dondon na sumama sa kanya sa kanyang pagpunta-punta sa UP. Mayroon siyang nakatakdang pagsusulit noong umagang iyon at kung maaari ay liliparin niya ang pamantasan upang huwag lamang mahuli sa klase. Ipinakilala ni Tony si Dondon sa kanyang kaklaseng si Wayne. kung paano niya napaglapit si Dondon at si Wayne. tama ang pahayag ng mga beterano sa looban na ang pagkalalake ay hindi naipapamana. Samakatwid. Namamawis na ang kili-kili ni Tony sa tagal ng pagkakatayo sa may bukana ng looban. baka ang mga naturang sasakyan ay bigla na lang dumapa sa gitna ng kalye sa bigat ng kargada. Isang umaga. at kung paano niya naigiya ang mga pangyayari para umayon sa kanyang mga plano. Inabutan na siya ng pagtaas ng araw. wala ni isang indikasyon na si Sgt. Pasulyapsulyap siya sa relo ng mamang tulad niyang nag-aabang din ng masasakyan.125 biglang natapos. At sa pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. na mandi‟y kapag sumabit pa siya. sa may bukana ng looban. . Kung bakit ay makikita sa buhay na katunayan— ang pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. ay isang masalimuot at mahabang kuwento na nag-umpisa isang umaga. Bakat ang pag-aalala sa mukha ni Tony habang pasalit-salit ang dapo ng kanyang paningin sa relo ng mama at sa mga nagdaraang mga sasakyang punong-puno na ng mga pasahero. nakakita si Tony ng matalim na sibat na siya niyang magagamit sa panahon ng paniningil. Wala. nag-aabang si Tony ng masasakyan papuntang eskuwela. o Dondon. Pepper ay “hindi gaanong lalake”.

Pinara nito ang isang dyip na nagdaan. “Late ka na. “Hi. eh. . Pagkuwa‟y nagtanong si Tony. “Sabihin mo. nanlalake ka pa. Bumabayo sa pandinig ang maingay nitong stereo. “Ano‟ng oras na ba. Ikaw. Bad trip. di sabihin mo. Hindi tulad mong puro kalandian ang laman ng isip. May pulang lasong nakatali sa mahaba nitong buhok. Ano na naman kaya ang ikakatwiran ko sa prinsipal namin?” Eh. ah. Kipkip nito sa dibdib ang mga libro. papalabas ng looban.” Hindi kumikibo si Dondon.” pahabol ni Tony.” Naghahanapbuhay kase ko sa gabi. May test pa naman kami ngayon. Sa laki ng burat. halos nakatingala na ito sa dami ng mga nakasabit na pasahero. Talaga namang sobra ang trapik sa buong Maynila. Iyan ang isang problemang kahit kelan hindi masosolusyunan ng gobyerno. Ayos.” Ilang sandaling walang imikan. mukhang tinanghali rin. “Oo nga. Ni hindi nag-minor ang dyip.” bati ni Tony nang huminto sa may tabi niya si Dondon. Nakabihis ito ng unipormeng pamasok. matrapik.126 Maya-maya‟y namataan niya si Dondon. natagalan ka. Dondon?” “Mag-aalas-diyes na. “Hi.” matipid na tugon nito. Sa mukha nito‟y mababakas ang make-up na sa tantya ni Tony ay nasobrahan ng pahid. Pagkakataon ko na ito. “Oo nga.

“Ganoon din naman. Ano pa ang inaalala mo? Halika na. Doo‟y nangangalabit ang amoy ng mga bagong tinapay na niluluto sa karatig na panaderya. Tutal pareho naman tayong late na sa pupuntahan. tapos na nga akong magalmusal. Doon pa rin mas magandang mag-abang. Umorder si Tony ng dalawang hiwa ng egg pie at dalawang softdrinks. puwedeng makapag-almusal na lang muna. “ano kaya kung lakarin natin hanggang doon sa may kanto.” “Nag-almusal na ko.” Bantulot na sumonod si Dondon. At least. baka ka magutom. maraming jeep. di na baleng mahuli basta busog . talaga namang huli ka na. Tutal huli na tayo. magmeryenda ka na lang. mas maraming dyip na dumaraan doon sa kanto. Tang ina.” Naglakad sila hanggang sa may kanto. “Halika. ako. Hindi naman tayo masasakay dito dahil laging puno ang mga nagdaraan.” anas ni Tony.127 “Dondon. Sa loob ng panaderya ay may ilang mesa at mga upuan.” “Kahit na. pambili ko sana „to ng libro. mag-almusal muna tayo. . Mga kolorum. wala pang sakay. Baka kasi mahuli na „ko.” “Baka lalo tayong ma-late.” “Sige na nga. Saka. Ikaw din. Saka. Umupo sila sa may malapit sa kahera.” “Eh.” nag-aalalang tugon ni Dondon. May bakery doon. eh. Mag-aalmusal muna ko. di magpaka-huli na. ikaw na lang.” “Ikaw na lang. eh. Lumapit siya sa kahera at binayaran ang mga pagkain at pagkuwa‟y umupo siya sa harap ni Dondon.

Hindi rin ako makakalayo. Ewan ko ba. Kahit siguro may isang milyon na ang popolasyon ng mga bakla sa buong Pilipinas.” Tama! Baka ako ang unang-unang gumulpi sa iyo! “Hindi naman siguro. baka araw-araw mapraning ka dahil sa pagtrato sa yo ng mga tao.” “Kung ikaw ang lumagay sa katayuan ko. Tony. parang takot na takot sa mga tulad ko ang mga taga-atin. . Pinigil siya ni Tony. na ilabas nito ang mga natatagong hinanakit.128 Dumukot si Dondon sa kanyang bulsa para bayaran kung magkano man ang nagasta ni Tony. “Kung minsan. mga tinitimping galit. Pero kung nagkataong hindi dating pulis ang tatay ko. At tiyak.” Nakakadiri ka naman talaga. nandidiri sila sa akin. Kung gusto kong putulin ang ugnay ko sa looban.” Hinayaan ni Tony si Dondon. hahanapin ako ng itay. parang nandidiri sila sa akin. “Bakit naman? May mga sinasabi ba sila tungkol sa iyo?” “Wala naman. wala naman akong mapupuntahan. “Pakiramdam ko kasi. dapat mag-abroad ako para hindi na talaga ako masundan. Siguro parang pagrespeto na rin sa tatay ko dahil dating pulis. alam ko. eh. “Kahit hindi sila magsalita. sa ganang binayaran nito pati ang dapat ay kay Dondon. naiiisip ko. “Bakit hindi ka nakikipagsosyalan sa mga tao sa atin?” bungad ni Tony. ano kaya kung lumayas na lang ako? Kaya lang. iba pa rin ang pagtingin nila sa mga tulad ko. baka araw-araw magugulpi ako.

” tugon ni Tony. hindi naman pinapansin ng mga tao.” “Marami ba talaga kami?” “Maraming marami. Walang-wala sa isip niya na lilihis ako sa kasarian ko. Marami nang katulad mo. Parang ordinaryo na lang. andami-daming bakla. Matapos ang siyam na beses na panganganak ng inay. ako pala. Dondon. Baka siguro. inaya mo pa kong kumain. ambait-bait mo. pinapatay. “Napapansin ko. anak na lalake. Sa lipunan. suwerte ang mapapangasawa mo. ang sakit-sakit ng konsensya ko. Kase. Tony. nagkaroon siya ng lalake. Balwarte kasi ng mga barako yung sa atin.” “Nagtataka ko. pati sila.129 “Ang itay. iniiwasan ako ng mga tao sa looban. Hindi katulad ng mga ipokrito‟t ipokritang kapitbahay natin. Ang hindi niya alam. kung bakit ba alalang-alala ka sa kalagayan mo sa looban. Hindi mo lang alam. yung mga baklang hindi pa ipinapanganak. bakit sa ibang lugar. Iba na ang panahon ngayon. Alam mo. “Ewan ko. Nagtataka nga ako kung bakit ikaw. Hindi ka ba naaasiwa sa „kin?” Nandidiri ako sa yo. sandamakmak ang mga bakla. Tony. hindi ikinakahiya ang pagiging bakla nila. nahihiya ako dahil binigo ko ang itay. “Mabuti ka pa. Gusto niya. ako lang.” “Nagtataka ko. Hindi lang naman ako ang umiiwas. puta ka! “Hindi. Pero sa lugar natin. At karamihan. ganoon. Kasi nga nandidiri sila sa „kin. Bakit?” Dahil ang mga bakla sa atin. dismaya sa akin. naiimpluwensyahan na ng kamachohan ng .

Don.” “Naku.130 mga taong nakapaligid. Sabihin mo. Ipinakilala sa ilang mga kakilala. alam ba ng maestra n‟yo kung ano‟ng hitsura ng pirma ng tatay mo? Eh di. Hindi na malalaman ng eskuwelahan iyon. tutal. nagamot na. Doon ay tumingin sila ng mga tinitindang . Isinama niya si Dondon sa shopping center. Saka ano ang gusto mo. ang magkandautal ka ng kapapaliwanag sa maestra mo kung bakit ka late? Bukas ka na lang pumasok para madaling mangatwiran. hindi na bakla. tapos kailangan may pirma ng magulang?” “Alam mo.” Natawa si Dondon sa tinuran ni Tony. alam nilang papasok ako sa school. nagkasakit ka. ikaw ang pumirma. Bakit. Sanay na tayo dapat sa ganyang mga diskarte. Dinampot ni Tony ang mga libro nito sa mesa at lumabas ng panaderya.” Bantulot ang pagtayo ni Dondon. Pinara niya ang noo‟y paparating na taxi. eh. Kaya paglabas sa nanay nila. Cutting classes? Nagpaalam na ako sa bahay. “Don. huwag ka na lang pumasok. Nagtakip ito ng panyolito sa bibig. normal na gawain ng mga estudyante ang ganyan. huling huli ka na sa eskuwela. nananghalian sila sa isang karinderya. Pagkuwa‟y inilibot ni Tony si Dondon sa iba‟t ibang mga building.” “Eh paano kung hingan ako ng excuse letter. “Dondon.” “Hindi naman nila malalaman. halika na!” “Sige na nga!” Sa UP. Sama ka na lang sa akin sa UP.

“O. Masaya ka na?” “Naku. “Don.. Ayos! Two birds in one stone! Tingnan mo nga naman ang suwerte. ngunit ito nama‟y dapat niyang ituring na isang tipo ng pamumuhunan. Magkano ba ang kailangan mo?” “Sisenta pesos kasi itong fashion magazine. “Eh.” Nanlaki sa tuwa ang mga mata ni Dondon ng dumukot si Tony ng pitaka. May nabawas na sa nakalaan niyang pera. Naglalakad ito. may kapalit na mas malaking tubo sa tamang panahon. “Tony. Sa kanilang paglabas sa shopping center. at iba pang paninda. namataan ni Tony si Wayne.” Ulol! Kanina pa ko nagtitimpi sa yo. magugustuhan mo iyon dahil guwapo saka mabait. at ang tantya ni Tony ay papunta na naman sa UP lagoon. Ang bait-bait mo talaga.” Sa isip ni Tony ay kinalkula niya ang natitira niyang pera na dapat sana‟y ipambibili niya ng libro. Sigurado. “Sige.” anas ni Dondon sa kanya habang nagbubuklat siya ng isang science magazine. at iba pang koloreteng pambabae. kamiseta. Tony. pahihiramin kita.131 libro. Aliw na aliw si Dondon sa pagbubuklat ng mga magasin na naglalarawan ng mga bagong moda sa pananamit. ayan.” “Kulang ang pera ko. sa make-up. Naglabas siya ng tatlong sasampuin at iniabot kay Dondon. eh. may bibilhin sana ko. “ipapakilala kita sa kaklase kong Amerikano. magazine. tenk yu.” anas ni Tony. Trenta lang ang pera ko. di bilhin mo.” .

Say. buddy?” I‟m not your fucking buddy. Nakakubli ito sa katawan ng isang puno sa „di kalayuan. Sinabi ni Tony kay Dondon na siya‟y mayroon pang papasukang klase kung kaya‟t maiiwan na niya sila. Hey Wayne. Don. naninigarilyo habang pinanonood ang halikan nilang dalawa.” Walang kamalay-malay sina Dondon at Wayne na nakamasid si Tony sa kanila. this is Wayne. ipakilala mo ko. . Nanatili siyang nagmamasid.” Nagkamay ang dalawa. Tony! What‟s up. Sa kanyang pisngi‟y nakabakat ang isang ngiti. “Wayne!” “Hey.132 “Talaga? Sige. Dondon. Dondon. Maraming lamok sa lagoon ngunit ang kagat ng mga ito‟y hindi iniinda ni Tony. man. why don‟t we take a walk? Let‟s go to the lagoon and feel the nature. you stupid degenerate American pedophile! “I‟d like you to meet my friend. will you?” “Sure. See you guys at the lagoon later. take care of my friend here.” Ayos! “I better go or I‟ll be late for my class.” Binilisan nila ang lakad para maabutan sina Wayne. “Ha? Sino‟ng kasama ko?” “Si Wayne.

nalalagyan kasi ang mga putang inang istasyon ng radyo. Bakit hindi nila ibalik ang mga dating musikero? Iba na kasi ang panahon ngayon. Harana. Ibig sabihin. pinupuri nila sa radyo. Binuksan ko ang radyo habang umiinom ng tubig. Sayang. Bakit ba sa tuwing malalasing ako. yung mga magagaling na musikero. basta‟t magagandang lalake at mapoporma ang kumakanta. Nakakatulog pa kaya ang mga hinayupak na iyon sa gabi? Hindi . tanghali na. Kahit na ang totoo‟y wala naman talagang saysay ang kanta. hindi napaglalaanan ng panahon sa radyo. siguradong papatusin ng mga tao. yung mga musikerong hindi maporma pero may ibubuga.133 Baguio 1999 Ang pinakaayoko sa lahat. sa tuwing magigising akong ganito. Ubos na ang kape. Ewan ko ba. sobrang dami ng nainom ko. Lipat ng istasyon. ang magising akong parang binabarena ang ulo. Malamig na tubig. Ngayon. isinusumpa ko ang pag-inom. hala. Noong sumusuka na ako. sige ang patugtog sa radyo. basta may halong kabastusan ang kanta. Paano. Mukhang pera ang mga DJ. Parokya ni Edgar. ang sarap kasing magpakalango sa alak. pero lagi na lang nababawi? Tulad noong isang linggo. Baka matanggal nga ang hang-ober ko pero dalihin naman ako ng diabetes. Madalas. Maraming asukal kaya lang hindi naman puwedeng puro asukal ang inumin. Tubig na lang. mula sa bintana. nanunumpa ako. Pero uminom ulit ako. Hindi na tumatama ang araw sa mukha ko. isinumpa kong hinding-hindi na ako iinom. Kailangan ko nang bumangon. Kahit na ampapangit ng mga kanta.

