1

MONDOMANILA
Nobela ni Norman Wilwayco

2

Kay Junior, Fred, Romy, Rey at Ben Mga idolo ko mula noon hanggang ngayon.

3 Baguio 1999

Anuman ang sabihin nila, wala akong pakialam. Alam ng Diyos o ng kung sino mang nakatataas sa atin na masyado nang mahaba ang nilakbay ko. Putang ina, kailangan kong magpahinga. Kailangan kong tumigil, humimpil. Ilang buwan na „ko dito sa Baguio. Hindi ko na siguro pagsasawaan ang lugar na „to. Malamig, maraming puno, mura ang mga pagkain. O malamang, paglipas ng ilang buwan pa uli, biglang mangati ang mga talampakan ko at maghanap ng ibang lugar. Doon sa kung saan walang makikialam sa „kin. Doon sa kung saan hindi ako susundan at uusigin ng mga bangungot at ng sarili kong anino. Pero sa ngayon, kuntento ako rito sa buhay ko. May maliit na loteng kinatitirikan ng maliit na bahay, may mga tanim na gulay at marijuana, may buhay, may pera. Itong huli ang pinahahalagahan ko sa lahat. Puta, nabuhay ako ng puro paghihirap ang dinaanan ko. Ni pambili ng bagong brief, pinoproblema ko dati. Natatandaan ko noong elementary pa lang ako, kung wala siguro akong pantalon, nahubo na ang brief ko. Si ermat kasi dati, ni hindi ako maibili ng bago. Ang ginagamit ko noong nasa grade six ako, iyon pa ring brief ko noong grade one. Kaya tuloy sa sobrang lawlaw na‟t wala na talagang garter, kapag tumatakbo ko, lumililis. Nahuhubo ang magkabilang tagiliran. Kaya lang hindi talaga nahuhubo, sumasabit sa pundya ng suot kong pantalon. Ngayon, buwan-buwan bumababa ako ng Maynila para kumuha ng tseke at ideposito sa bangko, sa pangalan ko. Di hamak na masarap ang buhay ko

4 ngayon, minsan sa isang buwan lang ako kung mahirapan, kapag bumababa ako ng Maynila para “sumuweldo”. Kahit papano, nakaka-usad ako. May pangtoma, may pangtira sa mga bebot sa beerhouse, may budget ako para sa mga pangangailangan ko. Mayaman ako at hindi naghihirap. Trip ko lang talaga ang hindi gaanong malaking bahay. Katunayan, itong tinitirhan ko, nang mabili ko ito, napakaraming sira. Lumang luma na. Gumastos pa ako ng medyo malaki para lang matirhan itong bahay. Saka nasa „kin na siguro ang lahat ng sarap. Binata, may kursong tinapos, may pera, may bahay at lupa na bagamat maliit lang, matatawag kong akin. Ang kulang lang siguro dito sa akin sa Baguio, kaibigan. Ang totoo kasi, isa lang ang talagang kabatak ko rito. Si Sarge, dating militar. Kapitbahay ko. Noong minsan kasing inaayos ko ang bubong ko, biglang pumasok ng bakuran si Sarge, tinanong kung may maitutulong siya. Talagang kailangan ko ng tulong, sabi ko. Umakyat siya ng bubong. Pinagtulungan naming tapalan ng vulcaseal ang mga butas ng yero. Nung nabili ko kasi „tong bahay, butas-butas ang yerong atip. Kako, okey lang, papalitan ko na lang. Kaso, ang mahal pala ng yero. Saka, nakakapanghinayang namang palitan dahil puwede pa namang tapalan ang mga butas. Bumili na lang ako ng vulcaseal. At yun nga habang nagtatapal ako sa bubong, sabay pasok si Sarge. Pagkatapos naming mag-ayos ng bubong, pinainom ko ng dalawang bote si Sarge. Pampa-good shot sa kapitbahay. Sabi ko sa sarili ko, hanggang dalawang bote lang. Parang naiilang din kasi „kong makipag-inuman sa hindi ko talaga kilala. Ang kaso, masarap palang kakuwentuhan si Sarge. Panay ang

parang sitenta anyos na siya. Nagulat ako nang bigyan ako ni Sarge ng isang supot ng damo. Pumihit ako pagdating sa may pinto palabas. sa may Session Road. nagbukas ako ng sardinas tapos nilagay ko sa plato.” Paalis na „ko. Pagkatapos. “Walang hiya ka.” “Oo nga sana kaya lang. Sabi niya. pagkatapos kong tikman ang damong bigay ni Sarge. dehins ko na kaya. hanggang toma ka lang. Sa susunod na lang. Inaya niya akong pumasok sa loob. Pagdating ko sa bahay. may .” “Sige. mas masarap tirahin ito kung sabay tayong mag-trip. Inihatid ko si Sarge sa bahay niya (wala siyang kasama sa bahay maliban sa isang binatilyong Ifugao na pinag-aaral daw niya). akala ko. Pero siyempre.” sabi niya.5 kuwento ni loko tungkol sa mga adventures niya sa army noong araw. “Sarge. Tuwing gabi kasi. Sarge.” “Ikaw ba. Parang gusto ko na ring pumlasta sa kama. Tinanong ko siya kung bakit siya nag-retiro. hindi?” “Gumagamit din. problema daw sa pamilya. Hindi ako makapaniwala nang sabihin niyang kwarenta‟y dos lang siya.” Umuwi na „ko. malaking tiyan. ubaning ulo. Ang tingin ko kasi sa kanya. Kalahating kahong beer ang naubos namin. Gumagamit ka pala nito. uminom pa kami sa isang beerhouse sa bayan. Kaya lang. Inilapag ko sa tapat ng bintana. “First class „yan. Halos gumapang na kami nang umuwi.” “Akala mo lang „yon. may ibibigay daw siya sa akin. laylay na balikat. parang ganting utang na loob.

sa pagitan ng mga tanim kong gulay. Kaya parang naging obligasyon ko na gabigabi ang bigyan siya ng pagkain. may pera. Hindi katulad noon. binalak kong magtanim. dito raw talaga sa Baguio itinatanim ang mga first class na marijuana. noong nasa kasagsagan pa „ko ng pagiging addict. iniisip ko kung ano pa kaya ang kulang sa buhay ko. Bago ako matulog noong gabing iyon. Binilot ko ang marijuanang bigay ni Sarge. Wala na siguro. Ang sabi ng mga tao sa looban. may bahay. Talagang first class. habang idinuduyan ako ng hinitit kong damo. Bago ako matulog. Sa garden. . May buhay ako.6 pusang laging nag-aabang doon. Ang sarap ng tama.

Kapag ang mainit na kanin at umuusok na adobo o kaya nama‟y sinigang na baboy ay plastado na sa isip at naglalaro na sa gunita ang mga ala-ala ng nagdaang pistahang dinaluhan. . Sa pagkakahiga ni Tony sa papag na mas akma sa tawag na bahay-surot ay ipipikit niya ang kanyang mga mata. Kung sa kamalasan ay wala talagang masisimot sa maruming paminggalan. Hindi niya alintana ang sinag ng katanghaliang tapat na diretsong tumatama sa humpak niyang mga pisngi. Kung nagkataong may tutong sa ilalim ng kaldero o kaya nama‟y mayroong naglalangib-langib na asukal sa bunganga at gilid-gilid ng garapon na nakapatong sa mamantikang mesa sa kusinang walang atip ay ayos na ang gutom. binyagan at iba pang handaang dinaluhan. Iisipin niya ang mga pistahan.7 Bangungot sa tahanang walang bubong Maliit pa lang si Tony ay alam na niya kung paano patahimikin ang sikmurang kumakalam. kasalan. kailangang gunitain ang kulay ng kanin at masasarap na ulam. Una ay ang paggunita kung kailan ba huling nakapiling ang kanin. Ang mga gunitang ito ay ipaghehele siya sa isang masalimuot na tulog na may kakambal na mga panaginip. Mayroon siyang mga ritwal na sinusunod. ang susunod niyang gagawin ay ang humiga sa papag na amoy ihi at nanggigipalpal sa libag at surot sa loob ng kuwartong ang dingding ay butas-butas na plywood at ang bubungan ay kasalukuyang nakahimlay sa gilid ng bahay ng kanilang kapitbahay na siya nilang binabayaran ng buwanang upa para sa bahay na iyon na kung tutuusin ay mas tamang tawaging basurang hugis parisukat.

Ilang araw na rin silang natutulog nang ang atip ay ang malawak na kalangitan. Sa gabi ay nanunuot sa buto ang lamig ng hangin. Noong bago pa man sila mangupahan sa bahay na iyon. gamit sa pagtulog. isang papag na ginawang palasyo ng mga surot na nakalkal nila sa mahabang panahong paglipat-lipat ng bahay. Kunsabagay. at iba pang mga kagamitang kung tutuusin ay dapat nang itapon ngunit hindi maitapon dahil magmumukhang walang kalaman-laman ang bahay kung wala ang mga ito. Iba na ang kulay ng kanilang mga kagamitan dahil sa tama ng araw. Ano ba ang nalalaman ng mga anak sa mga usaping pang-magulang? At ang pagtira sa bahay na iyon ay madalas magdulot ng pangitain sa mura niyang isip. Karamiha‟y mga bukbukin. Ngayon ay tila magkakatotoo ang kanyang pangitain. Isang mesang umuuga. kaunti lamang ang kanilang gamit. mga gamit sa kusina. Panaginip ang tugon sa bungangang walang malamon. isang aparador na bigay ng kanyang tiyahin bilang regalo sa kanyang ina noong ito‟y ikinasal. Ilang ulit niya itong sinabi sa kanyang ina ngunit hindi siya pinapansin. na siya nilang pinaglalagyan ng mga damit. Sa araw nama‟y sumusunog ng balat ang init ng araw.8 Tulog ang panlaban sa bitukang naghahamon. Ang tangi nilang gamit na sa kanilang palagay ay may tunay na halaga ay ang isang maliit na telebisyong black and white na napanalunan ng . Malaking sakripisyo ang hatid sa kanya at sa kanyang mga kasambahay. wala nang tiwala si Tony sa pagmumukha ng kanilang kasera. Isa sa mga pangitain na madalas magkahugis sa kanyang imahinasyon ay ang pagkasunog umano ng bahay at ng kanilang mga kasangkapan.

Sa loob ng bahay. Punong-puno ng mumo ang labi at mga pisngi nito.” Labag man sa kalooban ni Tony ay sinunod niya ang utos ng ina. narating niya ang bungad ng kanilang bahay at sumalubong sa kanya ang walang kasing-sariwang pagmumurahan ng kanyang ina at ng may-ari ng basurang kanilang inuupahan. nadatnan niyang maganang kumakain sa maruming mesa ang kanyang nakababatang kapatid.9 kanyang ina sa isang bingo sosyal. Ang dalawang kamay ay may bahid ng kulay itim na hindi . Bantayan mo ang kapatid mo. kumot at mga sako. palalayasin mo kami?” “Nay. “Putang ina mo. matapos ang kanyang pag-iigib. lumayas na kayo diyan!” “Putang ina mo rin! Kababayad ko lang noong isang buwan. Muli niyang sinulyapan ang makapal na bilang ng mga usyosero-usyosera-mga putomga puta na talagang naghihintay ng mga ganitong pagkakataon para naman may mapanood sila at maging kaaliw-aliw na parang sine ang kanilang buhay sa looban. Nakiraan siya ng patagilid sa naghambalang na mga tao at matapos niyang tanggapin ang mga mura ng isang matandang manang na di sinasadyang natapakan niya ang dulo ng daliri nito sa paang bagong pedicure. Pumasok ka sa loob. Kaipala‟y may kaaway ang kanyang ina. umuwi siya ng bahay at nadatnang maraming taong nagkakagulo sa harapan ng kanilang bahay na inuupahan. at ito ay pinipilit nilang iligtas sa araw sa pamamagitan ng pagtatakip ng karton. Isang araw. Tony. ano‟ng nangyayari dito?” “Huwag kang makialam dito.

nagagawa niyang utusan ang kanyang isip na managinip ng mga pistahan at . ginulantang sila ng mga mabibigat na hakbang sa kalawanging yerong nagsisilbing kanilang bubong. bago pa man sila magising. Naglaglagan sa kanilang mga tulalang mukha ang mga alikabok at iba pang basura na ilang panahon na ring naipon sa bubungan ng bahay. Kasunod nito‟y bumagsak sa kanilang paanan ang kalbong gulong ng sasakyan. Ni hindi niya napansing tumayo ito‟t lumabas ng bahay.10 malaman ni Tony kung putik o mantsa ng tutong. Naglaway ang kanyang labi nang makita ang pritong bangus at kaning lamig na nilalantakan ng kanyang kapatid. Hindi nito pansin ang malalakas na sigawan sa labas ng bahay gayong ito‟y umaabot naman sa loob dahil sa nakakaawang kalagayan ng mga dingding na sa dami ng butas ay daig pa ang isang bayong na pinaulanan ng sangkatutak na indian pana. Maya-maya‟y heto na at nakita nila ang dulo ng baretang sumiwang mula sa bubong. Ang kanyang titig ay nakapako sa malaking mamang nakahubad na noo‟y tinatanggal ng bareta ang nalalabing mga yero. Kinabukasan.” wika ng kanyang ina. “Maghahanap ako ng malilipatan.” Hindi narinig ni Tony ang sinabi ng ina. mga plastik at sako at iba pang panlaban sa mga tulo ng bubong tuwing umuulan. Totoo. Bangungot para kay Tony ang matulog na humpak ang tiyan. “Tinotoo ng tarantada ang banta niyang aalisan tayo ng bubong kapag hindi tayo umalis dito. Pag-angat nito‟y kasamang umangat ang atip na puro kalawang. Nakisalo siya sa pagkain at hindi na pinansin ang awayan sa labas ng bahay.

11 masasarap na pagkain. Pero ni minsan ay hindi siya nagkaroon ng pagkakataon, kahit sa panaginip, na makakain ng mga katakam-takam na pagkain. Kadalasan, ang mga pagkain ay pilit niyang inaabot, at kapag halos dukwang na niya ang isang piniritong hita ng manok, o kung minsa‟y isusubo na lang niya ang balat ng litsong ang mantika ay umaagos mula sa kanyang kamay tungo sa kanyang braso, kadalasa‟y bigla siyang nagigising. Ang kanyang pagbiling-biling sa papag ay unti-unting ginambala ng isang bangaw na kumakandirit sa tungki ng kanyang ilong na wari‟y gustong sumama sa paglalakbay niya sa mga baryong nagdiriwang ng kapistahan. Putang ina! Huwag mo „kong istorbohin, hayop ka! Hayaan mo „ko, putang ina mo! Mariing dumampi ang palad ni Tony sa kanyang ilong na naging sanhi ng pagkamatay ng maitim na bangaw na gustong sumama sa kanyang panaginip, na naging sanhi rin ng kanyang pagkagising at pag-alis sa pistahan. Putang ina! Ni hindi ko man lang natikman „yung mga pagkain sa pistahan! “Tang „nang buhay ito! Itinutulog na nga lang ang gutom, iistorbohin ka pa!” Ipinikit niyang muli ang kanyang mga mata sa pag-aasam na muling makatulog. Ngunit bago pa man niya umpisahang ipaghele ang sarili‟y alam na niyang hindi na siya muling makababalik. Idinilat niya ang kanyang mga mata at maliksing bumangon. Tinungo niya ang pintuan at doo‟y kinuha ang dalawang timba at ang pingga na siya niyang gamit sa pagsalok ng tubig.

12 Sabong

Sa labasan, sa tabi ng posong igiban, nagkakaingay ang mga agwador. Ang karamihan sa kanila ay mga batang tulad ni Tony, trese anyos pababa. Ang katwiran kasi sa lugar nila, ang pag-iigib ay pambatang trabaho. Ang mga matatanda ay mayroon na dapat ibang pinagkakaabalahan tulad ng pag-inom ng bilog o lapad, pakikipagsuntukan sa mga kainuman, pagtatawag ng mga pasahero sa tabi ng mga dyip na nakapila sa paradahan. Isa itong malaking palaisipan kay Tony. Nagtataka siya kung bakit kailangan pa ng tagatawag ng pasahero gayong ang mga pasahero naman ay marurunong bumasa at kaya naman nilang basahin ang mga karatula ng dyip. Hindi na nila kailangan pa ng tagasigaw sa kanila kung saang dyip sila kailangang sumakay at kung saan ang ruta ng mga dyip na bibiyahe. Sa araw-araw ba naman nilang pagbibiyahe ay hindi lang ruta ng dyip ang kanilang kabisado kundi pati na rin ang hilatsa ng pagmumukha ng mga tsuper, kung aling dyip ang may nakakabinging stereo, kung sinong tsuper ang kaskasero at kung sino ang kung magmaneho ay mabilis pa ang pusitsit ng ihi ng isang dalagang hindi na virgin, at marami pang iba. Ang mga ito‟y kabisado ng mga pasahero sa pilahan ng dyip. Ito‟y bahagi na ng kanilang araw-araw na pakikipagbuno sa buhay. Sa poso ay nagkakaingay ang mga batang agwador. Pinagkukumpulan nila ang dalawang batang naggigirian sa gitna ng naghambalang na mga timba at galon. Ibinaba ni Tony ang tangan niyang mga timba at pagkuwa‟y nakiusyoso sa mga nanonood sa dalawang batang naggigirian.

13 O, iiyak na iyan, o! Iiyak na! Sige nga, hawakan mo sa tenga, Boyong! Hipuin mo bayag! Ha! Ha! Ha! Nagkalampagan ang mga timba na nasagi at nadaganan ng dalawang batang nagpagulong-gulong sa basang semento. Putok ang nguso ni Boyong at sumasargo naman ang dugo sa ilong ni Max. Nakatutulig ang hiyawan ng mga bata. Ang sapakang umaatikabo ay masarap panoorin habang ipinapahinga ang katawang pata sa kaiigib. Masarap ding makisigaw na tila ikaw ay nanonood ng sabong at ang iyong pinustahang manok ay ala-Fernado Poe ang tadyak ng tari habang umeere sa ibabaw o kaya nama‟y dumidiskarte ng pailalim. Ang hiyawan ng mga batang agwador ay nakatawag ng pansin sa mga istambay sa „di kalayuan at ang mga ito‟y pansamantalang huminto sa kanilang pag-iinuman upang makipanood. Tulad ng inaasahan, nadagdagan ang bilang ng mga humihiyaw. Ang mga istambay ay nagsipaglabas ng pusta at animo totoong sabungan ang nangyari sa igiban. Dalawang manok ang naglalaban. Si Boyong at si Max. Parehong walang tinatakbuhang away. Parehong matitinik sa suntukan. Parehong maya‟t maya ay nadadala sa presinto dahil sa mga kasalanan laban sa lipunan at taong bayan tulad ng pagnanakaw, pandurukot at pang-uumit ng ulam sa mga tindahan sa palengke.

14 Hindi na mahalaga ang sanhi ng away. Wala nang sira-ulong umiintindi kung sino sa dalawa ang may kasalanan. Ang importante‟y may napapanood habang nagpapahinga. Ang ingay ng hiyawan ay nakatawag ng pansin sa isang naparaang barangay tanod na noo‟y susuray-suray sa paglalakad dahil sa kalasingan. Ngunit lasing man at magaling, barangay tanod pa rin. Inawat nito ang away at tinanggap ang mga kantyaw ng mga agwador at istambay na naasar dahil sa pagkaputol ng kanilang panoorin. Pinulot ni Tony ang kanyang mga timba na kasamang gumulong nang sina Max at Boyong ay magbabag sa gitna ng igiban, at pagkuwa‟y iniayos sa pila ng mga nauna sa kanya. Dinukot niya sa bulsa ang isang stick ng Champion at nakisindi sa kanyang katabi. Malumanay niyang hinitit ang sigarilyong mapait habang hinihintay ang kanyang turno.

“Tony!” Malapit na ang tinig. Pumihit siya at pinilit na mangiti. Na para bang lumaya siya sa lahat ng problemang dala-dala niya magmula pa nang masilayan niya ang buhay sa mundo. Magmula noong tumuntong siya ng grade three ay hindi na niya alam kung ano ang pakiramdam ng isang taong mayroong matatawag na ama. Isa na itong katotohanang matagal na niyang . kumusta na?” Kaysarap pakinggan ng salita ng kanyang ama. nakakaramdam siya ng gaang ng loob. Nanatili siyang nakatayo. “Mabuti naman. Inilapag niya ang tangan niyang pingga. Nakatalikod sa pinagmulan ng tinig. anak. Matagal na silang hindi nagkikita. kapag ibinababa niya ang pinggang sa magkabilang dulo ay nakalambitin ang dalawang timbang puno ng tubig. Sa mga ganitong pagkakataon. Bagama‟t matagal niya itong hindi narinig. may sundot sa tutuli ang mga katagang nagmula sa taong ilang taon na nga ba niyang hindi nasisilayan. „tay?” pakli niya. Naramdaman niya ang tapik sa kanyang kanang balikat. Ganoon pa rin ang bigat na parang nakadagan sa kanya. Kayo ng mga nanay mo. Pamilyar sa kanya ang tinig.15 Ama “Tony!” Napahinto si Tony nang marinig ang sigaw. “Kumusta ka na. Ngunit iba ngayon. para bang walang pinag-iba kung pasan man niya ang mga timba o hindi. Anak. Tinawag siyang anak.

16 tinanggap. sinindihan ang sigarilyo niya. Nagdalawang isip nga ako kung tatawagin kita. Mga kuwentong karamihan ay hindi maganda at may kakambal na mga putang ina at kupal at babaero kapag isinasalaysay ng kanyang ina. Kumusta na si Dino?” “Mabuti naman. . “Oo nga. Wala siyang ama. wari‟y naghahanap ng posporo ngunit alam niyang wala siyang ipangsisindi. Tony. Napansin ni Tony na Marlboro ang hinihitit ng kanyang ama.” Patlang. Mga kuwentong nagpapainit sa dugo ng kanyang ina. “Anlaki mo na. Ang tangi na lang nag-uugnay sa kanya at sa ama ay ang mga kuwento ng kanyang ina. Nagsindi rin ito ng sigarilyo. nagtutulak dito para dumura nang dumura sa bintana at kadalasa‟y sumasampid sa babahan ang malagkit na plemang berdeng berde ang kulay na animo hindi sa tao nanggaling kundi kay Zuma. na hindi kailanman mangyayari sa kanya. Tila kapwa sila nag-aapuhap ng sasabihin. Gusto kong matiyak muna. Kinapa niya ang kanyang bulsa. Tay?”. Kahit ang mga kaibigan niya sa looban ay nakikita niyang paminsanminsan ay kasa-kasama ng kanilang mga tatay. Dinukot ni Tony sa kanyang bulsa ang natitirang sigarilyo at isinubo ito sa nangingitim niyang labi. Napansin ito ng kanyang ama at dinukot sa bulsa ang makintab na lighter.” Ngumiti lang si Tony. “Mabuti‟t napasyal ka. sa kanya ay isa na lang itong tanawing parang sine.

natural. “Kaga-gradweyt ko lang ho ng elementary. Gumilid sila ng kanyang ama at naupo sa mahabang upuan sa harap ng isang maliit na tindahan. tay. Para makapasok ka sa kolehiyo. „tay. “Pasensya ka na. Ni hindi itinuturo sa inyo ang kahalagahan ng edukasyon. saka na lang daw ako maghayskul kapag nagkapera na kami. “Wala ho kasi kaming pera. Ikaw at saka si Dino.” matipid na tugon niya.” Pinitik niya ang sigarilyo niyang naupos. anak. anak. Hayaan mo. Mga matatandang manang na lasang amag na ang katawan at amoy burak ang pekpek. Dapat huwag kayong maparis sa „kin. makakapag-aral din ako ng hayskul.” Kung binibigyan mo ba ako ng perang pang-enroll. Marami naman kayong babaeng mauuwian. Mga matronang naghahanap ng kasiping. Sabi ni inay. Nag-iipon naman ho ako. Walang pinag-aralan.” . Hindi bale. Kailangan kang makapagtapos ng hayskul. Itinuloy nila ang naudlot na kuwentuhan. magpapadala ko ng perang pang-aral mo. eh di maganda sana. kapag natuloy ako sa Taiwan. “Hindi bale.17 Binitbit ni Tony ang mga timba niyang nakahalang sa daanan. papunta sa pusali sa gilid ng daanan. “Nag-aaral ka pa ba?” tanong nito sa kanya. Pambihira talaga iyang nanay mo. Kapag nakaipon ako ng medyo sapat. Kaya hindi ako makakita ng disenteng trabaho. “Saan ka magha-hayskul?” “Uso pa ho ba ngayon „yon?” “Aba.

malaki ang katawan mo. „tay. At naiintindihan mo rin ba ang nararamdaman ko kapag tinatanong ako ni nanay kung ano ang magandang gawin namin sa miserable naming pamumuhay? “… iyon kasi ang hindi ko maintindihan sa nanay mo. sabi ni nanay.” Naaalala ko noon. „tay. Pambili lang ng bigas. malaki ang pagkukulang ko sa iyo. Masyadong mapaghanap. pambili naman ng ulam at pambayad sa upa ng bahay. Ikaw at kay Dino. “Huwag na ho nating pag-usapan ang nakaraan. Nang lumaon. . Inutusan ako ni nanay na umutang kay Almang Paybsiks.18 “Anak.” Naiintindihan? Naiintindihan mo rin ba „ko? Ha. may mabait na aleng nagpapautang sa amin. walang wala kaming pera. mahal kong tatay? Naiintindihan mo ba ang nararamdaman ko sa tuwing makikita ko ang mga tatay dito sa looban? Naiintindihan mo ba kung paano matulog sa bahay na walang bubong? Naiintindihan mo ba ang pakiramdam ng hindi kumakain sa oras? Ikaw. anak. Mabuti na lang.” Mabuti naman at alam mo. mahal kong tatay. kinukuha ni Alma ang black and white na TV dahil hindi kami makabayad ng utang. alam ko. At pati na rin sa nanay n‟yo. Sigurado „kong masasarap ang kinakain mo.” “Salamat at naiintindihan mo ako. Ni hindi ako hayaang dumiskarte ng maayos. pambili ng gamot nang magkasakit si Dino. Mabuti na lang at napakiusapan ni nanay. Kalahati ng kinikita ko sa pag-iigib ay napupunta kay Almang Paybsiks. Nang lumaon. „tay. hindi tumitigil sa kadadakdak. eh. Nang lumaon. At alam mo ba. Tapos kapag wala akong nadilihensyang pera.

Sa gabi.” “Mauna na ho kayo. Medyo malaki nga lang ang placement fee. Kapag ganoon ay baka i-absuwelto na kami sa mga utang namin. Pupunta na siya ng Taiwan. tutal ginawa mo nang raket ang pambababae at panghuhuthot sa mga matrona. Kung ano‟ng mga kailangang n‟yo Sabihin n‟yo kung ano‟ng gusto n‟yo. “…pero sabi naman ni Medy.” Tinawag ni Tony ang isa sa mga batang naglalaro sa daanan. puntahan natin ang nanay mo‟t si Dino. Ihahatid ko pa ho itong mga inigib kong tubig. Puwede akong sumabit. susulatan ko kayo. pupunan niya „yung pera ko. nakakapag-aral kaya kayo. Iniisip ko kung nakakakain kaya kayo ng maayos. humuthot ka sa iba mong kabit. “…may sinasabi yung isa kong kaibigan. Sumulat kayo sa „kin. Palaylayin mo pa lalo ang laylay na suso. hindi ako makatulog. anak. Kapag nasa Taiwan na „ko. Kantutin mo hanggang sa ika-pitong langit. . Kulang pa ang pera ko. huwag kang bigyan ng abugado.” Eh di. maparis ka sa mga Domestic Helper na pinupugutan ng ulo. “Mabuti pa siguro. Ipapanalangin ko sa Panginoong Maykapal na sana.” Ang mabuti pa „tay. „tay. Pawilihin mo siya sa romansang marino mo. sana gahasain ka sa puwet ng mga manyakis na makakasama mo sa selda. Palabas na kasi siya ng bansa. pahirapan ka muna ng mga tarantadong singkit. ang gusto ko. Sana. mabuti pa siguro‟y kabitin mo si Almang Paybsiks. Naaalala ko kayo ni Dino.” Kapag nasa Taiwan ka na „tay.19 “…nahihirapan din ako. kapag daw nagbayad sa kanya „yung may utang sa kanya.