134 ba sila nahihiya na isinusuka na ng mga tao ang mga kantang pinapatugtog nila. Pero hindi ngayon. Mamaya. tatlo-tatlo ang telepono. Madalas kong gawin iyon kina Sarge. siya ang panalo. Sa bangketa nga lang umiiskwat. Halimbawa‟y tatawag ng isang numero at kapag sinagot. Ayos. Kung kaninong tanim ang malakas ang tama. Kailangan na rin akong maglinis. Bakit . ang sarap magtatawag sa telepono. baka pasyalan ko si Sarge. Kumustahin ang mga kaibigang ilang taon na ring hindi nakukumusta. May telepono kasi si Sarge. Maraming mga banda ang mahusay pero hindi maporma na hanggang jamming na lang sa mababahong club dahil hindi naman musika ang tinatangkilik ngayon sa radyo kundi ang porma‟t tindig ng mga kumakanta at tumutugtog. Ako. Lipat ng istasyon. hindi pa rin ako kinakabitan ng linya. si Dolores. Pinagmasdan ko ang palibot ng bahay. Nagpapayabangan kasi kami sa mga tanim namin. Kapag naririnig ko ang boses ng singer ng Cranberries. tang ina hanggang ngayon wala pa rin. Cranberries. Mag-iisang taon nang naka-file ang application ko sa PLDT. pinupuri pa rin nila. Ni wala namang permanenteng address ang mga iyon. para kong nakakarinig ng awitan ng mga anghel. Bukas siguro. kung anu-anong kabastusan ang sasabihin. ginagawang payphone. Pero marami silang telepono. Kapag ganitong walang magawa. Titingnan ko yung mga tanim niyang marijuana. Nakakapagtaka kasi yung mga tindera sa sidewalk. Hirap akong magkikilos sa tindi ng sakit ng ulo ko. Puwede ring mambuwisit ng mga tao.

hawak sa kabilang kamay ang maliit niyang tarugo. Makintab ang bago kong biling Isuzu four wheel drive na pick-up. nakita niya si Klara. may malinaw na address. may hawak na kutsilyo. nakarating na ng Sagada. Inatake ito sa puso. Garahe. Ang kawawang asawa. Bigla niyang tiningnan. Nitong mga nakaraang araw. ayaw pansinin ng PLDT? Pipigilan kong masira ang araw ko. wala na siyang burat. Walang hassle. Hindi raw dapat ikulong si Klara dahil hindi naman daw siya ang pumatay kay Jun. Okey lang ang pagkakadeposito ko ng tseke sa account ko sa bangko. tulad ng iba. Tinulungan si Klara ng iba‟t ibang organisasyon ng mga kababaihan. lagi ko siyang naaalala. isang milyon at sandaang libong piso. Ang tanging ginawa ni Klara ay pinutol ang ari ng kanyang asawang babaero. Pag-angat ng mukha niya. Naging mainit ang isyu niya dahil tinulungan siya ng mga maka-kaliwang organisasyon. pinutol ni Klara ang etits ng mister niya. matagal ko itong pinlano.135 ako. . inatake sa puso. Kunsabagay. Naka-address sa isang apartment sa Benguet. nagising isang gabi na masakit ang burat niya. Ayon sa balita. Ayos na ayos ang pagdating ng huli kong tseke. Hindi niya ginustong atakehin ito sa puso. Naaalala ko si Klara. mula nang lumaya siya sa bilangguan. nakita niya. Noong nakaraang taon. headline ng mga peryodiko si Klara. may pambayad naman ng bill. Ni hindi pinansin ang mga ahunin. Gusto niya raw umanong makaganti sa pambababae ng asawa niya. Puta. Sa takot ni kupal. si Jun.

Noong nasa bilanggo si Klara. Sabi niya. May ilang madre din na nakibaka. . nabalitaan niya ang pagtop ko sa board exams. Mga ordinaryong babae na kung nagkataong lalake ay hindi naman talaga makukulong. atrasado nang kung ilang libong taon at dahil dito. parang nakakahiya. nanlalake. madalas hindi nakukulong. Nakakapagtaka. nagnakaw. dadalawin ko sana siya. Congrats daw. naaareglo na. Tapos. Ano naman ang sasabihin ko kay Klara kung sakaling magkaharap na kami? Pinadalhan ko siya ng sulat. Araw-araw ang piket ng mga organisasyon ng kababaihan. nagtulak ng droga. Na sinagot naman niya. hindi ito kailanman magiging relevant sa buhay ng mga tao.136 Nakulong si Klara ng ilang buwan. Kaya lang. Hindi naman daw totoong maraming tibo roon na mahilig manggahasa ng mga bagong salta. Karamihan daw ng mga kasamahan niya roon mga nanay. Paano kung hindi na pala ako kilala ni Klara? Hindi ko rin matantya ang sarili ko. Sumama silang nakipagmartsa sa mga kababaihan. gulat na gulat siya dahil ang tagal na naming hindi nagkikita o nagkakausap man lang. Correctional ang return address. bakit si Jun. hindi idinidiin ng simbahan? Kunsabagay. Mas mabigat daw kasi kapag babae ang nagnakaw. Pangungumusta. biglang bigla heto‟t nakatanggap siya ng sulat mula sa akin. Sa presinto pa lang. ang simbahan kasi. o ano pa. Okey naman daw ang pakikitungo sa kanya ng mga kasamahan niya doon. ang sabi ng ilang kilala sa larangan ng pilosopiya. Pero kung lalake raw ang nambabae. sumuway sa utos ng mga pilato sa simbahan. Mahigpit ang pagdidiin ng simbahan na kailangang makulong si Klara. nagtulak ng droga.

malapit na siyang makalaya. Hindi ko sinagot. May dalang bagong cured na jutes. Maraming sumisimpatya. uuwi siya ng Quezon. Mayroon naman daw siyang konting naipon para makapag-umpisa. Sapat na sa akin na malamang okey na ang kalagayan niya. Magnenegosyo daw siya doon. Nangungumusta. Binilot namin tapos hinitit namin. nagpadala siya ng postcard sa akin. . Ininterbyu siya sa TV. Marami raw mga internasyunal na organisasyon na nagla-lobby sa kaso niya. Walang choice ang gogyerno kundi palayain siya. Maganda pa rin si Klara. Ang sarap. Si Sarge.137 Sabi niya. May kumakatok sa pintuan. kahit mahigpit na tinututulan ng mga biyenan niya. Bakit naghanap pa ng iba si Jun? Sabi niya sa interview. Dadalhin niya ang dalawa niyang anak. Noong nasa Quezon na siya. At nabalitaan ko nga ang paglaya niya. Mukhang tatalunin ako ni Sarge sa contest namin.

tatanggap ang isa sa kanila ng tsekeng nagkakahalaga ng isang milyon at sandaang libong piso. ng mga inutil mong techie. pero ang balikwas na ganansya‟y milyon-milyon. Unang-una sa lista ang pangalan ni John Lucero. Tang ina mo. Antonio de Guzman.6 milyones. Bale anim silang mga claimants. Bawat buwan. . Baka hindi mo alam na genius itong tinitira mo. Ngayong isang linggo na lang ang ilalagi ko rito sa putang inang kumpanyang ito na punong-puno ng mga matapobre at mayayabang na kupal. bawat isa sa kanila ay nakatanggap na ng tseke. Sa loob ng anim na buwan. ngayon na ang panahon ng paglikha ng mga claimants. nakapaloob na sa tatlong diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. Kahit ano pang gawin ng mga kupal mong manager. Putang ina mo. Great Insurance. Hetong mapapala mo sa pagpapaalis sa isang napakahusay na Electronics Communication Engineer na nagngangalang Engr. ng mga tarantado mong analyst. Kuwentado ko na ang panahon. Sa paglipas ng isang buwan pa uli. address c/o Juanito “Jhunz” Salas. At ang programang magsasakatuparan ng lahat. Ni hindi n‟yo mamamalayang mawawalan kayo ng 6. ang isa naman ang makakatanggap. isang buwan matapos kong mag-resign.138 Claimants Nakahanda na ako. Handa na rin ang mga address ng mga ito. hindi ninyo mate-trace ang gagawin ko. Ilang buwan ko ring pinlano ito. Nakahanda na ang listahan ng mga pangalan. Great Insurance.

100% COMPLETE Goodbye. <WELCOME TO GI BRAVO I> <ENTER COMMAND> COPY A:\ <COPYING FILES FROM A TO BRAVO__\\H:\ ________________…. Great Insurance! Para sa iyong kaalaman. 88% COMPLETE ____________________________________…. paglalagay ng kanilang mga pangalan sa listahan ng mga taong tatanggap ng tseke. Start menu. Computer. Hindi maaaring makuwestiyon ang mga pekeng claimants dahil tungkulin ng unang diskette na palabasin silang mga lehitimo. May pangyayari noon na nagduda ang isang kung sinong clerk sa Mailing Department sa sobrang laki ng value ng isang tseke. Kinuwestiyon niya ito sa . Unix. at hinihintay na lang ang takdang panahon para padalhan ng tseke ng Mailing Department. kumpleto sa mga papeles. Run.98% COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 3> _______________________________________…. 62% COMPLETE _________________________________…. 50 % COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 2> ____________________________…. 25% COMPLETE ____________________…. ang unang diskette ay para sa panimulang tungkulin na paglilista ng mga pekeng claimants. Great Insurance. Windows 98.139 Sindi muna ko ng yosi. 40% COMPLETE ________________________….

Tungkulin ng pangalawang diskette na pagtakpan ang mga bakas ko. hindi niya matutumbok ang ginawa ko. Ang pangatlong dikette naman ang magbubura hindi lang ng bakas ko kundi ng karamihan sa mga rekord na iniingatan ng Database. Pinagrerepot ang claimant sa opisina at doon iniaabot ang tseke niya. baka sundan niya ang yapak ng clerk na pinatalsik dahil sa pagiging usyusero. Pinapakuha ito mismo sa claimant. Kapag kasi milyon na ang halaga ng claim. bahala kayong magpaliwanag sa mga lehitimong claimants na maghahabol sa inyo.140 supervisor. At tuloy pa rin ang modus operandi. kung sino mang clerk ang makakita ng tseke na nagkakahalaga ng milyon. nakaprogramang mapunta sa ilang matataas na opisyal ng kumpanya. Hindi siya magrereport sa management. Mahirap na. baka mawala. Ang nangyari. sisikat siya. nagsumbong sa supervisor niya na hindi raw tugma sa company policy na mag-mail ng tsekeng nagkakahalaga ng dalawang milyon. Ang akala ng bobong clerk. Matagal na pala nilang ginagawa ito. hindi na ito inihuhulog sa koreo. nawalan siya ng trabaho. ipapadala pa rin niya ito sa koreo. At itong kupal na clerk sa Mailing Department. napag-alaman na fictitiuous claimant pala ang nakapangalan at na-trace na ang pera pala. Sayang kasi. Puta. para naman kung sakaling may gagong empleyadong maisipang magbuklat ng mga rekord. Kaya ngayon. pararangalan siya dahil siya ang nakabisto sa modus operandi ng mga buwaya sa itaas. Malamang sa Data Heaven. Ang mga rekord na buburahin ay mapupunta sa kung saan mang lugar napupunta ang mga rekord na binubura. Siyempre. Problema . Nang i-audit ang putang inang tseke.

Baka sakaling maka-pick-up ng magandang chick. At ang huling dinig ko. puro hard copy. tsk. Ako. Alas otso na ng gabi. Kasalukuyan ngayong nasa isang warehouse sa Pasay. Kawawang mga records. Itong virus na ilalagay ko na magbubura ng mga files. Mga dokumentong hindi na mabasa dahil sa sobrang kalumaan. Makatuloy muna doon sa nadaanan kong bagong bar sa Timog. Oo nga pala. siguro. Shut down. magpapasarap na ako sa malayong lugar. minsang inulan daw. ang back-up mo. ang have a nice day. Tsk. meron ka nga palang back-up ng lahat ng files. pagdating ng panahong iyon. Tumulo ang tubig mula sa butas ng bubong. hindi na muna ako uuwi. Goodbye. Computer. parang time bomb na bigla na lang sasabog pagdating ng araw. Pero ang kaso. . inaamag at nabubulok.141 n‟yo na iyan.

eh utol ni Ompong iyon.142 Si Elmer at ang tropang praning 11:55 PM Putsa. may mga umiinom pa kina Ompong? Sabi ko na sa iyong meron pa. Hayup kasi sa katawan. Hindi pa. naroon si Beverly? Papaanong mawawala yun doon. ba‟t ngayon ka lang? Naaberya nang kaunti. Mawawala ba iyon doon? Putsa. tapos bababuyin mo yung utol niya? . Hindi ka ba naaalangan kay Ompong? Pare. Sa tingin mo. Sige. barkada natin si Ompong. Bakit ako maaalangan? Kaya ka nga dapat maalangan dahil barkada natin si Ompong. Sa palagay mo kaya. Baka kamo ngayon pa lang nagkakainitan ng inuman. Tangina nagpapakahirap sa terminal ng bus yung tao. Utol ng ka-tropa natin yung pinagtitripan mo. ang lakas ng tama ko kay Bevs. Tang na. Tony. pare. eh. Nandoon iyon. eh baka natutulog na kina Ompong ngayon. Masyado na tayong huli. Tang ina sana nandoon si Beverly. eh. Hindi naman sa nambabadtrip ako. pare. punta tayo. Alas-dose na. pare. Sige. nakakahiya. uuwi na lang ako. Baka nga kamo kasama yung mga kaklase niyang ang gaganda. Huwag na lang tayong pumunta. pare. Teka. kinukuba ang likod sa pagwawashing ng mga bus.

Tang ina mo. Saka. Para sa gabi. Boyet. bakit sa gabi lang may buwan. kung magsalita ka. kahit gabi walang buwan. pare. Puta. Pare. Okey lang yun. ikaw. Elmer. Bakit kaya? Ewan ko. matutulog na ang mga tao. Pero bakit? Bakit hindi na lang gabi-gabi may buwan? Bakit ganoon? Ewan ko. huwag na si Beverly. Ang ganda-ganda ng gabi itutulog ko? Sa araw mas masarap matulog. Siguro yun ang tinakda ng Diyos para sa mga tao.143 Ton. At kung minsan. bakit sa gabi lang mayroong buwan? . Eh sa mahal ko yung tao. eh. Bahala ka. pare. Okey lang sa araw matulog kung wala ka namang gagawin. sa tingin mo. nandito ang happenings. 12:02 Pare. pare. Ayoko pang matulog. Eh mas malibog ka sa akin. ano‟ng ginagawa n‟yo riyan? Tara kayo dito sa loob. Puta. hindot! Iba na lang kasi ang pagtripan mo. sa tingin mo. Para meron tayong gabi. para kang santo. pakialam mo ba sa akin? Diskarte ko to. bakit mo naman sinasabing bababuyin ko si Bevs? Mahal ko yung bebot na yon. Ulol! Ano‟ng mahal? Libog lang iyan.

Elmer? Hindi. ingat ka. uuwi na ko. Pong. Tang ina. eh. regalo ko sa yo pare. May pasok pa ko bukas. Pong. Hindo t na ito. huwag na. tol. bumili ng gin kina Tikya. . Mukhang inubos muna lahat ng tinda niyang balut bago ko dinaanan sa amin. uuwi ka na? Kailangan. Pong. Di bale. ako‟ng magbabalot. Alas-otso ang pasok ko bukas. o. Sa gabi na ito nagigising at tulog sa araw. Ang aga-aga pa. Diyan lang iyan sa Balara galing.144 Siguro kasi laging puyat ang buwan. Nakakadiri na yung mga yun. hintayin natin si Boyet. puntahan ko sina Baby? Tang ina. Anong buwan? Basta. May quiz kami bukas. Kapag tinamaan ka sa damong iyan. Kaya lang. 12:10 AM Pare. pare. tirahin mo na lang. Okey lang. mapapamahal sa yo ang buwan. Damo? First class ba to. Pero okey na rin ang tama. gusto mo. para me mapaglibangan tayo. bakit ngayon lang kayo? Ang tagal kasi nitong si Tony. Tang ina bakit ka pa papasok eh ikaw ang pinakamatalino sa UP? Kahit na. Akina.

kapag nandito na yung mga pokpok. huwag kayong mag-agawan diyan. babawi ako. Heto pa. Penge! Hoy. ah. Tangna. Boyet. puta. may atraso kay Tony iyon. Pare huwag mo namang solohin iyan. ano. alam n‟yo ba kung sino nakita ko kanina? Sino? Si Mutya. eh. o. Walang bisita ko ang puwedeng umuwi hanggat hindi ko sinasabi. eh. makikiinom lang yung mga yon. Damo lang iyan. pare. Pahitit naman. Hindi ka puwedeng umuwi. Bakit naman? Eh ikaw tong ayaw silang papuntahin dito. bakit nga gabi lang may buwan? Tang ina mo naman. isama yung mga tropa niya. Ton.145 Tangna talaga tong si Tony. Maya-maya ka na lang umuwi. Di bale. Tol. huwag kang hihirit. Napaka-KJ mo. Tangina mo. Mga wala namang pera yung mga iyon. Ton. pupuntahan ko na si Baby? Sige. sabihin mo. eh. sa susunod. ah. Pare. Ah. . Tigilan mo na ko. Timawa talaga tong putang inang to. bilutin n‟yo. Kanina mo pa ko kinukulit diyan sa buwan na iyan.