Kung sa iba‟y hapdi ang dulot ng katotohanang ang tunay na ama ay hindi mawari kung sino. Hatinggabi na nang umuwi si Tony. Labag man sa kalooban. nalaman niyang ang kanyang tinuturing na ama ay hindi niya totoong ama. inihatid ng bata ang kanyang ama sa kanila. sa kanya‟y isa lang ito sa mga katotohanang bumubulaga sa kanya araw-araw. Ang lumbay ay isang garbong pangmayaman. . Hindi siya nakaramdam ng anumang hinanakit. Makalipas ang ilang araw. kapag ito‟y umaalis panandali sa kabaliwan at lumalagpak sa mundo ng katotohanan. Dinatnan niya ang kanyang inang umiiyak at kinakausap ang sarili. Ang aba niyang pagkatao‟y manhid na sa sakit. Nakaubos sila ng isang boteng gin at dalawang supot ng Chippy. ihatid mo nga ang tatay ko sa „min. Matagal na niyang naririnig ang ganitong mga kuwento. Madalas ding itukso sa kanya sa looban na siya‟y anak ng pinagsama-samang semilya ng maraming demonyo.” Akmang aangal ang bata ngunit inambaan ni Tony ng suntok.20 “Omeng. Sa pautal-utal na salaysay ng kanyang ina. Hindi siya nakaramdam kahit isang hibo ng lungkot. Ngayo‟y sa labi mismo ng kanyang ina nanggaling ang katotohanan. Ihahatid ko lang „tong tubig. Sumusuray ang kanyang lakad sa dami ng kanyang nainom. dahil sa naantalang paglalaro. Kanginang pagkahatid niya ng inigib na tubig ay pinuntahan niya ang barkadang si Elmer. napag-alaman niya ang katotohanan sa likod ng mga naririnig niyang mga salita sa looban. sa mga matitinong sandali ng kanyang ina.

kapag me trabaho na „ko.” sagot ko. Nawawala ang pagka-agresibo nila. motherfucker. “What. Job Interview. tulad ko. Appointment ko. Nang gumradweyt ako. Dumating ako ng alas-otso medya. summa. database. Naantala ang “conference” nila ng sekretarya niya. . and other serious shit “You must have been the envy of your classmates. Hindi pa „ko gumagradweyt. thesis at iba pang research paper na ngayon ay pinagkakaperahan ng mga buwakanang inang mga propesor at dean sa U.P. laki ng galit ni kupal. “That‟s right. hindi na „ko makakatambay. Siguro. Iba na talaga ang matalino. Ang totoo. with grades like this. boy. alas-nuwebe. Isang buwan muna „kong tumambay. Marami rin akong nailathalang mga technical journal.” Umaarte si kupal. Dapat kong namnamin ang buhay kalye. Saka mas masarap „yung puro “I‟ll think about it” ang sagot mo sa mga imbitasyon ng iba‟t ibang kumpanya. andami nang imbitasyong dumating sa „kin. sir. Puta. nagmumukha silang tanga. Kumbaga. naabala ang pakikipaglampungan niya sa sekretarya niyang sexy nang dumating ako. Galing sa iba‟t ibang kumapanya. I wish I had your brains. and being on the top ten of the board exams. parang nagkakaroon ka ng alas. Umano‟y kailangan nila ng magagaling na mga engineer. Nailalagay mo sila sa puwesto.” That‟s right.21 Systems.

please. Heto nga. mukhang may challenge dito. Bah. Isang sikat na insurance corporation. “As I‟ve mentioned in our letter. . Para kang nakikipaghalikan sa langit habang nakasungalngal ang nguso mo sa labi ng tasa. lima roon. sir. kupal. Kahit sabihin ng mga gagong Batangenyo na da best ang kape nila. “Would you like some coffee?” Sure. matapos ang isang buwan kong pagtambay-tambay. sulit ka na. Mr. Nakipag-ayos ako ng appointment sa isang sekretarya. Mayroon akong natipuhan. Putsa. Thank you. Tapos ang usok. naisip ko. Sa pitong imbitasyon. Appointment ko nga.” Pinindot ni kupal ang intercom at humingi sa seksing sekretarya ng dalawang tasang kape. kailangan daw nila ng magagaling na systems analyst. Parang nagsasawa na kase „ko sa computer. Mga malalaking kumpanya.22 Mayroong pitong imbitasyong dumating sa „kin noong malapit na akong magmartsa sa graduation. Kailangan nila ng magagaling na engineer na magbabalasa ng buong database ng kumpanya. De Guzman. tuloy-tuloy sa ilong mo. alas-nuwebe. Ang sabi sa sulat. sinagot ko ang imbitasyon. Or can I call you Tony?” Ang sarap ng kapeng imported. Iba talaga ang imported. Amoy pa lang. “Yes. malalaking computer firms. limang taon kong binuno sa college ang Electronics Communication Engineering. talo pa rin sila ng kapeng ito. Nagdadalawang isip ako.

” “We are thinking about you being a senior systems analyst of the Database Department. it‟s from Batangas.23 “It‟s the best coffee in the whole world. I am. Tony?” Sure. There will be five junior analysts and ten programmers working under your direct supervision. My family owns a piece of land.” anas ni kupal. ni hindi ko narinig na nagsalita ng Tagalog itong putang inang Batangenyong „to. Matagal na tayong may problema sa department na iyan. Mula nang pumasok ako dito sa kuwartong ito. The tenants till it and we share the proceeds. “Yes sir.” Ayun! Bumigay din si kupal.” . Took care of the land disputes. “Actually. How about that.” So you‟re a fucking land owner. My brother just came from the province.” “You‟re from Batangas?” “Yes. Tony… can I call you.” “Salamat. “Is this imported?” tanong ko. Napansin sigurong nakapikit ako habang humihigop ng kape. kupal? “About the database problem. manyak. “Kailangang ayusin ang database. “I‟m honored to be working for such a great firm like this. Siguro medyo nabanas din siya dahil mukhang wala akong interes sa mga sinasabi niya.

“I‟ll do my best.” Pinindot uli ni kupal ang intercom at tinawag ang seksing sekretarya.” “Yes. panay ang sagi ng tingin ko sa hita niyang mapuputi. Samahan pa ng mapuputing hita na halos iluwa na ng sobrang ikling mini-skirt.” Nagkamay kami ni Tess. parang ngiti ng Santo Papa. He‟s attending to some business with the mother company in New York. susmaryosep. Tony at wala si Oscar. samahan mo si Tony. boobs pa lang. Ang lambot ng palad. kung ganito lagi ang nakikita ng mga tarantadong . parang gustong lumabas sa pagkakasakal ng bra at blusa. Executive assistant ko.” Habang nag-iikot kami ni Tess. “Sayang. Tama lang pala na mabadtrip si kupal kung naabala ko ang session nila ni Tess. Pero. yung manager ng Computer Department.” “The pleasure is mine. sir. sir.” “Tess. bagong analyst ng Database. sulit na. Basta ako. kung gumiling parang laging naghahanap ng aayudahan. sumasahod. tapos.24 Kayo lang. Bale siya ang magiging boss mo. siya si Tony de Guzman. Tess. Panay din ang pasimpleng sulyap ko sa dibdib niyang parang nanunukso. i-tour mo siya sa department. Mr. “Tony. Kung ganito palagi ang nakikita ko. this is Tess. Ipakilala mo siya sa mga tao. he‟s looking forward to meeting you. At ang balakang. Puta. Pakialam ko ba sa database bullshit n‟yo. Ang sarap ding ngumiti ni Tess. Dali.

ang mommy raw ni Johnny ang nagpapatay sa daddy niya. wala na sanang kaproble-problema ang bansang Pilipinas. Kulang siya sa sex kaya kung anu-ano‟ng naiisip niya. Ang tsismis sa looban. yung isa kong kabatak sa looban. Aktibista na si Johnny kahit noong maliit pa lang siya. Ang daddy naman niya. Kahit baho ng may baho nalalaman.” . Hindi nakakalampas sa looban ang ganito ka-iinit na mga kuwento. sex kaagad ang laman ng isip. Napunta lang sa looban nang maubos ng mommy niya ang ibinayad ng insurance nang mamatay ang daddy niya.25 Pilipino. Puwedeng gawing subject matter sa pagbabate. alam kung ano‟ng totoong nangyari. nahulog daw sa hagdanan ang daddy niya. Pagkatapos ng trabaho. Mabuti pa ang mga hindi niya kapamilya. o kaya‟y habang nagtatrabaho tulad ni Mr. Walang sikretong tumatagal. Hindi likas na tagalooban sila Johnny. “…ang this will be your office. Siguro ang sarap ng buhay. Pero sabi naman ni Johnny. Kawawang Johnny. Kinabisado ko bawat kurbada. puro sex na lang ang atupagin. Executive Vice-President Jeffrey “Kupal” Dali. Siguro tatagal ng mga sampung sesyon sa kubeta. Mantakin mo kung ano‟ng laking ginhawa ng bansa kung sa halip na kung anu-ano‟ng pinaggagagawa ng mga tao. Dangan kasi‟y puro kalandian ang inatupag ng mommy niya. puro trabaho ang laman ng utak. Mas malalim magsaliksik ang mga taga-looban. sakay ng wheelchair. Natapos ang tour nang ang tanging rehistradong usapin sa utak ko ay ang mga hita ni Tess at ang nagmumura niyang mga suso. hanggang sa mabaldado ito. Yun kasi ang kulang kay Johnny.

Walang asungot. Kunsabagay. alam mo nang mahirap kausap. Pero sulit. bakit matanda pa ang ibinigay sa aking sekretarya. Huwag silang magkakamaling subukan ako. para hindi hassle sa trapik. Sana si Tess na lang. “Good morning. . Iba talaga kapag may aircon. nangungupahan na lang ako ng kuwarto. nagpatawag ako ng pulong. Mr. Natural dahil ako ang boss nila. Amoy mansanas. Kako. Sa dinami-dami ba naman ng magagandang chiks dito. solo ko ang buhay ko. Yung iba. dalawang linggo na akong wala sa looban. hindi ko type ang tabas ng mga pagmumukha. Kinahapunan. pinayagan din akong bumukod. Kahit nakakapit na sa katawan ko ang amoy ng burak sa looban. Mababait sila sa akin. De Guzman. parang nakakalimutan ko.” Bad trip. mas malapit sa trabaho. Ngayon.26 Maliit lang ang kuwarto ko. Sila yung mga tipo ng taong isang tingin pa lang. Matapos ang ilang araw na pangungulit ko kay nanay. Makikita nila. Pinulong ko lahat ng mga tauhan ko sa Database Department.

Si tindero naman. nag-isip na rin siyang umiba ng raket. Kulitang katakut-takot hanggang sa magalit ang mga lasing at gawing puta ang nanay ng kawawang tindero. At komo mas marami sila. ayaw bayaran ng mga lasing ang kinain nila. masuwerte kung ospital lang at hindi . sa mga lasenggo. kahit lasing ay sanay pala sa babag. ay pipilitin pa ring ipagtanggol ang pangalan ni inay. Kumbaga. Noong umpisa ay atubili si Tony.27 Ang wastong pagkain ng balut Ang kaibigan ni Tony na si Chris ang nagsama sa kanya sa bahay ni Aling Sion. Ito ay sa simpleng dahilan na sila‟y hindi nagpapautang. hindi na sila nadala sa pagtitinda ng balut sa mga nag-iinuman. Ang siste. para silang mga gamu-gamong nararahuyo papalapit sa ilaw ng gasera. Kahit papaano‟y kumikita naman siya sa pag-iigib ng tubig. Kalimitan kasi. sa lugar nila ay laging may magbabalut na nagugulpi. na tila ba batayang karapatan nila na bigay pa sa kanila ng Poong Maykapal ang kumain ng libreng balut kapag sila‟y lasing na. Napaghahalata na kasi ng iba na ang trabaho niya ay trabahong pambata kahit siya‟y disi-siyete anyos na. Si Aling Sion ay nakatira ilang bloke ang layo mula sa looban. May malaki siyang takot sa pagtitinda ng balut. Ang mali naman kasi ng mga tindero ng balut. at nang mapuna niyang siya na lang ang natitirang “matanda” sa igiban. nasasaksak at napapatay. Ito at ang asawa nitong sabungero at ang kanilang labing-isang anak ay tulong-tulong sa kanilang negosyo-pagtitinda ng balut. sa halip na kumaripas na ng takbo. Pero nang mapansin niyang si Chris ay laging may pera. Ang resulta.

Sa araw. Pumanaw ang lahat ng katinuan ng kanyang ina nang banggitin ng kanyang ama ang pangalan ng kasalukuyang kabit nito at iyong takbong iyon sa kusina at kuha ng itak ay sabay wasiwas sa kanyang ama. Pagkatapos ng grade six. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. na ngayo‟y isa nang butihing maybahay ng isang dakilang babaerong negosyante na may malaking tindahan ng tela sa Quiapo at si Klara‟y ibinabandilang parang tropeo. at mabuti na lang at may isip ang ilang matatabang pulis na noo‟y . Sa tuwing maaalala niya ang kanyang kaklaseng si Klara na noo‟y pinakamaganda sa lahat ng grade six sa kanilang eskuwelahan. hindi niya mapigilan ang sariling hindi maasar. matapos mawala nang ilang taon. Isang malaking dahilan rin ang sunod-sunod na problemang dumating sa kanilang buhay. napagpasyahan ni Tony na tumigil sa pag-aaral. Ngunit aminado siya na hindi lang si Klara ang dahilan ng kanyang pananamlay sa pag-aaral. Bakit mas pinili pa ni Klara si Jun samantalang noong sila‟y grade six pa lang. sentro na ng mga kantyaw si kupal dahil bukod sa saksakan na ng bobo ay mahilig pang mangulangot sa klase at pagkuway ngangatngatin ang maasim-asim na mga daliri? Kunsabagay. pangit at bobo nga si Jun ngunit ang angkan nito‟y maykaya. Sa kabilang banda. ay biglang dumalaw. Ang habulan ay humantong sa gitna ng kalye. may bentahe rin ang pagtitinda ng balut. Tuwing gabi lang ang lako niya. Ang kanyang ama. Mahigit apat na taon na rin naman siyang natigil mula nang magkalabuan sila ng kanyang kaklase sa grade six.28 sementeryo ang hahantungan ng magbabalut sa kabila ng sangkaterbang suntok at saksak na dumapo sa katawan niya. puwede siyang mag-aral. Malaking bigwas sa kanyang gandang lalake at talino ang nangyari sa kanya.

“Putang ina nila! Tamaan sana sila ng kidlat!” Isa pang malaking salik sa kanyang pagpapatuloy ng pag-aaral ay ang isang nakakahiyang insidente na nangyari sa kanya noong araw ng kanilang pagtatapos sa grade six. at ang mga butiki sa kisame na malamang noong panahong iyon ay kuliling-kulili na dahil sa paulit-ulit na pagsambit ng kanyang ina ng pangalan ng kanyang ama at ng kerida nito. Ang kawawang sapatos ay bigla na lang nawalan ng buhay isang hapon habang papauwi siya nang matapilok siya sa isang nakausling bato sa lansangan. Dalawang araw na lang ay martsa na ng graduation. Nataong ang itinatabi ng kanyang ina na pambili ng bagong sapatos ay dinagit ni Almang Paybsiks. sa tabi ng kanyang puwit na animo monay na inamag. isang beteranong usurero sa looban na laging nakasuot ng hapit na pantalong maong at sa hapit nitong kamiseta ay naaaninag ang dalawang karneng losyang na nakakabit sa kanyang dibdib at sa may ibabang bahagi ng balakang. Mula noon. Problema ni Tony ang pambili ng sapatos. ang kanyang ina ay ilang buwan ding natulala at ang tanging kinakausap ay ang mga langaw na pasalit-salit ang dapo sa kanyang mukha. Natanggal ang . ang ilang daang ipis na kasambahay nila.29 kasalukuyang nag-aabang ng mabibiktimang drayber at naawat din ang habulan na malamang sa hindi ay magiging sanhi ng isang madugong patayan. panlaban sa mga manyak at magnanakaw wika niya nang minsang may magtanong kung para saan ang naturang baril. Kung puwede nga lang sanang gamitin ang kanyang luma ay hindi na siya mag-iintindi ngunit itong lumang sapatos ay sumuko na sa dalawang taon nitong pakikipaglaban sa lansangan at sa kanyang paang puno ng eksema‟t alipunga. nakakurbada ang hugis ng isang 38 rebolber.

bawat hakbang niya papunta sa entablado. Nang tumayo siya upang kunin ang papel na tinalian ng luntiang laso. hanggang sa bawat hakbang niya papalapit sa kanilang prinsipal na siyang nag-aabot ng mga diploma. may naiiwang bahagi ng kanyang sapatos na karton sa kanyang dinaraanan. Matapos ang halos kalahating oras ay natapos din ang ulan at ang kanginang malalaking patak na may mga hibla pa ng yelo ay nagtapos sa mahinang ambon. Ang graduation ay ginanap sa malawak na palaruan ng Paaralang Bayan. Kasubuan na.30 suwelas at lubhang nakakahiya kung ipakukumpuni kay Pablong Shoeshine dahil malamang na kapag nakita ni Pablo ang kanyang Bantex. hanggang sa tuluyang tumila. na kadalasa‟y hindi pa magkasukat ang parehong paa. Naging katawa-tawa sa mga nakakita ang sinapit ni Tony. Huli na ang lahat nang mapansin ni Tony na ang kanyang bagong sapatos ay gawa sa karton at nang mababad sandali sa tubig ay sumipsip ng sumipsip at bawat hakbang niya‟y nahihimay at nalalagas ito. likha ng cloud seeding program ng PAG-ASA. Nang nasa kalagitnaan ng seremonya‟y bumuhos ang malakas na ulan. Nang makarating siya sa mismong entablado at tanggapin ang . Ayaw na ayaw ni Tony na siya‟y kaawaan. Kinagat na niya ang sapatos na bargain. Abnormal ang malalaking patak ng ulan dahil artipisyal lang ito. baka maawa sa kanya at bigyan na lang siya nito ng pambili ng bagong sapatos. Sandaling itinigil muna ang pamisa at ang mga tao‟y saglit na sumilong sa mga nakakalat na kyosko sa gilid-gilid ng palaruan. Ang kanyang kaunting perang naiipon ay sapat lang para makabili ng mumurahing sapatos na itinitinda sa bangketa.

Ang sarap maging estudyante! Pagkakain ng hapunan ay gumayak na si Tony para maglako ng balut. nagsuklay. wala nang natira sa kanyang mga paa kundi ang kanyang lumang medyas na tadtad ng butas.” sigaw ng kanyang nakababatang kapatid. walang puwang ang edukasyon sa sikmurang kumakalam. at pagkuwa‟y bumaba na ng hagdan. muling kumislap ang mga dati‟y kinitil na pangarap. Noong mga panahong iyon. Inakay niya ito hanggang sa labasan at . Muling nagkahugis sa kanyang gunita ang mga sinulat niyang formal theme. sa kanyang paglalako ng balut. At „di kaginsa-ginsa‟y napagtanto niya ang sarap na idinudulot ng pag-aaral. tuluyan niyang kinalimutan ang mataas na paaralan. pag-uwi mo. Sa silong ng hagdan ay tinanggal niya sa pagkakakadena ang kanyang bisikletang ginagamit sa paglalako. Nagsuot ng malinis na kamiseta. “Kuya. uwian mo „ko ng basag.31 kanyang diploma. “Angahan mo ng uyi. at sa isang butas sa kaliwa ay nakausli ang kanyang hinlalaki sa paa. Sa panghihimok na rin ng kanyang ina.” pahabol ng kanyang ina habang ngumunguya ng kanin. na sa dami ng laman ng bibig ay halos mangongo sa pagsasalita. Marami pang mga suliranin na kakambal ng hikahos na pamumuhay at lubhang marami ring mga karanasang nakakahiya ang nagtulak kay Tony na kalimutan na ang kalokohang pag-aaral at magpultaym na lang sa pag-iigib ng tubig. Muling umusbong ang mga pormula ng siyensya sa kanyang bumbunan. Ngunit ngayon.

32 pagkuwa‟y sinakyan patungo kina Aling Sion upang kumuha ng mga ilalakong balut. Habang daan ay ginugunita niya ang mga araling kailangan niyang pagaralan pag-uwi niya ng hatinggabi bilang paghahanda sa kanilang pagsusulit sa eskwela kinabukasan. .

Kapag sumakay ka ng taxi. naisipan naming lumigid sa mga beerhouse sa Session Road. gusto ko. Kung trenta‟y singko pesos. singkwenta na lang ang ibabalik na sukli. kuwarenta ang sisingilin. At siyempre. mura lang ang babayaran mo. sampu ang cut-off sa pagro-round off ng mga numero. laging si Sarge ang bangka. Hindi katulad sa Maynila na namimili na ng pasahero. Kaya sinimot namin ang mga bote namin at nag-abang ng taxi sa labas. meron akong binobola. At yung mga driver. nakakasawa na ring kausap si Sarge. Saka hinahanap din ng katawan ko ang ispiritu ng beerhouse. Kapag nagbayad ka ng isandaan. Kailangan. Nakakabato rin kasi yung nasa bahay lang. Ang kuwarenta‟y otso na pamasahe ay dapat nang gawing singkwenta. Ito ang isa pang masarap sa Baguio. Dapat siguro. Walang ibang nakikita. Katorse lang ang flagdown. Gumuguhit sa dila ko ang linamnam ng sisig. pakibagayan siya. walang ibang nakakausap. pagbigyan ang mga trip niya. lagi pang tenk yu ang sukli. kapag umiinom. ibinabalik kung magkano man ang sukli mo. Ang totoo. Kahit na sa bahay ko kami uminom. Bawal yata sa idolohiya ng mga taxi drivers ng Maynila ang tumanggap ng basag na bayad. Malaki na ang bente singko pesos. Para bang lagi kong pinipilit ang sarili ko na tumawa sa mga jokes niya. idisenyo na ang .33 Baguio 1999 Matapos naming laklakin ang ilang beer sa ref ni Sarge. laging buo. Para bang nagsasayaw sa ilong ko ang amoy ng mga belyas.

Tinanong kung magtetebol kami. pinapapunta sa isang hotel. Mataas kasi ang singil ni loka. naghihintay na raw ng sundo ang chick. lumapit na sa amin ang manager. yung type ni Sarge. . Binagayan ng malilit na bra na halos utong na lang ang natatakpan. Tumango ako. Inabutan namin si Christy. Akala mo ginto ang puke niya. yung kalasingang nararamdaman ni Sarge. Sabi ng manager. Suot ni Christy ang malandi niyang bikini. Medyo nabadtrip ako. Palagay ko. Kinontrata ng isang kostumer. kausap ng isang kung sinong pilato. Maya-maya. Ang ganda pa naman sana nung chick. Kaya nga kami nagpunta sa beerhouse para tumebol. Kailangan pa bang itanong iyon? Inginuso ko sa manager ang isang babaeng nakaupo sa may bar. Pero hindi kay Christy. Para bang yung excitement ko nang pumasok kami ng beerhouse. Umorder kami ng beer at pulutan. umiskor na naman si Sarge sa mga private rooms sa itaas ng beerhouse. kainitan na ng mga nagsasayaw. Parang bigla akong nabitin. Luwa ang mata ni loko. „yung puke ni Christy ang baratillo. Alangan namang yung sa mga naging syota ko. para mo nang ikinumpara ang baratillo sa Baclaran sa mga boutique ng SM o Robinson‟s. napalitan ng libog.34 metro ng taxi para umangkop sa sistema ng paniningil. Baka mamaya. humahataw na sa dancefloor. biglang nabuhusan ng tubig na may yelo. At siyempre. dapat sampu-sampu ang andar ng mga numero. samantalang kung ikukumpara sa puke ng iba kong mga naging syota. Pagdating sa beerhouse.

makikita kong iba ang hitsura ng putatsing na iyon. Sa lakas nilang magsiinom. Eh kesa naman magmukha kaming tanga ni Sarge. . naka-reserve. kapag maliwanag at kapag hindi ako lasing. Pinipilit niyang mangibabaw sa mga kuwentuhan. Mga bote ng serbesa at mga baso ng ladies‟ drink para sa mga putang katebol namin ni Sarge. nakakatatlong ladies‟ drinks na sila. nakatingin lang sa mga nagsasayaw. Panay din ang bangka ng kuwento ni Sarge. Baka nga kung itatabi kay Ai-ai delas Alas. itinawag na kanina pang hapon. Wala kaming choice kaya pinagtiyagaan na lang namin yung mga babaeng hindi pa naikokompromiso. ni walang nahihipo kahit legs man lang. Okey na rin „tong katebol ko. Pero hindi ako nagpatangay. Tang inang mga burikat na ito.35 Hindi lang ako. Kahawig ni Chin-chin Gutierrez. Pero sigurado ko. Patango-tango lang ako sa mga salitaan ng mga katabi ko. Kumakapal ang bilang ng mga bote sa mesa namin. baka mas piliin ko pa si Ai-ai. anlalakas umorder ng drinks. Ang isa ko namang kamay. Tsinita. tungkol sa mga tanim niyang marijuana sa garden niya. Kundi tungkol sa happenings ng mga sundalo. Nakakaisang beer pa lang ako. Hindi puwedeng itebol dahil may darating daw na sundalo. kaya nga ako nasa beerhouse dahil sawang-sawa na ako sa mga kuwento ni Sarge. At least si Ai-ai. marami namang datung. Putsa. kahit pangit. Abala ang isang kamay ko sa paghimas ng legs ng katebol ko. Pati yung type ni Sarge na nakasuot ng pulang bikini. iisipin mong para silang galing sa disyerto at noon lang nakarating sa bayan at nakakita ng inumin.

Natawa ako. “Yang kasama mo.36 abala sa paghimas ng legs ng katebol ni Sarge. “kung ayaw mong bastusin ko „yang katebol mo. Hindi ko malaman kung lasing na o talagang sinusubukan lang ako. Hindi kasi kita dahil madilim sa ilalim ng mesa. Pinipigilan ko na lang ang sarili ko‟t baka bigla kong mapatay „tong mataray na putang „to. Pinigilan ko. Para kang nakakalalake.” anas nito kay Sarge. “Hindi ka pa ba kuntento kay Candy?” hirit uli ng belyas ni Sarge. Tony. Parang mga galamay ng gagamba ang mga daliri ko habang pahimas-himas sa mapuputing hita ng mga puta. Akala yata ng belyas na „to. . nakahalata na ang chick. pasigaw. talagang badtrip na „ko. bilang pagdidiin sa punto ng kanyang kuwento. Pinagmamaramot pa niya‟ng binti niyang dumaan na sa maruruming kamay ng kung sinu-sinong kupal. baka maisuka ko pati yung mga kinain ko nung tanghali. si Sarge ang humihimas sa binti niya. nanghihipo. Tony. huwag mong bastusin „tong katebol ko. Tang ina talaga „tong si Sarge. Noong umpisa‟y okey lang sa katebol ni Sarge. Sa puntong ito.” Nasamid ako. Muntik na akong masuka. Biglang bumara ang beer sa lalamunan ko. papatulan ako ni Sarge. Biglang pinalis ang kamay ko‟t nagsumbong kay Sarge. “Oo nga naman. o. Pero nang ikumpas na ni Sarge ang dalawa niyang kamay. “Huwag mo namang bastusin si Cha-cha.” “Bakit? Gaano ba ka-seryoso „yang relasyon n‟yo?” tanong ko. Akala yata.” hirit ni Sarge. ah. sayang.

para tuluyang matanggal ang kabadtripan ko. Medyo nadismaya ako sa amoy. Pagkatapos. Kinindatan ko si Candy at nasakyan niya. Tang ina. Naghubad na rin ako at lumapit kay Candy. Hinalikan ko siya. Mabango lang ng kaunti sa duryan. Kung anumang hawig niya kay Chin-chin Gutierrez. Pagpasok na pagpasok namin sa kuwarto. Hinimas-himas ang binti ko. . binawi lahat ng masangsang niyang amoy. paakyat ng paakyat ang mga halik ko. Parang pusit na ibinabad sa Elmer‟s Glue tapos saka sinindihan. Naghuhumindig na si Junior. iiskor. Parang nakaramdam naman ang katebol ko. naghubad na si Candy. Basta ako. Binayaran ko ang bill ng kuwarto. Inamo-amo ako. Hindi na ako nagpaalam kay Sarge. Gustong-gusto nang kumawala sa mapanupil na brief. Ang ginawa ko. Kinausap ko ang manager. Hindi ko dapat patulan „tong mga mababaw na kasama ko. Tinanong ko kung may bakante pang kuwarto sa itaas. Walang itinira maliban sa stockings na kulay itim. Short time. nakakabawas ng init ng ulo. Napapikit ako habang sinasalsal ng belyas na si Candy ang ari ko. Nakakakiliti. hanggang sa dumako sa mabahong kepyas ni Candy. Sabay kaming tumayo at humakbang papalapit sa bar. pampaalis lang ng sakit ng puson. Pabagsak kaming humilata sa kama. binuksan ko ang pundilyo ng pantalon ko‟t ipinasok ang kamay ng katebol ko sa loob ng pantalon ko. Inumpisahan ko na ang ritwal. bahala na siya sa trip niya. Meron daw.37 Pinilit kong magpa-cool. Ayos na iyon. Gusto na yatang lumipad at dumapo sa naggugubat na kepyas ng belyas. Inuna kong dilaan ang mga daliri sa paa.

kahalo ng mapanghing serbesa. . baka maimpeksyon lang ako sa sala-ulang putang „to. ni hindi ko naisipang gumamit ng condom. Putsa. Paglabas ng suka. Nadaanan ko ang isang maliit na pub. Naisipan kong doon ibuhos ang mga kabadtripan ko. wala na akong dahilan para manatili sa club na ito. Sayang. kakakain ko lang ng lomi na iyon. Kumbaga. Kinain ko. Sa muling paghilab ng tiyan ko. maraming tumama sa kamay ko. bumulwak na ang buong sikmura ko. Kitang-kita ko ang paglabas ng mga buo-buong pulutan. Naisip ko. Nakatulog na ako sa may pintuan. Itinutok ko na ang ari ko sa mabahong kepyas ni Candy at saka umayuda hanggang sa labasan. Pagkatapos ko. ano kaya ang lasa ng lomi na kakakain lang ngunit isinuka? Isa lang ang paraan. Magmamadaling araw na ng pumasok ako sa tarangkahan ng bakuran ko. Baka magkasakit ako. Nakita ko rin ang mga hibla ng lomi na kinain ko sa pub. Naisip ko. Bago pa man ako nakarating sa pinto. nakita ko si Sarge na ka lips-to-lips si Cha-cha. Lumabas ako ng beerhouse at naglakad-lakad. Lasang lomi.38 Itinigil ko na ang romansang marino. Pagbaba namin. nagsisi ako. Pinigilan ko ang sarili ko dahil parang ang sarap tadyakan ni Candy. sinahod ko ang kamay ko sa bibig ko. sa labas ay maririnig ang malanding tugtugin at maaaninaw ang magaslaw na pagpapalit-palit ng mga pulang ilaw. para akong may hawak-hawak na isang dakot na lomi.

Mas okey nga si Max. higit pa ng kung ilang libong beses. isa lang talaga ang kinamumuhian ko. At kapag dinadalaw iyon ng mga kamag-anak. dinalaw namin siya ni Elmer. madalas kaming mag-away sa igiban. nakaka-jockpot sila ng imported. . hindi lang galit ang nararamdaman ko sa kanya. at gin na nakalagay sa bote ng Seven-up. Sa tingin ko. nakakasundo ko. iyon ang nararamdaman ko kay Mutya sa tuwing makikita ko ang hilatsa ng pagmumukha niya. kase kahit papaano. Noong nakulong si Max. mga guwardya ang nagbebenta. lasing sila. Si Mutya. magkaibigan bukas. Ang magkaaway ngayon. dinalaw namin siya sa city jail. para kasing kapag miserable ang pamumuhay ng isang tao. nang may pinatay siyang Amerikano na ninakawan niya ng pera. dinalhan namin ng yosi. Nang malipat siya sa Munti. ang pinakaayaw niya‟y magkaroon siya ng mga kaaway na magdadagdag lang sa sandamakmak na problemang pinapasan niya. Iyon daw ang tagabili ng alak. Kase. pero nagkakasundo rin. Napahiya nga kami dahil sabi ni Max. Kumbaga. Ganoon naman sa looban. pagkain. madalas kaming magkaasaran sa inuman. Kahit noong mga bata pa kami. bagong kamiseta. Madalas kaming magkagalit. Kung mayroon mang damdamin na higit pa sa galit. at noong medyo nagbinata kami. sa haba ng panahong itinira namin dito. kasama ni Max sa selda yung isang manyak na anak ng politiko. Gabi-gabi nga raw.39 Mutya Sa buong looban. marami daw alak doon.

Ang totoo. Bumili ako ng sigarilyo at hindi pa man malay na manamnam ko ang usok sa bibig ko. Noong bagong lipat kami sa looban. Ang totoo. ng . Hahaha!” Sampung taong gulang pa lang ako noon pero hindi ko na mabilang kung ilang beses kaming nagpalipat-lipat ng tirahan. “Bago lang kayo rito. walang permanenteng trabaho. Minsa‟y kargador.40 Itong si Mutya. guwapo si Mutya. Di hamak na magandang lalake siya kumpara sa ibang binata sa looban na karamiha‟y basta na lang nagkaroon ng mukha. namana niya sa ama niya ang kagandahan ng tabas ng mukha. at minsan nama‟y tagatawag ng mga pasaherong sasakay sa mga nakapilang dyip sa paradahan. at ganoon din naman siya sa akin. umistambay ako sandali sa tindahan sa tapat ng bago naming uupahang bahay. hindi ko nakasundo. Madalas kasi kaming mapalayas dahil hindi kami kaagad nakakabayad ng upa. noong bagong lipat lang kami sa looban. Malamang. Paekstra-ekstra rito. nang tanggalan kami ng bubong doon sa dati naming inuupahang bahay. galit na kaagad ako sa kanya. Si Mutya ang panganay na anak ni Mang Mario. may kumausap sa akin. paekstra-ekstra doon. hindi kausap dahil paaskad ang tono ng pananalita. pagkatapos maghakot ng mga gamit. magmula nang magkita kami. Ewan ko ba. minsa‟y katulong ng karpintero.” sabi ni Mutya. “maligayang pagdating sa impiyerno! Ako nga pala si Lucifer. na para bang basta na lang ginawa ng Diyos na wala nang pagsasaalang-alang pa sa sining. At sa dalas ng paglipat-lipat. Anak siya ni Mang Mario na tulad ng karamihan sa mga tatay sa looban. kahit minsan.

nanunulay ako sa makitid na tulay ng diplomasya. Hindi ko pa alam noon na mutya ang pangalan niya. “Bakla ako?” ulit ni Mutya.” sagot niya. Alam ko. Ang pagiging mutya kasi. Tama ba ang narinig ko? ”Ikaw ang mutya rito?” paniniyak ko. “Ako nga pala si Tony. napagtanto ko na na si Mutya ay institusyon ng kayabangan. bistado ko na ang hirit ng mga tao.41 pangangapa sa mga bagong kapitbahay. bobo ako na nakikipag-usap sa isang taong nakukulitan sa akin. na ako‟y hindi marunong magpatumpik-tumpik. Parang masyadong deretsa. Nagulat ako nang sabihin niyang siya ang mutya ng looban. Pero iyon naman din ang gusto kong ipadama sa kanya. Kalilipat lang namin at ayokong lumikha kaagad ng kaaway hanggat hindi ko pa tantyado ang likaw ng bituka ng mga taong nakatira sa lugar na lilipatan namin. “Bakla ako?” parang nagtatakang balik ng tanong niya sa akin. nangangahulugang bakla. Noong unang kita ko pa lang sa kanya. At kung ang isang lalake‟y ginawang mutya ng looban. Iyon ang pakiramdam ko nang tingnan ako ni Mutya. Ang tingin niya. hindi magalang ang tanong ko. . “Bakla ka?” tanong ko.” sabi ko. Tumingin lang sa akin si mutya. Lalo na ang hirit ng mayayabang. at hindi sa mga lalake. walang pagdadahan-dahan. “Oo.” mahinang sabi niya. parang pakiramdam ko. mahina pero tumagos sa pandinig ko. karaniwang ikinakabit sa mga babae. parang nakakaloko. “Ako ang mutya rito.

lalake ka. sabi mo mutya ka ng looban. Pero sa tantya ko. sinabi ko sa iyo. na makikipagkilala ka rin sa akin. tinatanong ko kung bakla ka. layunin kong ibahin ang takbo ng usapan. Medyo malaki at malaman kumpara sa akin. Ang sabi ko.” “Putang ina mo. kabago-bago mo rito ang yabang mo. tinatantya ang magiging reaksyon niya sa tanong ko. kung anuman ang mangyari. .” tanong ko. “Bakit? Lalaban ka?” Tama na. kaya ko siyang labanan nang parehas.‟ sabi ko sa kanya. ano ang pangalan mo.” “Siyanga pala. Paano ka naging mutya ng looban?” “Hindi ko sinabing mutya ako ng looban.” paglilinaw ko sa kanya. Tony ang pangalan ko. “Huwag mo kong minumura. “Eh putang ina mo pala eh.” parang naghahamon na sabi ni Muya. hindot ka. “Putang ina mo. sabi ko sa sarili ko. bakit sino ka ba para kilalanin ko?” Hindi ko na talaga gusto ang tinatakbo ng usapan.42 Nakatingin lang ako sa kanya. Umaasa lang akong sasabihin mo rin kung ano ang pangalan mo. Bakit mo naman naitanong kung bakla ako? Mukha ba akong bading? Kumekembot ba ako kapag naglalakad? Ha?” “Naitanong ko lang kase. “Bakit mo gustong malaman kung ano ang pangalan ko? Bakit?” “Wala lang. Tinantya ko ang katawan ni Mutya. “Putang ina mo! Anong sinasabi mong bakla ako?” “Hindi ko sinasabi. Eh. ako ang mutya rito sa looban.

doon kayo sa malayo juwag dito sa tindahan ko. hindot! Magdadala pa kayo ng kamalasan sa negosyo ko!” Nagtitigan kami ni Mutya. Tang ina. kung mag-aaway kayo. Naghubad din ng kamiseta si Mutya. hinahanap ka ni nanay. Kung hindi ka nakakatikim ng leksyon doon sa lugar na pinanggalingan mo. Makalipas ang ilang sandali.” Dumungaw ang ulo ni aling Eppie. away kung away. bata. “Kuya. sa bintana.43 “Huwag mo sabi akong minumura. Naghihintay na may mangyari. kinakapa ang kapasidad ng bawat isa. Sa yugtong ito. Away kung away. pinatunog niya ang kanyang mga daliri sa kamay habang walang patid ang pagkakamasid sa akin. Pagkahubad ng kamiseta. “Hoy. Pagkuway naghubad ako ng kamiseta at isinampay sa sandalan ng upuan na nakalagay sa labas ng tindahan.” Napalingon ako. tapusin na natin ngayon dito sa tindahan ni Aling Eppie. Wrong timing. . nagsalita siya. sabi ko sa sarili ko. eh!” “Baki nga? Lalaban ka? Ha? Gusto mo. may pangilan-ngilan na ring taong nanonood sa amin. Sige. Unang-una ang leksyong ituturo ko sa iyo!” Okey. “Putang ina mo. Hinitit ko ang sigarilyo ko at pinitik ang upos patalsik sa kanal. dito sa looban marami kang leksyon na matututunan. Si Dino. nananahimik ako rito talagang sinundan ako ng away. ang may-ari ng tindahan.

Malaks si Mutya at medyo nagkulang ako nang tantyahin ko siya mula ulo hanggang paa. Natuklasan na niya ang pinagkakaabalahan ko. kailangang umuwi ka na. sentrong sentro sa ilong ko. hindot ka!” Nasira ang konsentrasyon ko sa sigaw ni nanay. bulls eye sa lalamunan.” sabi ko “kung saka-sakali. pinaulanan ako ng suktok at nang matalisod ako sa nakausling bato sa daanan. Ang pagkakatuklas ko na may ibubuga siya at di tulad ng karamihan sa mga mayayabang na wala naman talagang binatbat. eh. tinatawag ka na ng nanay mo. kasama ng mga hiyaw at boo ng mga taong nanonood. putang ina ka! Tigilan mo yan.” anas ni Mutya. Nang tumama sa akin. Isang pamatay na suntok ang tumama sa leeg ko. Sinamantala ito ni Mutya. . pare sa susunod na lang natin ituloy.” “Sayang.” Hindi na ako nakapagpigil. Hindi ko pinapadapo sa kahit na anong parte ng katawan ko ang lumilipad niyang mga suntok. Baka magkakantutan pa kayo ng nanay mo.44 “O. Pinalis ko ang kamay ni Dino sa braso ko at sumugod kay Mutya. “Tony!” Boses ni nanay. Ilang sandali akong hindi makahinga. natumba ako at pinagtatadyakan naman ako ni Mutya. Lumipad ang mga kamao. “Baka may gagawin pa kayo ng nanay mo. nakatulong ng malaki sa akin.” “Di bale. Hindi ko nakita ang paglipad ng kamao ni Mutya. paano „yan. makakabasag na naman sana ko ng mukha. umikot ang paningin ko at natumba ako. “Tony. Lalo akong naging maingat.

umiiyak at humihingi ng tulong. At narinig ko ang pag-aalisan ng mga tao. naghintay ng panibagong round ng mga tadyak na tatama sa katawan ko. binubuhat ako. . Naramdaman ko. maraming bumubuhat sa akin. at narinig ko ang boses ni nanay. Wala. Tuluyan na akong natulog.45 Ilang sandali akong pumikit.

Kung meron mang mga gimik.46 Mga milagro sa pamantasan Kahit papaano‟y may silbi rin ang mga trapo. At ang ayoko pa. pati ako tinutukso. Noong nagbibinata . beinte-dos anyos na. Tipikal na freshman. Minsan bigla kong naisip. malapit nang kapitan ng talaba sa bayag. Palibhasa‟y block section. Pakiramdam ko. Ayos lang. Eh ako. Hindi na baleng bilyon ang kinurakot ni loko. trese anyos pa lang ako nag-iigib na ako ng tubig. Hindi ko maintindihan ang mga trip nila. Wala na akong panahong makipagtuksuhan. para akong isandaang taong gulang na kumpara sa mga kaklase kong malamang na hindi pa nakakaranas na tumanggap ng matitinding bayo mula sa tadhana. na kaklase rin namin. kahit papaano‟y pinartehan niya ako. kalimita‟y palaro-laro ng baraha na may maliitang pusta habang tumatagay ng gin. Kaya hindi ko talaga masakyan ang mga kaklase kong ambabata. Maiingay. ang mga edad nila ay naglalaro sa disisiyete hanggang disinuwebe. Medyo asiwa ako noong mga unang araw dahil ambabata ng mga kaklase ko. hindi na baleng maraming naghirap dahil sa mga ninakaw niya. nakatuntong ng kolehiyo dahil sa tulong ng isang trapong kupal na mala-bilao ang lapad ng malalaking tainga. ganito ba ako noong bata ako? Ang alam ko kasi. Sila ang tipo ng mga estudyanteng hiyawan ng hiyawan at tuksuhan ng tuksuhan. nakikisakay ako dahil kahit papaano dumaan din ako sa pagkabata. Na kesyo raw bagay ako at ang isa nilang kaibigan. Ako. Napasok ako sa scholarship foundation niya.

Hindi ako nakasubok man lang na magkaroon ng permanenteng allowance gaya ng mga kaklase ko. Wala rin kasing tao sa bahay nila. Kunsabagay. sinasamantala niya ang pagkakataon. Iyon nga ang nagpadala ng encyclopedia sa pag-aasam na sana‟y mahilig sa pagbabasa si Elmer. . chemistry. Biro mo. at iba pang libro. ang matalik kong kabatak ko sa looban. Ang mga kapatid naman ni Elmer. Ang kapatid ko ako rin ang taga-abot ng baon. Noong gabing bago mag-exam. Iba talaga „ko. Halos mamemorya ko pa ang isang kumpletong set ng encyclopedia nina Elmer. nakatambay ako kina Elmer at nagbubuklat ng encyclopedia. napasok sa UP! Puta. At dahil ang asawa ay kasalukuyang nasa Singapore at nagpapaalila sa mga singkit. law. physics. math. doon ako natulog kina Elmer. ang alam ko. talaga namang pinaghandaan ko ng husto ang exam. Noong ako‟y medyo tumanda. ang kaulayaw ko‟y mga timba. Siya na nga lang ang hindi pa nag-aasawa kaya nakatira pa rin sa bahay ng magulang niya. maraming mga hambog sa haiskul na pa-intelektuwal pumorma pero hindi naman pumapasa sa entrance exam ng UP. ang akay ko‟y bisikleta sa paglalako ng balut para maitawid ang pag-aaral sa haiskul at para makatulong kina inay.47 ako. may mga asawa na. Suwertehan talaga ang buhay. nasa Singapore. Ang erpat ni Elmer. Pero si Elmer nama‟y „ala talagang hilig sa pagbabasa. Gabi-gabi ay doon natutulog sa kerida niya. isang magbabalut. Noong gabi bago mag-exam. Ilang gabi akong nagpuyat sa kababasa ng grammar. Puro Bandera ang binabasa niya. Ang ermat niya. may kabit.

Siya si Wayne Banners. Ilang taon na ba akong nasa lansangan? Noong haiskul. Natatakot ako. Nag-inuman kami ni Elmer at ang pangamba sa buhay akademya ay nalusaw sa pait ng hinyebra at ang mga alalahanin ay kasamang pumailanlang ng usok ng marijuana. Sa pangkabuuan. Kaya lang narito sa Pilipinas. ah. mahirap isipin kung ano ang magiging sitwasyon ko roon. mga bata pa iyang mga iyan. Kayang kaya mong ipasa ang lintek na eksamin na iyon. Tutal. Mahirap isipin kung ano ang mangyayari sa akin.48 “Putang ina. Gaya ng nabanggit ko. Pero itong kolehiyo. may tiwala ako sa sarili ko. Pakapalan talaga ng mukha dahil ako ang pinakamatanda sa klase. Pero hindi ako kinakabahan na baka bumagsak ako. May tiwala ako sa iyo. maputi. kasi mura ang edukasyon dito . Ang kinatatakot ko ay ang pamantasan mismo. puhunan ko lang ay kapal ng mukha at konting balut na panlangis sa mga teacher.” sabi niya. Matangkad. Maliban sa isa. Hindi pa rin maalis ang kaba ko. Masyado na akong darang sa buhay kalye. “Pare. “Huwag kang kabahan. kinakabahan ako. Baka hindi ko maiugnay ang sarili ko sa buhay akademya. Hindi kaya ako maging katawa-tawa roon? Bahala na. sabi ko sa sarili ko. wala namang problema sa mga kaklase ko. kabisado mo na yata „yan. Gaya ni Elmer. kaya ko namang magpasensya. „kako sa sarili ko. pare. Baka nga pinakamataas na marka pa ang makuha mo.” sagot ko naman. mayabang. Hindi siya Pilipino.

May sinabi siya tungkol sa mga iskwater. Masama ang timpla ng mga salita. na muli ay sinang-ayunan na naman ng mga kaklase namin at ng propesor. mga manggagawang nagpapahinga sa trabaho. na sinang-ayunan naman din ng propesor naming Ilokano. Hindi ko nagustuhan. ang taong mayabang. na sinang-ayunan naman ng mga bugok na kaklase kong Pinoy. Hindi ko ito mapapalampas. na kesyo raw ang gobyerno natin ay isang malaking trahedya. Ang masama pa. mga bondat na pulis. mga empleyadong tamad. Mayroon lang akong hindi mapalampas. Itong si Wayne. Sa paglikdaw ng mga araw ay pasama nang pasama ang timplada ng mga salita. Sa mga pulubi. Sa bawat araw na nilikha ng Diyos. Okey lang. at marami pang iba. lahat na lang ng makita niya dito sa Pilipinas. . taong grasa.49 kumpara sa edukasyon sa bansa niya. Kahit papaano‟y may katotohanan naman sa sinasabi ng tao. kinokomentaryuhan niya. laging present sa mga sinasabi niya ang mga iskwater. Na kesyo hindi na raw aasenso ang Pilipinas dahil tamad ang mga tao rito. may nakikita siyang hindi maganda sa Pilipinas at sa mga naninirahan dito. Ang ayoko sa lahat.

at may memo na naghihintay sa akin. 2. alam ko na kung ano‟ng nilalaman ng mahabang memo na natanggap ko. Hindi ako bulag o bingi para hindi ko malaman „yon. Sabi niya. Ano ba ang pakialam ng hindot na kupal na iyon kung paano ko i-handle ang mga tao sa database. Tang-ina. binanggit na sa akin noon ni Kupal No. pinag-abutan na ko ng animo kabuteng pagsulpot ng napakaraming branches ng kumpanya sa buong bansa. Putsa. limang taon na ko dito sa punyetang opisinang ito. Overall Vice-President ng Computer Department. Tang-ina. closed-door meeting. lalo na sa mga babaeng clerk. mula sa isang walang ka-kuwenta-kuwentang weekend. sumusuweldo ng katakut-takot.50 Sexual harrassment and more serious shit More or less. From the office of Mr. heto ko‟t nagreport sa opisina. kung siya nga. Pinalabas ko lahat sa kabilang tenga. Operations. Isa pa. Nilamukos ko ang memo at tinapon sa basurahan. hindi nakakatulong sa pagbubuo ng harmonious relationship. Pero hanggang ngayon. yung mga sexist remarks ko. Pinagrereport ako sa office ni Dali. Pinag-usapan na namin yon. Executive Vice-President. Tang ina. manager pa lang ang inaabot kong posisyon. maghapong nakaupo. nagdudulot ng tensyon. Hindi ko pinansin noon yung mga sinabi niya. si Oscar Letigio. Malaki ang suweldo kaya lang nakakabawas ng respeto sa sarili ang . na may mga tauhan akong nagrereklamo. i-sexual harrassment nila mukha nila. RE: MALICIOUS BEHAVIOR AND SEVERAL CASES OF SEXUAL HARRASSMENT. Jeffrey Dali. Lunes ng umaga.

” nahihiyang sagot niya sa akin. Kung bakit ba naman kasi. makakaasa akong sa kanila mapupunta ang promotion at hindi sa akin. Medyo namula si Lorna. puwedeng itanong kay Mr. ah. “Lorna. the ultimate . kilala yata akong numero unong alaskador at master of sexual harrassment. Hindi pala cute sa mga matatanda ang mag-blush. nagiging pala-ayos. kapag pala patanda nang patanda ang isang tao. “Hindi naman ho.51 maalalang hangga‟t buhay pa‟t kasalukuyang sinusuyo ang mga empleyadong nauna sa akin. sanay na siya sa mga hirit ko. si Lorna na ang sekretarya ko.” Hindi siya kumibo. lalong nadagdagan ang kabadtripan ko nang makita ko ang sekretarya ko na naglalagay ng lipstick.” “Ano‟ng hindi? Sa kislap pa lang ng mga mata mo. alam kong may pinaghahandaan ka. mula pa noong mag-umpisa kong magtrabaho. Paglabas ko sa may pintuan. sige pa rin. sabay tago ng lipstick niya sa drawer. Wala siyang masabi. Bah. Heto pa ang isa kong natuklasan. Nakadagdag ng badtrip ko ang makita ang mukha ni Lorna. mukhang may pinaghahandaan ka. Naisip ko.” bati ko. Kahit na ang epekto ng pag-aayos ay lalo lang nagpapasagwa ng hitsura. hanggang sa mapromote ako nang ma-promote at hanggang sa itigil na ang pag-promote sa akin at makulong na sa kalagayang manager.kasabay ko lagi ang matandang bruha sa mabagal na pag-akyat ko corporate shit. Isa itong malaking palaisipan ng buhay. O malamang. Ernie “The Fucking Encyclopedia” Baron. baka mapahiya lang siya lalo. Kung papatulan niya.

52 sexist man. nakakadalawang tawag na rito yung sekretarya niya. nang sa gayon ay maituloy na niya ang ginagawa niya. Noong isang buwan. Hindi ko kasalanan iyon. Daig ko pa ang kabastusan nina Tito. yung malake dyoga?” Napalunok si Lorna. Isa lang ang masasabi ko sa patakarang iyon. “Yun hong maganda. Tatlo ang sekretarya ni Dali. “Mula ho nang dumating kayo. “Si Tess ho. si Maritess. Nagsindi ako ng sigarilyo. Wala siyang ibang hangad kundi ang umalis na ako‟t pumunta sa dapat kong puntahan. yung babaeng payat na walang boobs at namumutok at nagmamantika ang mukha sa dami ng umusbong na acne at taghiyawat.” hirit ko. at kahit alam kong si Tess ang tumawag. Yung isa. si Tess na seksi.” “Sinong sekretarya?” tanong ko. Unfair daw sa mga hindi naninigarilyo na nasu-suffocate sa usok ng iba. hindi pa rin siya nasasanay sa mga hirit ko kahit mag-lilimang taon na niya akong pinaglilingkuran.” “Sino. tinanong ko pa rin si Lorna para makasiguro at siyempre. Vic and Joey ng Eat Bulaga kapag kinukulit nila ang mga seksing dancer na umiindak-indak habang naghohost sila ng Eat Bulaga. hinihintay na ho kayo ni Mr. kasalanan „yon ng mga magulang nilang hikain na . may memo na dumating galing sa Personnel Department. Dali. dalawa sa sekretarya ni Dali ang may pangalang Tess.” “Sinong Tess. yung isa naman.” pakli niya. “Boss. Wala akong pakialam sa hika ng iba. para makapang-asar. Hanggang ngayon. ipinagbabawal na ang pagyoyosi sa loob ng building.

Kapag talagang pinilit nila „ko. parang pinapak ng sanlibong manyak. Binuksan niya ang drawer niya at hinugot ang isang folder. Sa buong kasaysayan ng kumpanya. Mawawalan sila ng mahusay na engineer. Kunwa‟y may hinahanap siyang file. “Lorna. mag-re-resign ako. Sa halip na gumanda ang hitsura mo.53 ipinamana sa kanila ang mga personal nilang mga sakit na nakalkal din nila sa kanilang mga nuno. mas kilala sa tawag na Tony. Hindi ako naging manager para pagsabihan ng kung sinong unggoy sa Personnel na hindi ako puwedeng manigarilyo sa loob ng building. Gagawin niya ang lahat ng pagkukunwari para lang huwag ko siyang mapagbalingan. Umupo ako sa isang kanto ng mesa ni Lorna habang ninanamnam ang sigarilyo.” “Bakit. yung bigla ka na lang mapapalunok kahit tuyong-tuyo ang bibig mo. Mawawalan sila ng mahusay na manager. Ngayong ito ay nasa pamumuno na si Engr. Lagi siyang tensyonado lalo na kapag ganitong hindi ako nagsasalita ng tungkol sa trabaho. ah. hindi kaya nasobrahan ng kapal ng lipstick mo?” “Hindi nama ho makapal. . Antonio de Guzman.” Kitang-kita ko ang pagtaas-baba ng lalamunan niya. Bakit hindi ho ba bagay sa akin?” “Hindi. Galing pa ho ito sa Hongkong. ngayon lang nagkaroon ng kaayusan ang Database Department. ah. Tingnan mo nga iyang labi mo. Kapansin-pansin ang biglang pagtuwid ng upo ni Lorna.” “Makapal. nagmukha kang pokpok na walang pera. boss? Maganda naman ho itong lipstick ko. Ang hirap siguro ng ganoon.

Kitang-kita ko ang biglang pag-alis ng tensyon ni Lorna. hindi ito nagpapakopya sa mga exams. Alam na rin ni Lorna ang gagawin ko. Sarili lang niya ang iniisip niya. Doon ko pinapatay ang yosi kapag sa labas ako ng opisina ko naninigarilyo. Nakasakay ko sa elevator si Dante. Isa siya sa mga kinamumuhian ko sa department. Siya rin „yong tipo ng taong sumisipsip sa mga propesor. patay agad ang baga dahil may tubig sa loob. noong estudyante pa lang itong hindot na ito. inilagay ko sa loob ng flower vase ni Lorna. Tumayo na ako‟t humakbang papalayo. Sigurado ko. inalis na niya ang mga bulaklak na laman ng flower vase para bigyang daan ang upos ko. Ang mga tulad ni Dante ang nagpapayaman sa mga doktor na ang espesyalisasyon ay liposuction. kalimitang umookupa ng magagandang apartment. . yung isa kong supervisor sa Database. Hindi ako kumibo. ang sipsipin ang mga ekstrang taba ng mga propesyunal na hindi nagbabanat ng buto at maya‟t maya ay kumakain sa mga matapobreng mga café at fastfoods. Pero sa kabila nito. madalas sa labas sila kumakain. humihimod sa tumbong ng mga dekano at walang ibang pinangarap kundi ang maging corporate kupal kapag nakapagtapos na siya sa kolehiyo.54 Nang maubos ang yosi. Nang makita niyang nauupos na ang yosi. Pupunta raw siya sa Accounting Department. Pupunta ako sa office ni Dali. ang mga katulad ni Dante. Sa flower vase. wala kasing ash tray sa mesa ni Lorna. Nakakapagtaka. Siya yung tipo ng taong “may matayog na ambisyon”. mayroong kusina na kumpleto sa kasangkapan.

55 Una‟y tamad silang magluto. Pangalawa, gusto nilang makipagtsikahan sa mga tulad nilang gago na kumakain din sa mga matapobreng kainan. Pero hindi lahat ng katulad ni Dante ay nagpapasipsip ng taba. Marami din sa kanila ang malalaki ang mga katawan, produkto ng mga work-out gym at pagkaing pang-diyeta na kadalasa‟y lasang diyaryong ibinabad sa tubig. Paghinto ng elevator sa third floor, lumabas na ako. Ni hindi ko narinig yung pahabol na sabi ni Dante. Pinipigilan ko ang sarili ko, Lunes ng umaga at sobrang init na ng ulo ko. Baka kung ano pa ang masabi ko kay Dante, makatanggap uli ako ng memo. Pagpasok ko sa foyer ng opisina ni Dali, medyo nabawasan ang init ng ulo ko. Wala ang dalawang sekretarya, malamang ay inutusan ni Dali. Si Tess lang ang naroon. Nakatuwad siya, may hinahalungkat na file sa pinakailalim na drawer ng filing cabinet. Tuloy tuloy ako sa pintuan ng opisina ni Dali. Nang mapadaan ako sa nakatuwad na si Tess, tinapik ko siya sa puwet. Narito na pala ang buong cast ng show, naisip ko nang makita ko ang mga tao sa loob ng opisina ni Dali. Naroon si Oscar Letigio, boss ko. Naroon ang head ng Personnel. Naroon din ang ilang abugado mula sa legal department. May ilang mga taga-Claims, mga mukhang pamilyar sa akin. Naroon din yung isang sekretarya ni Dali, yung matighiyawat, nakaupo sa isang gilid, may hawak na bolpen at steno pad. “Good morning, Tony,” bati ni Dali. “Good morning,” sagot ko. Nagpasukan kami sa maliit na conference room sa loob ng opisina ni Dali. Inumpisahan ang paglilitis.

56

“Tony, siguro naman, I assume na nabasa mo na ang memo, kaya alam mo na ang agenda natin ngayon,” bungad ni Dali. “Yes sir. Ang hindi ko lang alam, may jury palang magsasakdal sa „kin.” Nagtawanan ang iba sa sinabi ko. Puke ng ina n‟yo, sa loob-loob ko. Pare-pareho lang naman tayong nagsisikap para ma-promote at madagdagan ang sahod nang may panustos tayo sa kanya-kanyang bisyo. Kung umasta ang mga buwakanang inang mga ito, akala mo, wala silang katarantaduhang ginagawa. At least ako, walang inililihim. Alam ng lahat ang mga kabulastugan ko. “Before anything else, gusto kong ipaalam sa iyo na this is an informal talk,” dagdag ni Dali. “There‟s no need to become too professional. Afterall, we‟re one big happy family here.” Tarandtado! Hindi ko kayo kapamilya. At ano‟ng informal talk ang pinagsasasabi mo? Bakit kaharap ang mga manager ng Computer Department? Bakit kinukuha ni Maritess “No Boobs” Garcia ang minutes nitong meeting? “Hindi namin alam kung ano ang mayroon sa iyo. Sa totoo lang, ngayon lang naging maayos ang Database Department. Dati, sala-salabat ang mga records. Hindi magkasundo ang Database at Claims. Sabi ng Claims, walang record ang ilang claimants. But when you came, things started to become good. In fact, it‟s a lot better this time. Tingnan mo na lang ang efficiency ng Claims. Dumarami ang clients natin, umaasenso ang kumpanya. And for that, we are very proud of you. I think Atty. Matias of the Legal Department will take it from here.”