Nagkuwentuhan nga kami sandali. si Mutya raw. Sino‟ng panalo? Si Mutya. pare. saan mo nakita si Mutya? Nasalubong ko sa Cubao. Baso. . Nagsuntukan kami noon ni Mutya. eh. Tony. Tony. Ha? Ano ba atraso ni Mutya sa iyo? Hoy baso! Di bale nang magtagal sa suso huwag lang sa baso. Di bale nang magtagal sa puke wag lang sa nescafe. Noong bagong lipat kami dito sa looban. pare. Iyon ang akala n‟yo. Kaya lang kami nagkahiwalay ni Mutya. eh. noong umalis sila dito sa looban. ano ba? O heto na! Ambabagal kasing magsiinom. Eh ang laki-laki ng katawan ni Mutya kahit noong bata pa iyong kupal na iyon. ano atraso ni Mutya sa iyo? Noon pa iyon.146 Oo nga. Ano‟ng sabi ni Mutya? Wala. nangungumusta lang. Siyanga pala. Nakipagkuwentuhan ka kay Mutya? Paano mong natiis yung baho ng hininga noon? Eh. kasi noong hindi ko pa kayo katropa. Teka. si Mutya ang laging kasakasama ko noon. kinalimutan na ni Tony iyon. Hindi kumakalimot si Tony.

Pare. . Hi. Ton. Tang ina ka naman. O. tagay mo. wala diyan si Mario. Tang ina naman eh. kumusta. Hoy. Lotlot. eh. Patuluyin mo. heto na baso mo. naaksidente raw siya. Cherry! Upo kayo. iskor ka ng chongki kay Mario. Tinatamad ka lang yata eh. Glenda. Ha? Ano‟ng nakawheelchair? Sabi niya. mga apat na taon na. 1:35 AM Pare. Eh di sa iba ka umiskor. Nasalubong ko kanina. Tina! Hi Glenda. Ana! Hi. Sino ba yang mga kasama mo? Sila Tina. Lotlot. Tama na iyan! Boyet. Cherry. naka-wheelchair. Puta. Hayun. pare. Hoy. Tang ina amoy chongki rito. Mabuti naman. heto na sila Baby. baso. pupunta raw siyang Baclaran. huwag mo kong pinuputa! Akala mo kung sino tong isang to. ah.147 Eh siya naman. Baby. Ana. Huwag mo nang ipagsigawan. Tuloy kayo. Gin ang iniinom namin.

hirit ka kasi ng hirit eh. di ba iskolar ka naman ng..148 Pare. Tang ina. o. tapos naglayas ang nanay niya. Napaghahalata ka lang na bobo. hindi pa ko tapos. tanga. pare. Huwag ka nang pumasok. Oo. pare. alalay lang ako. Natural kaya tinawag na Almang Paybsiks kase paybsiks ang negosyo. Siya ngayon ang pumalit kay Artemio. Yun ang tinatanong ko. Papasok ako bukas. Nagbabayad pa kami ng utang ke Alma. Tangina. bakit ba naging paybsiks yang si Alma? Kase. paybsiks ang negosyo niya. Para maabsuwelto na lahat ng may utang sa kanya. ang hirap kasi sa iyo. Oo. eh. Hindot na ito.. . alam mo ba kung sino yung kinakasama niya? Si Artemio. yung kabit dati ng nanay niya. Pare. namatay yung kinakasama niya. Pare. dapat diyan kay Almang Paybsiks. paanong naging paybsiks ang negosyo niya? Paano siya nagkaroon ng puhunan sa pagpapautang. sino ba yung pulitikong iyon? Oo nga. kase. Bigyan mo na lang ng balut yung titser mo. eh bakit ka pa nagtitinda ng balut? Kailangan kasi ng pera sa bahay. Hindi puwede sa UP yung ganon. bobo! Alam ko. dapat diyan gahasain hanggang sa masira ang ulo. Ang tinatanong ko. Kaya nagkapera si Alma para sa negosyo niya. humihirit ka na. alam ko! Ang tinatanong ko.

anim lang ang babae. Nadale si Artemio noong uminit ang anti-drugs campaign. 3:30 AM Pare. pare. Hindi kasi naglalagay ng maayos sa mga pulis. Tang ina pare. Ang mga puli naman. Kahit na. Pare. marami nang naglabas-masok sa puday noon. Eh puta ka.149 Tapos nang mamatay si Artemio. pare. Natural. . ako‟ng naunang dumampot kay Cherry. yun ang ginamit niyang puhunan sa pagpapautang. kailangan mayroong magparelyebo. yung nakuhang pera ni Alma sa kumpanyang pinagtatrabahuhan ni Artemio. Tangina ka naman. bili ka pa nga ng gin. bakit sinalvage si Artemio? Nagtutulak kasi ng bato yun. hindi ka papansinin ng mga iyan. sinalvage ng mga pulis ng Quezon City. Okey pa rin sa akin si Baby. Hindi ganyan ang nagyari. Mali. ang sarap ni Baby. May nasangkot kasing mga pulis. Boyet. Pare. bakit mo aagawin? Nakita mo namang pito tayong lalake rito. Ano. ayaw mo man lang magparelyebo. kinakalabit kita kanina. iinom pa ba tayo? Sige. Mas swak si Cherry. kapag may parte sila sa koleksyon mo. Natatakot ang iba pang pulis na kumanta si Artemio kaya pinatay siya. eh. Isang libo lang yata ang nakuha ni Alma pero napalaki niya sa pagpapatubo. Marami rin kasing bisyo yung hayup na iyon.

Hindi. sabi. pasandal sa dingding. Mas manyak ka naman sa akin. Tang ina. baka naman dinumihan n‟yo yung kuwarto nila nanay. Malinis na malinis. Nakita kita. eh. pare. Nasaan si Ompong? Nasa kuwarto. Ano‟ng bukas? Mamaya na iyon. hindi pa ba sanay sa iyo yung erpat mo? Ikaw. tinitira si Baby. . uuwi na. Pati yung kumot ni hindi nagusot. bakit gabi lang may buwan?‟ Sabi naman ni Glenda. pare. „Ewan ko. uuwi na talaga ko. habang binabayo si Glenda. naririnig ko. pare. pare. Oo nga. wala na bang yosi? Wala na. Patayo kong tinira si Ana. May klase pa ko bukas. baka siguro gabi lang talaga may buwan‟. ang dumi noon! Tang ina. nasaan ang erpat mo? Nasa piggery. Hanggang sa karatan. manyak ka talaga. Tol. pare. nasa kabilang kuwarto. Magbilot ka na lang ng chongki. Elmer. tawa ko ng tawa. Tangina pati ako. Baka hinahanap na ko ni erpat. si Elmer kanina. sinisisid mo si Tina sa kusina. „Glenda. Ako rin. pare. eh. Umaga na.150 Tangina mo! Kupal! Tangina. Ton. pare. kumakantot ng mga baboy. Puta. Tangina. dala-dala mo yang ka-praningan mo?‟ 4:50 AM Pare.

Sumusuka ka. Tara na. 5:45 AM Tangina. Pare. nakakahiya sa mga kapitbahay. Tangina. pare. . Mas bata si Boyet sa ting lahat. may isa pang joint dito sa akin. Tirahin na muna natin. isinuka mo lang. Tangna. Nasa kusina. eh. Hoy! Ang aga-aga ang ingay-ingay n‟yo! Pare. Pare. si Sgt. Nasaan na ba si Boyet? Tulog. Split na tayo. Nasa labas ka kasi kangina. Pepper? Yung anak niya nga hindi niya madisiplina. Hindi ko na kaya. daig ka pa ni Boyet. pare. takot ka ba kay Sgt.151 Nandito pa ba si Baby? Akala ko kasamang umalis nina Tina kangina. umaga na. Sabay na tayo. hindi magigising yang mga hampaslupang iyan. tayo pa kaya? Kunsabagay. uuwi na ko. Bakit. Mukhang type si Ompong. Elmer. Ton. Huwag kang sumigaw Bakit nakakahiya? Kahit may magdaang tren dito sa gitna ng looban. Bumalik. Kinse anyos lang iyong kupal na iyon. Parang mga mantika kung matulog. Pepper iyon. pare. Sige. Umaga na naman!!!! Mga putang ina ninyong lahat!!! Pare. sinayang mo yung ininom natin.

152 6:59 Elmer. . pare. Uuwi na rin ako. tol. uuwi na ko. May pasok pa ko mamaya. Sige. Baka hinahanap na ko ni erpat.

No. ang akala yata. Database Department. Pirma ko lang ang kailangan. Tapos. na arawaraw ay ipinapadala ng Claims. aksyunan. Ano kaya ang nangyari dito kay Eliseo. Nang sa gayon ay makinabang naman siya sa perang sinipsip sa kanya. TO: TONY DE GUZMAN. Mabuti naman at hindi tungkol sa sexual harrassment. Funeral claim. Nang sa gayon ay mabigyan na siya ng pera nitong insurance corporation na binayaran niya ng kung ilang taon. This is to release the printed record of deceased claimant Eliseo. Nang sa gayon ay hindi masyadong malungkot ang iniwan niyang pamilya. ibibigay ko sa isang tauhan ko.153 Magnanakaw Isa lang itong ordinaryong papeles. Si Ronald Eliseo ay isang claimant. Pinatong niya ang kape sa mesa ko. Ronald B. . o ibasura. kape lang ang gusto ko.. etc. may hawak na isang tasang kape. Ronald B. para siyang maghanap ng record n Eliseo.etc. Isang pangkaraniwang request.? Ano kaya ang ikinamatay nito? Pinindot ko ang buzzer para tawagin yung dakila kong sekretarya na wala nang ibang hinangad sa buhay kundi ang sana‟y masisante na ko. Kasama ng marami pang ibang mga papeles na kailangang pirmahan. Pumasok siya sa opisina ko. Isa itong request na hanapin sa pusod ng database ang record ng isang taong nagngangalang Ronald Eliseo. kasama ng request para sa iba pang mga claimants. itong memo sa mesa ko. EA32786-64H. Ronald B.

sabi ko sa sarili ko. Ilang sandali pa. Hinintay kong makalabas siya.154 “Tawagin mo nga si Dante. Come in. kumatok sa opisina ko si Dante. Inilapag niya ang kape sa mesa ko at kinuha ang basyong tasa. “may ipapahanap akong record.” sabi ko. Nahahalata ito ni kupal pero wala siyang magawa. Maya-maya ay muling kumatok si Dante. “Boss. saka ko muling tinawag ang sekretarya ko. may dalang isang tasang kape. pinapatawag n‟yo daw ako?” “Gusto kong ikaw ang mag-handle ng order na ito. naghintay pa muna ako ng ilang sandali. habang binabaybay ko ang mga ulo ng balita sa diyaryo. Nabasa ko ho ito sa diyaryo. ah.” “Yes. “Tawagin mo uli si Dante. kupal. “Ronald Eliseo. ang superkupal na supervisor na sinasadya kong bigyan ng mga assignments na dapat sana‟y para sa mga clerk at hindi sa mga supervisor. Hindi ka puwedeng manigaw ng bobong empleyado at baka mapadalhan ka ulit ng memo ng Personnel.” bungad ko habang hinihigop ang mainit na kape. sir. “Boss.” Pagkasabi‟y dinampot nito ang tasang walang laman na nasa mesa ko at pumihit na papalabas ng pinto. pinapatawag n‟yo daw ulit ako?” . Ton.” sabi niya habang papalabas ng pinto. Cool ka lang. sabay abot sa kanya ng memo. Pumasok muli ang butihin kong sekretarya.” sabi ko. tinantya ko ang tatakbuhing minuto hanggang sa makabalik siya sa desk niya.

Pero hindi naman na-confirm ng NBI. Siya ho ang naghandle ng kaso ng ilang human rights victim sa Mindanao.” “Sino ang suspect sa salvage?” “Mga muslim daw ho. Gugupitin ko para sa inyo yung balita.155 “Kaninang bago ka lumabas. Minsan kasi.” “Sikat ba itong abugadong ito?” “He‟s one of the best. Nabasa ko lang ho sa diyaryo.” “I want it now. Mayroon ding brief story doon tungkol sa buhay niya. Natagpuan na lang isang umaga na bangkay na‟t naninigas. Kaya nabayaran ng milyon ang mga biktima. nagkaroon ako ng kaso. sir. bumagyo ng malakas.” Noong nasa elementarya pa lang ako. Napagbintangan akong ninakaw ko raw ang latang pinaglalagyan ng mga baryang donasyon para sa mga biktima ng bagyo. Sa isang makipot na alley sa Quiapo. Boss. Abugado ho siya ng human rights. Yung mga nagmulta ng ilang milyon sa mga biktima ng human rights abuse. hahanapin ko na lang yung lumang diyaryo. Magaling siya sa korte. May mga tsismis na ang nagpatira daw. kung interesado kayo. maraming mga nasalanta. yung mga landlord sa Mindanao na nakalaban niya sa korte. Nag-set-up ngayon ng calamity relief fund sa eskuwelahan.” “Right away. . sinabi mo na nabasa mo sa diyaryo yung tungkol kay Ronald Eliseo. boss. Kilala mo ba siya?” “Hindi ko ho siya personal na kilala.

bigla itong nawala. ayaw rumehistro sa utak ko. Araw-araw. nang kinabukasan ay ire-remit na sa principal‟s office ang laman ng lata. Hagan kung ano raw ang nagtulak sa akin para kunin ko ang lata. itinatabi ng maestra ang lata sa loob ng kanyang drawer. Ilalagay yon doon ng isang linggo. Tony. na bagama‟t malinaw na narinig ng mga tenga ko ang paratang sa akin. Tinatanong ng mukhang tae naming principal na si Mrs. naramdaman ko ang tensyon sa loob ng principal‟s office. Ang lahat. Bakit mo kinuha ang lata? Ano ang nagtulak sa iyo para pagnakawan ang mga typhoon victims?” . Parang ayaw maniwala ng isip ko.156 Naglagay ng lata sa bawat classroom. Na kahit nakita ng mga mata ko ang mga nagngangalit na litid sa leeg ni Hagan-Tae. Parang nawalan ng koordinasyon ang mga tenga ko sa utak ko. Bandang hapon. “Sagutin mo ang tanong ko. Tinanong lahat ng estudyante. Ang lata sa klasrum namin. Hindi raw ba ako naaawa sa mga nasalanta ng bagyo? Ang ginawa ko raw ay isang pagnanakaw hindi sa paaralan kundi sa mga typhoon victims. nakalagay sa desk ng maestra. Pagdating ng hapon. para turuan ng pakikipagkapwa ang mga estudyante. “Ha?” mulagat ang mga mata ko. ipinatawag ako sa principal‟s office. Ang layunin noon. ang mga estudyante ay naglalagay ng bahagi ng kanilang baon sa lata. para makatulong sa mga binaha at binagyo. ang iniisip ng utak ko‟y iba. maaaring mag-donate ng barya. Naka-lock dahil malamang ay wala silang tiwala sa mga mag-aaral nila. Nagkaroon ng imbestigasyon sa klasrum. kapag uwian na. Noong huling araw ng donasyon.

ibalik mo ang lata. Handa kaming magpatawad." “Ma‟am.” “Pero.” “Puwes. aminin mo ang kasalanan mo at magsisi ka!” “Ma‟am. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. Kung gusto mong gumradweyt. At maghahanap ka na ng ibang eskuwelahan. Gusto mo bang gumradweyt?” “Opo. naisip ko. ma‟am—“ “Get out!!!” . hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. Mamatay man ho ako at ang mga magulang ko at lalo na ho ang tatay ko.157 “Ma‟am. Nang sabihin niya sa akin. Sino naman ho ang nagsabi sa inyong ako ang kumuha ng lata?” “May nagsabi sa akin. Tony. We are only human. Kaklase mo. nagkakamali kayo.” “Alam mo. ikaw lang ang may motive na kunin ang pera. Kapag wala sa desk ko ang lata bukas ng umaga. mas gagaang ang sanction mo kung aaminin mo ang kasalanan mo.” “Ga-graduate ka na sa March. Hindi ho ako ang kumuha ng lata. Tony. Wala kaming choice. Or you can face expulsion. wala ho talaga akong kasalanan. Pero huwag ka namang maging unrepentant. ipapatawag ko ang mga magulang mo. Kailangang pairalin ang disiplina sa loob ng paaralan. Ma‟am Tae—” “What? What did you call me?” “Ha?!?” “Get out of my office right now!” “Eh. I want it on my desk tomorrow morning. Alam namin na nature ng tao ang magkamali.