57 LEGAL DEPARTMENT: May mga empleyadong nagsampa ng kaso laban sa kumpanya. Isinampa sa Department of Labor. Mabuti na lang, itinimbre sa „tin nung contact natin doon. Nakausap na iyong mga nagsampa ng kaso. Napakiusapan ni Oscar. Ikaw ang tinuturo nila. I hate to say this but they said, masyado raw bastos ang pakikitungo mo sa kanila. Matagal ka na raw nilang inerereklamo kay Oscar kaya lang wala daw aksyon. Dahil doon, inireklamo nila ang buong kumpanya. Tony, you‟re bringing all of us down. CLAIMS: Kapag may mga inquiries ang claimants, madaling naipoprocess. Thanks for a good database systems. Kaya lang, marami ring reklamo sa iyo ang mga empleyado ng Claims. There are times that nababarado rin ang inquiries. Well, that‟s part of the system. At least, madaling nasosolusyunan. Ang problema, may mga ugly remarks ka daw sa tuwing may clerk na pupunta sa office mo for signature. I‟ll give you an incident. Last week lang, may clerk na galing sa office mo, bumalik sa Claims, umiiyak. Inisulto mo raw siya. Tinanong mo raw siya kung gusto niyang kumain ng lollipop. Habang nagtatanong ka raw, nakasapo ang kamay mo sa ano mo. Sa testes. OSCAR: Same with Romy. Yung mga clerk na pumupunta sa department mo. Ayaw na raw nilang pumasok sa office mo. Iniiwan na lang sa secretary mo ang mga documents for signature. Kaya

58 lang, kung minsan, kahit highly confidential ang mga dokumento, iniiwan na lang nila sa desk ni Lorna kahit wala siya doon. CLAIMS: ’d rather…. *%$#@! DALI: Tony, ϕ ϕ  ϕ ϕ  ϕ◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ ϕ
 άӂ℥ ∰ ♂ ╳women’s◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ άӂ℥ ♂♂♂∰ ♂  ϕ ╳even ϕ  άӂ℥ ∰ ♂!in our modern times………

Sa ilalim ng mesa, kubli sa paningin ng mga nakapalibot, nakakuyom ang mga kamao ko. Ginugunita ko ang mga panahong inaagrabyado ako ng lipunan. Itong mga taong ito, itong mga ito, ito ang mga nagpapakasarap sa gitna ng taggutom ng mahihirap. Itong mga taong ito na kailangan pang magpasipsip ng taba para lang magkahugis ang mga katawang binundat sa kakakain ng mga pagkaing mga mahihirap din ang siyang lumilikha. Itong mga taong ito na sinusunog ang kilay sa tennis at golf, mga sports na ang layuni‟y hindi palakasan kundi pasosyalan at pagandahan ng kotse. At sa kanilang mga salu-salo, salusalong puno ng plastikan at pagkukunwari, sa kanilang mga halakhakan at pagandahan ng mga asawa, sa kanilang mga batuhan ng paniniwala, mga prinsipyo, na ang tanging nangingibabaw ay hungkag na ligaya, iisa ang nagbibigay ng direksyon, at ito‟y ang kulay ng pera at amoy ng capital. Kilala ko ang mga taong ito. Sila ang noong maliit pa ako‟y baka nagbato sa akin ng barya. Sila ang mga taong matataas, sa kanilang mga palasyo‟y bingi sila sa mga iyakan sa paligid. Sarado ang kanilang mga bintana sa hiyaw ng mga nagugutom sa kalye. Pinid ang kanilang mga pinto at hindi handang

” Kawawa naman ang mga hindot na ito. “Are you with us. dumeretso ako sa opisina ko.59 tumanggap ng aarugaing maysakit. . Pina-cancell ko ang lahat ng appointments ko. Welcome to the 21st century. Mr. ha. Kailangan nating maging politically correct in these modern times. Pull yourself together. Makikita n‟yo. At pag-alis ko. Wake up! Punyeta! Tang ina nilang lahat. this is for your own good. Bago pa „ko magtrabaho rito. guguho kayong parang lumang bahay na pinagpag ng malakas na lindol. sana hindi n‟yo na lang ako binigyan ng trabaho. mawawala na „ko rito. Ilang panahon na lang.” “Sama ka sa aming mag-golf sa Sunday. Pasensyahan na lang. so far?” “Tony. ngunit laging handa kung tulad nila ring nakaaangat ang ibig tumuloy.walang kamalay-malay na sa nalalapit na panahon ay sasabog silang parang bulkan. Pero huwag kayong mag-alala. alam ko na kung pa‟no kayo sisirain. Ganoon pala. Kung ganoon palang mas mahalaga pa sa inyo ang mga pipitsuging mga babaeng clerk na karamihan ay ampapangit din naman. You are under a lot of stress lately. Ini-lock ko ang pinto. Antonio de Guzman. Pagkatapos ng paglilitis. Tang-ina nila.

Basta. nagpaalam na magmamasahe raw sa amerkanong kaibigan ng tatay ni Toto. Pero ang tarantado. Hindi na lang ako kumibo sa mga pasaring ni inay dahil baka humaba lang. Ang putang ina. hinihintay ang pagdating ng kanyang bunso. ayaw pa rin ni Dinong lumubay sa kasasama kay Toto. dumudugo ang wetpaks ni kupal. hindi makaupo ng maayos. kasama ang mga regular niyang katomaan. Ang inay. si Malou. . Tang inang bugaw na tatay. kailangan daw ng masahe. Dapat daw na mahiya ako kay Dino dahil ako ang mas matanda pero mukhang mas masipag si Dino sa akin. nakatanghod sa bintana. kalaro niya. Hindi ko alam kung bakit hanggang ngayon. binubugaw ang mga anak. Itong si Dino. nagpagamit pala sa kanong bakla na kakilala noong tatay ng kalaro niya.60 Dino Si Dino. Madalas kong pagsabihan iyang si Dino na huwag magsasama kay Toto dahil alam ng buong looban ang raket ng tatay ni niya. Heto na nga ba ang sinasabi ko. Puta. Ako. Ang panganay niya. sa tuwing madaraan ako kina Aling Esper. wala lang talaga akong magawa. ma-lalake o babae. Puta. duda na talaga ko. Akala mo kung gaano nila ka-kailangan ang pera. Kapag ganitong lumalalim na ang gabi at wala pa ang kanyang bunso. trese anyos nang unang biyakin ng kung sinong kostumer. naroon. umuwi ng bahay kagabi. kung ibenta ang anak niya. na ayon sa kanya‟y may pasalubong raw sa kanyang pansit. ganoon na lang. Ngayon. sa kabila ng mga pananakot ko sa kanya. Tinanong kaagad ni inay kung ano‟ng klaseng masahe. Alas diyes na ng gabi wala pa rin si Dino. Iyun nga.

alam na niya rin ang iskor kung bakit ganoon ang kilos ni Dino. inay. eh. Kinabahan si inay. anak. may itatagal ang inay. kung paano siya lumuhod muna. Tama ang inay. nay. inay? Para ka namang engot. anak? May masakit ba sa iyo?” Hindi ko na matiis ang naririnig ko. nagpakantot iyan sa puwet. ang sinumang makipagtalo sa kanya‟y baka hindi niya tantanan magdamag.” Iika-ikang pumasok si Dino sa kuwarto. saka unti-unting inilapat ang tiyan sa banig. Ang kuwarto‟y isang bahagi ng bahay na natatakpan ng isang manipis na kurtina. Siguro. nay. Mag-aalas-dose nang dumating si Dino. hawak niya sa kaliwang kamay ang isang marusing na supot ng pansit. Pagsaluhan ninyo ni kuya. Kung sa bungangaan. saka padapang pumlasta sa banig.61 malamang sa hindi. Tumayo ako‟t pumasok sa kuwarto. Pagod lang ho ako. ikaw na bata ka.” sagot ni Dino. “Dino. bakit ngayon ka lang?” tanong ni inay.” “Ano ba ang pinaggagawa mo doon sa bahay ng kano?” “Nagmasahe po. Ang kanang kamay niya‟y nakaalalay sa dingding nang pumasok siya ng bahay. “Matagal ho kaming nagmasahe ni Toto. may masakit ba sa iyo?” “Wala ho. “Susme.” “Eh bakit tila pagod na pagod ka. kaya‟t kitang kita namin ni inay ang tila hirap na hirap na kilos ni Dino. “Ano ka ba. “Kumain ka na ba?” “Oho. Heto‟ng pansit. Alam mo namang kaya masakit ang katawan ng gagong iyan. eh. Doon sa .

Nakahain doon ang pansit na dala ni Dino. Bago pa man ako makalabas ay nakahawak na sa braso ko.” Pagkasabi nito‟y hinablot ko ang salawal ni Dino. At si inay.” sagot ko. Nagsuot ako ng kamiseta. walang sinumang puwedeng umagrabyado o bumastos sa kanya hanggat buhay pa ako. sa lahat ng ayoko. Puta. Sa malas. yung inaagrabyado ang pamilya ko. Nilukot ni inay ang t-shirt kong kasalukuyan ko pa lang kinukumpleto ang hulog sa utol ni Boyet. Nakita namin ang pag-agos ng dugo mula sa puwet ni Dino pagapang sa hita. walang makakagalaw sa kanya dito sa looban nang hindi tumitikim sa mga dila ng kamao ko. Huwag niya lang hayaang maubos ang pasensya ko sa kanya. namumuro na sa akin iyang putang inang buwayang iyan. “Maniningil ng pautang. at idinikit ito sa pinanggagalingan ng dugo. Lumabas ako ng kuwarto at sumuba sa sahig. Maliksi si inay. Maya-mayay narinig ko silang nag-iiyakan sa kuwarto. At lumabas ng pinto. Iyang si Almang paybsiks. t-shirt ko pa ang nadampot. Kay Dino. ganoon din ang pagpapahalaga ko sa pamilya ko. “Saan ka pupunta?” tanong niya.62 amerikanong pinagmamalaki ni Toto na mabait daw at lagi siyang binibigyan ng pera. . Kumuha si inay ng kamiseta sa karton na pinaglalagyan namin ng mga damit. Kung gaano ko pahalagahan ang sarili ko. kahit kupal na kapatid at madalas akong kontrahin.

Hindi magiging mapayapa ang pagtulog ko sa gabi kung hindi ko maipaghihiganti ang sinapit ni Dino. hindot ka.” Lumabas ako ng bahay. Sana. parang bale wala lang sa inyo. Dapat makaganti. Sinasabi ko sa iyo. Wala akong nakita kahit isa sa mga kabatak ko. masalubong ko kahit isa sa mga may atraso sa akin. huwag kang gagawa ng gulo. madadagdagan pa ang gastusin natin. . kapatid ko.” “Hindi sa ganoon. Lalo na iyong ganitong klaseng galit na bunga ng pagkaagrabyado at walang katiyakan kung paano makakaganti. Putang inang mga kano iyan. Mahirap talagang magpahupa ng galit. Sana masalubong ko si Mutya. Tony. Sana magkaroon bigla ng riot dito sa looban. Para naman magkaroon ako ng dahilan para manuntok.” “Nay. Nanginginig ang posporong hawak ko habang nagsisindi ako ng sigarilyo. wala akong ipangpa-pyansa sa iyo kapag nakulong ka.” “Putsa namang buhay. binibiktima.63 “Tony. ang bunso n‟yo. Hamo nang lumamig muna ang sitwasyon bago tayo umaksyon. Ang sa akin lang. Pumunta ako sa tindahan at bumili ng sigarilyo. Naglakad ako papunta sa may labasan. ipinagdarasal ko na sana‟y may biglang maghuramentado dito sa lugar namin. ha. Mga batang walang kamalay-malay. Kapag ganitong mainit ang ulo ko. ang sitwasyon. „to! Tang ina nakita n‟yo na ngang ginahasa sa puwet iyang anak n‟yo. Ako ang kuya niyan at dapat lang na harapin ko kung sino mang hudas ang gumawa niyan kay Dino. baka may gawin kang masama. inabuso. Sana mayroong maghuramentado.

lamog na ang mga katawan at kung mag-isip. Putang ina. kapag bumabalik na sila. bumubuga ng dugo. Kalimitan. malulutong na dadaaning mapupunta sa bulsa ng mga sugarol at lasenggong magulang. yung mga nanay dito sa looban. Napakabait nga ni kupal. para nang matanda. At si Domeng. parang nawawala ang espiritu ng pagkabata. Yung mga batang looban na binugaw ng mga nanay o tatay nila. Para bang tumatanda na lang bigla. parang si Dino. hindi ko mapapalampas ang ginawa ng amerikanong iyon kay Dino. siguro‟y ang daming batang umiyak ng ihi at sumuka ng tae at ang mga puwet nila. namimigay ng kendi. Higit kanino man. Tanginang Toto iyan. nakatira sa isang subdibisyon na puwedeng lakarin mula sa looban. . Malamang na nandoon si Max. nang umuwi si Domeng na tatay ni Toto. siguro‟y panahon na para turuan siya ng leksyon. Minsan. mga sampu hanggang trese ang edad ng mga bata. At lalong tang ina yung erpat niya. At ang kapalit.64 Nang maubos ang sigarilyo ay binagtas ko ang daan papunta sa bilyaran. isinasama ni Domeng sa bahay nung kano. kailanman. Yung putang inang kano. pero pagbalik nila. Doon sa bahay na iyon. si Max ang maaasahan ko sa mga ganitong pagkakataon. may kasamang kano. Tanginang kano iyan. Mula noon. isinasama ang mga anak nilang lalake sa bahay nina Domeng. Panay ang bigay ng barya sa mga bata habang umiinom sila ni Domeng sa bahay nila.

napagtripan daw ng mga addict. yung pinaniniwalaan talaga ng nakararami. . binugbog at halos malumpo daw ang kawawang si Domeng. Pero ang tunay na balitang-looban. Ang sabi sa imbestigasyon ng mga pulis. robbery ang motibo. ang tunay na nagyari kay Domeng ay hindi napagtripan ng mga addict kung hindi kinulata ng isang addict. makalipas ang isang buwan. Ang sabi sa balitang looban na ikinukuwento ng mga taga-looban sa mga taga-labas. At hindi halos malumpo kundi talagang nilumpo si Domeng at siguradong hindi na siya makakalakad at hindi na maigagalaw ang kalahati ng katawan. natagpuang patay sa labas ng isang beerhouse. Malamang na hindi na ito makalakad pang muli. Tinangay ang pitaka ng kano at ang relos nitong mamahalin. Ang kano.65 Isang linggo ang lumipas. Masuwerte nga kung maigalaw pa nito ang kalahati ng katawan. yung ikinukuwento nila hindi sa mga taga-labas kung hindi sa kapwa nila taga-looban. si Domeng naospital.

Nanatili siya sa kanyang pagkakaluhod. . „Di niya pansin ang naghalu-halong amoy ng mga nakikiusyosong mga tao. laman at dugo. Lumuhod siya at hinipo ang noo‟y malamig nang hita ng bangkay. Marahil ay sinundo sa talipapa ng mga taong nakasaksi sa aksidente.66 Adbentyurs ni Almang Paybsiks Inilathala sa Makakating Dila. ay nagmistulang salbabidang butas at walang hangin. naisip niya. Ang mukha ng kanyang ama. Ang lansa ng dugo at lamang nakabilad ay nanunuot sa kanyang ilong ngunit ito man ay hindi niya iniinda. Marahil ang pinag-iba lang ay ang pagkakapilipit ng isang hita nito. ng kanyang mabait na ama. ng kanyang guwapong ama. Dumating na pala ang kanyang ina. „Di niya alintana ang anasan ng mga taong nakapaligid sa kanyang nilalangaw na ama. Maya-maya‟y pumailanlang ang malakas na iyak. Malilikot na Taliba. na parang mekanikong kinukumpuni ang ilalim ng sasakyan. ang opisyal na arawang pahayagan sa looban Matagal bago rumehistro sa utak niya ang mga pangyayari. Nakahiga sa pagitan ng unahan at hulihang gulong ng bus ang kanyang ama. na para bang ang tinitingnan niya‟y hindi isang tao kundi isang kakaibang uri ng insektong noon lang niya nakita. nagmistulang tuod sa harap ng isang malaking trahedya. Nakamata siya sa bangkay ng kanyang ama. Nakapaligid sa basag nitong ulo ang pira-pirasong utak. Walang kibo. Pinagmasdan ni Alma ang lahat nang ito. Nangingintab sa tama ng araw ang basag nitong bungo. Dumako ang paningin niya sa mukha nito at saglit na natigilan siya sa namasdan.

ang kinakasama ng kanyang ina. Panghihinayang dahil sampung taon lamang niyang nakapiling ang kanyang mabait na ama. Natuto na siya sa karanasan. Marahan siyang tumayo at pinagmasdan ang mga taong nakapaligid. sabay subsob at yakap sa ngayo‟y nanlalamig nang bangkay. Natural. Nagpamanhid sa binti niya ang pagluhod. Namataan niya ang isang batang pinaglalaruan ang hulihang gulong ng yupiyuping bisikleta ng kanyang ama. Ngayo‟y may bago siyang “ama-amahan”.” hiyaw ng kanyang ina. Nang minsang umalis siya nang hindi tinitiyak kung luto na ang kanin.67 “Ilyong! Ilyoooong!. nakatikim siya ng malalakas na palo sa puwit at mahahapding kirot sa singit mula kay Artemio. Marahang dumaloy ang luha sa magkabila niyang pisngi. At ang sampung taon nilang pagsasama‟y „di na muling madadagdagan. lagi namang huli kung magsidating ang mga pulis. Wala pa ring dumarating na pulis. naisip niya. Tiniyak niya munang inin na ang sinaing bago siya bumaba ng hagdan at lumabas sa tarangkahan. na parang anak na lang si Artemio ng kanyang ina. Tatlong taon na ang lumikdaw mula nang maaksidente ang kanyang ama. Pinaiikot-ito ng pinaiikot. Noong umpisa‟y naiilang siya dahil sa laki ng agwat ng edad ng kanyang ina at ni Artemio. parang kuryenteng dumaloy sa buong katawan niya ang panghihinayang. At minsan na siya nitong pinasok sa silid habang . At bigla. Sabi ng kanyang ina‟y ituring niya raw si Artemio bilang pangalawang ama. Naiilang din siya dahil pakiramdam niya‟y iba ang mga titig sa kanya ni Artemio. ang kanyang amain.

Wala naman talagang malaking usapin kung iisiping si Artemio ay kinakasama ng kanyang ina. Ngayo‟y tiniyak muna ni Alma na inin na ang sinaing. At hindi rin usapin kung pumasok ito ng kuwarto habang siya‟y nagbibihis.68 nagbibihis siya. Na para bang hindi nabuyangyang sa malalaking mata ng kanyang amain ang mga pinakatatagu-tagong bahagi ng katawan niya. . Minsan nga‟y nangyaring nahilaw ang kanin. sa pagitan ng pagpapalit ng ilaw ng trapiko. Gusto niyang tumili noon ngunit biglang nagsalita si Artemio. Umiiyak siya. At bago pa man siya makabuwelo para umilag sa mga susunod na hampas ay naramdaman na niya ang mga daliri ni Artemio sa kanyang singit at kinukurot siya doon. Nang umuwi si Alma noong gabing iyon ay bigla na lang siyang pinaghahampas ng walis tambo ni Artemio. Nagtatanong na para bang wala naman talagang nangyari. na kung minsa‟y lumilihis ng bahagya at napupunta sa hindi nito dapat puntahan. Hindi niya naiiintindihan kung bakit siya pinapalo. Ang mayroon lang ay isang bitin ng lumang kurtina na itinakip sa isang kanto para magsilbing bihisan. Nagalit ito nang matikman ang kanin. na nitong huli‟y napapansin niyang dumadalas. Bandang huli‟y natanggap na niya ang mga pangyayari. Kipkip niya sa isang kamay ang kung ilang buhol ng sampaguita na ilalako sa kalsada. Umuwi si Artemio galing sa trabaho nito sa konstruksyon bandang hapon. Pagkuwa‟y bumaba na siya ng hagdan. tinatanong kung nasaan ang suklay. Lalo pa nitong nilakasan ang bawat hambalos at lalo pang dumalas ang pagkurot sa kanyang singit. Ni hindi na ito nagtanong sa kanya. dahil wala naman talagang silid sa parisukat nilang pamamahay. Ngunit ang mga hikbi niya‟y tila nagdudulot ng tuwa sa kanyang amain.

Mas bata sa kanya ng dalawang taon. kailangan niyang pasukin ang anumang hanapbuhay na kaya niya. Si Nona naman na dati nilang kasama ay isa nang sertipikadong puta. alam mo na ba nangyari kay Omar?” humihingal na tanong ni Gina. “Hindi. Noong una‟y nagalit ang kanyang ina. Ang katunayan. Sa sampaguita ay nakakamahigit sitenta pesos siya sa maghapon. karamihan sa mga kalaro niya sa looban ay nananahi na ng mga damit-pambata sa pabrika ni Mr. Isang pangkaraniwan nang trahedya sa lansangan ang masagasaan ng sasakyan. ang mayroon nang matatag na hanapbuhay. Kung tutuusin ay dapat nang tumigil sa pagbebenta ng kalamansi ang kanyang ina sa talipapa. Si Omar ay isa sa mga kasundo niya sa lansangan. gumagala sa gabi. Nakakahiya naman sa kanyang amain kung siya‟y hindi magbibigay ng pera sa bahay. si Alma ay dalaga na. Siya na lang sa mga kababata niya ang nagtitinda ng sampaguita. Ayon kay Artemio maraming mga kasing-edad niya. Bakit daw pinili pa niyang magtinda ng sampaguita sa kalsada gayong delikado ang ganitong uri ng hanapbuhay. Nagugunita nito ang nangyari sa kanyang ama. Ngunit sa paris niyang wala naman talagang mapagpipilian. “Alma.” sagot niya. pagtitinda na ng sampaguita ang kanyang pinagkakaabalahan. Si Gina. Mabait ito at hindi nang-aagaw ng kostumer.69 Mula nang mamatay ang kanyang ama. “Alma!” Napalingon siya sa tunog ng kanyang pangalan. Tulad niya ring tindera ng sampaguita. Iyon ay dahil siya. Sa tagal na nilang nagtitinda ng . trese anyos. Tiu. Napag-isip-isip rin ni Alma ang ganito. ayos lang para makapag-ambag siya ng mga gastusin sa bahay.

Dinukot niya sa bulsa ang panyolitong marumi at isininga ang mga hinanakit. “Putsa. Ayaw niyang magpatalo sa lungkot at baka malasin ang negosyo niya sa maghapon. Sumabog ang utak. Mula nang umalis ang kanyang ina tatlong taon na ang nakararaan at hindi na muling nagpakita ay nasanay na siya sa mg pagmamalupit ni Artemio. upo muna tayo dun sa lilim. Pipi ang ulo. Kawawa naman. Humihingal pa rin si Gina. Si Omar ay hindi tulad ng ibang mahilig mang-agaw ng puwesto. “Punyeta! Alma!” Nakaupo siya sa bangkito sa labas ng kanilang dampa. kung nandito ka lang kanina. Hinintay niyang makalmante ito at saka muling tinanong.70 sampaguita ay may kanya-kanya na sila ng puwesto sa kalsada. Sanay na siya sa mga hirit ni Artemio. o kaya nama‟y isang bigwas sa sikmura. Naupo siya sa gilid ng daanan ng mga tao. “Tara. Ngunit kaya niyang tiisin lahat ng ito. Alam niyang ang magiging kapalit ng hindi niya dagliang pagtalima ay isang sampal sa pisngi o isang tadyak sa binti. Pinigil niya ang pagbugso ng lungkot.” aya niya sa kaibigan. . Narinig niya ang sigaw ni Artemio ngunit hindi siya tuminag sa pagkakaupo. napipi ang ulo. Tangna. nalililiman ng matayog na gusali. “Nasagasaan ng bus si Omar. Gina. nakita mo sana si Omar.” Hindi pa rin siya umiimik. Parang „yung nangyari sa tatay mo.” Hindi umimik si Alma.

wala ang kanyang ina. dumating si Artemio. hinalay siya ni Artemio. “Putang ina! Kanina pa „ko tawag ng tawag sa‟yo. “Tang inang buhay „to! Alma. Gusto niyang lumaya sa mga pasakit. Kahit wala itong iniwang sulat. minahal niya si Artemio. Noong gabing iyon. Ni hindi sumagi sa isip niya na malamang ang kanyang ina ay naningil ng mga pautang o kaya‟y dumilihensya ng ulam. humahalinghing siya sa sarap. Hinanap nito ang kanyang ina. Noong gabing iyon. Na ito‟y hindi na muling babalik para saluhin ang lahat ng mga suntok ni Artemio. “Punyeta! Almaaaa!” Naputol ang kanyang pagmumuni-muni nang sumungaw ang mukha ni Artemio sa pintuan.71 Sa edad niyang disi-otso anyos. Na ang ina niya‟y gustong pagsikapan na magpanday ng bagong buhay nang siya lang. lasing na lasing. Go. pera o kung anupaman. sa tingin niya‟y naranasan na niya ang lahat ng pasakit. pumarine ka nga!” Isang hapong umuwi siya galing sa patahian ni Mr. Hindi mo „ko alila!” “Ah ganoon?” . lintik ka!” “Bakit ba?” “Ano‟ng bakit? Bakit walang sinaing?” “Ay puta! Magsaing ka kung gusto mong lumamon. Kinagabihan noon. Sinabi niya kay Artemio na lumayas na ang kanyang ina. Noong gabing iyon. Gusto niyang tikman ang buhay. alam na niya na ang ina niya‟y hindi na muling babalik.

Hindi pa man siya tapos ay nakaalis na si Artemio. may bahid pa ng bahaw at tutong ang puwitan nito. binomba ang tangke ng gaas. Kinuha niya ang lata ng biskwit na lalagyan ng bigas at sinalinan ang maruming kaldero. . laman tiyan din ang bahaw at tutong sa puwitan nito.72 Pagkasabi nito‟y pumanaog si Artemio sa hagdan at hinablot ang kanyang buhok. Bumalik ito bandang hatinggabi at sila‟y nagtalik. Kinuha niya ang kaldero. “Putang ina kang babae ka! Ako pa ang uutusan mong magsaing!” Hindi siya kumibo. Kinaladkad siya nito papasok ng bahay at pinagtatadyakan siya sa sikmura. Pagkatapos nito‟y hinubad ni Artemio ang kanyang sinturon at hinagupit siya nang hinagupit sa binti. Hindi na niya hinugasan ang kaldero. Tumayo siya‟t tinungo ang kalan. sinabawan ng tubig na inigib sa poso at isinalang sa kalan. Sayang. sinindihan ng posporo.

ang paghahanap ng bahay na matitirhan ay isang simpleng gawain. Sa pagitan ng dikit-dikit na mga pamantasan ay mga patsi-patsing mga kuwarto na pinapaupahan sa mga estudyante. namataan niya ang isang karatulang nakatapal sa pader: WANTED MALE BOARDERS THIS WAY. Inumpisahang suyurin ni Tony ang mga paupahang kuwarto sa may University Belt.73 Kasera Taliwas sa sinasabi ng iba.Sa tabi ng isang umuusok at mataong karinderya. Kinakailangang mayroon na antimanong hulog kahit isang buwan lang. Alas-singko ng umaga. Isa nang malaking ginhawa ang mga paupahang kuwartong ito. Bukod sa mura ang singil kung ikukumpara sa ibang mga paupahan. bahay. kung sakaling hindi makapagbayad sa oras ang uupa. nakakalat sa buong Maynila. kuwarto o bedspace na uupahan. Ang mga may-ari ng mga naturang paupahan ay kalimitang naghihintay ng mga masisilong kasera. LOOK 4 JHUNZ . Karamihan sa mga paupahan ay hindi pumapayag na walang depositong ilalagak ang uupa. Maraming naghambalang na mga paupahang bahay o kuwarto. Kailangan ni Tony ng apartment. Kailangan ng mga may-ari ng seguro. Ang kanilang mga pamantasang pinapasukan ay nalalakad lang mula sa kanilang tinitirhan. Ang mahirap sa pangangasera ay ang perang ipambabayad. naghihintay na matirhan. papalapit sa kanilang mga lunggang pinapaupahan. malaking tipid pa sa pamasahe ng mga estudyante.

ang mga tanawing tulad ng daan-daang uod na naggagapangan sa nabubulok na mga basurang nakatambak sa gilid ng daanan ay isang pangkaraniwang tanawin. may bahagya lang na pinagkaiba: WANTED MALE BOARDERS COME IN INZIDE. Ang pinagtatapalan ng karatula ay isang yerong kalawangin na sa wangis ay matagal nang nadestino sa iba‟t ibang gamit. nasa sentro ng Quezon City. May kamahalan ang upa ngunit sa laki ng kanyang sahod ay hindi niya inda. Ginamit na . Minsan na itong ginawang bubong.74 Pinasok niya ang makipot na daanan na tinuturo ng karatula. Sa may pagliko niya sa kanan ay muling bumungad sa kanyang paningin ang karatulang tulad ng kanyang namataan sa labasan. Ang kanal sa gawing kanan ay umaapaw na‟t ang burak nito‟y umaagos sa daanan. bakat sa isang gawi ang marka ng gomang gulong na karaniwang ginagamit na pangdagan ng plastik na siyang ipinapatong sa atip upang ipangdepensa sa mga tulo ng ulan. Hindi na niya rin iniinda ang mga tanawing sa iba ay nakakasuka. Para sa kanya. Bale-wala kay Tony kung amoy kanal man o amoy pabango ang uupahan niyang bahay. May nakuha na siyang magandang apartment. LOOK 4 JHUNZ KNAKC FIRST B-4 YUO ENTER Hindi malaman ni Tony kung saan kakatok. wala talaga siyang balak na tumira rito. Ang pang-amoy niya‟y malaon nang pinamanhid ng lansa at panghi ng looban. ni hindi makakaapekto sa kanyang gana sa pagkain kahit kumain siya sa tabi ng inuuuod na basura. At isa pa.

Sa bawat tuktok ng kanyang kamao sa kalawanging yero ay nagkakalaglagan sa lupa ang pira-pirasong mga kalawang na nakakapit. Dahil hindi niya makita ang pinto.75 rin itong kulahan.” Akmang isasara na ng lalaking payat ang yerong pinto ngunit pinigilan ni Tony ng kanyang binti ang pagsara ng kalawanging yerong pintuan. Epekto ng mahabang panahong pakikipag-jamming sa shabu. ang aga-aga nambubulahaw ka. Ang yerong kanyang kinakatok. “Ano ba?— ” . Iyon pala ang pinto. “Tao po!” “Sandali lang!” tinig mula sa loob. at sa mga butas nitong tila tama ng pako ay mamamalas ang ilang hibla ng sinulid na malamang ay mula sa mga damit na ikinula rito. Tumambad sa kanyang paningin ang isang lalaking payat at animo sa tuko ang malalaki at dilat na mga mata.” “Nabasa ko ang karatula sa labasan. bakat ang mga mantsa ng sabong panlaba sa isa nitong panig. na siya ring pinagtatapalan ng karatula ay dagling bumukas. “Ano‟ng kailangan mo? Tangna. Umuuga ang yero sa bawat tama ng kanyang nakakuyom na kamao. bakat ang mga tama ng martilyo na siyang pinangpitpit. “Tao po!” Nilakasan niya ang katok. Malamang ay pinitpit na rin ito‟t ginawang alulod. naisip ni Tony. Gusto kong umupa ng kuwarto. kinatok na lang ni Tony ang karatula mismo.” “Bumalik ka na lang maya-maya.

Nilakihan nito ang awang ng pinto at sinenyasan si Tony na pumasok. .” Hindi sumagot ang lalake. “Kaya nga inagahan ko ang punta rito.” “Heto. malambot.” sagot ng lalake. Uupa ka ba kamo?” “Oo. de-kutson. Gusto kong makita ang kuwarto. Ito‟y nang maibili niya ng bagong katre ang kanyang ina. Mahigit dalawampung taon nilang pinakinabangan ang papag. mga lumang diyaryo‟t komiks. at nakakalat sa paligid ang mga maruruming damit. Saksi ito sa „di mabilang nilang pagdurusa. sabay muwestra ng mga bisig sa palibot ng kabahayan. Nagulat ang lalake. Sa isang tabi ay papag na sa malas ay dapat nang gawaran ng loyalty award sa haba ng panahon ng pagseserbisyo nito. “Ikaw ba si Jhunz?” tanong ni Tony. lupa ang sahig.76 Hinawakan ni Tony ang buhok ng kanyang kausap at iniumpog ito ng malakas sa yerong pintuan. “Pare. Pasensya ka na kung naabala ko ang tulog mo. Hindi ito nakapagsalita. “Ako nga. Isang entresuwelong kuwadrado. malayo pa ang inuuwian ko.” paliwanag ni Tony. Pansamantala lang. Naalala niyang bigla ang kanilang papag sa looban. Ilang sandali itong nakatitig lang sa kanya. mga pinagkainan. Ang totoo‟y may panghihinayang na gumuhit sa kanyang isip nang baklasin ito ng kanyang kapatid upang gawing panggatong. kahit lakaran ng elepante‟t sagasaan ng pison ay hindi pa rin mawawarak. Sinalubong si Tony ng magkakahalong amoy ng panghi at bantot nang pumasok siya sa loob ng kabahayan. at ayon sa patalastas. mga tatlo o apat na buwan.

.” “Papaano kung gustong sumulat sa akin ng mga magulang ko?” “Walang problema. kukunin ko na. wala pa. Hindi pa kasi nagbubukas ang klase. parang bahay ng daga ito. rehistrado itong boarding house ko. Napansin niya na sa isang sulok ay may kurtinang sako. Inalok niya ang kanyang kausap. kailangan niya lang ay bagsakan ng sulat. Kailangan niyang ilinaw ito kay Jhunz. bakasyon pa. ah.77 “Ito? Putsa. ipinapasok ko ang mga iyon kapag nadadagdagan ang umuupa.” Saglit na nag-isip si Tony. Alam ito ng mga kartero. humugot ng isa at sinindihan. Kumuha ito ng tatlong stick. wala siyang balak na tirhan ang bahay. “Sige.” “Bale ilan ba kami rito kung saka-sakali?” “Kasya ang sampung katao rito. Sino ba ang mga makakasama ko rito?” “Sa ngayon. Tumambad sa kanya ang isang inidorong barado. Dinukot niya ang kaha ng sigarilyo sa kanyang bulsa. Yung mga papag na nakasandal nang patagilid sa labas. Pero sa pasukan.” Iginala ni Tony ang kanyang paningin sa loob ng bahay. mapupuno ito. sinusulatan ng mga magulang nila. Yung mga estudyanteng umuupa rito. Tamang-tama ang dating mo. May kaselanan ang sobreng inaasahan niyang matanggap.” “Kaya nga mura ang upa rito dahil hindi lang „to parang bahay ng daga. Talagang bahay ng daga ito. ang isa ay isinubo sa nangingitim na labi at ang dalawa ay inipit sa magkabila nitong tainga. Tutal. Nilapitan niya ito at hinawi ang nakabalabal na sako.

Tiniyempuhan niyang sa iba nakatingin si Jhunz at saka niya ito hinataw ng kahoy sa ulo. Naghuhumiyaw sa sakit si Jhunz. Muling iwinasiwas ni Tony ang hawak na kahoy. Nilapitan siya ni Tony at iwinasiwas ang dos por dos. Napaigkas ito sa tindi ng sakit na dumapo sa katawan. Kung apat na buwan ka lang dito. . Impit na hiyaw ang isinagot sa kanya ni Jhunz. na naging sanhi ng paglipad ng ilan nitong mga ngipin na nagtalbugan sa lupa. nahagip ang tadyang ni Jhunz. Ibinaba ni Tony ang tangang kahoy. puwede nang nine hundred ang ibigay mo sa akin. napaluhod ito sa lupa sapo ang tadyang. isang buwan na advance. “Mura lang ang upa rito. Nanginginig na tumayo si Jhunz habang sapo ng isang kamay ang putok sa kanyang bumbunan. May gripo sa isang gilid ngunit walang tubig na tumagas nang buksan niya ito. Dalawang buwan ang deposito. Hinampas ni Tony sa tiyan si Jhunz at tuluyan na itong napahiga at lumupasay sa lupang ngayo‟y nagpuputik na sa sinispsip na dugo.” Dinampot ni Tony ang kaputol na dos por dos na nakakalat sa sahig. Kumalat ang dugo sa lupang sahig. “Huwag kang maingay. Nang umangat ang mukha ni Jhunz ay sinalubong niya ito ng malakas na tadyak.78 Lumulutang sa kulay kapeng tubig ang ilang piraso ng duming malamang ay nanggaling kay Jhunz. papatayin kita.” banta ni Tony. Tatlong daan sa isang buwan. Bale siyam na raan ang paunang bayad. para wala na tayong pag-uusapan. Tinamaan si Jhunz sa likod.

Pero may darating na sulat dito para akin. “Kunin mo na ang lahat ng gusto mong nakawin.” “At ano naman ang mananakaw ko dito sa bahay mo? Yung inidoro mong punung-puno ng tae? Yang papag mong puro surot?” “Ano‟ng kailangan mo?” “Makinig kang mabuti.” Iniabot ni Tony kay Jhunz ang kapirasong papel.” sagot ni Tony. ibig sabihin. Makipagtulungan ka sa amin para hindi ka madamay. itabi mo. “Meron kaming operasyon dito sa lugar na ito. Huwag mong bubuksan. Sosolohin ko ang buong bahay. Maliwanag ba?” Muling tumango si Jhunz. Kapag dumating ang sobre. Maawa ka na sa kin. Minsan ko lang ito sasabihin at gusto kong nagkakaintindihan tayo.” Marahang tumango si Jhunz.79 “Ano‟ng kailangan mo sa akin?” pagmamakaawa ni Jhunz. “Sino ka?” tanong ni Jhunz. kinasusulatan ng numero ng kanyang cellphone. Huwag mo na lang akong saktan. Ahente ako ng NBI. hindi ka na magpapatira ng iba rito hanggat inuupahan ko ito. “Uupahan ko itong bahay mo. May nag-tip sa amin na dito raw ang bagsakan ng shabu na nanggagaling sa China. “Hindi ako titira dito.” “Ano ba ang maitutulong ko?” . “Ako si John Lucero. Tawagan mo ako sa number na ito.

Patay kang bata ka kapag nagkataon. Iba-iba kasi ang tumitira rito taon-taon. baka isalvage na lang kita. “Sa iyo na iyan. kasi sampu ang kasya rito. Tapos. Kahit kanino. sa tatlong daan na lang ang isa. Baka ang iba pa. kapag nabulilyaso ang operasyon namin. Kapag kumalat ang kuwento.” Inalalayan ni Tony sa pagtayo si Jhunz.” “Akala ko ba. mag-rereport sa akin ang mga tauhan ko. Kaya huwag kang magkakamali ng kilos. tsip. huwag kang magkukuwento kahit kanino tungkol sa kung sino ang umuupa rito. Baka sa inis ko. nakainuman mo na. Nasasalubong mo araw-araw pero hindi mo alam. at pagkuwa‟y inabutan ito ng sampung malulutong na tig-iisang libo. Ang ilan sa kanila. Marami akong mga tauhan na nakakalat dito. huwag kang magkukuwento. Maliwanag ba?” Sunod-sunod na tango ang tugon ni Jhunz. matatagal nang nakatira rito. . ikaw ang unang-unang reresbakan ko. Buti kung ikulong kita. may operasyon kayo rito?” “Mayroon. Kahit sa mga pulis. Kung tutuusin. Para sa pag-upa ko rito. Kulang ho kasi itong ibinigay n‟yo. Sanay na iyon dito sa boarding house ko. Kung sosolohin n‟yo ho kasi itong bahay. malaki na iyan dahil hindi naman ako titira rito.” “Hindi ba magtataka iyon kapag nakitang hindi pamilyar ang pangalan na tinutukoy ng address?” “Hindi.80 “Una. gagawin ko lang bagsakan ng sulat.” “Eh. “Kakilala mo ba ang karterong naghahatid ng mga sulat dito ?” “Kakilala ko. Isang pagkakamali mo lang.

81 dalawang buwan na deposito. isang buwan na advance… tapos maselan ho iyong sa inyo dahil kanyo. Nakita niya ang anunsyo ng isang paupahang apartment sa Munitinlupa.” Dagling lumabas ng pinto si Tony at mabilis na naglakad sa makipot na eskinita. marami akong tauhan na nakakalat dito. huwag na lang tayo sa City Hall. huwag mong bubuksan. at kuwarto. Pinara niya ang naparaang taksi at matapos sabihin sa truper kung saan siya pupunta. Pagdating niya sa may labasan ay pumihit siya‟t hinarap si Jhunz. Tinunghayan niya ang Classified Ads at naghanap ng mga anunsyo tungkol sa mga bakanteng bahay. Wala siyang pakialam sa mga ulo ng balita. humakbang papalabas ng yerong pinto. eh alam n‟yo namang puro addict ang nakatira dito sa gawi namin. eh. tsip. Para sa akin yun . komportable siyang sumandal sa malambot na sandalan at binuklat ang bagong peryodiko. “Huwag mong iwawala yang number na ibinigay ko sa iyo. Sa Muntinlupa na lang. papunta sa labasan. 2 bedrooms.” . operasyong anti-droga. “Mama. Puwede mo kong puntahan sa opisina. kayo ho ba ang nakapangalan sa sulat na darating?” “Natural. Mabibilang n‟yo nga sa daliri ang tulad kong ni hindi pa nakakatikim ng droga kahit minsan. Magpakabait ka.” “Saka na tayo mag-usap kapag tapos na ang operasyon namin. Itabi mo ang sulat. Huminto siya sa gilid na kalsada upang bumili ng bagong diyaryo.” Tumalikod na si Tony.” “Eh. Alalahanin mo. apartment.

” “No problem. Malayo ho kasi iyon at matrapik ang dadaanan natin.” wika nito. Matapos niyang ibigay sa tsuper ang eksaktong address ng paupahang apartment sa Muntinlupa.” sagot ni Tony. . ipinikit niya ang kanyang mga mata at mabilis na naidlip. “baka ho puwedeng dagdagan n‟yo na lang ng kaunti ang bayad. “Boss.82 Napatingin sa kanya ang tsuper.

. Nagtataka siya kung bakit hindi niya ito naisip noon pa. sana lalake ngayon. Lahi nila talaga ang mag-anak ng puro babae. Hinding-hindi magkakaanak ng lalake ang misis ko. Matagal na niyang pinapangarap na sana‟y magkaroon siya ng anak na lalaki. nang sa gayon ay mayroon siyang mapagpasahan ng kanyang mga natatanging kaalaman sa pagiging pulis. sinusubok kung hanggang saan tatagal ang kanyang pasensya. Nabuntis ang kanyang kumare. Ito ang madalas niyang panalangin sa tuwing rarampa sa delivery room ang kanyang maybahay. nagbunga ang kanyang kapusukan. Ang asawa nito‟y kasamang pumalaot ng isang malaking lantsang pampangisda. Makalipas ang dalawang buwan ng pakikipagsiping sa kanyang kapitbahay at kumareng si Maricar. ang pag-aasam ni Sgt. sinubok niyang ipunla ang kanyang semilya sa sinapupunan ng iba.83 Sgt. Matapos ang siyam na beses niyang pagparoo‟t parito sa delivery room. Pepper na magkaroon ng anak na lalake ay unti-unti nang nakukulapulan ng panimdim. Pepper. Ngunit tila talagang sinasabik siya ng tadhana. Pepper May malaking problema si Sgt. Ngunit ang pagbubuntis nito‟y nagluwal ng isang malaking suliranin. na hindi na nakabalik sa daungan. Tangan ang kanyang bagong tuklas na teorya. Diyos ko. Si Maricar ay dalawang taon nang byuda. Isang teorya ang kumislap sa isip niya. na walang ibiniyaya sa kanya maliban sa siyam na malulusog na babaeng anak.

Alam ni Maricar na anumang paliwanag niya ay hindi niya mapapapayag si Donato na ipalaglag ang bata. Hindi maaaring hindi pansinin ng mga makakating dila sa looban ang kanyang kalagayan. Abot hanggang tainga ang ngiti nito nang samahan siyang magpa-check-up. ang kanyang dalawang anak. ang tatay ng kanilang mga kababata. Paano niya sasabihin sa mga ito na ang kanilang ninong. panay ang arumba ng lambing ni Donato. At sa kadahilanang ang dalawang anak ay matindi ang pagmamahal sa kanilang yumaong ama. ang siguro‟y kaisa-isang natitirang matinong pulis sa buong bansa. ang kumpare‟t matalik na kaibigan ng kanilang ama. Naisipan na lang ni Maricar na ipalaglag ang bata. Labag man sa kanyang kalooban. . Matagal na nitong pangarap na magkaroon ng anak na lalake. Kailangan niyang isakripisyo ang kanyang dinadala. Walang lihim na hindi nabubunyag pagdating sa mga ganitong usapin. Sasabihin na lang niya kay Donato na siya‟y nahulog sa hagdan at nakunan. mahihirapan si Maricar na ipaunawa sa mga ito kung bakit siya biglang nagbuntis.84 Binatilyo‟t dalagita na ang dalawang anak ni Maricar. ay siyang ama ng kanyang dinadala ngayon. May isip na ang mga ito kung kaya‟t madali nilang malalaman ang kundisyon ng kanilang ina. Bahala na. kailangan niyang gawin iyon. At mula nang mabuntis siya. Bahala na. Isa pang malaking suliranin ay ang mga tao sa looban. Alang-alang sa kanyang natitirang pamilya.

Naramdaman kong tumatagas ang dugo galing sa ano ko…” Nagpainom pa siya sa presinto. Ang mga mata niya‟y nakapikit. “…hindi ko pa alam noon. siya at ang mga kasamahan niya. Napansin ko na lang noong tumayo ako‟t pumunta sa kusina. Sa labis na galak. tungo ang ulo habang pinakikinggan ang paliwanag ni Maricar. Naisip niyang wala nang gaganda pa sa pangalang Donato kung kayat binalak niyang gawing junior ang kanyang dapat sana‟y magiging anak. tumuloy sila sa isang department store at namili ng mga kagamitan. Donato Cruz. Namumuti ang mga buto niya sa kamay sa mahigpit na pagkakakuyom ng kanyang mga palad. walang reaksyon sa mga sinabi ni Maricar. natapilok ako…” Mabilis na nagdaraan sa kanyang gunita ang pamimili nila ni Maricar ng mga gamit na pambata. “Kanginang pagbaba ko sa hagdan. “…natumba ko.85 Si Sgt. ang isa sa mga natitirang matitinong pulis sa bansa. Pagkuwa‟y dahan-dahan siyang tumayo at nagsalita. Tuwang-tuwa rin ang kanyang mga kasamahan sa mabuting kapalarang sinapit niya. Noong galing sila sa clinic. Pepper dahil sa kanyang abnormal na obsesyon sa bandang Beatles. bumili siya ng tatlong bote ng Fundador at nilaklak nilang lahat. tuloy tuloy na gumulong pababa ng hagdan…” Nakapag-isip na siya ng magandang pangalan para sa kanyang magiging anak. “Donat? Bakit hindi ka magsalita?” Animo estatwa siyang nakaupo sa sofa. . na mas kilala sa looban sa bansag na Sgt. ay nakaupo sa sofa. Malakas ang kutob niyang lalake ang magiging anak nila ni Maricar.

Sa mahigit tatlumpung . Donato Cruz.86 “Mare. Patawarin sana „ko ni pare. Hindi siya makapaniwala sa sinasabi ng kanyang maybahay. Tulog na ang kanyang asawa at ang kanilang siyam na mga anak na babae. sa harap ng telebisyon. Nato. Sa labis na kalasingan noong nagdaang gabi. matapang sa larangan ng labanan.” “Ha? Naloloka ka na ba? Marami akong trabaho sa presinto. kinuha sa pagkakasabit sa dingding ang isang lumang gitara. Kumuha siya ng malamig na serbesa sa refrigerator. Pepper. sa pagpapabalik-balik niya sa refrigerator. Pepper ang kusina pagdating niya sa kanilang bahay. Para sa kanya ang pagliban sa pagpasok ay isang mabigat na kasalanan. “Anon‟ng oras na?” pupungas-pungas na tanong niya sa kanyang asawa. isa sa mga natitirang matitinong pulis.” Si Sgt. Tinungo ni Sgt. “Huwag ka na munang pumasok ngayon. at umawit. kilala sa tawag na Sgt. namumukod tanging mataas ang dignidad sa loob ng lipunang ang moralidad ay kasamang gumuho ng mga pangako ng pamahalaang bulok hanggang kaibuturan. nalasing siya‟t doon na nakatulog sa sofa.” Ito ang isa pang magandang katangian ni Sgt. ay umuwing bigo na tulad ng isang sundalong matapos isalang ang sarili sa di mabilang na mga labanan sa malalayong bayan sa loob ng mahabang panahon ay umuwi at ang kasabika‟y napawi nang hindi siya mapagsino ng kanyang sariling pamilya. kalimutan na natin ang lahat ng namagitan sa atin. Pepper. Tinungo niya ang sala. Binuksan niya ito‟t tinungga ang laman. Ginising siya nito.

Hindi makapaniwala si Sgt. Isang pangyayaring hindi maaaring magkatotoo.” pagpupumilit ng kanyang maybahay. Gusto ko sanang magsimba. Ang kanyang junior ang magiging tagapagtanggol ng kanyang mga kapatid na babae. Pepper kung matutuwa o malulungkot sa ibinalita ng kanyang asawa. Sasamahan na lang kita sa Baclaran. Maring.. magbihis ka na. May Junior na ako. Nabuo sa isip niya ang maraming mga plano. gagawin niya. “Samahan mo na lang ako sa Baclaran. Kanina pa niya tinatapik ang kanyang pisngi sa paniniguradong ang nagyari ay totoo at hindi isang panaginip. bakit mo naman naisipang magsimba sa Baclaran.” “Nagpa-check-up ako sa clinic kahapon.” Hndi alam ni Sgt. “Sige. Iniisip na niyang ang pagkakaanak niya ng lalake kay Maring ay parang paghahanap ng karayom sa isang balumbon ng dayami. makapagpasalamat sa Diyos. Pepper na lalake ang anak nila ni Maring. Saka. Isasama niya ang kanyang anak kung ito‟y malaki-laki na sa mga outing nila ng kanyang mga kasamahang pulis. “Tigilan mo „ko. . Nato. Kung maaari lang sanang pumasok kahit pista opisyal. Ngunit heto siya‟t pinanonood ang natutulog na sanggol.” Lalake. kapag inaagrabyado ang mga ito ng mga lalake. Kailangan kong pumasok. Tuturuan niya itong humawak ng baril. hindi naman Miyerkules ngayon. Buntis ako.87 taon niyang pagseserbisyo ay hindi siya nakaliban ng pagpasok. Pihadong babae na naman ang magiging anak nito.

Ang mga pasaring ay nakakarating sa tainga ni Sgt. Alam niya na pinagtatawanan siya sa buong looban. huwag naman po sana.88 Masayang masaya si Sgt. Ngunit ang isang kinse anyos ay hindi na maaaring ituring na bata. syoke. Pepper. Kaya na nitong pag-ibahin ang tama at mali. Alam na nito ang mga katangiang inaasahan sa kanya. Ngayon ay may malaking problema si Sgt. At dito nag-uumpisa ang malaking problema ni Sgt. Pepper noong mga panahong iyon. Kapansinpansin ang hinhin ng kanyang anak. Pepper. Noong umpisa‟y hindi iniinda ni Sgt. Natural lang sa bata ang maimpluwensyahan ng mga nakatatanda. Sa garapalang katawagan ay bakla. ay may tikwas sa kalingkingan. Si Don-don. Diyos ko. Ngunit kung talagang hindi ukol ay sadyang hindi bubukol. Naisip niyang kaya medyo pinong kumilos ang kanyang anak ay dahil ang lagi nitong kasa-kasama ay ang kanyang ina at siyam na kapatid na babae. babaeng may lawit. bakal. Noong mga panahong iyon ay wala siyang malaking problema. Pepper. Huwag na sanang lumampas pa roon. bading. ay kapapansinan ng kakaibang kilos. May sarili na itong pag-iisip. Hindi bale nang mahinhin. ang kaisa-isang anak na lalaki ni Sgt. basta‟t hanggang hinhin na lang. ang kanyang junior. Sadyang nagbabago ang panahon. Pepper. Ngunit buo pa rin ang kanyang tiwala na . Pepper. May kakayanan na itong gumampan ng mga bagay na naaayon sa kanya‟y tama. sa edad nitong kinse anyos. Sa looban ay matagal nang kalat ang balitang si Don-don. at pokpok na walang hiyas.

Pepper sa mga alingasngasan ng mga tao. . Ayaw maniwala ni Sgt. at sa pagkakaalam niya. Hindi maaaring maging bakla ang kanyang anak dahil wala ito sa kanilang lahi. kahit ang hatid nito‟y isang malaking problema. wala rin ito sa lahi ng asawa niyang si Maring.89 ang Maykapal ay hindi nagbibiro nang ganoon.

Sa looban lang. isa akong marangal na tao. tanggapin ko ang bawat tagay na ialok sa akin ng mga dinadaanan ko. Mahirap namang tanggpin ang iba at tanggihan ang ilan. colt. umaalis ako sa amin. Halo-halo pa. red horse na may halong gin. mayroon kang pinakikisamahan at mayroong hindi. Ni hindi sumasagi sa isip ko na isa akong hamak na taga-looban. sa mga araw na walang lakad. mga alas-onse. ang tingin ko sa sarili ko. Darating ako sa UP. colt na may . tanduay (sa tapat nina Mang Berto). kung saan-saan pa ako napapadaan. inaabot ako ng mahigit isang oras bago makalabas sa labasan at makapara ng dyip. kailangan daanan ko lahat. lambanog (kina Ranie). May gin (sa may tindahan ni Aling Goring). medyo lango na ko sa dami ng nainom. sa eskuwela o sa kung anumang pinagkakakitaan ko.90 Campus coño Sa mga araw na walang pasok. pumupunta ako sa UP. Gusto kong nalalanghap ang amoy ng intelektuwalismo. Kailangan. tanduay-coke (sa umpukan ng mga barkada ng kapatid ni Ranie. Kaya madalas. isang katsokaran ko sa looban). Para bang kapag nasa UP ako. At hindi lang basta marami. Karaniwan. ang mga pambatong basketball player ng lugar namin). Pero kaya matagal akong dumarating. Sa dami ba naman ng naghambalang na mga nag-iinuman. na araw-araw na lang ay namumrublema sa pera. Masamang ugali iyon para sa mga beteranong tomador ng looban. Baka isipin pa. pagdating ko sa UP. Hindi naman ganoong kalayo ang UP sa amin. mga alas nuwebe ng umaga. red horse. Isang sakay lang. beer-gin (sa umpukan nina Jojo.

Tamang-tama para sa mga tulad kong isang kahig isang tuka. Kahit walang pasok. Hindot. beer na beer. Noon kasi. Ang mga estudyante. beer grande. Nakakatawa na nakakaasar. nagbabandila ng nasyonalismo. buro. ang tingin ko sa UP. Nakakatawa ulit. Mabuti pa ang mga pribadong eskuwelahan. maluluma ang pagtataas ng presyo ng gasolina. kalderetang nakaw. akala yata ng mga taga-UP. may mga bonus pang ilang hitit ng marijuana. Inuumpisahan ko ang ronda sa shopping center. Tumitingin din ako ng mga tinitindang mga kamiseta na may mga tatak ng UP. Bukod dito. kendi. iisipin mong humahabol ito sa mga pribadong eskuwelahan ng Maynila. assorted nuts. sili. mah ling. gold eagle beer. Tumitingin-tingin ako ng mga magazine at librong segunda mano. bakit ko ba nagustuhan ang UP. Hihiritan pa ng mga islogan tulad ng: Malayang kasipan sa malayang pamantasan. makatao. tokwa. Pero ang UP. corned beef. mararangal ang mga tao sa UP. Hindi saklaw ng pagkasakim ng komersyo. adobo isaw. adobong sitaw. bopis.91 halong gin. Ang lahat ng kamisetang ito. at marami pang iba. Dapat palitan ng mas tamang islogan: Maperang kaisipan sa mayamang pamantasan. ang akala ko noon. simbolo ng kalayaan ang Obalation. maprinsipyo. hindi nakikipagkompromiso sa mga . Ngayon. marami pa ring tao sa UP. Puta. makabayan. sibuyas. isang marangal na eskuwelahan. sa laki ba naman ng tuition fee sa UP. hindi na nagkukunwaring makamasa. ang taas naman ng matrikula. may mga pautot pang mga pa-isko-iskolar ng bayan. at kung minsan. menudo. cornbits. tuba. manila beer. Nakakatawa. napapag-isip-isip ko. habang sa background ay may larawan ni Oblation. Bukod pa sa iba‟t ibang pulutan tulad ng mani. Garapalan ang takbo ng metro ng kahera taon-taon.

Kalimitan. Mapa-UP ka o La Salle o Ateneo o San Beda o kahit PSBA. madidiskubre nilang ang kanilang debosyon sa buhay ay wala sa pagtuturo. hindi iyong mga kaklase ko. Education. Karamihan ng mga nakakasama ko sa inuman. iyong mas “madali” at kayang arukin ng kanilang mga utak. Kaya ang mga nakakasama ko. . Matapos ang ilang semestre. Lilipat ngayon sila ng Library Science o Community Development o Social Work. Mga mag-aaral na matapos maglaspag ng maraming pera sa paglalayag sa iba‟t ibang departamento ng pamantasan ay magkukumahog na magtapos na lang ng kahit anong kurso. tatadtarin ka ng mga bayarin. Karaniwang nag-uumpisa sila sa mahihirap na kurso tulad ng Engineering o kaya‟y Physics. hindi sila mahilig sa toma. kahit lihis sa kanilang mga hilig. ambabata. Mahirap sakyan ang mga trip sa buhay. ang nililipatan. Lilipat ngayon sila ng kurso. Ang mga kaklase ko kasi. at matapos maranasang lumagpak sa ilang subjects.92 tabinging pananaw at kairalan ng lipunan. Mga estudyanteng sa UP na yata tinubuan ng balbas. isinusuka ng iba‟t ibang department. May mga kabatak ako roon . Itong mga department na ito ang tambakan ng mga bobo. nakikita kong wala rin palang pinagkaiba. matatanggap na nila ang katotohanan na hindi sila para sa mga ganoong “kabibigat” na kurso. tumutuloy ako sa Narra Residence Hall. Matapos ang ilang semestre. Saka. Pag nagsawa na ko sa shopping center (dahil talaga namang nakakasawa ang tumingin ng mga itinitinda sa estante kahit wala namang pambili at ang buong layunin lang ay mangulit ng mga tindera). Sila yung palipat-lipat ng kurso. mga paris ko ring “matatanda” na. Pero ngayong narito na ko. kung ilang taon nang nag-aaral pero wala pa ring tinatapos na kurso. Mga nakakasama sa mga inuman.