Para makabawi siya. Hinintay kong matapos ang Homeroom saka ako pumasok ng classroom. galing sa principal‟s office. Hihintayin kong matapos ang sermon ng maestra bago pumasok. sorry daw. siraan ako kay Klara. Tumingin ako sa direksyon ni Klara pero nakayuko siya. sapat na ang sermon na natanggap ko ngayong araw na ito. isang kahindik-hindik na asal na kailangang ipaunawa sa mga mag-aaral. Medyo kumubli ako sa may pintuan. Ronald. Kapag nakita ninyong may ginawang kasalanan ang classmate n‟yo. tamang-tamang naabutan ko ang pagsasalita ng aming homeroom adviser. Kinahapunan. Hindi ako kumikilos sa kinatatayuan ko. Pero naririnig ko pa rin ang sinasabi ng maestra. isumbong n‟yo sa akin. Sinesermunan ng guro ang mga kaklase ko. Sa eskuwelahan. hindi niya akalaing hahantong sa ganoon.” Nagpalakpakan sila. na magkakakaso ako. isang seryosong usapin ang pagnanakaw. ganoon. Papasok na ako sa pintuan nang maisipan kong huminto muna. dapat kayo rin. na malamang hindi ako makagradweyt ng grade six.158 Pgbalik ko sa klase. Naputol ang mga alingasngasan nang pumasok ako. Iyon ay matapos kong basagin ang dalawa niyang ngipin sa harap at bigyan siya ng black-eye sa magkabilang mata at permanenteng i-disporma ang ilong niya. kailangan . class. Pinalakpakan nila si Ronald Eliseo dahil sa marangal niyang gawain. Ang gusto lang naman daw niya. Sabi niya. Tuloy-tuloy ako sa upuan ko. Malaki pala ang tama niya kay Klara. Sa palagay ko. Alam n‟yo. Let‟s give him a hand. Ronald here sets an example. “Good work. Huwag kayong matakot. nagbago ang pananaw ni Ronald Eliseo sa buhay. na napapansin niyang sa akin may gusto.

hindi ko na nakita si Ronald. I want to talk to your parents.159 niyang sirain ang reputasyon ko. Ni hindi nagtaka kung bakit may silat na parang alkansya ang takip ng lata. Inilipat na siya ng mga magulang niya sa ibang eskuwelahan. Ako naman. Mr. ma‟am. makinig muna kayo sa—“ “Shut up! You are suspended for two weeks. hindi pa kami nakakapagsalita. floorwax ang laman. Putang ina mo. Ni hindi nagsalita. humirit na si Mrs. Bad trip sa akin ang lahat ng tao. Inaya ko siya sa principal‟s office para aminin ang kasalanan niya. Pero nakatatak na bilang karagdagang kaso ko sa esskuwelahan ang panggugulpi ko kay Ronald. Pagdating namin sa principal‟s office. Nailagay pala ng mga naglilinis ng classroom sa cabinet na lalagyan ng bunot dahil akala. Hagan-Tae. Noong umpisa‟y ayaw pa niyang pumayag. De Guzman! And when you come back.” tanong niya kay Ronald. sabi ko. Pero nang ambaan ko siya ng suntok. Ni hindi sinabi na siya ang may kasalanan. “Sino‟ng gumawa sa iyo niyan. Nagbibintang ka nang wala ka namang pruweba.” “Ma‟am—” “Get out!!!‟ Putangina si Ronald. Hindi sila nabadtrip kay Ronald kahit alam nilang nag-imbento ito ng kuwento para ako ang . Sorry daw. naabsuwelto sa kaso ng pagnanakaw nang bigla na lang lumitaw ang lata. Matapos ang suspensyon. bumigay din. “Si Tony po.” “How could you do such a thing?” “Ma‟am.

Ang tapunan ng puna. Ronald B. blah…blah…blah… community action group etc. etc. But why? Puwede naman nating ipatrabaho iyan kahit kaninong clerk dito. etc. tabingi ang ilong. Sabi ko sa kanya.” Manila Times. blah. EA32786-64H. ako at tanging ako lang. Ronald B. 1995. mahirap magalit sa isang taong may black-eye sa dalawang mata. at basag ang dalawang ngipin na nakausli sa namamagang nguso. blah. “Sure sir. Eliseo. Salvage list still growing despite doubled efforts of PNP and NBI blah. Maya-maya.. ako na lang ang magha-handle ng kaso ni Ronald Eliseo. <ONLINE CLAIMANT INQUIRY> <ENTER LOG-IN NAME> A-N-T-O-N-I-O-D-E-G-U-Z-M-A-N <WELCOME. etc… a responsible father of three children. Bakit kayo pa?” “He‟s a personal friend. etc… Atty. muli kong na-encounter si Ronald. pumasok si Dante sa opisina ko. Ngayon. blah… in a dark alley in the vicinity of Quiapo… etc. Nilamukos ko ang clipping at itinapon sa basurahan. Dala ang clipping mula sa lumang peryodiko. Oct 19. with no. Binuksan ko ang computer sa mesa ko. blah… a human rights lawyer was found decomposing beside a pile of garbage… blah. Kunsabagay.160 madiin sa nawawalang lata. Deceased. Heto‟t may request na hanapin ko raw ang record ng isang nagngangalang Eliseo. ANTONIO DE GUZMAN> <ENTER PASSWORD> . Funeral claim.

> EA32786-4H <WORKING… PLEASE WAIT> <ELISEO. KLARA A.> <ELISEO JR.> <ELISEO.> <TO MODIFY F6> F6 <ENTER PASSWORD TO MODIFY> K-A-N-T-O-T <EDIT F1> <DELETE F2> <HELP F3> F2 QUIT <SAVE CHANGES? Y / N> Y <RECORD DELETED> <HAVE A NICE DAY!!!> . RONALD A. GLENDA A.> <ELISEO.161 H-I-N-D-O-T <ENTER CLAIMANT NO. RONALD BERMUDEZ/ 660921> <OCCUPATION <INSURANCE TYPE <STATUS : : : ATTORNEY-AT-LAW> FULL-LIFE> CLAIM FILED> <FOR CLAIM INFO F8> <BENEFICIARIES : ELISEO. RUDY A.

TO: MINDA ABRA. Ipinatong ko ang paa ko sa mesa ko. and found out that no such record exist. Paglabas niya‟y nagsindi ako ng yosi at sumandal sa sandalan ng swivel chair. Claims Dept. . Ronald B. Mabuti na lang at pagpasok niya sa opisina ko.162 Nagsulat ako ng memo. Iniisip ko ang nangyari noong grade six ako. Kundi‟y baka maibuhos ko na sa mukha niya. bilang sagot doon sa request na ipinadala ng Claims. EA32786-64H under the name of Eliseo. Hanggang sa makatulog na ako sa ganoong posisyon. Inutos ko sa kanya na mangyari‟y dalhin niya sa Claims ang sinulat kong tugon sa request. Manager. Tinawag ko ang sekretarya ko. I checked our records about Claimant No. wala siyang dalang kape.

Sa kanyang pag-iisa. na sinamantala niya ang kanyang lakas habang bata pa‟t maaari pang gumampan ng mga mabibigat na gawain.163 Ina Sinumang matamang magmamasid ay mapapansin ang marahang paggalaw ng kanyang mga labi. Sa kanyang laylay na mga balikat. At mawawari. Ang mukha niyang batbat ng mga gatlang inilatay ng mga nagdaang taon ay larawan ng kapagurang sumibol sa maghapong paggaygay ng kanyang nangangapal na mga palad sa batya at kulahan. mapapagtanto ang bigat ng mga pasaning pinilit niyang bunuin noong panahon ng kanyang kalakasan. sa mga banat niyang bisig. Ang mga mata niya‟y salamin ng pagdarahop. Ngunit sa kanyang hitsura‟y . animo umuusal ng kung anong orasyon na walang saysay sa ibang makakarinig at tanging siya lang ang nakakaunawa. at ngayo‟y mamamasid sa kanyang mga gatla ng edad sa noo na mandi‟y hindi pa niya tapos gampanan ang mga gawain. anaki may kung anong hiwagang pinawawalan ang kanyang mga labi kung kaya‟t sa kanyang paana‟y madalas magkulumpon ang mga ipis. ngunit ang yayat niyang katawa‟y gusto nang sumuko. animo mga kampon ng kultong tanging siya lang ang nagtayo at tanging siya lang din ang sumasamba. Kung matamang susuriin. ang hitsura niya‟y nagkamit ng makamundong titig ng mga kalalakihan noong panahon ng kanyang pagsibol mula sa kamusmusan tungo sa pagdadalaga.

bunga ng mga suliraning kaakibat ng hikahos na pamumuhay.164 masasalamin din ang pagpapabaya sa kariktan upang bigyang daan ang hamon ng sikmurang nagmumura at nagpapahiwatig ng kagustuhang lumaya sa mga sakmal ng gutom. papunta sa rurok ng kanyang mga panaginip. Ngunit ang pangarap na ito‟y hindi natupad. At ang mga buhay na pangarap ay sinikap niyang pagyamanin sa gunita. Sinabi niya rito na noong siya‟y musmos pa.” May ningning sa kanyang mga mata habang nagsasalaysay. “Noong maliit pa ako. “Tapos isusuot ko ang bagong damit at magpapari‟t-parito ako sa kusina. Tunay ngang ang kanyang katawang yayat. ay isang institusyon na kumakatawan sa kahulugan ng kahirapan at labis na paghihinagpis. hanggang sa matagpuan niya ang sariling sakay ng pampasaherong bus papuntang Maynila. Ipapakita ko kay inang ang ganda ko. tila ba buhay na buhay sa kanyang gunita ang bawat eksenang kanyang binabalikan. katawang binigyang hugis ng nag-usling mga buto. hanggang sa magdalaga. ibinibili ako ng inang ng bagong damit sa bayan kapag daraos ang pasko. . tunay ngang siya ang pinakamagaling kumanta. pinangarap niyang mag-artista o maging isang sikat na mangangawit. Minsa‟y naikuwento niya sa kanyang panganay na anak ang kanyang mga pangarap. Ako ang pinakamagaling kumanta.” kuwento niya sa kanyang anak.” Sa maliit na baryong sakop ng bayang noo‟y pinag-aagawan ng Bulakan at Nueva Ecijah. “Sumasali ako noon sa amatyur sa istasyon ng radyo sa bayan.

165 May pangungutya sa himig ng pananalita ng kanyang tiyahin nang sabihin niya ang kanyang pakay. “Ibig mong sabihin, mag-aartista ka kaya ka pumarine sa Maynila?” tanong ng kanyang tiyahin. “Opo, tiyang,” matipid niyang tugon. “Hoy, gaga! Baka akala mo, gano‟n-gano‟n lang mag-artista? May kakilala ka bang direktor?” “Wala ho.” “Wala pala, eh. Paano ka magiging artista?” “Sa umpisa ho, kakanta muna ako sa mga malilit na restoran, hanggang sa makilala ako.” “At saang restoran ka naman kakanta, hane? Eh hindi ka naman masyadong maganda. Ang mga artista‟t mang-aawit dito sa Maynila, saksakan ng gaganda. Maaaring sa inyo ikaw ay maganda na. Pero dito sa Maynila, hindi pa sapat yang ganda mo. Aba, eh halata kang taga-probinsya, ah. Ang mabuti pa, itigil mo na iyang mga pangarap mong walang katuparan. Ang gawin mo, samahan mo ako sa paglalaba.” Napahikbi siya ng mahina sa tinuran ng kanyang tiyahin. “Hoy, bruha, huwag mo kong dramahan. Manang-mana ka sa inang mong isa ring tanga. Ang gawin mo rito, magsipag ka. Tondo ito, ineng, maraming lalake. Magdasal ka na lang na sana‟y makapag-asawa ka ng hindi gaanong salbahe.” Ang tingin niya noo‟y may sa-demonyo ang kanyang tiyahin. Nagkatotoo ang mga salita nito. Makalipas ang ilang buwan ng kanyang pagpari‟t parito sa

166 poso at sa kulahan, nabura na sa kanyang gunita ang dahilan ng kanyang pagluwas ng Maynila. Ang tangi na lang niyang inaasam ay ang sana‟y makatapos siya ng maaga sa kanyang paglalaba nang sa gayo‟y maipahinga niya ang patang katawan. Sa loob ng limang taon, ang kanyang tanging kaulayaw ay ang batya, timbang pang-igib, sabon, kalawanging yerong kulahan, palo-palo at ang mga sariwang pasaring ng kanyang tiyahin. Sa loob ng limang taon, ang kanyang morenang anyo ay napalitan ng kagaspangan. Ang mga palad niyang sa probinsya‟y iniingatan ng kanyang inang at amang upang huwag magurlisan, ay nangapal tulad ng mga palad ng ibang kababaihang kasa-kasama niya sa paglalaba sa poso. Sa loob ng maraming taon niyang pagtira sa Tondo, marami na ring kalalakihan ang sumubok na lumigaw sa kanya. Ngunit ang mga ito‟y hindi niya pinansin, maliban na lang sa isa, si Mario, na tunay na mabait sa kanya. Si Mario‟y isang pahinante ng trak na naghahatid ng mga kargamento sa pier. Kaiba sa mga lalakeng dumidiga sa kanya, si Mario‟y may regular na pinagkakakitaan. Ngunit ang kanilang relasyon ni Mario ay kagyat ding nahinto. Ito‟y nang siya‟y umuwi isang hapon, na gula-gulanit ang suot. Ang sabi niya sa kanyang tiyang ay ginahasa siya ng apat na lasing na napadaan sa kulahan habang sinisinop niya ang mga sinampay. Hinatak umano siya papunta sa loob ng isang lumang kamalig na kalapit ng kulahan niya ng mga damit.