Habang papalabas ako ng shopping center. narinig ko ang kuwentuhan ng isang grupo ng mga estudyante. naroon ang lahat ng bisyo. Sampung taon na siya sa UP. sisipain ka na sa UP. okey to. naglakad ako papunta sa sunken garden. bawal ang lumampas ng kung ilang taon sa nakatakdang panahong gugugulin sa pagtatapos ng kurso. Tinungga ko. Nagpunta nga ako roon. Sa mga butas ng bakod dumadaan kapag umuuwi sa gabi. May . sabi ko sa sarili ko. para hindi mapansin ng tagabantay. Minsan. pumunta kaya ako? Siguro naman. pag hindi pa rin natatapos ang kursong kinukuha. lumipat ka na ng ibang eskuwelahan. isang pusher at trenta anyos na second year student ng Communitiy Development. Napag-isip-isip ko. May pinasok silang kuwarto. Ang dinig ko. Para naman mabigyan ng puwang ang mga mas matitino at mayayamang estudyante. May inuman daw. Sa UP kasi.93 Sa Narra. Mga kung ilang ulit nang nag-first year. pagkatapos kong takawin ang mga mata ko sa mga tinda sa shopping center. matitino ang mga nasa Narra. Nungka. maraming mga gurang na estudyante roon. Sinalubong ako ng amoy ng damo. May nag-abot sa akin ng tagay. bahala ka na sa buhay mo. may birthday daw ang isang taga-roon. nang pumunta ako sa UP. Pasok din ako. Ang ibig sabihin. Mayroon lang allowance na kung ilang taon. papunta sila ng Narra. Akala ng pamantasan. Katakot-takot na palusot na ang ginawa niya para hindi tamaan ng maximum residency. Marami ring mga hindi talaga doon nakarehistro pero doon nakatira. Sa Narra ko nakilala si Roman. Puta. may kakilala ako roon kahit isa. Sinundan ko ang grupo ng mga estudyante.

Nang mabato ko sa inuman. Andaming mga magsyotang magkakalingkis. Sa Baguio. Nang tingnan ko ang nagbigay. napapaunlad ng mga magsasaka ang plantasyon dahil hindi sila pinapakialaman ng gobyerno. Siya si Roman. Ang lakas ng tama. sabi ng mga kakilala ko. Saka. sa tanglaw ng buwan. may sindi. sabay abot sa akin ng isang joint. paborable sa damo. nakita ko ang sarili ko. puro patago ang pagtatanim. nababato rin daw siya. Sinindihan namin doon ang joint na galing kay Roman. Sabi niya.94 nag-abot sa akin ng chongki. Sabi ko. “Mas masarap magpahangin kung mayron nito.” sabi niya. Tinanong niya ako kung saan ang punta ko. sa Sunken Garden. magpapahangin. ang isa raw joint ng chongki doon katumbas ng limang joint ng chongki rito sa Maynila. Si Roman ang sagisag ng lipunang naliligaw. mataba ang lupa. madilim na. lalong tumitingkad ang pagkilala ko sa sarili ko. Kapag tiningnan mo sa malayo. sa mga kuwentuhan namin ni Roman. parang mga umpok-umpok na tae ng kalabaw. Hindi kagaya dito. Kaya huwag mo nang itanong kung saan ako umiiskor. hinitit ko. doon. malamig ang klima. pampawala ng amats. lumabas ako. Habang lumalalim ang gabi. “Saan ka umiiskor nito?” tanong ko habang sa mga daliri ko‟y inaayos ko ang pagkakabilot sa joint. Matagal ko nang gawain iyan. Doon kasi.” Pagdating namin sa Sunken. parang galing Baguio. “Pusher ako rito. Nakikita ko sa mga nag-usli niyang panga ang kalbaryong . Kasunod ko siya. Sa pagkatao niya‟y nasasalamin ko ang “kaunlarang” narating ng sangkatauhan.

may mabigat na dahilan kung bakit hindi siya nakapagtapos kaagad. . Kailangang sustenahan ang karamdaman ng nanay ni Roman. Tumayo ako‟t sinundan siya. May mabigat na dahilan kung bakit siya nagtutulak ng damo. kahit asin na ang namamahay sa pantog nito. Malamang. ninanamnam ko ang damong inutang ko kay Roman. Medyo yumuko ako para hindi niya ako mapagsino. ang pumupunta lang sa Lagoon. Bigla ang pag-akyat ng dugo ko sa ulo. nakakatulong ng bahagya sa mga magulang niya. nakita ko si Wayne. Hindi ko siya hinuhusgahang masamang anak o bulakbulero o kung anupaman. kahit gusto nang magretiro sa pinapasukang pabrika ng patis. sa paunti-unting pagtutulak ng damo. Mas masahol pa nga siguro dahil ang nanay niya. Noong oras na iyon. Tuloy-tuloy si Wayne sa paglalakad. sige pa rin ang paghahanapbuhay. Ang putang ina. isang kahig isang tuka rin si Roman. Lumiko siya pagdating sa UP Lagoon. Saka ang alam ko. Medyo nagdududa ako sa lakad ni kupal. Bihira ang pumupunta roon para tumambay lang dahil maraming lamok doon. wala nang bukambibig kundi kapintasan sa mga Pilipino. Nakita ko siyang papalabas ng Registrar. yung kaklase kong Amerikano. may sakit at ang tatay niya. kung bakit siya nagpalipat-lipat ng kurso. Si Roman.95 pinapasan ko. nakaupo ako sa Sunken Garden. iyong may mga syotang kaakbay saka yung mga may balak gawing labag sa batas at moralidad ng lipunan tulad ng paghitit ng damo at pagbabasa ng porno. Sa isa sa mga ronda ko sa UP. Tulad ko.

“Oh. Hindi ako mapapakali. Sa anyo. mukhang magasing imported. Ang unang rumehistro sa utak ko ay mga bata. nang lumitaw ang kamay niya. Nasa likod na niya ako. Mga batang binibiktima ng mga putanginang pedophile na karamiha‟y mga Amerikano. Gugulatin ko si kupal. man?” tanong ko. may nakataas ang paa.96 Nakita kong umupo si Wayne sa damuhan at may kinuha sa bag niya. hindi pa rin niya alam. Lumuwa ang mata ko nang makita ko ang magasin na binabasa ni Wayne. May mga nakatuwad. Napalatak ako sa asar at labis na pandidiri dito sa putang inang kaklse kong Amerikano. Naiiisip ko ang mga walang muwang na nene at totoy na gumagala sa lansangan kapag gabi. tangan niya ang isang babasahing may makintab na pabalat.” sabi niya. may nakangiwing hindi malaman kung nasasaktan o nasasarapan. baka hindi ako makatulog kapag hindi ko nalaman kung ano yung binabasa niya. Tahimik akong lumapit. it‟s you. . bakit may magbabasa ng ganoong magasin? Bakit may mga taong ang gusto‟y mga bata? Hindi ko lubos maisip ang dahilan. Napalatak ako hindi pa dahil nagulat ako sa nakita ko. may mga nakaupo. Sa mga pahina ng magasin ay nakalarawan ang iba‟t ibang posisyon ng mga batang nagtatalik. Narinig ni Wayne ang Tsk ko kaya bigla ang pagsara niya ng mga pahina ng magasin at nag-angat ng mukha. Naisip ko. “What are you doing here. Kunwa‟y hindi ko nakita ang binabasa niya. Ang mga edad ay naglalaro sa dose hanggang kinse.

” Kupal! Punyeta ka. Iniisip ko ang tatay kong hindi na muling magpakita nang habulin siya ng taga ng nanay ko. Bad trip. man. Tapos. feeling the grass and everything. A part of my break from the garbage. motherfucker. The feel of grass under my feet and my butt. malayo sa mga naglalampungang mga magsyota. You know that kind of stuff. I just love nature. You should take a break and sit on the grass.” You are reading filth. Iniisip ko ang nanay kong tali sa utang kay Almang Paybsiks. Iniisip ko ang mga raket ko. Habang lumilipas ang amats ng jutes. man. “That‟s good. Well. Bumalik ako sa Sunken Garden. I‟ll see you around then.97 “Oh. Umupo ako sa damuhan. iniisip ko ang ilang taong pag-aaral ko sa UP. I read Hemingway. Stay cool.” “Not really. Nasayang lang ang tinira kong jutes.” Lumakad na ako papalayo. There‟s too much garbage out there.” “I didn‟t know you‟re an environmentalist. iyang magasing hawak-hawak mo‟t dagling isinilid sa bag nang makita mo ko. Steinbeck. man. just some literary stuff.” “Yeah. Anong garbage ang pinagsasasabi mo? Ang totoong garbage. “What are you reading?” “Nothing. Medyo madilim na. I‟m just hangin out. among others. Ulol! Lokohin mo ang lola mong Amerikanong manyak. inisip ko ang mga pangarap ko kapag . hindi ako nakapagtrip ng maayos. I‟m tired of reading engineering journals.

PUTANG INA KA! DARATING ANG ARAW. at habang tinatahi-tahi ko ang mga plano ko sa hinaharap.98 nagtapos na ako sa UP. HUMANDA KA. Hindi ko nahalata ang pamumuo ng luha sa sulok ng mga mata ko. mayroong mga ganoong klase ng estudyante. HUMANDA KA! PUTANG INA MOOOOO! . Dito sa UP. UP NAMING MAHAL. Hanggang sa dumaloy na ito sa mga pisngi ko at mapagtanto kong napakarami ko palang maling akala. sumilip sa utak ko ang kababuyan ni Wayne. Pagkatapos. TITIBAGIN KO ANG OBLATION MONG HINDOT. UP NAMING MAHAL. At kung bakit dito sa UP. Umiyak ako nang umiyak. UP NAMING MAHAL! NABUBULOK KA NA. kung saan ang dapat na maging pangunahing layunin ng mga mag-aaral ay maglingkod sa bayan. SISINGILIN KA NG MGA ESTUDYANTE. sumigaw ako ng paglakas-lakas. bilang kabayaran ng edukasyon nilang piniga sa bulsa ng mga mamamayang walang paltos sa pagbabayad ng buwis.

Ang una‟y noong isama siya ng kanyang commanding officer. at naipaalam sa ilang politiko. Ang kalat-kalat na impormasyon hinggil sa kudeta ay napulot niya kay Capt. upang gumampan sa papel na tsuper at dakilang alalay. Castillo na tulad niya ring isinama lang doon ng isang kung sinong mataas na opisyal. Naipagpatuloy niya ang pagiging sundalo. Ito‟y nadiskubre ng ilang opisyal din ng militar. Ang pinlanong coup ay hindi natuloy. Kailanman. Ang iba pang detalye‟y hindi na niya alam. Nang makarating sa pangulo ng bansa ang plano.99 Sarge Taong 1995 nang sumakay si Ador ng bus papuntang Baguio. at isang masinop na maybahay. sa kanyang palagay. nang dumalo ito sa isang lihim na pagpupulong ng mga may matataas na katungkulan sa hanay ng militar. ito‟y lumikha ng serye ng pagsususpinde sa ilang elemento ng militar. Malaki ang pasasalamat ni Sarge nang siya‟y hindi napasama sa mga nasuspinde. Larawan siya ng isang responsableng ama. Ang pulong ay may kaugnayan sa pagpaplano ng detalye hinggil sa dapat‟ sana‟y ilulunsad na kudeta. ay hindi siya nagkulang sa pagbibigay ng suportang pinansyal at moral . isang maganda babaeng anak. Pangalawang punta na niya iyon ng Baguio. Hindi naputol ang kanyang pinagkakakitaan at tuloy ang pagsuporta niya sa kanyang pamilya na noong panahong iyon ay binubuo ng dalawang nagbibinatang lalakeng anak. Ang papel niya sa naturang lihim na pagpupulong ay maging alalay ng opisyal niyang heneral at hindi upang makilahok sa mga diskusyon.

Tampuhang naging tulay ng nagbabagang galit nang madiskubre ng pamilya ni Sarge na si Ros ay isang lalakeng sundalo. at pagkatapos nito‟y kumakain sila sa labas. Ang komprontasyon ay nagbunga ng tampuhan. Ngunit ang lahat ng ito‟y nagbago. masasamang salita. Ang kanyang mga anak. Ang kanilang padre de pamilya ay may kalaguyong lalake. Ito‟y lumilipad papunta sa mga tenga ng kapitbahay. Ang kanyang pamilya ay karaniwang makikita sa simbahan tuwing Linggo. nakita nitong may pitaka sa bulsa ng pantalong kanyang lalabhan. na natural na maging mas malapit sa kanilang ina dahil ito ang tangi nilang kasama sa mga panahong si Sarge ay nakadestino sa malalayong lugar. . Naisip niyang mabuti na siya‟y lumayo at hayaang lumamig ang mga pangyayari bago bumalik sa kanyang pamilya. at nakita ang sulat na punong-puno ng pagibig. Isang makinilyadong sulat ang nakita ng kanyang maybahay na maingat na nakatiklop at nakasilid sa pitaka ni Sarge. Isang gabing naglalaba sa washing machine ang asawa ni Sarge. ay untiunting nanlamig sa kanya. At di naglaon. at mga kakaibang titig at turing ng mga kapitbahay at malalapit na pamilya ang nagtulak kay Sarge para lumayo. tiningnan ang mga laman. Ito‟y mula nang madiskubre ng kanyang maybahay na si Sarge ay may kalaguyong iba. Ang mga tukso. Itinulak ng kung ano‟ng kuryosidad kaya binulatlat niya ang pitaka. Ang sulat ay galing sa isang nagngangalang Ros. Ang ganitong mga pangyayari ay hindi lumalayo. Ang sa kanila‟y isang maliit ngunit masayang pamilya.100 sa kanyang pamilya. tapunan ng tukso at mapangutyang mga titig ang pamilya ni Sarge.

Ang lungkot sa pagkawaglit ng kanyang pamilya at ang mga bisyo ang nagpabago sa hitsura ni Sarge mula sa matipunong sundalo tungo sa isang yukot na sibilyan na walang inaatupag kundi maglasing at humitit ng marijuana. Kinupkop niya ito sa kanyang bahay at binigyan ng sapat na pera para makapag-aral. nakilala niya si Efren. Sa tingin niya‟y wala nang saysay ang paghahanapbuhay ngayong wala na siyang ibang bubuhayin. bilang pagsuporta sa kapatid. putol na ang ugnayan ni Sarge at ng kanyang pamilya. isang Ifugao na may matayog na ambisyon. . Makalipas ang ilang buwang paglalagalag sa Baguio. Tanging mga sulat at tawagan sa telepono ang nag-uugnay kay Sarge sa kanyang pamilya. Ang perang pinapadala‟y naging regular. hanggang sa tuluyang mahinto. sa probinsya ng kanyang mga biyenan. Sa loob ng tatlong buwan. Hindi na nagreport sa trabaho si Sarge. Nabalitaan niyang ang mga ito ay umuwi sa Zamboanga. Naging kaibigan niya si Efren at nagboluntaryo siyang maging daan sa mga panaginip nito.101 Taong 1995 noon at naisipan ni Sarge na magbakasyon sa serbisyo at pumunta sa Baguio. Mga pag-uusap na nang lumaon ay naging madalang. Ang mga sulat niya‟y hindi na sinasagot ng kanyang maybahay at ng kanyang mga anak. buwanan kung dumating kung kaya‟t si Sarge ay hindi na naghanap ng trabaho at nakuntento na sa paghila-hilata at pagkalkal ng iba‟t ibang bisyo. Ang balitang ito‟y nakarating sa kanyang kapatid na nakatira sa Canada at ito‟y boluntaryong nagpadala ng pera.

Madalas niyang makasama si Tony sa mga beerhouse sa Baguio. isang lugar na anim na oras ang layo mula sa Baguio. na kalimita‟y kanyang ipinamumukha sa tuwing sila‟y kapwa lango sa alak o damo. Tunay niya ngang kasundo si Tony. Ang tangi niya lang alam kay Tony ay ang pagiging engineer nito. Kay Tony ay nakikita niya ang imahen ng kanyang panganay na anak. Hindi malinaw sa kanya kung ano ang pinagkakakitaan ni Tony.102 Ilang taon pa muli ang lumikdaw at nakilala ni Sarge si Tony. Ang hinanakit niya lang dito. Mayaman kung kaya‟t hindi na nagtatrabaho. para lang tingnan kung totoo ang balitang doon daw ay nagkalat ang marijuana. ay ang hindi nito pagkukuwento ng mga karanasan. kanyang kapitbahay. Minsan ay nakarating pa sila ng Sagada. para “kumubra” ng pera. Ang alam niya lang ay lumuluwas ito ng Maynila buwan-buwan. Pagkatapos nito‟y isang buwan na naman silang magtatapon ng pera sa mga beerhouse na nakakalat sa Baguio. . ng kanyang nakaraan.

Bakit siya tinitingnan ni Klara? Nangangahulugan ba ito na si Klara. Kumikinig ang mga tuhod ni Tony sa tuwing magtatagpo ang kanilang mga mata. Halatang ito‟y nakatingin sa kanya. ang umakyat ng ligaw ay isang luhong hindi niya maaaring ipagpauna sa kanyang . na sa kanyang palagay ay siyang pinakamagandang babae sa buong paaralan. Una. Ngunit ang mga balakin ay laging nasasapawan ng mas mabibigat na alalahanin. ay mayroong lihim na pagtingin sa kanya? Hindi nito kayang itago ang lagkit ng mga titig sa tuwing saglit na magtatama ang kanilang mga tingin. nagpapakinig sa kanyang buong katawan. Matagal nang gustong magtapat ni Tony ng kanyang pagsuyo kay Klara. napapansin niya ang kagyat na paglipat ng tingin ni Klara. Umuusbong sa kanyang noo ang gabutil na mga pawis. Sa kanyang dibdib ay kumakalabog ang pintig ng animo daan-daang tambol na walang tigil na humahampas. sa mga sandaling bago lumingon si Klara sa ibang direksyon. sa tulad niyang pinagsasabay ang paghahanapbuhay sa pag-aaral. at biglang ipinapaling sa iba ang mukha sa tuwing siya‟y mapapalingon.103 Klara Sa tuwing dadako ang tingin ni Tony sa may gawing kaliwa ng silid aralan. Ang ganitong pangyayari ay nagdudulot ng kalituhan sa kanyang isip. Animo may kuryenteng tumutulay sa mga titig na nag-uugnay sa kanila. gumuguhit sa kanyang batok ang kilabot na pinapatingkad ng mga butlig-butlig sa kanyang balat na untiunting kumakalat pababa hanggang sa kanyang likod.

na sa tingin niya‟y bunga marahil ng kadahilanang iba ang pananaw ng mga mayayaman sa mga bagay-bagay. inabangan niya ang paglabas ni Klara. Ang kanyang sapatos na Bantex ay malapit nang sumuko sa tadhana at kailangan nang palitan. na karaniwan nang ang . Sinundan niya ito sa may parking lot ng paaralan. malaking palaisipan kay Tony kung bakit si Klarang anak ng mayaman ay nag-aaral sa isang paaralang pampubliko. Itong huli ay isa sa mga pinakaiinda niyang suliranin. Paano siya aakyat ng ligaw ganooong wala naman siya ni polong kupas na maaaring pumasang pamporma. hindi pa man siya sinasagot ni Klara ay kailangan nang indahin ang kanyang panggugol sa tuwing sila‟y kakain sa labas o kaya‟y manonood ng sine.104 mga nakatakdang gawain. hindi niya mapigilan ang sariling humanga kay Klara at mangarap na sana‟y balang-araw. Ngunit anuman ang mga sagka at balakid. Ang totoo. di hamak na mas may sinasabi ang pamilya nina Klara kaysa kanyang pamilya. Wala siyang matinong pantalon na maaaring isuot sa mga disenteng pagtitipon. maging kanya ang babaeng sinisinta. Taliwas sa kanyang inaasahang ang lahat ng mayayaman ay karaniwang suplado‟t suplada. kung saan ito‟y naghihintay ng sundo. Pang-apat. Bakit nagtitiyaga ang mga magulang ni Klara sa isang pipitsuging paaralan gayong kaya naman ng mga itong ipasok si Klara sa mga sikat na eksklusibong paaralan? Ang sagot ay nalaman niya sa mga kuwentu-kuwentuhang ang prinsipal ng kanilang hamak na paaralan ay kumpare‟t kaibigang matalik ng ama ni Klara. Pangatlo. Pangalawa. Isang araw. pihadong pagagalitan siya ng kanyang ina kung ang kanyang i-eentregang pera ay babawasan niya ng pampanood ng sine kung sakaling maging magsyota sila ni Klara.

Sa mga oras na ito‟y silang dalawa lang. ang mapula nitong labi.105 anumang bagay na tamaan ng kanilang paningin ay napangingibabawan ng komersyal na halaga ng mga bagay-bagay. Nag-uusap sila tungkol sa masasayang bagay habang si Klara‟y naghihintay ng kanyang sundo. nagtatalakayan ng mga aralin. ang mga biloy nito sa pisngi. Ang pag-uusap na iyon. ay mamamahay ng maraming taon sa gunita ni Tony. Mula noon. kung puwede lang sanang tumigil na ang pag-inog ng panahon sa mga oras na iyon. nagtatanungan ng mga hindi nila maunawaan sa klase. ang eksenang binigyang kulay ng papalubog na araw at papalamig na simoy ng hangin. mainit ang pagbati sa kanya ni Klara. galing sa opisina nito sa Makati. Kung minsan nama‟y sabay silang nag-aaral ng kanilang mga leksyon at aralin. Maya-maya ay dumarating na ang ina ni Klara. mga aralin. sa may parking lot ng pamantasan. Sa mga pagkakataong ito‟y natititigan niya nang matagal ang mukha ni Klara. Ngunit anumang pangangarap ang gawin nya. mga kasalukuyang leksyong nahihirapang unawain. Naiiisip niya. Ito lang ang pagkakataon na nakakausap niya si Klara ng sarilinan. sakay ng isang magarang kotse. Maiiwan siyang nakatingin sa papalayong kotse. Nagkuwentuhan sila ng mga nangyari sa klase. Ang mga oras na iyon ang pinakamahalaga sa kanyang buong maghapon. ang mga mata nitong nangungusap. napuputol din ang kanilang sarilinan. upang habambuhay na lang silang makapagkuwentuhan. at marami pang iba. inaabangan niya lagi ang oras ng uwian. . Sa mga sandaling iyon ay sisinupin na ni Klara ang kanyang mga libro‟t iba pang gamit at magpapaalam sa kanya.

sa kanilang pagsasarilinan. ah!” “Ano „yon. tinanong ni Klara kung ano nga ba talaga ang nangyari at muntik na siyang masuspinde sa klase. Unahin mo „yang pag-aaral mo. “Hoy. Tony! Puta. “Oo. Ang nagpasuko sa kanyang pangangarap.” sabik na tugon ni Klara. Ang bata-bata mo pa. Tony. nay?” “Ano ba ang problema mo. kanina pa ko tawag nang tawag sa iyo. Madalas siyang punahin ng kanyang ina sa mga oras na natutulala siya habang kumakain o nanonood ng telebisyon. May mga pagkakataong nakatingin siya sa kisame nang matagal.” “Hoy. . Hindi iyang puro kalandian na lang ang inaatupag mo sa eskuwelahan. nay. nay. “Gusto mo ba talagang malaman?” paniniyak niya. bata ka? Bakit palagi kang natutulala?” “Wala ho. at siya ma‟y maghahanda na ring umuwi. Minsan.” “Baka naman totoo yung sinasabi ni Dino na may pinopormahan ka raw sa eskuwelahan?” “Wala ho. ang naging sanhi ng pagkaputol ng mahahabang sandali sa parking lot ng pamantasan ay ang kanya mismong sinisintang si Klara.106 hanggang sa matauhan siya‟t maudlot ang pangangarap. Mag-aral ka nang mabuti.” Marami pang sinasabi ang kanyang ina ngunit hindi ito nagpasuko sa kanya. puro kalibugan na iyang laman ng kukote mo.

inamin ni Tony na binalak niyang nakawin ang lata ng mga barya na nakapatong sa mesa ng kanilang guro. Ang mga kaklase natin. Ang pagnanakaw mismo. nawala ng lata at nagkataong ang napagbintanga‟y siya. Saka. mabait ka. At hindi mo kasalanan ang ibang mga kasong ibinibintang sa iyo ng teacher at mga kaklase natin. Ngunit kinabukasan din.107 “Ikaw pa lang ang seryosong nagtatanong kung ano nga ba ang talagang dahilan. ni hindi ako papansinin ng mga iyon. nang aktong nanakawin na niya ang lata ng mga barya. Noong mga panahong iyon. Ngunit nang dadamputin na niya ang naturang lata.” . Klara. Ang plano niya‟y isilid sa kanyang bag ang lata kapag nakalabas na ang lahat ng kanyang mga kaklase. “Hindi ko maisip na magagawa mo iyon. ang kanyang pamilya‟y kapos na kapos sa pera. may dalang walis at pandakot. Bakit mo naisipang nakawin ang lata? Kung kailangan mo ng pera. Kilala kita. Tony. Alam ko. na siyang ikinaudlot ng kanyang plano. nagpahuli siya sa paglabas ng silid aralan. Aniya.” Sa pag-uusap na iyon. grade six lang tayo. Na naging sanhi ng sunod-sunod na mga pangyayaring muntik-muntikan nang maging sanhi ng kanyang pagkakasuspinde. Inisip ni Tony na ipagpabukas na lang ang kanyang plano. bakit hindi ka humiram mga kaklase natin?” “Hindi ganoon kadali iyon. Araw-araw ay kinukulit ang kanyang ina ng kanilang kapitbahay na usurera. biglang pumasok sa silid ang isang janitor.” “Ang alin? Ang pagpapaliban ng plano?” “Hindi. baka pagtawanan pa ako kapag sinabi kong wala akong pera.

108 “Eh. Klara. Ano nga ba ang kailangan niyang sabihin? Ano ang kailangan niyang patunayan? “Bakit mo sinabi sa mommy mo. Klara. Tony. bakit hindi ka sa akin mangutang?” “Hindi ganoon kadali iyon. iyon. bibigyan ka daw niya ng pera. di sa teacher ka manghiram ng pera. Klara?” “Gusto ko kasing makatulong sa iyo. Klara.” “Eh.” “Mabuti. Sinundan niya si Klara sa parking lot at umupo siya sa tabi nito.” “Pero kung ikukumpara mo sa amin.” “Hindi naman kami mayaman. Alam mo. “Hi. Tony. Di ba . Hindi mo ba napapansin.” “Ang teacher natin. Matagal na. Klara. Pagdating niya mamaya. Hindi na ito nagsalita hanggang sa dumating ang sundo nito. lagi na lang ikaw at iba pa nating mga kaklaseng mayayaman ang pinapansin niya. walang pakialam sa mga estudyanteng walang pera. dapat ako ang nagbibigay sa iyo ng pera dahil ako ang lalake?” Natahimik si Klara.” bati ni Tony. hindi niya alam ang itutugon.” “Talaga? Ano?” “Sinabi ko sa mommy ko na kailangan mo ng pera. Ang totoo. “Kumusta ka. inabangan uli ni Tony ang labasan.” tugon ni Klara. may gusto ko sa yo. “Hi. may maganda akong ibabalita sa iyo.” Natahimik si Tony.” . Kinabukasan. mapera talaga kayo.

Humagulgol na ito ng iyak. salamat. Ngunit mas lalong masakit ang tinuran ni Klara. Bibigyan ka daw niya ng pera.” “Pero binalak mong magnakaw.” “Hindi ako magnanakaw. Masakit para sa kanya ang makitang umiiyak si Klara. natutulungan mo ko sa lagay na iyan?” “Oo. mga patay-gutom!” “Hindi. Hindi ko kailangan ang tulong at alipusta n‟yo. eh. Kaya nga gusto kong bigyan ka ng mommy ko ng pera. mataas ang tingin mo sa akin. Bigay talaga sa iyo. sasabihin ng mommy mo. Kailangan ko pang umigib ng tubig para may baon ako bukas. Tony.” “Hindi mo ba naiiisip. Saka nung kinuwento ko sa kanya na balak mong nakawin ang lata. uuwi na ko.” . sabi niya. na baka nahihiya rin ako? Na baka may natitira pa kong hiya sa katawan ko? Ang hirap kasi sa inyong mayayaman. ito yung kaklase ni Klara na walang pera‟. At hindi utang iyon. Ang mga mata man ni Tony ay unti-unti na ring nagtutubig.Akala ko ba. Gusto mo bang mangyari iyon?” “Mabait naman ang mommy ko. Ayokong magkaroon ng boyfriend na magnanakaw. ang tingin ninyo sa amin. Kapag umakyat na ako ng ligaw sa inyo. Klara.” “Mali.109 “Bakit sa palagay mo ba. Klara. Sabihin mo na lang sa mommy mo. di ba? Sabi mo pa nga sa akin—” Hindi na naituloy ni Klara ang sasabihin nito. “Klara. Mataas ang tingin ko sa iyo. hintayin daw natin siya ngayon. Tumayo siya‟t nagpaalam para sa tingin niya‟y huling pagsasarilinan nila ni Klara. „Ah.

Nanatili itong nakatungo at umiiyak. .110 Hindi nag-angat ng mukha si Klara nang siya‟y lumayo.

” Ito ang pangungusap na binitiwan sa akin ni Tess habang nagmamadali niyang pinupulot ang mga hinubad niyang baro.111 Tess “I don‟t want a fucking relationship. mas lalong lumala. At sa kalagayang ang kumpanya ay nataong nakalinya sa mabantot at mapagsamantalang iskemang seguro. ipinagpapalagay nilang hindi kayang pagbayaran ng mahusay kong pagtatrabaho ang mga perhuwisyong inakyat ko sa kumpanya. Ang tingin ko pa nga. Para bang mas ginaganahan akong mam-bullshit ng mga empleyada ngayong mayroon na akong final warning mula kay Oscar. . Pinakahuli ay ang pagrereklamo sa DOLE ng mga empleyado. iniiwasan nitong masangkot kahit sa mga maliliit na kasong maaaring maging daan para ungkatin ng korte ang mga itinatago nitong baho. napagtanto na ng mga nakararami na malapit na akong “mamaalam” sa kumpanya na limang taon ko ring pinagsikapang pag-ambagan ng talino‟t pagod. ito rin ang tantya. Natural. Dumukwang siya sa ilalim ng mesa para tingnan kung naroon ang kanyang panty. na muntik-muntikan nang maging sanhi ng pagkakasangkot ng kumpanya sa masalimuot na labanan sa korte. Ang mga malalaking tae. Kasalukuyan itong nakakuyumos at nakatago sa ilalim ng kutson ng sofa na siyang pinagparausan namin ng matagal nang kinikimkim na mga pagnanasa. Ang tingin ko. sa Legal at sa Personnel. I just want sex. kay Dali. wala. Ilang araw matapos ang komprontasyon sa opisina ni Dali. Ni walang pinagbago sa pag-uugali ko.

tulad ng sekretarya kong si Lorna. sukdang sariling pera na niya ang ginagastos niya. IBM at iba pang mga big time ng Silicon Valley. Hindi ko alam kung ano‟ng nakita ng mga empleyadong ito at nalulungkot sa pag-alis ko. dumalo sa isang pagtitipon ng mga taong nauulol sa teknolohiya. pareho kasi kaming naguumapaw sa pride. walang pinapalagpas si Dali. maraming mga ispekulasyon. hanggang sa matuloy sa paggigirian na lang. Microsoft. Ang tantya ko. Isa sa mga nalulungkot at nanghihinayang ay si Tess. Ang dahilan ay upang makibalita sa mga taong tulad niya ring nauulol sa tuwing may bagong produkto ang Intel. Maraming mga empleyado ang lihim na natutuwa. na isang hapon ay nagkaroon ng katuparan. at ibinabandila pa sa mga kasamahan sa department ang kanilang nag-uumapaw na galak dahil sa napipintong pag-alis ko. Maraming hindi lihim ang pagkatuwa. tuwa. hindi ko naka-jamming sa kama si Tess. may mga ginaganap na ganoong pagtitipon. Oracle. sa mga panahong ayaw siyang gastusan ng kumpanya dahil napaghahalata na ang dalas ng pag-alis niya. Nasa Spain si Dali. parang ayaw aminin ng isang may amats siya sa isa. na naging kapansin-pansin dahil sa pag-aayos ko ng mga files at iba pang papeles na iiwanan sa kung sinumang hahalili sa akin. panghihinayang. Sa loob ng limang taon kong pamamayagpag sa bulok na kumpanya. Buwan-buwan kasi. . Iisa lang dahilan kung bakit gustong-gusto niyang makapunta sa mga pagtitipon. Matagal na kaming naggigirian at naghihintay na lang ng magandang timing para pakawalan ang mga nag-uumalpas na pagnanasa. Marami rin ang nanghihinayang at nalulungkot.112 Ngayong sigurado na ang pag-alis ko. Isa man sa mga ito. na kaugnay ng pamamaalam. ni minsan.

nilundag ako ni Tess.” tanong ko sa kanya. Ang bagong teknolohiya ang nagpapadaloy sa dugo niya.” “Gusto kita. Ang dalawang paa. Pagpasok na pagpasok ko. at pinupog ako ng halik. iniyakap sa baywang ko. Ikaw. Tess. Tony. Pero wala pa akong balak na maging plain housewife. humihingal kaming nakaupo at pawis na pawis.113 Isang malaking obsesyon kay Dali ang computer.” “Ako lang ba?” “Ano‟ng ibig mong sabihin?” “Hindi ka ba susunod sa akin?” “Bakit naman ako susunod?” “Come on. pagkakataon na para magparaos. Alam din ito ni Tess kung kaya‟t hindi niya pinag-overtime ang dalawa pang sekretarya ni Dali. Magsama na tayo. puwedeng sa bahay ka na lang. “basta mo na lang ako nilundag at sabay nilapang?” “Malapit ka na kasing umalis. Mabilis kaming nakapaghubad. Nagsindi kami ng sigarilyo. Bandang alas-singko medya ng hapon nang puntahan ko si Tess sa opisina ni Dali. at ilang sandali lang. “Bakit ni wala ka man lang pasintabi. Maghahanap ako ng mas magandang trabaho. Naglambitin kaagad sa leeg ko.” . Wala akong nagawa kundi sapuhin siya sa puwet at gumanti ng halik. Alam ko. Gusto natin ang isa‟t isa. Pabagsak kaming nahiga sa malambot na sofa.

Oo. Pero sigurado ko. Pero pagdating ng araw na iyon. Ikaw. alam ko. Akala mo ba. Kaya ngayon. malaking issue ang seniority. madali kang makakahanap ng bagong trabaho dahil topnotcher ka sa board exams. eh Secretarial lang ang tinapos mo? Saka. Oo.” “Putang ina ka. mawawalan ka ng trabaho. nauna ka pa sa akin dito. pero gentleman siya. Alam mo ang mga patakaran dito na hindi nasusulat. Mas unang iaangat sa tungkulin ang mga matatandang bobo at kupal kaysa sa mga batang maabilidad. At ano naman ang pakialam mo kung magpakantot ako kay Dali? Eh kung sabihin ko sa iyong mas gusto ko ang romansa niya kesa sa iyo?” “Tang ina mo.” “Manyak na kung manyak. hindi ka pagsasawaan ng manyakis na iyon?” “Pagsasawaan din ako. Tess. alam ko. hindi ka naman marunong makisama.” “Mapo-promote ka? Paano ka mapo-promote.” “Ano‟ng gentleman? Gentleman ba ang kumaliwa sa asawa? Manyak ang tawag doon. hindi rin tatagal sa iyo yung kumpanyang lilipatan mo.” “Nasa husay ng diskarte iyan.114 “Eh ano‟ng gusto mo? Magpakantot na lang sa manyak na si Dali habambuhay?” “Hindi siya manyak. Dito sa kumpanya. marami siyang babae. hindi na lang ako sekretarya. Tess. Sino ka para pagsabihan ako ng ganyan?” . sinisiguro ko. may pinag-aralan ka nga. Tony. kung hindi mo pa alam.

baby.115 “Asar-talo ka Tony kase alam mong totoo ang sinasabi ko. Ang tingin niya. Pinatay ko ang sigarilyo ko. that‟s all. Hanggang ganyan ka na lang. I‟m a fucking sex machine. you fucking bastard!” Pagkasabi niyon.” “Go to hell. At alam mo ring hindi ka na uunlad. ni hindi na niya inisip na naaalibadbaran ako tuwing makikita siya . akala mo siya ang may-ari ng putang inang kumpanya. malaki ang posibilidad na gahasain ko siya. Lagi namang maaga kung umuwi ang gagang iyon. di ba ikaw ang may suot noon kangina?” “Fuck you. Ba‟t sa akin mo itatanong. pinulot ni Tess ang mga damit niya. “I hate you! I don‟t want a fucking relationship! I don‟t need your fucking companionship!” “Eh bakit ka nagpakarat sa akin?” “I just want sex. nilamukos ko‟t ipinasak sa bulsa ng pantalon ko.” Pumasok siya sa maliit na banyo sa loob ng opisina ni Dali.” Mariing sampal ang isinagot ko kay Tess. Lumabas ako ng opisina ni Dali at tumuloy sa opisina ko. Hindi niya makita ang panty niya kung saan napunta. kung magsalita siya. idinuldol ko ang upos sa barnisadong mesa ni Dali. sa tuwing lalampas ng alas-singko ng hapon. “Nasaan ang panty ko?” “Ewan ko. Nakauwi na si Lorna. Puta.” “Then let‟s do it. Dinukot ko ang panty ni Tess na itinago ko sa ilalim ng kutson ng sofa noong kinakarat ko siya. Tang ina niya.

.116 kaya kailan man. Dinukot ko ang panty ni Tess sa bulsa ko. bobo siya. siguradong madadamay siya. Sayang. puwede na siyang magbuhay-milyonarya. titigasan kapag nakita si Tess at ang mga suso nitong nagmumura. Inamoy-amoy ko. Kung tutuusin. Kung papayag lang si Tess na sumama sa akin. kahit medyo malandi si Tess at mahilig magpa-cute sa kung kani-kanino. Sayang. suwerte pa rin ang mapapangasawa niya. mas gusto niyang magpakamartir sa punyetang kumpanya kaya‟t wala na akong magagawa. ang mahirap kay Tess. Pero ayaw niya. Sa pagresbak ko sa kumpanya. Hindi niya alam na ako ang dapat niyang pakisamahan at hindi ang mga kupal heads ng IT. Kaya lang. hindi ko magagawang galawin siya. sa katawan pa lang sulit na sulit na ang sinumang lalake. kahit siguro lasing na lasing ako. Sayang. Pucha. Maski siguro ang Papa sa Roma.

May mga butil ng pawis sa noo ni Pablo habang ipinaliliwanag sa kanya ni Rudy ang mga bentaheng idudulot sa kanya ng seguro. Ayon kay Rudy. pinaghehele ang kanyang pagtulog. Ang ideya ng pagkakaroon ng pera sa sunog ay matagal na nagsayaw sa kanyang gunita. Si Rudy. kung saka-sakaling biglang magkaroon ng sunog o iba pa mang sakuna. ang gumabay sa kanya sa masalimuot ngunit tubong-lugaw na landas ng seguro. sasaya ka dahil magkakaroon ka ng maraming pera? Makakabawi ka sa nasunog sa iyo. sinasaliwan ang kanyang pag-iisa. Atubili siya sa kadahilanang batid niya ang laki ng kanyang gugugulin. asawa ng kapatid niyang si Paulina. kung gagawin niyang miyembro ng insurance corporation ang kanyang maliit na shop. siya ay babayaran ng insurance corporation. “Hindi ba‟t sa halip na malungkot ka kung masunugan ka. tila isang musang sa tuwina‟y naroon sa kanyang tabi. Makalipas ang ilang panahong pagtitimbang-timbang ng mga usapin.117 Pablo Sampung taon na ang nakalipas nang unang makilala ni Pablo ang isa sa mga pinakamahalagang tao sa kanyang buhay. napagtanto ni Pablo na ang pinakamainam na solusyon ay ang magpamiyembro ng seguro. at matapos makulili sa maya‟t maya‟y paniningil sa kanya ng kanyang mga pinagkakautangan. kung nais niyang malaking halaga ang makuhang salapi sa .” Ilang gabi niyang pinagpuyatan ang payo ng ni Rudy. Ito ang kanyang bayaw na si Rudy. kung siya ay magpapatala sa seguro. at sobra-sobra pa kaya madadagdagan ang puhunan mo. Ayon dito.

Ngunit ang hirap ay hindi nakapagpalamyo sa kanyang engrandeng plano. sigarilyo. Bukod pa rito. hueteng. Sa tulong ni Rudy. Noong umpisa‟y mahirap. Mahalagang tao sa kanyang buhay si Rudy.118 pagkasunog ng kanyang shop. Marami-rami na rin ang kanyang tauhan. ang anumang naibayad niya‟y mababawi niya ng kung ilang porsyentong tubo. na biniyayaan niya ng ilang porsyento batay sa kanilang lihim na kasunduan. bingo. Ang kanyang mga bisyo ay umusbong at lumago. Dalawang milyon pagkatapos ng ilang buwang paghuhulog. napagtakpan ang mga ebidensya ng arson at napabilis ang pagsasaproseso ng bayaran. kasama sa mga nakalista sa talaan ng kanyang mga bisyo ang alak. Ngunit ayon naman dito. ang sunog ay dinisenyo upang hindi . Makalipas ang dalawang taon. Tulad ng nakaraan. Ang kanyang maliit na shop ay lumaki. anaki‟y kisapmatang naging milyonaryo si Pablo. muli ay tinupok ng sunog ang kanyang shop. Noong mga panahong iyon. Ang kanyang mga utang ay nabayaran. Kung saan-saan siya nangungutang ng pera huwag lamang makaliban ng paghuhulog. Makalipas ang dalawang taon. babae. muli na namang nasunugan si Pablo. sakla at pusoy. Noo‟y mayroon na siyang malaking tindahan ng mga sapatos sa pamilihang bayan. mayroon siyang malaking shop na naghahatid ng mga pagawa ng mga malalaking department store. kinakailangang mataas din ang kanyang huhulugan. At upang lalo pang lumago ang negosyo. karera. Ito nalalabing pag-asa upang maisalba ang pamumuhunang unti-unti nang nasasaid dahil sa kanyang mga bisyo.

Ang shop ay basang basa ng gasolina. Ang apoy ay sadyang ginawan ng tatahaking daan. Sa kanyang paglaya. agad itong magniningas at kasabay na matutupok ng buong shop ang anumang ebidensya ng arson. aniya. mga kabahayang may saboy ng gasolina. ang kinabagsakan niya‟y sa looban. Nadagdagan ang milyon ni Pablo. sa mga lugar na madalas puntahan ng mga tao. Ang mga nasalanta ng sunog. kahalubilo ng mga tulad niya ring pinanawan na ng pag-asa. si Pablo‟y nahatulang pagbayaran ng kung ilang taon sa bilangguan ang kanyang kasalanan. Walang kamaly-malay ang mga tao na ang kanilang mga bahay ay binubuhusan ng gasolina upang kaagad ay magliyab. ay maaari na siyang magtayo ng isang malaking-malaking tindahan ng sapatos. Sa may labasan ng looban. Nagbunga ang imbestigasyon ng korporasyon ng seguro.119 magmukhang sinadya. siya‟y naglagay ng isang silya at pinakintab ang sapatos ng sinumang . At ang mga ito‟y kanyang binayaran ng kung ilang milyon. hanggang sa makarating sa shop ni Pablo. Dalawang sunog pa. Ipupuwesto niya ito sa sentrong lunsod. Ngunit ang huling sunog ay lumikha ng dalisdis. Inumpisahan ang sunog sa ilang mga kalapit na kabahayan. Pagkuwa‟y hinintay niyang matapos ang kanyang paninilbihan sa loob ng bilangguan. ang mga may-ari ng kabahayang nangatupok dahil sa kanyang kasibaan ay pawang nagsipagsampa ng kaso. at ang tanging hangad na lang ay tustusan ang maliliit na pangangailangan sa pang-araw-araw. Sa oras na ito‟y madilaan ng apoy. Di naglaon.

Ang kanyang bigote‟t balbas ay nagdagdag ng kung ilang porsyento ng pagkamiserable sa nakakaawa niyang hitsura. anak. At isa ito sa mga kinamumuhian ni Tony. Bakit. Hindi bale nang magnanakaw. Mahaba ang kanyang buhok. Ang dating matikas niyang tindig na likas sa mga mapalad na komersyate ay naging tungo. ang alalahaning ang kanyang ina ay nililigawan ng isang arsonista. Basta ayokong dito tumira yang hampaslupang iyan. Madalas ay bisita nina Tony si Pablong Shoeshine sa kanilang bahay. Ipinagluluto ito ng kanyang ina ng makakain. si Pablo pa ang napili ng kanyang ina. “Bahala ka. hindi hampaslupa?” Wala siyang tutol kung gusto mang mag-asawa ng kanyang ina. Hindi iniinda ng kanyang ina ang amoy alak na hininga ni Pablo. Ang kanyang pangala‟y nagkaroon na ng panibagong binyag na apelyido.” “Kung magsalita ka. Kung tawagin na siya ngayo‟y Pablong Shoeshine. Ang kanyang mga suot ay luma‟t natatagpian sa iba‟t ibang bahagi. At batay sa takbo ng mga pangyayari. Ang maging arsonista ay mortal na kasalanan sa kulturang iskwater. Ang kanyang tutol ay bunga ng dahilang sa dinami-dami ng mga lalakeng mapagpipilian. tayo ba. okey lang kung gahasain mo ang kapitbahay . akala mo kung sino ka.120 handang magbayad.” pakiusap sa kanya ng kanyang ina. “Pagbigyan mo na ako. Okey lang kung nakawan mo ang kapitbahay mo. nay. huwag lang arsonista. Wala akong pakialam sa gusto mo. mukhang ang loob ng kanyang ina ay nahuhulog na kay Pablo.

Hindi laylay ang mga suso nito. masasabing kung naging angat ang kanilang buhay. Kahit papaano. ibang usapan na iyon. kundi maaaring ang buong bloke ng kabahayan.121 mo. maraming nadadamay. Marangal na tao. ikaw lang at ang kapitbahay mo ang mapeperwisyo ng kawalanghiyaan. hindi mataba ang kanyang ina. Sa arson. At kalat na sa buong looban na si Pablo‟y malimit nilang bisita. Walang inatupag kundi uminom at magpalaki ng bayag. Pero bakit ho kay Pablong Shoeshine? Kaya ba kayong pakainin noon?” “Si Pablo lang ang totoong tao dito sa atin. Siya lang ang hindi plastik. maganda ang kanyang ina. Ang nakaraan nito. Pero ang maging arsonista. Bakit si Pablo pa? Si Pablo na kinukutya ng buong looban. may hanapbuhay.” . Si Pablo na ang buhay ay madalas i-broadcast sa buong looban. ang karanasan nito bilang arsonista ay nakatatak sa noo nito. Balingkinitan ang katawan nito. Mahirap pangalagaan ang ganda kung mamad sa paghihirap. okey lang kung patayin mo ang kapitbahay mo. batid niya na maraming may pagnanasa sa kanyang ina. Tingnan mo nga ang ibang lalake rito. “Ano ang gusto mo. at nakikisuso pa ang mga dapat sana‟y hindi na nakikisuso. ang manunog ng bahay ng may bahay para sa sariling kapakinabangan. kahit papaano. At bagamat sunog sa araw ang balat. Kaiba sa mga nanay sa looban. Dangan nga lamang at sila‟y mahirap lang. At totoong makakapili ang kanyang ina ng higit kay Pablo. hindi matapobre. Tony. Sa looban. hindi na ako lumigaya?” “Hindi naman ho sa ganoon. Si Pablo. Hindi lang ang kapitbahay mo. hindi tulad ng mga nanay sa looban na dose-dosena ang pinasususo..

Ito ang paraan ng kanilang mga kapitbahay para maigpawan ang sari-sariling mga problema. pumatol ako sa isang eksekyutib sa Makati? Kung pumatol man ako.” “Pinagbayaran na niya ang kasalanan niya. Pinatawad na siya ng gobyerno. hindi na siya kinikilala mula nang makulong siya. . Ano‟ng klase kayong mga tao? Hindi pa ba sapat ang pagdurusa ng tao? Iniwan na siya ng asawa‟t mga anak. maraming mga taong nagkukumpulan. Gasgas na tayo sa dami ng mga iligal na pinaggagagawa natin. ang malamang ang iba‟y nagtataglay ng mas malalalang problema. Sa pagbaba ng hagdan nila. Marami diyang mas higit pa kay Pablo. sa tingin mo papatol sila sa akin? Tingnan mo nga itong hitsura ko. sa iba na lang kayo pumatol. marami pa ring nanonood ng mga bagong mga awayan sa mga tahanan. Ang usapin ay kahit maraming problema. Lahat ng mga kamag-anak niya. arsonista si Pablo. Ayaw niyang makipagtalo sa kanyang ina.” “Ano‟ng gusto mo. Sa tingin mo. walang kabulastugang ginagawa? Pare-pareho lang naman tayo rito sa looban. marami pa ring pamilya ang mas maraming problema. wala pang nananalo sa pakikipagtalo rito. lahat na ng bisyo!” “Nay. Sa karanasan. Kayo na lang ang hindi pa nagpapatawad sa kanya. Bakit hindi n‟yo pa siya tigilan? Bakit. sugalan.122 “Inay. papatulan ako ng mayaman?” Bumaba ng hagdan si Tony. droga. Bagamat ordinaryo na sa looban ang sigawan sa mga bahay-bahay. Huweteng. At ito‟y tunay na nakakagaang ng loob. ah. kayo ba.

papalayo sa hagulgol ng kanyang ina.123 Kinatkatan ni Tony ang mga taong nakapalibot. . Itinaas niya ang panggitnang daliri ng magkabilang kamay habang tuloy-tuloy ang paglalakad niya papalayo sa kanilang tahanan.

124 Dondon Sa konting pambobola. sa ganitong lagay ay maaaring masabi na ng mga beteranong istambay at mga tismoso‟t tsismosang intelektuwal na maaari ngang ang pagkabakla ni Dondon ay minana nito sa kanyang ama. Kung may kulo man ito ng kalandian. na bunga ng katotohanan ng pagiging bakla nito. Maliban na lang kung may palihim ding “landi” si Sgt. Batid ng buong looban ang sekswal na oryentasyon ng nag-iisang anak na lalake ni Sgt. na sa kung ano‟ng dahilan na hanggang ngayo‟y tinutuklas at iniimbistigahan pa ng mga taga-looban. Siya. nahuli ni Tony ang loob ni Dondon. Pepper. ay imahen ng pagkalalake: brusko. hindi matingkad na mamamalas sa kalimitang malungkot nitong anyong panlabas. maprinsipyo. Tunay ngang ang pagkalalake. Pepper. Isa itong pambihirang pangyayari sa ganang si Dondon ay hindi regular na nakikihalubilo sa mga tao sa looban. Ang kaso ay hindi. babaero. Pepper. kung patagong tumitikwas ang mga kanyang mga hinliliit sa tuwing may puntong gustong bigyan ng linaw. ayon sa mga beterano ng kanto. si Sgt. Nabalita sa buong looban ang kanyang maikling panahon ng pakikiapid sa kanyang kumare. at nitong huling mga taon ng kanyang pagseserbisyo bilang pulis. Pepper. Ang pagkalalake ay hindi tulad ng ibang katangian ng mga magulang na naipapasa sa mga anak. Walang maipintas ang mga taga-looban ni katiting na pagtalilis sa pagkalalake ni Sgt. ay hindi maaaring ipamana. ay .

Kung paano nakumbinse ni Tony si Dondon na sumama sa kanya sa kanyang pagpunta-punta sa UP. na mandi‟y kapag sumabit pa siya. Ipinakilala ni Tony si Dondon sa kanyang kaklaseng si Wayne. Inabutan na siya ng pagtaas ng araw.125 biglang natapos. Mayroon siyang nakatakdang pagsusulit noong umagang iyon at kung maaari ay liliparin niya ang pamantasan upang huwag lamang mahuli sa klase. nag-aabang si Tony ng masasakyan papuntang eskuwela. . sa may bukana ng looban. Pasulyapsulyap siya sa relo ng mamang tulad niyang nag-aabang din ng masasakyan. Kung bakit ay makikita sa buhay na katunayan— ang pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. at kung paano niya naigiya ang mga pangyayari para umayon sa kanyang mga plano. o Dondon. baka ang mga naturang sasakyan ay bigla na lang dumapa sa gitna ng kalye sa bigat ng kargada. tama ang pahayag ng mga beterano sa looban na ang pagkalalake ay hindi naipapamana. ay isang masalimuot at mahabang kuwento na nag-umpisa isang umaga. Pepper ay “hindi gaanong lalake”. nakakita si Tony ng matalim na sibat na siya niyang magagamit sa panahon ng paniningil. wala ni isang indikasyon na si Sgt. Wala. kung paano niya napaglapit si Dondon at si Wayne. Samakatwid. Bakat ang pag-aalala sa mukha ni Tony habang pasalit-salit ang dapo ng kanyang paningin sa relo ng mama at sa mga nagdaraang mga sasakyang punong-puno na ng mga pasahero. Isang umaga. Namamawis na ang kili-kili ni Tony sa tagal ng pagkakatayo sa may bukana ng looban. At sa pagiging bakla ni Donato Cruz Jr.

nanlalake ka pa. Hindi tulad mong puro kalandian ang laman ng isip. papalabas ng looban. Ikaw. Bad trip. Sa laki ng burat. halos nakatingala na ito sa dami ng mga nakasabit na pasahero. Iyan ang isang problemang kahit kelan hindi masosolusyunan ng gobyerno. eh. . May pulang lasong nakatali sa mahaba nitong buhok. “Hi. Ni hindi nag-minor ang dyip. Sa mukha nito‟y mababakas ang make-up na sa tantya ni Tony ay nasobrahan ng pahid. Kipkip nito sa dibdib ang mga libro. Dondon?” “Mag-aalas-diyes na.” Ilang sandaling walang imikan. “Ano‟ng oras na ba. Pagkuwa‟y nagtanong si Tony. ah. “Late ka na. Pinara nito ang isang dyip na nagdaan. Pagkakataon ko na ito. natagalan ka. May test pa naman kami ngayon. di sabihin mo. Talaga namang sobra ang trapik sa buong Maynila.” Hindi kumikibo si Dondon. Nakabihis ito ng unipormeng pamasok.” bati ni Tony nang huminto sa may tabi niya si Dondon.” pahabol ni Tony. “Sabihin mo. Bumabayo sa pandinig ang maingay nitong stereo.126 Maya-maya‟y namataan niya si Dondon. Ano na naman kaya ang ikakatwiran ko sa prinsipal namin?” Eh. Ayos. mukhang tinanghali rin. “Oo nga.” matipid na tugon nito.” Naghahanapbuhay kase ko sa gabi. matrapik. “Oo nga. “Hi.

talaga namang huli ka na.” “Baka lalo tayong ma-late.” Bantulot na sumonod si Dondon. Doo‟y nangangalabit ang amoy ng mga bagong tinapay na niluluto sa karatig na panaderya. . mas maraming dyip na dumaraan doon sa kanto. wala pang sakay. Ikaw din.” “Kahit na.” anas ni Tony. Doon pa rin mas magandang mag-abang. mag-almusal muna tayo. Tang ina. ako. magmeryenda ka na lang. Baka kasi mahuli na „ko. “ano kaya kung lakarin natin hanggang doon sa may kanto.” “Ikaw na lang. At least. Saka. Mag-aalmusal muna ko. pambili ko sana „to ng libro. maraming jeep. Tutal pareho naman tayong late na sa pupuntahan. Umupo sila sa may malapit sa kahera. “Ganoon din naman. tapos na nga akong magalmusal.” “Eh. Sa loob ng panaderya ay may ilang mesa at mga upuan. Saka. “Halika. ikaw na lang. Ano pa ang inaalala mo? Halika na.” “Nag-almusal na ko. di magpaka-huli na.” nag-aalalang tugon ni Dondon.127 “Dondon.” “Sige na nga. May bakery doon. Hindi naman tayo masasakay dito dahil laging puno ang mga nagdaraan.” Naglakad sila hanggang sa may kanto. Umorder si Tony ng dalawang hiwa ng egg pie at dalawang softdrinks. puwedeng makapag-almusal na lang muna. di na baleng mahuli basta busog . baka ka magutom. eh. Lumapit siya sa kahera at binayaran ang mga pagkain at pagkuwa‟y umupo siya sa harap ni Dondon. Tutal huli na tayo. eh. Mga kolorum.

Ewan ko ba. eh. naiiisip ko. parang takot na takot sa mga tulad ko ang mga taga-atin.” Hinayaan ni Tony si Dondon. ano kaya kung lumayas na lang ako? Kaya lang. hahanapin ako ng itay. Hindi rin ako makakalayo. dapat mag-abroad ako para hindi na talaga ako masundan. Pinigil siya ni Tony. alam ko. sa ganang binayaran nito pati ang dapat ay kay Dondon.” Tama! Baka ako ang unang-unang gumulpi sa iyo! “Hindi naman siguro. “Bakit naman? May mga sinasabi ba sila tungkol sa iyo?” “Wala naman. Kung gusto kong putulin ang ugnay ko sa looban. . baka araw-araw magugulpi ako. wala naman akong mapupuntahan. nandidiri sila sa akin.” Nakakadiri ka naman talaga. At tiyak.” “Kung ikaw ang lumagay sa katayuan ko. baka araw-araw mapraning ka dahil sa pagtrato sa yo ng mga tao. Tony. iba pa rin ang pagtingin nila sa mga tulad ko. “Kung minsan.128 Dumukot si Dondon sa kanyang bulsa para bayaran kung magkano man ang nagasta ni Tony. Siguro parang pagrespeto na rin sa tatay ko dahil dating pulis. “Bakit hindi ka nakikipagsosyalan sa mga tao sa atin?” bungad ni Tony. “Kahit hindi sila magsalita. na ilabas nito ang mga natatagong hinanakit. Pero kung nagkataong hindi dating pulis ang tatay ko. “Pakiramdam ko kasi. mga tinitimping galit. Kahit siguro may isang milyon na ang popolasyon ng mga bakla sa buong Pilipinas. parang nandidiri sila sa akin.

Marami nang katulad mo. iniiwasan ako ng mga tao sa looban. Walang-wala sa isip niya na lilihis ako sa kasarian ko. ang sakit-sakit ng konsensya ko.” “Nagtataka ko.” “Marami ba talaga kami?” “Maraming marami. Hindi mo lang alam. Matapos ang siyam na beses na panganganak ng inay.” “Nagtataka ko.129 “Ang itay. inaya mo pa kong kumain.” tugon ni Tony. ako lang. Gusto niya. Hindi lang naman ako ang umiiwas. Ang hindi niya alam. sandamakmak ang mga bakla. pati sila. Kase. andami-daming bakla. Baka siguro. Kasi nga nandidiri sila sa „kin. ako pala. bakit sa ibang lugar. yung mga baklang hindi pa ipinapanganak. Bakit?” Dahil ang mga bakla sa atin. Tony. “Napapansin ko. Dondon. hindi naman pinapansin ng mga tao. naiimpluwensyahan na ng kamachohan ng . Sa lipunan. pinapatay. Iba na ang panahon ngayon. puta ka! “Hindi. ganoon. Hindi ka ba naaasiwa sa „kin?” Nandidiri ako sa yo. Tony. Parang ordinaryo na lang. anak na lalake. nagkaroon siya ng lalake. “Ewan ko. Hindi katulad ng mga ipokrito‟t ipokritang kapitbahay natin. ambait-bait mo. Balwarte kasi ng mga barako yung sa atin. Pero sa lugar natin. Nagtataka nga ako kung bakit ikaw. suwerte ang mapapangasawa mo. At karamihan. “Mabuti ka pa. Alam mo. kung bakit ba alalang-alala ka sa kalagayan mo sa looban. hindi ikinakahiya ang pagiging bakla nila. nahihiya ako dahil binigo ko ang itay. dismaya sa akin.