167 Ang gusto niya‟y magreklamo sa pulisya. Ang gusto ng kanyang tiyahin ay tumahimik siya‟t huwag ipamalita kanino man ang kahiya-hiyang bagay na sinapit niya. “Pero, tiyang, alam na ng mga kapitbahay,” pangangatwiran niya sa kanyang tiyahin. “Paanong hindi malalaman, idinaldal mo na kung kani-kanino! Gaga! Ayaw mo kasing magdamit nang maayos. Ang sinusuot mo pag naglalaba ka, ke nipis-nipis. Nababasa pa ng tubig. Kaya yang suso mo, lumuluwa sa daster. Mabuti nga‟t sinapit mo iyan para ka magtanda.” “Tiyang, wala akong pinagkuwentuhan. Talaga lang hindi naililihim ang ganitong mga pangyayari. Ang sa tingin ko, hindi pa ko nagagahasa, alam na ng mga kapitbahay na magagahasa ako!” Ngpumilit siya sa kanyang tiyang, na mangyari‟y samahan siya sa munispyo para magsampa ng reklamo. “Hindi puwede! Alam mo bang si Rico, yung promotor ng paggahasa sa iyo, kaibigan ng hepe. Kapag nagreklamo ka, baka patayin ka.” Wala siyang nagawa kundi magtimpi at ipagdasal na sana‟y walang mabuong binhi sa kanyang sinapupunan. Ngunit ang mga panalangin, kadalasa‟y hindi nagkakaroon ng katuparan. Napagtanto niya makalipas ang ilang buwan, na siya‟y nagdadalantao. Noo‟y wala na silang relasyon ni Mario. Pormal itong nagpaalam at humiwalay sa kanya dahil hindi nito matanggap na may iba nang lalaking nauna sa kanya, na siya‟y nalawayan na ng ibang lalake, na siya‟y nakakadiri na sa kanyang kalagayan, na siya‟y hindi na birhen, at marami pang ibang dahilan na ang tangi

168 niyang naisagot ay isang malakas na hambalos ng batya sa bumbunan ni Mario habang nagsasalita ito. Umalis siya sa bahay ng kanyang tiyahin at nakituloy sa kanyang isang kakilala na nakatira malayo sa Tondo. Ang pinakaibig niya‟y malayo muna sa Tondo, na sa tingin niya‟y walang naidulot sa kanya ni isa mang kabutihan. Sa kanyang pagtira sa kaisa-isang kaibigan, nakilala niya si Tomas, isang Batangenyong wala namang malinaw na hanapbuhay ngunit nagpakita sa kanya ng labis na pagmamahal. Makalipas ang isang buwan, ikinasal sila ni Tomas. Bale-wala kay Tomas na siya‟y buntis at halata na ang tiyan. Handa itong bigyan ng pangalan ang kanyang magiging anak. Sa isang sulok ng lungga ng mga iskwater, tinayo ni Tomas ang kanilang dampa, at doo‟y isinilang niya ang kanyang panganay, na pinangalanan nilang Antonio, hawan sa pangalan ng nuno ni Tomas. Lumipas ang limang taon bago nasundan ang kanilang anak. Maraming beses siyang nakunan dahil sa paggampan niya ng mabibigat na gawain. Kailangan niyang ipagpatuloy ang paglalaba dahil si Tomas ay walang permanenteng trabaho. Kung ano-ano ang pinapasok nito, pasabit-sabit sa mga kontraktor, paekstra-ekstra sa pamamasada ng dyip, kung minsa‟y pagtatawag ng mga pasahero ng dyip sa paradahan. Makalipas ang limang taon, nagsilang siyang muli. Ngayo‟y anak na ni Tomas ang kanyang iniluwal. Kasabay nito, si Tomas ay nakakita ng permanenteng trabaho. Ang trabahong ito‟y magiging tulay ng pagkasira ng kanyang pamilya. Likas sa

Ito ang magiging gawain ni Tomas hanggang sa malagas ang tikas ng matipuno niyang katawan at makalbo ang kanyang bumbunan. agad naghalu-halo ang mga gunita sa kanyang isip. Sinikap niyang itaguyod ang kanyang mga anak. Pumaradang parang . nabubuhay sa halos baryang kinikita sa paglalaba. ayaw niyang magkaroon ng pagsasamantala sa mga kababaihan. Nabuhay sila ng maraming taon. hindi niya matanggap na ang kakainin nilang mag-anak ay galing sa bulsa ng kung sinong matrona o ng kung sinong matandang bakla o ng kung sinong babaeng nangangaliwa sa asawa. sa pag-aasam na muli na naman silang magkakasamasama matapos ang ilang taon ng pagtitiisan. siksikan sa loob ng maliit na dampa. bakla. at nitong lumaki‟t maging mama ang kanyang panganay.169 bagong trabaho ni Tomas ang magsasama sa mga lakad ng mga matrona. pagkarinig niya sa salitang kabit. pagtitinda ng balut. Bagamat sa mga sabi ng kanyang asawa na sa kanyang bagong linya ng gawain ay mabilis umakyat ang pera. Mabuti na lang at malaki na ang kanyang panganay at kaya nang mag-igib ng tubig. pag-iigib. Ibayong pananabik ang bumalot sa kanyang katawan. mga babaeng nalulungkot. Pinalayas niya si Tomas dahil ayaw nitong lumubay sa pakikiapid sa iba. Minsa‟y umuwi ang kanyang si Tomas. Nakakatulong sa kanyang paglalaba at nagaakyat pa ng ekstrang kita sa kanilang tahanan. Ngunit nang banggitin ni Tomas na hihiwalay na ito sa kanyang kasalukuyang kabit. Dinanas niya ito at ang ganitong iskema ay walang idinudulot na maganda. Kailanman ay hindi niya natanggap ang bagong trabaho ng kanyang asawang si Tomas. Higit kanino man.

Ang tanging mahalaga sa kanya ay tadtarin ng taga ang lalakeng nagpabaya sa kanila at nagpakasarap sa kandungan ng kung sino-sinong babae. ang mga sumbong ng kanyang panganay na anak na umano‟y tinutukso sa eskwela dahil sa mga kasalanang ibinibintang dito… Sumusuray siyang tumayo at pumunta sa kusina. Nang umuwi siya ng gabi. Hindi niya inda ang mapangutyang titig ng mga kapitbahay. ang mga gabing nangungulila siya sa pag-iisa. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan.170 sine ang mga eksena ng panggagahasa sa kanya ng apat na lasing sa Tondo. Ang habulan ay inawat ng mga pulis na nakatayo sa gilid ng kalsada. ang mga magulang niyang namatay na‟t lahat ay hindi man lang niya nadalaw. ang pagtatakwil sa kanya ni Mario. ang mga araw na hindi sila kumakain. ang mga araw na binubulabog sila ng usurerang si Alma. Hindi niya rin inda ang halakhakan ng mga nakaistambay sa lugar nila. Tulog na ang kanyang bunso. ang araw na pinalayas niya si Tomas. Umusal siya ng maikling panalangin at nilusob ang asawang noo‟y kausap ang kanilang bunsong anak sa sala. wala pa ang kanyang panganay na anak. Kinausap silang dalawa sa presinto. . hayup ka!” “Huwag! Maghunos-dili ka!” “Tang ina mo!” Hinabol niya ng taga si Tomas hanggang sa labasan. “Putang ina ka! Pinabayaan mo kami. Kinuha niya ang itak na nakatago sa ilalim ng kalan.

pakalat sa sahig. Ang bibig niya‟y umusal ng mga litanya at sa kanyang paanan ay nangagkulumpon ang mga ipis. .171 Umupo siya sa sahig sa kusina. Hindi niya namalayan ang pagtagas ng ihi niya sa pagitan ng kanyang mga binti.

tsip. Iritado ang boses niya sa pagod sa biyahe. Dumating siya ng Maynila.” “Ah. sumakay siya ng taxi papuntang Recto. Para sa akin „yon. mga marurumi at malilinis. “Ano‟ng kailangan mo?” nagugulumihanang tanong ni Jhunz. Inikot niya ng paningin ang palibot ng dampa ni Jhunz. Sa lakas ng suntok ay napaatras siya pabalik sa loob ng bahay at nagising na ng tuluyan ang inaatok niyang katawan. mag-aalas-sais ng umaga. Alas-dose ng gabi nang sumakay siya ng bus. “Ano sa palagay mo?” sagot ni Tony. Pumasok si Tony sa loob ng kabahayan at isinara ang pinto. Sa papag ay namataan niya ang isang binatilyong natutulog. Nakapa niya ng dila niya ang isang ngipin na malamang ay nabunot sa lakas ng suntok. may dumating akong sobre. “Tsip?” “Jhunz. mula sa Baguio.172 Jhunz Pagsungaw ng inaantok na mukha ni Jhunz sa yerong nagsisilbing pinto ng miserable niyang bahay na pinapaupahan. isang malakas na suntok ang sumalubong sa kanya. mga ginupit na larawan . sa tinitirhan ni Jhunz.” Tumayo si Jhunz at dinukwang ang tokador. Tinanggal niya ang mga damit. tanging mukha nito ang hindi balot ng kumot. Nasaan na ang sobre?” “Sandali lang.” “Oo. Pagkarating niya sa terminal ng bus sa Cubao. ang alam ko. yung John Lucero ang pangalan. mga lumang komiks.

” “Sino nga pala ito?” tanong ni Tony sabay nguso sa binatilyong natutulog sa papag. Wala akong atraso sa inyo.” “Eh. Binuksan ni Tony ang sobre‟t sinilip ang loob. eh.” “Tsip. Para hindi ka na kumuha ng boarder dahil masyadong maselan ang operation namin dito. dapat ka nang umalis dito dahil inaarbor ka na sa akin ng mga tauhan ko. Kapatid ko ang tatay niyan. maniwala kayo sa akin. Wala kasing matutuluyan. usapan natin. Ang alam ko. Marami akong natanggap na report tungkol sa yo.” “Di ba. wala akong ginagawang kasalanan. mga larawan ng babaeng nakahubo. at sa pinakailalim ng mga tambak ay kinuha niya ang isang puting sobre. ano ba ang nagawa kong katarantaduhan?” “Ikaw ang makakapagsabi niyan. Pamangkin ko iyan.” “Tarantado ka kasi.” .173 ng mga artista.” “Tsip. Iniabot niya kay Tony ang sobre. “Tsip.” anas ni Jhunz. “Ah. eh. hindi ka tatanggap ng boarder? Kaya ko nga binayaran ng pakyaw itong bahay mo. eh. eh. Ipinakiusap sa akin ng tatay niya. Tumango siya kay Jhunz. “sa susunod. tsip. tsip. Pinigilan ko lang. huwag naman kayong manunutok kaagad. boarder ko iyan dito. Nabawasan na naman ako ng isang ngipin. Gusto ka nang i-salvage. walang problema diyan. galing sa probinsya. Ayaw mo kasing maniwala sa akin. Sabi ko na sa iyong marami akong mata rito sa lugar n‟yo.

parang awa n‟yo na. Mula ngayon. at hindi pa man malay na humupa ang sunod-sunod na pagsasal ng kanyang ubo. kupal. Kumuha si Jhunz ng talong sigarilyo mula sa kaha. Pagkahitit ni Jhunz ng sigarilyo. ayoko nang makita ang pagmumukha mo rito o sa kahit na saan pang parte ng Maynila.” pagmamakaawa ni Jhunz. “Tiyong!” sigaw nito sa tiyuhing namimilipit sa lupang sahig. Muling lumipad ang dos por dos. . Ibayong hapdi ang naramdaman ni Jhunz nang dumapo ang matigas na kahoy sa kanyang pisngi. Tumagas ang dugo mula sa bibig at ilong ni Jhunz. dumapo sa kanyang ulo ang matigas na dulo ng dos por dos. Ang binatilyong kangina‟y natutulog ay napabalikwas sa lakas ng hiyaw ni Jhunz. Sinindihan ni Tony ng lighter ang sigarilyong nakasubo kay Jhunz. “Tumahimik ka! Kung ayaw mong ikaw ang isunod ko!” Hinawakan ni Tony ang kuwelyo ng maruming kamiseta ni Jhunz at pagkuwa‟y isinalya niya ito paupo sa isang suruting papag. ang dalawa‟y inipit sa magkabilang tainga at ang isa‟y isinubo sa bibig. nandilat ang mga mata niya nang mapansing sa kamay ni Tony ay hawak nito ang isang dos por dos. “Tsip. Halos mabilaukan siya sa usok sa tindi ng pagkakagulat. habang ninanamnam niya ang usok na naglalakbay papunta sa pinakaubod ng kanyang paghinga. “Makinig ka sa sasabihin ko sa iyo.” Dumukot si Tony ng isang bugkos na lilibuhing piso mula sa kanyang bulsa at ibinato ito sa mukha ni Jhunz.174 Nagsindi si Tony ng sigarilyo at iniabot kay Jhunz ang kaha.

Sinigurado niya ang oras ng kanyang pag-alis.” “Tsip. Sa may yerong tabing ay lumingon siya patalikod. gamitin mo para makapagbagong buhay ka na. “Pare. kung ayaw mong mapahamak sa mga tauhan ko.” Humakbang si Tony palabas ng pintuan. sa terminal ng Victory Liner sa Cubao. Ang mabuti pa. At binalaan si Jhunz. “Jhunz. umalis ka!” “Yes. sir! Paano „tong pamangkin ko?” “Isama mo.175 “Para iyan sa pagpapagamot mo. Desidido silang patayin ka. dalhin mo iyang pera. Yung mga tauhan ko. ayan. at lumayo ka na. Tama na iyan.” sambit niya sa tsuper.” “Kulang ho itong perang ibinigay ninyo.” Mabilis ang pagtango ni Jhunz. “O.” “Salamat po.” Dinukot ni Tony ang kanyang pitaka at kumuha ng ilang lilibuhin. Sa labasan ay pumara si Tony ng taxi. hindi mo kilala. paano naman ako? Saan ako titira? Matagal na ako rito sa lugar na ito. tsip.” “Hindi mo kabisado lahat. Dinukot ni Tony ang tiket ng bus na nakatikolp ng maayos sa loob ng bulsa ng kanyang polo. Yung matitira. kapag may nakaalam sa mga transaksyon natin dito. Umalis ka na sa lugar na ito. tsip…” “Punyeta! Kapag sinabi kong umalis ka.” “Eh. Dinagdagan ko ng sampung libo. papatayin kita. alas-diyes . Kabisado ko na ang likaw ng bituka ng bawat mukha rito.

ay hindi na niya kailangan pang luwasin sa Maynila. Inisip niya ang mga tsekeng hindi pa dumarating. Sinipat niya ang numerong nakatatak sa mukha ng tseke: One Million And One Hundred Pesos Only (Pp1. Tiniklop niya ng maliit ang tseke at ipinasok sa kanyang pitaka. Panibagong milyon na naman ang maidedeposito niya sa kanyang account. . na nagkakahalaga tuwina ng isang milyon. pupunta siya ng Bulakan dahil doon naka-address ang susunod niyang tseke. magtitiyak na mahihirapan ang sinumang magkamaling mag-imbestiga sa buwanang deposito sa kanyang pangalan. walang mga samu‟t saring tanong. Ang ikaanim na tseke. Kikita na naman ng isandaang libo ang branch manager na kakilala niya.00). Sa isang buwan ay muli na naman siyang luluwas para kunin ang tsekeng darating sa isang bahay na inuupahan niya sa Muntinlupa. Pangatlong luwas na niya ito. Sa Benguet ito naka-address. Kanginang dumating siya galing Baguio ay bumili na siya antimano ng tiket na pabalik. Ang isandaang libong piso ay para sa tahimik na mga transaksyon.100.176 ng umaga. ang huli. Inilapat ni Tony ang kanyang likod sa sandalan ng taxi. Ang mga nakukuha niyang tseke ay pinapapalitan niya sa isang bangko sa Baguio. At sa susunod pa uling buwan. May sapat pang panahon para makabalik siya sa Cubao. at nangungupahan sa isang lumang townhouse. Dinukot niya ang sobreng nakatiklop sa kanyang bulsa. at ang garantiya ng santambak na mga papeles na tatabon sa mga transaksyon ni Tony.000. Ang branch manager ay tumatanggap sa kanya ng sandaang libong piso bilang lagay sa tuwing idedeposito niya sa kanyang pangalan ang mga tsekeng kanyang nakukuha. sa isa pang alyas niya.

.177 Ipinikit niya ang mga mata hanggang sa gisingin siya ng drayber at sabihin sa kanyang narating na nila ang terminal ng Victory Liner.

pinagmamasdan niya si Dondon. na naging sanhi nang unti-unting pagdami ng kanyang uban at mga kulubot sa noo. Ang nagdaang sampung taon ay tila isang mabigat na pasaning nakadagan sa kanyang balikat. Hindi naman ho sa panghihimasok pero talaga hong nakita ko kung ano ang ginagawa ni Dondon dun sa Amerkano. Maingat sa pagkakakubli sa tabi ng isang poste. tanda ng kanyang damdaming nagpupuyos. Tatlo sa kanyang mga anak ang nagtatrabaho sa ibang bansa at patuloy ang pagpapadala sa kanila ng pera. Ilang taon na nga ba niyang pinapalampas ang mga sabi-sabi? Ilang pagkakataon na bang pinagtitimpian niya ang sariling huwag pumatol sa mga masasakit na mga salita? Sa pagkakaalam niya‟y mahigit nang sampung taong sinasadya niyang pamanhirin ang kanyang mga tainga. Pepper habang sinusubaybayan ng mga mata si Dondon. Kung tutuusi‟y isa siya sa mga maituturing na masuwerte. Pepper Nagngangalit ang mga bagang ni Sgt.178 Sgt. at ng kanyang maagang pagreretiro sa pulisya. may kaakbay itong Amerikano. Katunaya‟y halos hindi niya iniinda ang talong anak niyang nag-aaral sa kolehiyo . Isang malaking kaluwagan sa kanyang pamilya. Sa noo niya‟y nakabakat ang mga nag-usling ugat. Kalat na ang dilim at sa UP. Tama ang sinabi ni Tony. Ito‟y magmula nang tumuntong ng ikaanim na taong gulang si Dondon at nagpakita ng unang mga sinyales ng kahinhinan. ang paligid ay lalo pang pinalamlam ng nagkalat na mga puno. naglalakad papunta sa UP lagoon.

Ang sabi ng kanyang maybahay. Kahapon ng tanghali. Kitang kita ni Sgt.179 at kumukuha ng mabibigat na karera. Ang isa‟y kumukuha ng kursong abogasya. hanggang sa kanyang ama. na dapat sana‟y siyang magtutuloy ng kanilang tradisyunal na panata sa pagpupulis. may umistorbo sa kanyang siesta. At ngayon. Ngunit ang dami ng mga pinag-aaral ay halos hindi nila iniinda ng kanyang maybahay kahit ngayong siya‟y retirado na. . Alam ko hong malaki ang hinanakit n‟yo sa anak n‟yo. Napilitan siyang iiling ang antok at bumangon para harapin si Tony. Labis-labis ang ipinapadalang pera ng kanyang mga anak na nakikipagsapalaran sa ibang bansa. Ang kanyang mga nuno. Na sa hindi malamang dahilan. papasok sa animo parkeng napapalibutan ng malalabay na puno‟t nalalatagan ng luntiang damo. ay may malaking suliranin sa pagkalalake. siya‟y may anak na lalake ngunit sa kabila nito‟y mapuputol ang tradisyon. lumaking taliwas sa inaasahan n‟yo. at hanggang sa kanya ay naging bahagi ng pulisya. Ang isa nama‟y malapit na ring magtapos ng kursong Mass Communication. anak daw ni Maria. Pataliwas sa kalsadang kongkreto. Sa kanyang bunsong anak na nitong mga huling tao‟y nagiging agresibo na sa pagpaparamdam ng kanyang naiibang kasarian. Lumiko si Dondon at ang kasama nito. Pepper ang paghigpit ng yakap ng Amerikano sa kanyang anak. Mayroon siyang apat na anak na nag-aaral ng high school sa iba‟t ibang mga paaralang pribado. na tanging lalake sa kanyang mga anak. Ito‟y sa kadahilanang ang kanyang bunso. Ang tangi niyang iniinda ay ang pangyayaring iisa lang ang kanyang anak na lalaki. Hindi niya raw alam kung ano ang sadya. Isa ang malapit nang magtapos sa pagdodoktor.

dagli niyang pinara ang isang taxi at pinangakuan ang drayber nito ng ilang dagdag na pasahe. para palihim na sundan ang dyip na sinakyan ng kanyang anak. Kangina pa lang hapon na nagpaalam si Dondon na pupunta ito sa kanyang kaklase at may tatapusing proyekto sa eskuwelahan. Nakita niya ang pagpasok ni Dondon sa isang gusali. Noong umpisa‟y magkaakbay lang sila habang nakaupo sa damuhan. Nangingibabaw ang kanyang mahabang karanasan sa pagpupulis. Sa labasan. Tumataas-baba ang ulo niya. sumubsob si Dondon sa pantalon ng Amerkano. kaagad na siyang nagbihis. huwag ho kayong mabibigla. Mula sa pinagkukublihang poste. Pumuwesto siya sa isang lugar kung saan tatlo sa apat na labasan ang kanyang . bukod sa ipapatak ng metro. Tuloy tuloy ang takbo ng taxi. bahagyang yumuyuko si Sgt. Nakaupo silang dalawa sa damuhan. nakaupo ho ako sa malapit sa kanila. Pepper. Tapos nakita ko. Pepper sa bakas ng dalawa. Hindi ho ako nagkakamali si Dondon ang nakita ko. inikot niya ang buong gusali at inalam ang mga daanan papalabas. Nakagawa siya ng planong maganda. Pepper.180 Kitang-kita ko ho silang dalawa. kasama ko ang syota ko. patalilis na sumunod si Sgt. Hindi ko ho talaga gustong manubok kaya lang. Sa mga ganitong sandali. umiiwas na mamataan at mapagsino ng kanyang anak. pero kitang-kita ko ho na nakasubsob si Dondon sa kandungan ng Amerikano. Sgt. paminsan-minsang nagmemenor kung dumarating ang pagkakataong naaabutan ng taxi ang dyip. Maingat ang kanyang pagsunod.

Pepper ang pagbabago ng posisyon ng dalawa. nakita ni Sgt. nakita niya ang paglabas ni Dondon sa gusali. Sinundan ni Sgt. marahil ay sa sarap na nararamdaman dulot ng ginagawa ng kanyang anak sa kandungan nito. Pepper sa kanyang tagiliran ang isang rebolber Dahan-dahan siyang tumayo at lumapit sa noo‟y umuungol na Amerikanong ang mga mata‟y nakapikit. Tumataas-baba ang ulo ni Dondon. Pepper ang paglakad ng dalawa. nang kumalat na ang dilim. Nakalapit na siya‟t lahat ngunit walang kamalay-malay ang dalawang umuungol sa pananabik. Bang! Bang! Bang! Bang! . hanggang sa makarating sila sa parke. Pepper sa tabi ng isang matabang puno at isinandal ang kangina pa nangangalay na katawan. Dinukot ni Sgt. Itinutok ni Sgt. Nagsindi siya ng sigarilyo at nagmasid. Hindi ko ho gustong magkagulo-gulo tayo. Pepper ang baril sa noo ng Amerikano. Nagdilat ito ng mga mata at sa liwanag ng buwan. bago malaman pa ng iba. Kaya nga ho sa inyo na kaagad ako nag-report. Hindi naman ho sa nagsusulsol ako sa mga kuwento rito sa atin. Umupo si Sgt. Pepper ang gulat sa mukha nito. Kitang-kita ni Sgt. Pasalit-salit naman ang kanyang ronda para matyagan ang natitira pang labasan. Maya-maya.181 matamang mamamataan. kaakbay ng isang Amerikano. Nakita niya ang pagsubsob ng ulo ng kanyang anak sa kandungan ng Amerikano. Kalahating oras siyang naghintay.

Ang kamiseta nito‟y may mga pilansik na dugo.182 Hinawakan niya sa buhok si Dondon at kinaladkad ito papalayo sa nangingisay na Amerikano. idinahilan ang police business at inginudngod papasok ng taxi ang kanyang anak. Pepper sa gitna ng daan at itinutok ang rebolber sa taxi. May sakay ang taxi kung kaya‟t ni hindi ito nagmemenor. Humarang si Sgt. Sinabi niya sa tsuper ang kanilang destinasyon. . Pepper sa may kalsada at dagli niyang pinara ang isang paparaang taxi. Pinababa ni Sgt. Pepper ang tatlong pasahero nito. Nagtititili ito at paulit-ulit na sinasambit ang darling Wayne. Nakarating sina Sgt.

183 Date Pinara ni Elmer ang taxi sa tapat ng isang kilalang hotel sa Makati. sige. Nagsindi si Tony ng sigarilyo habang minamanmanan ang mga ngitian at kuwentuhan ng mga tao sa kanilang palibot. yung maganda sa iyo. Ako na lang ang babanat doon sa dalawang bebot. tama na. Basta sabi mo.” . Ikaw na nga ang hinahanapan ng babae. umuwi ka na. masagwa sa akin.” “Yes. eh. eh. bukod sa kape ay humingi sa waiter ng isang basong tubig na maraming yelo. reklamador ka pa. “Mer. magaganda ba talaga iyong mga tsikas na sinasabi mo?” “Oo. Puta ang katawan. yung nakakasakit na ng ulo. yung konti na lang ang maiinom kong tubig dahil sa dami ng yelo. “Yung maraming-maraming yelo. DIto sila pumasok. duda kase ako kapag sinasabi mong maganda. kung ayaw mo. Putsa. pare..” pakli ng waiter.” “Oo. meyn. pare. ha. “Tang inang „to.” “Bakit naman?” wari‟y tila nagtatampong tanong ni Elmer.” “Puta.” “O. Pag-upo nila‟y umorder sila ng dalawang tasang kape. Buti nga isinama kita rito. maganda. Pagkaibis nila ay naglakad pa sila ng kaunti hanggang sa marating nila ang isang sikat na coffeeshop. sir. Dumukot siya sa kanyang bulsa at binayaran ang drayber. “Kase kalimitan. Si Elmer. Hindi mo ipagpapalit sa kahit na ano‟ng bisyo.

Eh ang mamahal ng pagkain dito.” “Eh. kuwarenta pesos na. baka hanggang sa pagtanda natin. Nagpunta kami noon sa Dasma. Putsa. High class itong tinutukoy ko.184 “Saan mo ba nakilala iyong dalawang iyon? Saka. Nagpadala si ermats ng pera. „tol. “Nakilala ko iyong dalawa sa isang party ng katropa ng pinsan ko. . pare. para kay Elmer.” Dinukot ni Elmer ang kanyang pitaka at binuklat sa harap ng mukha ni Tony. naisip ni Tony. bakit dito pa tayo magkikita-kita. Paldo tayo ngayon. Nakita ni Tony ang ilang dadaanin na nakaipit sa pitaka.” “Na lulustayin natin. Eh baka maglakad na tayo niyan pauwi. Ang isang dadaani‟y medyo nakalabas nang bahagya ang kanto sa may pitaka.” “Relaks ka lang.” “At bakit naman ako sasama sa kamag-anak ng bayaw ng pinsan ng katropa ng kapatid ng kung anupaman?” Dumating ang kanilang inorder na kape. Tony. Inilapag ng waiter sa kanilang mesa ang isang maliit na kopita ng fresh milk. di sana nakabanat ka kahit isa doon sa mga naggagandahang bebot doon. Huling inilagay ng waiter sa mesa ang isang basong tubig na kumikinang sa dami ng gma nakalutang na yelo. ngayon lang tayo makakabanat ng chikas na dekalidad. Kape pa lang. pare. Tangna. kung sumama ka sa akin noon. Gusto nitong nakikitang laging may lamang ube ang kanyang pitaka kahit hindi pa man binubuklat. ano? Puta. asukal at dalawang tasa ng umuusok na brewed coffee. Sinadya ito ni Elmer. ipagmalaki natin hanggang sa mga apo natin sa tuhod. sa bahay ng bayaw ng pinsan noong katropa ko.

Sapat na ang mga wika ng mata at bulong ng mga haplos. hindi na kailangan pa ng mga salita upang patingkarin ang nagbabaga nilang pag-iibigan. saka nilagyan ng limang kutsarang asukal. Ang pagmumuni-muni niya‟y pinutol ng tunog ng nginunguyang yelo. hanggang sa halos ang buong baso ay mapuno ng animo ginagad na yelo. itinigil ni Elmer ang pagnguya. Pinagmasdan sila ni Tony. Napansin niyang hindi nag-uusap ang dalawa. Kahit pangit. nakatawid sa mesa ang dalawang mga kamay na magkahawak. Wari‟y kuntento na sa pagkakalapit nilang dalawa. Naaaninag ang puti nitong bra. sa isip ni Tony ay parang nakikita niya ang mamulamulang mga utong. Patuloy na nginunguya ni Elmer ang yelo. Nginunguya na naman nito ang yelo. Muling iginala ni Tony ang kanyang tingin. Iginawi niya ang kanyang tingin kay Elmer. Plunging neckline ang suot nitong blusa. Iginawi ni Tony ang kanyang mata sa dibdib ng babae. Isang ugali ni Elmer na ngumuya ng yelo. Ang suwerte naman ng kumag na ito.185 Tinimplahan ni Tony ng fresh milk ang kanyang kape. nakakuha ng magandang syota. Sa mesang katabi nila ay halos magdikit na ang mga nguso ng magsyotang nag-uusap. Ang yelong kanyang dinudurog sa bibig ay hindi niya nilululon. iniluluwa muli sa basong kanyang iniinuman. Kinilatis niya ang mga muwestra ng mga tao habang nagsasalita at kumakain. . Nang mapino na ang lahat ng yelo. bagkus. Pagkatapos ay kanya itong binuhusan ng fresh milk at saka hinalo ng kutsara. Inabot nito ang lalagyan ng asukal at nilagyan ng asukal ang nginuyang yelo. Ipinagpatuloy niya ang paghitit ng sigarilyo.

186 “Instant halo-halo,” nagmamalaking pakli ni Elmer. Hinalo niyang parang halo-halo ang baso. Napatingin sa kanila ang ibang mga kostumer. “Mer, tigilan mo nga iyang kahibangan mo. Tuwing kakain tayo sa labas, lagi ka na lang gumagawa niyang instant halo-halo. Hindi ka ba nandidiri diyan? Puro laway mo na iyan, ah.” “Eh, ako lang naman ang kakain, eh.” Maya-maya ay dumating ang kanilang hinihintay. Dalawang babaeng nakabihis ng bestidang matitingkad ang mga kulay. Naitaya ni Tony ang mga edad ng kanilang mga katipan. Nasa disi-otso hanggang bente, tamang kaedad rin nila ni Elmer. “Maupo kayo,” nakangiting anyaya ni Tony na pinaunlakan ng dalawang babae. Pakilanlan. Si Daisy at si Minda. Totoo ngang hihg-class. Pag-upong pagupo ay nagsindi agad ng sigarilyo ang dalawang babae at tinanong kung saan sila pupunta. “Saan n‟yo ba gustong gumimik?” tanong ni Elmer. “Saan ba ang plano ninyo?” “Huwag ninyo kaming tanungin. Kayo ang bahala kung saan ninyo gustong pumunta, doon tayo.” Lumapit sa kanila ang waiter, bilang pagtugon sa kaway ni Tony. Hiningi ng waiter ang kanilang karagdagang order. Dalawang mango juice para kina Daisy at Minda, isang basong yelo naman ang kay Elmer. “Ikaw, Tony, ano‟ng sa iyo?” tanong ni Elmer sa kaibigan.

187 “Wala, tubig na lang siguro,” sagot ni tony. “Punta na lang tayo ng Tagaytay,” bungad ni Daisy. Nagkatinginan si Tony at Elmer. Ang kahulugan ng Tagaytay ay panibagong gastos ng pamasahe. “Sige, sa Tagaytay na lang tayo,” sagot ni Minda. “Eh, girls, magastos sa taxi iyon. Baka puwedeng dito lang tayo sa loob ng Metro Manila.” Nagtatakang nagkatinginan ang dalawang babae. “Wala kayong kotse?” Nagkatinginan sina Tony at Elmer. “Wala, eh,” tila nahihiyang sagot ni Elmer. Saglit na natahimik silang apat. Pagkuwa‟y nagpaalam ang dalawang babae para pumunta sa palikuran. Pagkaalis nila‟y agad na pinag-usapan nina Tony at Elmer kung ano ang maganda nilang gawin, kung saan magandang pumunta. Napagkaisahan nilang manood na lang ng sine. Pagkatapos nito‟y kumain sa labas, at saka magtuloy sa motel. Maya-maya ay bumalik na ang dalawang babae. “Maglinawan muna tayo,” bungad ni Minda. “May mga pera ba kayo?” Nagtatakang tumango si Elmer. Nakatingin lang si Tony. “Bakit mo naman naitanong?” nagtatakng tanong ni Elmer. “Mukha ba kaming mga walang pera?” “Gusto lang naming ilinaw, bago tayo lumakad. One thousand ang presyo namin, kaming dalawa.”

188 Napanganga ang dalawang binata, hindi makapaniwala sa kanilang narinig. Pagkuwa‟y natawa ng mahina si Tony. “Tama ka, Elmer. Mga high-class nga ang mga ito.” Nakanganga ang bibig ni Elemr. Wari‟y hindi makapaniwala sa narinig. Sa isang kanto ng kanyang bibig ay tumulo ang kanyang laway. “Kailangan kasi, malinaw ang usapan bago kami sumama sa inyo.” “Akala namin, hindi kayo, ano…” “Sorry kung mali ang akala ninyo.” “Pero sulit kayo sa one thousand. Puwede tayong mag-foursome. Siguradong masisiyahan kayo sa serbisyo namin.” “Ang ibig ninyong sabihin, mga ano kayo?” tanong ni Elmer. “Ano ka ba naman, Elmer,” naiiritang puna ni Tony sa kaibigan. “Sinasabi na nga sa iyong mga puta sila, ayaw mo pang maniwala.” Nagsindi ng sigarilyo si Tony at hinarap ang dalawang babae. “Baka naman puwedeng five hundred na lang,” tawad niya. “Hindi puwede. Mababa na nga ang sa inyo, sa iba, one-five ang singil namin.” “Ang mamahal naman ng mga puke n‟yo.” “Eh magaganda naman ang mga puke namin. At siguradong malinis. Hindi kagaya sa mga pakalat-kalat diyan sa labas.” “Six-hundred, huling tawad,” may yamot sa tinig ni Tony. Ang lagay, gumastos na sila sa pamasahe at as inorder na kape at mango juice, hindi sila makakaiskor?

189 “Sorry,” sabi ni Minda. Pagkuwa‟y tumayo ang dalawang babae at humakbang palayo sa mesa nila. Sinundan sila ng tingin ni Elmer. “Tangna, mga putatsing pala ang mga iyon,” nanghihinayang ang tinig ni Elmer. “Hindi lang basta puta. Mga primera-klaseng puta. Kumbaga, sila ang mga diyosa ng kaputahan sa Pilipinas. Kaya siguro naninignil sila ng mahal. Halika na, uwi na tayo. May exam pa ako bukas, kailangan kong magrebyu.” “Tangina, Tony, punta na lang tayo ng Mabini. Yung mga puta doon, kaya nating bayaran.” “Bakit ka pa magbabayad? Eh, marami namang pokpok sa atin, libre pa. tara na.” “Teka, baka puwedeng humingi ulit ng isang basong yelo, one for the road.” “Halika na!” “Sige na nga.”

Kahit minsan lang sa buhay ko. Matagal na panahon na. Malaki rin ang nagastos . mabigyan ko man lang ng isang regalo ang nanay ko. iyon ang huli kong simbang seryoso. Mukha siyang middle class. para siyang hindi taga-iskwater. Ito na siguro ang pinakamagandang regalong maibibigay ko. ang mabigyan sila ni Pablong Shoeshine ng disenteng kasal. mayroong mga tsikas na hindi matataray. regalong magkakaroon ng natatanging puwang sa isip niya hanggang sa mamatay siya. Maganda talaga ang nanay ko. Ang gusto sana ni ermats. nakikipagkilala naman. Alas-sais nag-uumpisa ang Lovers‟ Mass. Tama. Kapag nakipagkilala kami. Mapapansing karamihan ay mga dalaga‟t binata ang nasa loob ng simbahan. At si Pablong Shoeshine. Trip namin ni Elmer na tumayo sa may bandang likuran at pagtripan ang mga seksing babaeng nagsisimba. kapag pala inahitan at ginupit ang tumatabal na buhok. puro mga simbang porma na lang. Pero ayoko. madalas kong kasama sa Lovers‟ Mass. Sa suot niyang puting gown. sampu ng mga tuta niyang opisyales ng looban. sumabay sa mass wedding na sponsored ng kung sinong kupal na pulitiko.190 Kasal Hindi ko na matandaan kung kailan ako huling pumasok ng simbahan. Kung minsan. Karamihan ay talagang pangmalakasan ang mga suot na damit. Ang mga sumunod. si Elmer. mukhang tao. noong first communion. Ang huli ko yatang simba. Noong binatilyo pa ako.

kako. Ako ang gumasta ng mga barong at gown. sabi ko. doon na rin siya mag-aaral ng kolehiyo. Pero sa kanila na lang. Gustong sumama ni Dino pero pinigilan ko.191 ko pero okey lang. At pagkatapos ng kasal. Kailangan nila iyon para sa bagong buhay. Sa Malolos sila titira. sa kanilang paglayo sa looban. Bahala na raw ako. Sa tingin ko. makakaistorbo lang siya sa honeymoon. Nakabili ako ng lupa roon. alam niyang matagal nang patay si Kamlon. Kasama nila si Dino. Tapos. Si Elmer ang best man. Ang sabi ni Pablo. Ang mga abay at iba pang kalahok. dapat lang. walang problema. Ang tarantadong . tungkols a buhay ni Kamlon. puntahan mo si Kamlon. nasabi kasi sa akin ni Pablo na balak niyang magtayo ng tindahan ng sapatos. Binigyan ko rin sila ng konting puhunan. tutuloy sila sa bagong bahay na ipinagawa ko para sa kanila. Tangna. Dalawang Linggo sina ermats sa Zamboanga. Hindi ko alam kung seryoso o nagloloko lang si Pablo. Unang sakay ni ermats ng eroplano. Sige. Okey. doon ako titira sa panahong magretiro ako sa trabaho. panahon na para sumaya ang inay. puro mga taga-looban. honeymoon nina ermats sa Zamboanga. Pero ewan ko rin. Dapat sana. Hindi ko alam kung bakit doon nila gustong mag-honeymoon. Tinanong ko kung magkano ang kailangan. Bakit sa Zamboanga nila gustong mag-honeymoon? Ibigay ang hilig. gusto niya raw makita si Kamlon. Pagkatapos. Napanood niya raw kasi iyong pelikula ni Ramon Revilla. Siguro naman. salu-salo sa isang sikat na restoran. Siguro naman.

ayaw ko pa rin kay Pablo. Bago ako lumabas ng simbahan. ayokong makitang hinahagkan ng ibang tao ang nanay ko. sabi ko. Sabi ko. ako pa ang papoproblemahin sa pagkukuwenta kung magkano ang kailangang panimulang kapital para makapagpundar ng tindahan ng sapatos. Ang maging arsonista ay isang mabigat na kasalanan. Bakit daw. Tanging kamatayan lang ang makapagpapatawad sa kanya. bagamat hindi ko na sinasabi kay inay ang pagtutol ko. ayokong makitang si Pablo ang hahalik sa nanay ko. Exit na ako bago pa man utusan ng pari ang lalake na hagkan ang babae. alis na ako. tiningnan ko ang nanay ko. Sana ganoon din ako kasaya. Masayang masaya. Nagpaalam ako kay Dino. Nakakainggit siya. Hindi ko na tinapos ang kasalan. Hanggang ngayon. Kahit na pinagbayaran na niya sa bilibid ang kasalanan niya. sira ang tiyan ko. Baka doon pa ako sa simbahan magkalat. Pangalawa.192 „to. Una. .

Dinukwang niya ang kanyang kamisetang nakasampay sa babahan ng bintana. nandiyan si Sgt. binuksan ito ng bahagya at dumungaw sa labas. “Sandali lang ho. Umupo sila sa isang mesita.” sagot ng panauhain. “Ako nga. puwede ba tayong mag-usap?” May kabang gumapang sa katawan ni Tony. Si Tony ay umorder ng isang malamig . “Tony.” anas ng kanyang ina. diyaryo at telebisyon nitong mga nakaraang araw. “May bisita ka. Madilim ang gabi at ang nagiisang posteng umaandap-andap ang bombilya‟y tila nagdadagdag pa ng dilim sa halip ng liwanag. Ito lang ang tindahan sa lugar nila ang hindi nagsasara. Pepper. tungkol sa isang Amerikanong walang awang pinaslang sa nangungunang pamantasan sa bansa.” sagot ni Tony. Tinungo niya ang pintuan. may baga ng sigarilyong nakasubo sa bibig. mga ilang hakbang ang layo mula sa kanilang pintuan ay hugis ng isang mamang matangkad. “Sgt. Kabang may kaugnayan sa nabalita sa radyo. Pupungas-pungas na bumangon si Tony.193 Dondon Mahimbing ang tulog ni Tony nang maramdaman ang tapik ng palad sa kanyang pisngi. Isinuot niya ito at lumabas ng bahay. Pinadpad sila ng kanilang mga talampakan sa nag-iisang karinderya sa may paglabas ng looban. Ang tangi niyang nakita sa labas. Pepper?” paniniyak ni Tony.

“Patay na si Dondon. Sa lakas ng suntok ay nawalan ng balanse sa pagkakaupo si Tony. “Paano hong namatay. na masaya ako‟t nawalan kayo ng anak?” . Pepper. masaya ka na. lumipad ang kamao ni Sgt. Humigop ng kape si Sgt. Umiikot ang kanyang paningin.” pagtatapat ni Sgt. hindi mo alam kung ano‟ng nangyari kay Dondon? Sa anak kong si Dondon?” “Hindi ho a—“ “Ngayon. Pepper. Wari‟y hinahayaan niya munang lumublob ang bigat ng kanyang sinabi sa isip ni Tony. Hinimas-himas niya ang mamasa-masang bote ng serbesa sa harapan niya. Humigop ito ng kape at nagsindi ng sigarilyo. Bigla. Pepper at dumapo sa ilong ni Tony.” nagtatakang tanong ni Tony. Malapot ang dugong tumulo sa sahig mula sa ilong ni Tony. “Ang ibig mong sabihin. Pakiramdam ni Tony ay bumara sa lalamunan niya ang nilalagok na serbesa. nangangapal ang kanyang paghinga sa pagsargo ng kanyang dugo sa ilong. Nabuwal ang kanyang bangkong inuupuan. Pepper. “Patay na si Dondon. Hindi kaagad nakabango si Tony. Tony?” Hindi malaman ni Tony kung ano ang isasagot. Pepper nama‟y humingi ng isang tasa ng mainit na kape.194 na serbesa habang si Sgt. “Ano‟ng paanong namatay?” sigaw ni Sgt.” ulit ni Sgt. Pepper. “Ano‟ng ibig n‟yong sabihin.

Ang totoo. ang hindi nakakarating sa mga tenga ng bawat isa. Magaling kang dumiskarte. Sa mga oras na iyo‟y namamawis ang kanyang noo.” “Bakit n‟yo naman ho nasabi iyon?” Tumawa ng mahina si Sgt. walang balita. Nilagay mo ako sa alanganin. Pepper? Dapat ba siyang gumanti? Ngunit tila may importanteng sasabihin ang kanyang kausap. Dose-dosenang mga nanay ang kasalukuyang nagtatrabho ng pultaym sa pagkakalat ng mga balita. “Hinahangaan ko ang talino mo. Tony. talagang lalakeng lalake ka na. kaya mo sinumbong sa akin si Dondon. Humigop ito ng kape. Kanginang pag-uwi niya galing sa eskuwelahan. Tony. At lagi mong inuuna ang sarili mong kapakanan. naisip niya. Alam ko.195 “Bistado kita. Pepper. Alam mong kapag wala akong ginawa. sino nga ba naman ang hindi makakabalita sa pagkamatay ni Dondon? Dito sa looban. malamang may galit ka sa Amerikanong taga-UP. totoo man o hindi. Hindi niya malaman kung ano ang gagawin. Sapo niya ng isang kamay na may hawak na panyo ang dumudugo niyang ilong. Mali ang una niyang entrada. Kung nagpulis o sundalo ka lang sana. kailangan niya itong marinig. pagtatawanan ako ng buong looban. uniporme. Ang dinig niya . ginamit mo ako. Iyan ang mga katangian ng isang tunay na lalake. Pepper. napansin niya ang pagkukumpulan ng mga tao sa harap ng bahay nina Sgt. Ang kulang na lang sa iyo. Dapat ba niyang palampasin ang ginawang pagsuntok ni Sgt.” Hindi kumikibo si Tony.

” Naputol ang pagmumuni-muni ni Tony. tinitingnan na kita. “Kung nagpulis ka lang sana. Heto ang batang lalaking ilalaan ang buhay sa pagtuklas at pag-ani ng mga karanasan. Sabi ko. Paalam. hindi na niya raw kaya ang pagmamalupit na ginagawa sa kanya ng mga taong malapit sa kanya. Kung ako ang tatay mo. Pepper ang laman ng kanyang tasa. Hindi na niya kaya ang pandidiri sa kanya ng mismong ama niya. Tony. “Pero kahit inagrabyado mo „ko. . heto ang batang lalaking may bayag. “Sayang ka. kahit namatay ang kaisa-isang kong anak na lalake. “Matagal na akong hanga sa iyo. Pagtayo niya‟y tumayo rin si Tony. Sana raw. Nag-aalala siya na baka tamaan na naman ang namamaga niyang ilong. Tony. Bilang paghanga ko sa galing mo. makakaiwas siya. Tutal. baka pinatay na kita sa gulpi. Pepper ng one for the road. Heto ang batang paglaki. sa kanyang pagkamatay ay maging mapayapa na ang kanyang pamilya. Naisip ng binata na kung sakali mang bigyan siya ni Sgt. Mabuti na rin siguro iyong ganoon. Sinasayang mo lang ang talentong bigay sa yo ng Diyos. Pepper. nakakubli sa ilalim ng mesa. ang anak na bakla ni Sgt. hindi kita gagalawin. Ayon sa suicide note na natagpuan ng mga kaanak ni Dondon. Pagkuwa‟y tumayo na ito.” Sinimot ni Sgt. aalis sa looban. Ginagamit mo sa masama ang talino mo‟t galing. hindi rin naman lalake si Dondon.196 sa mga bulung-bulungan ng mga tao ay nagbigti raw si Dondon. Ang kanyang mga palad ay mahigpit na nakakuyom. Maliit ka pa lang.

ikukuwento ko sa iyo kung paano ko tinira iyong kano. .197 “Aaalis na ko. Tony.” Sinundan ni Tony ang papalayong anino ni Sgt. nawala ang tikas ng pagiging pulis nito. kapag malamig na ang ulo ko. Sa tingin niya. sa ibang araw. Siguro. Nilagok niya ang natitirang serbesa at binagtas ang madilim na eskinita papauwi sa kanilang dampa. Pepper. Yukot ang mga balikat nito.

“Tindahan ni Mutya” ang nakalagay na karatula sa itaas. Lumiit na ang dati‟y matipunong katawan. tanda ng dinaranas nitong kaalwanan. Hiniram niya sa tambakan nina Mang Eloy ng looban. nakita niya si Mutya. pito. Ito ang naiisip ni Tony habang sinusundan si Mutya. Bumili siya ng isang kahang sigarilyo. Sa kanang kamay niya ay tangan niya nang mahigpit ang isang tubong may dalawang talampakan ang haba. siya ang may-ari. buhay na buhay pa rin sa isip niya ang nangyari sa kanila ni Mutya. Aksidente ang pagkakatagpo niya kay Mutya. Malaki ang pinagbago nito. Nagbabantay si Mutya ng tindahan na sa tingin niya. sa bahay ng isa niyang dating kaklase. makalipas ang ilang taon. Ang natatandaan na lang niya‟y ang kahihiyang inabot niya sa mga taong nanonood sa suntukan nila ni Mutya. hindi siya nakaganti. hindi na niya matandaan. tinitigan niya ang mukha ni Mutya. Hindi siya nakilala ni Mutya. Makalipas ang ilang taon. Sayang. Ilang linggo matapos ang sa tingin niya‟y nakakahiyang panggugulpi sa kanya ni Mutya. 4. Nang minsang mapadpad siya sa Proj.198 Mutya Lintik lang ang walang ganti. Kung paano siya gumulong sa putikan nang suntukin siya nito. Ang tiyan nito‟y unti-unti nang lumolobo. Pero lintik lang ang walang ganti. walo. Ilang taon na nga ba? Lima. ngunit hindi siya nito nakilala. . Pero ngayon. naisip niya. umalis ng looban sina Mutya. anim. Tamang-tama.

Linggo ng madaling araw nang makatikim si Mutya ng asim at pait ng paghihiganti. Sa kanyang pagkakaupo. Kunsabagay. ang yabang nito. Pinag-aralan niya ang labas at pasok ni Mutya sa kanyang tindahan. malaki na rin ang pinagbago ng kanyang hitsura. Sa kuwentuhan ay napag-alaman niyang tuwing Linggo ng madaling araw kung mamili si Mutya ng kanyang mga paninda sa sari-sari store. ay nakipagkuwentuhan siya kay Mutya. Kung noo‟y isa siyang patpating bata. na sa tingin niya‟y anak. Dala-dala pa rin ni Mutya. kung saan mura ang mga sitsiryang paninda. napansin niya. . Kalimitan ay mayroong kalong na bata si Mutya. Nasa tono pa rin ng pananalita nito ang yabang ng isang taong sigurado sa kanyang sarili. ngayo‟y mama na siya. Linggo ng madaling araw nang makalimutan ni Mutya kung paano maglakad. Lintik lang ang walang ganti. Parang himala na hindi siya nito nakilala. pag-inom ng Coke. Minsay umistambay siya sa mahabang upuang nakapuwesto sa bukana ng tindahan. Linggo ng madaling araw nang mamaalam ang mga paa ni Mutya sa mahabang panahong pakikipagniig ng mga ito sa lupa. Sa Divisoria umano ang kanyang destinasyon.199 Ilang araw siyang nagbabad sa gawi ng tindahan.

pagdurusa at paghihirap. Kahit na isara ko ang sarili ko sa lahat ng bagay. Siya na kako ang bahala roon. Pag may pagkakataon daw siya. ang sarili ko. Nagising ako isang gabi. sa gitna ng panaginip na nagkahugis sa isang malaking bahay na kasalukuyang nagdiriwang ng pista. Ako mismo ang naghahanap. hindi pa rin puwede. kayang palampasin. ibig sabihi‟y kung magkakapera siya ng malaki-laki. Kung ganoon sanang tulak lang ng ibang bagay. Ako mismo ang tumatawag sa mga bagay o pangyayari para lumapit sa akin. Hindi naman sa pinipilit ako ng lipunan na bumalik sa tiklop ng lilim nitong walang naidulot sa akin kundi kahihiyan. Bukas na ang alis ko. dito na ako magtatagal sa Baguio.200 Baguio 1999 Nakaayos na lahat ng gamit ko. Hindi pala. Ipinaubaya ko na kay Sarge ang mga tanim kong marijuana sa garden. dadalawin niya daw ako sa Quezon. ang mga pangyayari. Malakas pa rin pala ang tawag ng mundo. Ngayon alam ko na na hindi lang ako ang nagdedesisyon para sa buhay ko. Akala ko noon. Nagising ako sa gitna ng panaginip. at ang tanging inaasahan ay ang buwanang padalang pera ng kanyang kapatid na siyang kaisa-isang nakakaalala sa kanya. nang akmang dadamputin ko ang piniritong hita ng manok na namimintog sa dulas ng mantika. ang mga babae. Nagising akong pinagpapawisan at ang una kong naisip. At dahil sa kalagayan ni Sarge na wala naman talagang pinagkakakitaan. Ang problema. si Klara. ang ibang tao. Nariyan pa rin ang lipunan. ibig sabihi‟y hindi siya makakadalaw sa akin sa Quezon. .

kapag . At may pinag-aaral siya sa kolehiyo. Napag-isip-isip ko. ang planong ibayad sa akin ni Sarge. Lalo pa‟t mapapalapit ako sa babaeng siya naman talagang gusto kong makasama mula pa noong hindi pa ako tinutubuan ng bulbol at wala pang hibo ng malisya sa utak. kahit man lang pormalidad na binili niya ang bahay at lupa. At panghuli. natahimik ako. Pero nang mapagtanto kong seryoso ang pananalita niya. At higit sa lahat. milyonaryo ako at hindi ko kailangan ang perang ibabayad ni Sarge. lagi ko nang naiisip ang Quezon. sa Quezon. Itong bahay. Noong umpisa‟y gusto kong batukan si Sarge. Ang kaso. ipinaubaya ko na kay Sarge. At isa pa. Gusto niyang bayaran. na ayon sa kanya‟y hindi raw gaanong kalakihan. Akala ko kasi. ay walong libong piso. hirap siya sa buhay. Mula nang matanggap ko ang postcard na ipinadala sa akin ni Klara. maprinsipyo. Kasi si Sarge. Ibinibigay ko pero ayaw niyang tanggapin. nagbibiro siya. mahahanap ko na ang sarili ko. dapat kong tanggapin kay Sarge ang walong libo. Walong libong piso para sa bahay na may katamtamang laki at lupang kinatitirikan nito at ng maliit na garden. nakatali ng laste at nakasilid sa isang lumang medyas. nahihiya naman akong tumanggap ng bayad dahil alam ko. na bago kami maghiwalay ay sinabi niyang nasa ilalim ng kanyang sofa sa sala. Siguro naman. Naniniwala siyang ang anumang bagay na hindi niya pinagpawisan ay hindi dapat na mapasakanya.201 Tama. doon. Walong libong pisong tanging naiipon niya at iniingat-ingatan at pinakatatagu-tago. Hindi niya mapapatawad ang sarili niya kung tatanggapin niya ang bahay at lupa bilang regalo ko.

Pagkatapos ay lumabas ako ng bahay ni Sarge at umuwi. Nakita ko si Sarge. At gayon nga ang ginawa ko.202 niregalo ko ang bahay at lupa. marahan. nakaharap sa salamin. Kipkip ko sa palad ko ang ilang buto ng marijuana na napag-kasunduan namin ni Sarge na itanim sa garden niya. Pero narinig ko ang ugong ng radyo sa kuwarto kung kayat naisip kong baka natutulog si Sarge. Naisip ko. nakilala ko nang tuluyan si Sarge. nakita ko kaagad si Sarge sa balandra ng reflection sa salamin. sa halip na matuwa siya. Hindi naka-lock ang pinto. naisip ko. At iyon ang pinaka-ayaw kong mangyari. Ang pintuan ng silid. Ngayong kilala ko na si Sarge at kahit papaano‟y nararamdaman ko ang sakit ng loob niya sa mga problemang ipinataw sa kanya ng buhay. Pinihit ko ang doorknob at binuksan ng bahagya ang pinto. Takbo ako papunta sa kuwarto. sapat lang para magkaroon ng awang at makita ko si Sarge. mamaya na lang kapag gising na si Sarge. hindi na kami nakakaisip pang kumatok. baka binabangungot si Sarge. Hinila ko pasara ang pinto. Pagbukas ko ng pinto. baka lalo lang siyang maawa sa sarili niya. Bigla kasi akong pumasok sa bahay niya. Nakasubo sa bibig niya ang ari ni Efren ang Ifugao na pinag-aaral niya. Noong isang linggo. nakarinig ako ng ungol mula sa kuwarto. Pagpasok ko sa bahay ni Sarge. Hindi niya ako kita dahil nakukublihan ako ng pinto. Pumihit ako palabas. . Bago ako makalabas. walang tao. Sa dalas kasi ng punta namin sa bahay ng isa‟t isa.

Ang sabi sa balita.203 Higit kanino man. o iskemang pangresolba kung sakaling papalpak ang programa. at mga malalaking insurance corporation. Pero yung panlalamig ko. ilang sangay ng gobyerno. na nagkakahalaga ng mahigit sampung bilyong piso. Napakabait sa akin ni Sarge at hindi na mahalaga sa akin kung lalake siya o bading. ke tibo siya na nagbabakla-baklaan. Mas higit pa siguro sa pag-unawang iginagawad sa kanya ng kapatid niyang nakatira sa Amerika at sumusustento sa kanya. Nagsisisi nga ako dahil nang malaman ko ang katotohanan sa likod ng pagkatao ni Sarge. At saka. hindi na mahalaga sa akin. ang pinakamalaking pagkalugi raw ay tinamo ng Great Insurance Corporation. mga malalaking bangko. medyo nanlamig ako. ako ang nakakaunawa kay Sarge. o baklang nagkukunwang tomboy. padadalhan ko ng pera si Sarge para madalaw niya ako. Higit na malaki ang pinsala kaysa noong nagkaroon ng computer virus crash noong magtatapos na ang dekada otsenta. agad kong inaresto. . sa araw-araw ba naman naming pagsasama. Ang apektado ng systems crash noong isang linggo. ipinasok sa Y2K testing. Ang problema. Naapektuhan din ng crash ang ilang malalaking kumpanya sa labas ng Pilipinas. Noong isang linggo. mga malalaking funding institutions. pumutok sa diyaryo‟t telebisyon ang pinakamalaking systems crash sa buong bansa. Siguro. o babaeng may lawit. Ang sabi ng mga opisyal ng Great Insurance. wala silang contingency plan. ang crash daw o ang pagkasira ng computerized system nila ay dahil sa millenium bug. sumemplang. kapag plastado na ako sa Quezon. Nagtesting umano sila ng ilang programa.

Sa pag-alis ko dito sa Baguio. Sabi niya. . Sa halos isang taong pagsasama namin ni Sarge bilang tunay na magkabatak. Ang dalawa ngayo‟y nasa pangangalaga ng NBI at kasalukuyang iniimbestigahan. Saka. kakailanganin ko raw ang mga iyon. isang jacket. Sa pagkakatanda ko. Na-trace nila ang programmer na gumawa nito. dalawang opisyal ng Great Insurance.204 Iyon ang paliwanag nila. Nagalit nga noong ipinamigay ko ang mga damit ko. ang pagpalpak ng programa ay bunga ng isang programang matagal nang namamahay sa kanilang network. isang maliit na travelling bag ang dala ko. sepilyo. kung kay Sarge ko ibibigay. ang programang nabanggit ay mula sa tatlong itim na diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. mahirap daw magpundar ng mga panggarbo sa katawan. ibinigay ko sa Ifugao na kasama ni Sarge sa bahay niya. limang brief. Isang programang bubura sa mga records at mag-aakyat ng bilyonbilyong pagkalugi dahil sa pagkasira ng mga programang ginastusan ng milyon para lang mapatakbo. ni hindi sumagi sa isip niyang ako‟y isang milyonaryo. Alam ko. Isiniksik ko na lahat ng dadalhin ko. isang maong. natuklasan ng mga espesyalistang galing pa sa Amerika ang virus. Malaking pera umano ang gugugulin. hindi niya tatanggapin. Yung iba kong mga damit. Maliit na travelling bag. Tatlong kamiseta. ang promotor ng nasabing virus ay dalawang inhinyerong nagngangalang Jeffrey Dali at Oscar Letig. isang tuwalya. Pero ang hindi nila alam. Ang lumitaw sa kanilang imbestigayon. Ilang araw matapos ang crash. at ilang pares na medyas.

na ang mga tao raw doon ay hindi alam kung ano ang marijuana at ang sarap na idinudulot nito sa katawan. Pati pag-inom. at ang tanging nakasapatos ay ang gobernador. Ang lahat ng ito‟y kakayanin ko. Padalas nang padalas at palala na nang palala ang pana-panahong pagsakit ng dibdib ko. Sabi ko sa kanya. Sabi ko. puro nakayapak at ang tanging nakatsinelas lang ay ang mga ikinakasal. Tinanong ako ni Sarge kung gusto ko raw magbaon ng damo. libre na iyon dahil binili niya ang bahay. Ang dadalhin ko lang naman talagang gamit. Kapag daw ganoon kamiserable ang pamumuhay ng isang kabayanan. Hindi na rin ako dadaan sa bahay nina inay. Ang dinig niya raw kasi. Kapag ayos na ang buhay ko sa Quezon. noong kasal ni inay. . tulad ng TV. babawasan ko na. ang mga tao doon. kakayanin ko ang lahat. Ang plano ko kasi.205 Yung mga gamit sa bahay. saka na ako magpapakita sa mga tao. kalan at marami pang iba. Baka daw kasi walang kuwenta ang damo sa Quezon. mahigit isang taon pa lang. Kunsabagay. kapag nagpakita pa ako baka magulo lang. ititigil ko na rin ang paghitit ng damo. stereo. hindi uso ang damo roon. hindi na. yung bago kong pick-up. ref. Huling kita ko kay Elmer. Gusto ko sanang dumaan sa looban. malamang daw sa hindi. pag-alis ko dito sa Baguio. Balak ko na nga ring itigil na ang pagyoyosi. Ayos na ang buhay nila. ibinigay ko na kay Sarge. Tama. Yun ang sasakyan ko papuntang Quezon. Pero saka na lang rin.

Banahaw at titingnan ang ganda nito mula sa itaas. At sana. hindi ako mahirapan sa Quezon.206 Paharap ako sa panibagong yugto ng buhay. dito na magtapos ang paglalakbay ko. At higit sa lahat. Sana. ibang perspektiba kaysa sa larawan sa mga post card. Aakyatin ko ang Mt. WASAK . si Klara. at maiugnay ko ang mga karanasan sa mga nakaimabak na gunita sa isip ko. Ang sarap sigurong makapaglunoy sa mga beach ng Quezon at malasahan ko ang alat ng dagat.

S.com .blogspot. maraming salamat sa oras mo.com. Salamat! NW http://absurdrepublic. Pasensya ka na sa mga typo.multiply.207 P. Kung gusto mo ng kopya ng libro. Sa nagbasa ng librong ito. punta ka sa http://bookay. O hanapin mo kami sa facebook. Sana nagustuhan mo ang kuwento ni Tony.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->