Kaya paglabas sa nanay nila. halika na!” “Sige na nga!” Sa UP. alam nilang papasok ako sa school. Ipinakilala sa ilang mga kakilala. ikaw ang pumirma. Saka ano ang gusto mo. Hindi na malalaman ng eskuwelahan iyon. Don. Isinama niya si Dondon sa shopping center. “Dondon. normal na gawain ng mga estudyante ang ganyan. Sabihin mo. Sanay na tayo dapat sa ganyang mga diskarte. tapos kailangan may pirma ng magulang?” “Alam mo. Pinara niya ang noo‟y paparating na taxi. nagkasakit ka.” “Eh paano kung hingan ako ng excuse letter. Doon ay tumingin sila ng mga tinitindang . tutal. Dinampot ni Tony ang mga libro nito sa mesa at lumabas ng panaderya. Pagkuwa‟y inilibot ni Tony si Dondon sa iba‟t ibang mga building. huwag ka na lang pumasok. alam ba ng maestra n‟yo kung ano‟ng hitsura ng pirma ng tatay mo? Eh di. Nagtakip ito ng panyolito sa bibig. huling huli ka na sa eskuwela. Cutting classes? Nagpaalam na ako sa bahay. hindi na bakla.130 mga taong nakapaligid.” “Hindi naman nila malalaman. eh.” “Naku.” Natawa si Dondon sa tinuran ni Tony. nananghalian sila sa isang karinderya. nagamot na. “Don. Bakit. Sama ka na lang sa akin sa UP.” Bantulot ang pagtayo ni Dondon. ang magkandautal ka ng kapapaliwanag sa maestra mo kung bakit ka late? Bukas ka na lang pumasok para madaling mangatwiran.

at ang tantya ni Tony ay papunta na naman sa UP lagoon.” anas ni Tony. Magkano ba ang kailangan mo?” “Sisenta pesos kasi itong fashion magazine.” Ulol! Kanina pa ko nagtitimpi sa yo. Naglalakad ito. “ipapakilala kita sa kaklase kong Amerikano. may bibilhin sana ko. Sa kanilang paglabas sa shopping center.” “Kulang ang pera ko. “Eh. namataan ni Tony si Wayne. ngunit ito nama‟y dapat niyang ituring na isang tipo ng pamumuhunan. “O. “Don. May nabawas na sa nakalaan niyang pera. “Tony. eh. magugustuhan mo iyon dahil guwapo saka mabait. tenk yu. di bilhin mo.” Nanlaki sa tuwa ang mga mata ni Dondon ng dumukot si Tony ng pitaka. pahihiramin kita. Ayos! Two birds in one stone! Tingnan mo nga naman ang suwerte.” anas ni Dondon sa kanya habang nagbubuklat siya ng isang science magazine. may kapalit na mas malaking tubo sa tamang panahon. Naglabas siya ng tatlong sasampuin at iniabot kay Dondon. at iba pang koloreteng pambabae.” Sa isip ni Tony ay kinalkula niya ang natitira niyang pera na dapat sana‟y ipambibili niya ng libro.” .. kamiseta. Aliw na aliw si Dondon sa pagbubuklat ng mga magasin na naglalarawan ng mga bagong moda sa pananamit.131 libro. Tony. Masaya ka na?” “Naku. ayan. Sigurado. magazine. Trenta lang ang pera ko. sa make-up. at iba pang paninda. “Sige. Ang bait-bait mo talaga.

” Walang kamalay-malay sina Dondon at Wayne na nakamasid si Tony sa kanila. will you?” “Sure.” Ayos! “I better go or I‟ll be late for my class.” Binilisan nila ang lakad para maabutan sina Wayne. you stupid degenerate American pedophile! “I‟d like you to meet my friend. naninigarilyo habang pinanonood ang halikan nilang dalawa. Hey Wayne. take care of my friend here. Sinabi ni Tony kay Dondon na siya‟y mayroon pang papasukang klase kung kaya‟t maiiwan na niya sila. Nakakubli ito sa katawan ng isang puno sa „di kalayuan. “Ha? Sino‟ng kasama ko?” “Si Wayne. . Sa kanyang pisngi‟y nakabakat ang isang ngiti. this is Wayne. Say. Nanatili siyang nagmamasid. Maraming lamok sa lagoon ngunit ang kagat ng mga ito‟y hindi iniinda ni Tony. Don. ipakilala mo ko. Dondon. man. why don‟t we take a walk? Let‟s go to the lagoon and feel the nature.” Nagkamay ang dalawa. “Wayne!” “Hey. See you guys at the lagoon later.132 “Talaga? Sige. Tony! What‟s up. buddy?” I‟m not your fucking buddy. Dondon.

Noong sumusuka na ako. Kahit na ang totoo‟y wala naman talagang saysay ang kanta. nanunumpa ako. yung mga magagaling na musikero. Ewan ko ba. ang sarap kasing magpakalango sa alak. basta may halong kabastusan ang kanta. Mukhang pera ang mga DJ. Lipat ng istasyon. Tubig na lang. Ngayon. isinusumpa ko ang pag-inom. sa tuwing magigising akong ganito. Sayang. Harana. basta‟t magagandang lalake at mapoporma ang kumakanta. Pero uminom ulit ako. Malamig na tubig. Maraming asukal kaya lang hindi naman puwedeng puro asukal ang inumin. Kailangan ko nang bumangon. nalalagyan kasi ang mga putang inang istasyon ng radyo. sobrang dami ng nainom ko. siguradong papatusin ng mga tao. pinupuri nila sa radyo. Hindi na tumatama ang araw sa mukha ko. mula sa bintana.133 Baguio 1999 Ang pinakaayoko sa lahat. hindi napaglalaanan ng panahon sa radyo. pero lagi na lang nababawi? Tulad noong isang linggo. ang magising akong parang binabarena ang ulo. Bakit hindi nila ibalik ang mga dating musikero? Iba na kasi ang panahon ngayon. sige ang patugtog sa radyo. Ibig sabihin. Kahit na ampapangit ng mga kanta. Bakit ba sa tuwing malalasing ako. Baka matanggal nga ang hang-ober ko pero dalihin naman ako ng diabetes. Nakakatulog pa kaya ang mga hinayupak na iyon sa gabi? Hindi . Madalas. yung mga musikerong hindi maporma pero may ibubuga. Paano. hala. Binuksan ko ang radyo habang umiinom ng tubig. isinumpa kong hinding-hindi na ako iinom. Parokya ni Edgar. Ubos na ang kape. tanghali na.

Kapag naririnig ko ang boses ng singer ng Cranberries. Madalas kong gawin iyon kina Sarge. tang ina hanggang ngayon wala pa rin.134 ba sila nahihiya na isinusuka na ng mga tao ang mga kantang pinapatugtog nila. Kung kaninong tanim ang malakas ang tama. baka pasyalan ko si Sarge. Pero hindi ngayon. siya ang panalo. para kong nakakarinig ng awitan ng mga anghel. si Dolores. Puwede ring mambuwisit ng mga tao. May telepono kasi si Sarge. Kapag ganitong walang magawa. Hirap akong magkikilos sa tindi ng sakit ng ulo ko. Bakit . Bukas siguro. ginagawang payphone. Ni wala namang permanenteng address ang mga iyon. Cranberries. Nakakapagtaka kasi yung mga tindera sa sidewalk. Titingnan ko yung mga tanim niyang marijuana. Pero marami silang telepono. hindi pa rin ako kinakabitan ng linya. Halimbawa‟y tatawag ng isang numero at kapag sinagot. Ako. Mamaya. Kumustahin ang mga kaibigang ilang taon na ring hindi nakukumusta. ang sarap magtatawag sa telepono. Nagpapayabangan kasi kami sa mga tanim namin. Pinagmasdan ko ang palibot ng bahay. Maraming mga banda ang mahusay pero hindi maporma na hanggang jamming na lang sa mababahong club dahil hindi naman musika ang tinatangkilik ngayon sa radyo kundi ang porma‟t tindig ng mga kumakanta at tumutugtog. Mag-iisang taon nang naka-file ang application ko sa PLDT. Kailangan na rin akong maglinis. pinupuri pa rin nila. kung anu-anong kabastusan ang sasabihin. Ayos. Lipat ng istasyon. Sa bangketa nga lang umiiskwat. tatlo-tatlo ang telepono.

Ni hindi pinansin ang mga ahunin. nakita niya. headline ng mga peryodiko si Klara. may hawak na kutsilyo. inatake sa puso. Gusto niya raw umanong makaganti sa pambababae ng asawa niya. tulad ng iba. pinutol ni Klara ang etits ng mister niya. Walang hassle. Kunsabagay. Inatake ito sa puso. nakita niya si Klara. Noong nakaraang taon. Ayos na ayos ang pagdating ng huli kong tseke. lagi ko siyang naaalala. nagising isang gabi na masakit ang burat niya. Ayon sa balita. Naaalala ko si Klara. Naka-address sa isang apartment sa Benguet. Hindi raw dapat ikulong si Klara dahil hindi naman daw siya ang pumatay kay Jun. Hindi niya ginustong atakehin ito sa puso. Bigla niyang tiningnan. may pambayad naman ng bill. nakarating na ng Sagada. may malinaw na address. Okey lang ang pagkakadeposito ko ng tseke sa account ko sa bangko. Pag-angat ng mukha niya. isang milyon at sandaang libong piso. ayaw pansinin ng PLDT? Pipigilan kong masira ang araw ko. wala na siyang burat. Garahe. Ang tanging ginawa ni Klara ay pinutol ang ari ng kanyang asawang babaero. Naging mainit ang isyu niya dahil tinulungan siya ng mga maka-kaliwang organisasyon. Tinulungan si Klara ng iba‟t ibang organisasyon ng mga kababaihan. mula nang lumaya siya sa bilangguan.135 ako. si Jun. Sa takot ni kupal. matagal ko itong pinlano. . hawak sa kabilang kamay ang maliit niyang tarugo. Nitong mga nakaraang araw. Makintab ang bago kong biling Isuzu four wheel drive na pick-up. Ang kawawang asawa. Puta.

nagtulak ng droga. Sumama silang nakipagmartsa sa mga kababaihan. dadalawin ko sana siya. Okey naman daw ang pakikitungo sa kanya ng mga kasamahan niya doon. . nabalitaan niya ang pagtop ko sa board exams. Mahigpit ang pagdidiin ng simbahan na kailangang makulong si Klara. nagnakaw. Na sinagot naman niya. Congrats daw. naaareglo na. ang sabi ng ilang kilala sa larangan ng pilosopiya. Pero kung lalake raw ang nambabae. hindi ito kailanman magiging relevant sa buhay ng mga tao. Sabi niya. Nakakapagtaka. bakit si Jun. Araw-araw ang piket ng mga organisasyon ng kababaihan. Correctional ang return address. Tapos. Sa presinto pa lang. nanlalake. parang nakakahiya. May ilang madre din na nakibaka. atrasado nang kung ilang libong taon at dahil dito. Pangungumusta. Paano kung hindi na pala ako kilala ni Klara? Hindi ko rin matantya ang sarili ko. o ano pa. Mas mabigat daw kasi kapag babae ang nagnakaw. Mga ordinaryong babae na kung nagkataong lalake ay hindi naman talaga makukulong. biglang bigla heto‟t nakatanggap siya ng sulat mula sa akin. Kaya lang. Noong nasa bilanggo si Klara. gulat na gulat siya dahil ang tagal na naming hindi nagkikita o nagkakausap man lang. Karamihan daw ng mga kasamahan niya roon mga nanay. sumuway sa utos ng mga pilato sa simbahan. madalas hindi nakukulong. ang simbahan kasi. Hindi naman daw totoong maraming tibo roon na mahilig manggahasa ng mga bagong salta.136 Nakulong si Klara ng ilang buwan. nagtulak ng droga. hindi idinidiin ng simbahan? Kunsabagay. Ano naman ang sasabihin ko kay Klara kung sakaling magkaharap na kami? Pinadalhan ko siya ng sulat.

At nabalitaan ko nga ang paglaya niya. uuwi siya ng Quezon. Bakit naghanap pa ng iba si Jun? Sabi niya sa interview. Mukhang tatalunin ako ni Sarge sa contest namin. Mayroon naman daw siyang konting naipon para makapag-umpisa. Maraming sumisimpatya. Nangungumusta. nagpadala siya ng postcard sa akin. Noong nasa Quezon na siya. Binilot namin tapos hinitit namin. Walang choice ang gogyerno kundi palayain siya. Magnenegosyo daw siya doon. malapit na siyang makalaya. Ang sarap. Marami raw mga internasyunal na organisasyon na nagla-lobby sa kaso niya. Si Sarge. kahit mahigpit na tinututulan ng mga biyenan niya.137 Sabi niya. Dadalhin niya ang dalawa niyang anak. . Sapat na sa akin na malamang okey na ang kalagayan niya. Maganda pa rin si Klara. Ininterbyu siya sa TV. Hindi ko sinagot. May dalang bagong cured na jutes. May kumakatok sa pintuan.

bawat isa sa kanila ay nakatanggap na ng tseke. Baka hindi mo alam na genius itong tinitira mo. Ilang buwan ko ring pinlano ito. pero ang balikwas na ganansya‟y milyon-milyon. hindi ninyo mate-trace ang gagawin ko. address c/o Juanito “Jhunz” Salas. Ni hindi n‟yo mamamalayang mawawalan kayo ng 6. Bale anim silang mga claimants. Handa na rin ang mga address ng mga ito. Nakahanda na ang listahan ng mga pangalan. Antonio de Guzman. Sa loob ng anim na buwan. Bawat buwan. ngayon na ang panahon ng paglikha ng mga claimants. . Great Insurance. Tang ina mo. Kahit ano pang gawin ng mga kupal mong manager. Ngayong isang linggo na lang ang ilalagi ko rito sa putang inang kumpanyang ito na punong-puno ng mga matapobre at mayayabang na kupal. Kuwentado ko na ang panahon. isang buwan matapos kong mag-resign. Hetong mapapala mo sa pagpapaalis sa isang napakahusay na Electronics Communication Engineer na nagngangalang Engr. ang isa naman ang makakatanggap. nakapaloob na sa tatlong diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. tatanggap ang isa sa kanila ng tsekeng nagkakahalaga ng isang milyon at sandaang libong piso.138 Claimants Nakahanda na ako. At ang programang magsasakatuparan ng lahat. Putang ina mo. Sa paglipas ng isang buwan pa uli. ng mga tarantado mong analyst.6 milyones. Unang-una sa lista ang pangalan ni John Lucero. ng mga inutil mong techie. Great Insurance.

Unix. Windows 98. kumpleto sa mga papeles.98% COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 3> _______________________________________…. Computer. Hindi maaaring makuwestiyon ang mga pekeng claimants dahil tungkulin ng unang diskette na palabasin silang mga lehitimo. 25% COMPLETE ____________________…. paglalagay ng kanilang mga pangalan sa listahan ng mga taong tatanggap ng tseke. ang unang diskette ay para sa panimulang tungkulin na paglilista ng mga pekeng claimants. <WELCOME TO GI BRAVO I> <ENTER COMMAND> COPY A:\ <COPYING FILES FROM A TO BRAVO__\\H:\ ________________…. 50 % COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 2> ____________________________…. at hinihintay na lang ang takdang panahon para padalhan ng tseke ng Mailing Department.139 Sindi muna ko ng yosi. 40% COMPLETE ________________________…. 88% COMPLETE ____________________________________….100% COMPLETE Goodbye. May pangyayari noon na nagduda ang isang kung sinong clerk sa Mailing Department sa sobrang laki ng value ng isang tseke. 62% COMPLETE _________________________________…. Great Insurance! Para sa iyong kaalaman. Great Insurance. Run. Kinuwestiyon niya ito sa . Start menu.

kung sino mang clerk ang makakita ng tseke na nagkakahalaga ng milyon. napag-alaman na fictitiuous claimant pala ang nakapangalan at na-trace na ang pera pala. ipapadala pa rin niya ito sa koreo. nawalan siya ng trabaho. Tungkulin ng pangalawang diskette na pagtakpan ang mga bakas ko. Ang pangatlong dikette naman ang magbubura hindi lang ng bakas ko kundi ng karamihan sa mga rekord na iniingatan ng Database. At tuloy pa rin ang modus operandi. At itong kupal na clerk sa Mailing Department. Ang mga rekord na buburahin ay mapupunta sa kung saan mang lugar napupunta ang mga rekord na binubura. nagsumbong sa supervisor niya na hindi raw tugma sa company policy na mag-mail ng tsekeng nagkakahalaga ng dalawang milyon. bahala kayong magpaliwanag sa mga lehitimong claimants na maghahabol sa inyo. Nang i-audit ang putang inang tseke. Problema . baka mawala. Hindi siya magrereport sa management. sisikat siya. Matagal na pala nilang ginagawa ito. Ang nangyari. Siyempre. Pinapakuha ito mismo sa claimant.140 supervisor. para naman kung sakaling may gagong empleyadong maisipang magbuklat ng mga rekord. hindi na ito inihuhulog sa koreo. Puta. Malamang sa Data Heaven. baka sundan niya ang yapak ng clerk na pinatalsik dahil sa pagiging usyusero. Sayang kasi. Mahirap na. nakaprogramang mapunta sa ilang matataas na opisyal ng kumpanya. Kaya ngayon. Kapag kasi milyon na ang halaga ng claim. Ang akala ng bobong clerk. pararangalan siya dahil siya ang nakabisto sa modus operandi ng mga buwaya sa itaas. Pinagrerepot ang claimant sa opisina at doon iniaabot ang tseke niya. hindi niya matutumbok ang ginawa ko.

Computer. minsang inulan daw. hindi na muna ako uuwi. Kawawang mga records.141 n‟yo na iyan. inaamag at nabubulok. Shut down. parang time bomb na bigla na lang sasabog pagdating ng araw. ang back-up mo. puro hard copy. Pero ang kaso. magpapasarap na ako sa malayong lugar. Oo nga pala. ang have a nice day. Kasalukuyan ngayong nasa isang warehouse sa Pasay. Tumulo ang tubig mula sa butas ng bubong. Itong virus na ilalagay ko na magbubura ng mga files. Tsk. At ang huling dinig ko. pagdating ng panahong iyon. . Makatuloy muna doon sa nadaanan kong bagong bar sa Timog. meron ka nga palang back-up ng lahat ng files. siguro. tsk. Alas otso na ng gabi. Baka sakaling maka-pick-up ng magandang chick. Goodbye. Mga dokumentong hindi na mabasa dahil sa sobrang kalumaan. Ako.

Tangina nagpapakahirap sa terminal ng bus yung tao. Tang ina sana nandoon si Beverly. nakakahiya. ang lakas ng tama ko kay Bevs. kinukuba ang likod sa pagwawashing ng mga bus. Masyado na tayong huli. barkada natin si Ompong. ba‟t ngayon ka lang? Naaberya nang kaunti. Hindi ka ba naaalangan kay Ompong? Pare. Alas-dose na. Tang na. pare. Hindi naman sa nambabadtrip ako. eh. Baka kamo ngayon pa lang nagkakainitan ng inuman. eh. Tony. pare. pare. Hayup kasi sa katawan. eh baka natutulog na kina Ompong ngayon. Huwag na lang tayong pumunta. eh utol ni Ompong iyon. punta tayo. Sige. naroon si Beverly? Papaanong mawawala yun doon. uuwi na lang ako. Mawawala ba iyon doon? Putsa. pare. Sige. Nandoon iyon. Sa tingin mo.142 Si Elmer at ang tropang praning 11:55 PM Putsa. may mga umiinom pa kina Ompong? Sabi ko na sa iyong meron pa. tapos bababuyin mo yung utol niya? . Utol ng ka-tropa natin yung pinagtitripan mo. Bakit ako maaalangan? Kaya ka nga dapat maalangan dahil barkada natin si Ompong. Sa palagay mo kaya. Hindi pa. Baka nga kamo kasama yung mga kaklase niyang ang gaganda. Teka.

Eh mas malibog ka sa akin. At kung minsan. nandito ang happenings. sa tingin mo. bakit sa gabi lang may buwan. pare. bakit mo naman sinasabing bababuyin ko si Bevs? Mahal ko yung bebot na yon. Okey lang sa araw matulog kung wala ka namang gagawin. kahit gabi walang buwan. Para sa gabi. Ayoko pang matulog. Ulol! Ano‟ng mahal? Libog lang iyan. pare. pakialam mo ba sa akin? Diskarte ko to. bakit sa gabi lang mayroong buwan? . sa tingin mo. ikaw. Elmer. Tang ina mo. ano‟ng ginagawa n‟yo riyan? Tara kayo dito sa loob. 12:02 Pare. Pero bakit? Bakit hindi na lang gabi-gabi may buwan? Bakit ganoon? Ewan ko. Eh sa mahal ko yung tao. hindot! Iba na lang kasi ang pagtripan mo. Saka. Siguro yun ang tinakda ng Diyos para sa mga tao. Pare. kung magsalita ka. Bahala ka. Puta. matutulog na ang mga tao. Bakit kaya? Ewan ko. huwag na si Beverly. para kang santo. Puta. Okey lang yun. eh. pare. Ang ganda-ganda ng gabi itutulog ko? Sa araw mas masarap matulog.143 Ton. Boyet. Para meron tayong gabi.

Pong. May pasok pa ko bukas. regalo ko sa yo pare. Tang ina bakit ka pa papasok eh ikaw ang pinakamatalino sa UP? Kahit na. Pero okey na rin ang tama. Alas-otso ang pasok ko bukas. Anong buwan? Basta. hintayin natin si Boyet. Pong. tol. Di bale. Tang ina. May quiz kami bukas. huwag na. Sa gabi na ito nagigising at tulog sa araw. Diyan lang iyan sa Balara galing.144 Siguro kasi laging puyat ang buwan. bumili ng gin kina Tikya. gusto mo. pare. . Kapag tinamaan ka sa damong iyan. ingat ka. Mukhang inubos muna lahat ng tinda niyang balut bago ko dinaanan sa amin. 12:10 AM Pare. uuwi ka na? Kailangan. para me mapaglibangan tayo. eh. bakit ngayon lang kayo? Ang tagal kasi nitong si Tony. uuwi na ko. ako‟ng magbabalot. mapapamahal sa yo ang buwan. tirahin mo na lang. Nakakadiri na yung mga yun. o. Hindo t na ito. Kaya lang. puntahan ko sina Baby? Tang ina. Pong. Elmer? Hindi. Okey lang. Akina. Damo? First class ba to. Ang aga-aga pa.

Damo lang iyan. pupuntahan ko na si Baby? Sige. isama yung mga tropa niya. sa susunod. . sabihin mo. babawi ako. pare. Heto pa. Tangina mo. may atraso kay Tony iyon. kapag nandito na yung mga pokpok. Pahitit naman. Walang bisita ko ang puwedeng umuwi hanggat hindi ko sinasabi. huwag kang hihirit. puta. eh. Hindi ka puwedeng umuwi. Mga wala namang pera yung mga iyon. Ton. bakit nga gabi lang may buwan? Tang ina mo naman. Timawa talaga tong putang inang to.145 Tangna talaga tong si Tony. huwag kayong mag-agawan diyan. Di bale. o. eh. Ton. Pare huwag mo namang solohin iyan. Ah. eh. Napaka-KJ mo. bilutin n‟yo. alam n‟yo ba kung sino nakita ko kanina? Sino? Si Mutya. Bakit naman? Eh ikaw tong ayaw silang papuntahin dito. Tol. Tangna. ano. Maya-maya ka na lang umuwi. ah. Kanina mo pa ko kinukulit diyan sa buwan na iyan. Tigilan mo na ko. ah. Boyet. Penge! Hoy. Pare. makikiinom lang yung mga yon.

. Baso. ano ba? O heto na! Ambabagal kasing magsiinom. Nagkuwentuhan nga kami sandali. Nakipagkuwentuhan ka kay Mutya? Paano mong natiis yung baho ng hininga noon? Eh. Noong bagong lipat kami dito sa looban. Ano‟ng sabi ni Mutya? Wala.146 Oo nga. eh. eh. Eh ang laki-laki ng katawan ni Mutya kahit noong bata pa iyong kupal na iyon. Kaya lang kami nagkahiwalay ni Mutya. Teka. nangungumusta lang. Iyon ang akala n‟yo. Ha? Ano ba atraso ni Mutya sa iyo? Hoy baso! Di bale nang magtagal sa suso huwag lang sa baso. saan mo nakita si Mutya? Nasalubong ko sa Cubao. si Mutya ang laging kasakasama ko noon. Nagsuntukan kami noon ni Mutya. pare. noong umalis sila dito sa looban. ano atraso ni Mutya sa iyo? Noon pa iyon. Di bale nang magtagal sa puke wag lang sa nescafe. Tony. Sino‟ng panalo? Si Mutya. Siyanga pala. Tony. Hindi kumakalimot si Tony. pare. kinalimutan na ni Tony iyon. si Mutya raw. kasi noong hindi ko pa kayo katropa.

naka-wheelchair. Hi. Cherry! Upo kayo. mga apat na taon na. heto na sila Baby. Tang ina amoy chongki rito. Tang ina ka naman. baso. pare. Pare. tagay mo. 1:35 AM Pare. wala diyan si Mario. Tinatamad ka lang yata eh. naaksidente raw siya. huwag mo kong pinuputa! Akala mo kung sino tong isang to. Lotlot. Ana. Tama na iyan! Boyet. Baby. . Tang ina naman eh. Cherry. Tina! Hi Glenda. Eh di sa iba ka umiskor. Tuloy kayo. Hoy. Lotlot. Gin ang iniinom namin. Hoy. Ton. O. kumusta. heto na baso mo. Hayun. pupunta raw siyang Baclaran. Huwag mo nang ipagsigawan. Sino ba yang mga kasama mo? Sila Tina. Nasalubong ko kanina. eh. Glenda. Ana! Hi. Mabuti naman. iskor ka ng chongki kay Mario.147 Eh siya naman. ah. Patuluyin mo. Ha? Ano‟ng nakawheelchair? Sabi niya. Puta.

kase. Tang ina. alam mo ba kung sino yung kinakasama niya? Si Artemio. o. Natural kaya tinawag na Almang Paybsiks kase paybsiks ang negosyo.148 Pare. Para maabsuwelto na lahat ng may utang sa kanya. paybsiks ang negosyo niya. Hindot na ito. . Ang tinatanong ko. dapat diyan gahasain hanggang sa masira ang ulo. Kaya nagkapera si Alma para sa negosyo niya. di ba iskolar ka naman ng. Oo. tapos naglayas ang nanay niya. Napaghahalata ka lang na bobo. Huwag ka nang pumasok. Nagbabayad pa kami ng utang ke Alma. humihirit ka na. Yun ang tinatanong ko. Papasok ako bukas. bobo! Alam ko. Oo. Siya ngayon ang pumalit kay Artemio. pare. Pare. yung kabit dati ng nanay niya. sino ba yung pulitikong iyon? Oo nga.. pare. Pare. eh. alalay lang ako. eh bakit ka pa nagtitinda ng balut? Kailangan kasi ng pera sa bahay. tanga. hindi pa ko tapos.. Hindi puwede sa UP yung ganon. bakit ba naging paybsiks yang si Alma? Kase. alam ko! Ang tinatanong ko. hirit ka kasi ng hirit eh. Tangina. namatay yung kinakasama niya. Bigyan mo na lang ng balut yung titser mo. paanong naging paybsiks ang negosyo niya? Paano siya nagkaroon ng puhunan sa pagpapautang. dapat diyan kay Almang Paybsiks. ang hirap kasi sa iyo.

marami nang naglabas-masok sa puday noon. ayaw mo man lang magparelyebo. Hindi kasi naglalagay ng maayos sa mga pulis. iinom pa ba tayo? Sige. yung nakuhang pera ni Alma sa kumpanyang pinagtatrabahuhan ni Artemio. anim lang ang babae. Ang mga puli naman. kailangan mayroong magparelyebo. hindi ka papansinin ng mga iyan. Pare. pare. ako‟ng naunang dumampot kay Cherry. Hindi ganyan ang nagyari. May nasangkot kasing mga pulis. sinalvage ng mga pulis ng Quezon City. Isang libo lang yata ang nakuha ni Alma pero napalaki niya sa pagpapatubo. bakit mo aagawin? Nakita mo namang pito tayong lalake rito. Ano. yun ang ginamit niyang puhunan sa pagpapautang. Mali. bili ka pa nga ng gin.149 Tapos nang mamatay si Artemio. Boyet. Eh puta ka. bakit sinalvage si Artemio? Nagtutulak kasi ng bato yun. Okey pa rin sa akin si Baby. Nadale si Artemio noong uminit ang anti-drugs campaign. Mas swak si Cherry. eh. kinakalabit kita kanina. Natatakot ang iba pang pulis na kumanta si Artemio kaya pinatay siya. . Pare. ang sarap ni Baby. Tang ina pare. kapag may parte sila sa koleksyon mo. Kahit na. Marami rin kasing bisyo yung hayup na iyon. pare. Natural. 3:30 AM Pare. Tangina ka naman.

Hindi. kumakantot ng mga baboy. May klase pa ko bukas. Tol. baka siguro gabi lang talaga may buwan‟. sinisisid mo si Tina sa kusina. tawa ko ng tawa. Nasaan si Ompong? Nasa kuwarto. Ano‟ng bukas? Mamaya na iyon. „Glenda. Tang ina. Tangina. eh. Umaga na. Ton. Pati yung kumot ni hindi nagusot. hindi pa ba sanay sa iyo yung erpat mo? Ikaw. Hanggang sa karatan. Nakita kita. „Ewan ko. sabi. nasaan ang erpat mo? Nasa piggery. baka naman dinumihan n‟yo yung kuwarto nila nanay. nasa kabilang kuwarto. Malinis na malinis. pare. pare. pare.150 Tangina mo! Kupal! Tangina. si Elmer kanina. dala-dala mo yang ka-praningan mo?‟ 4:50 AM Pare. Patayo kong tinira si Ana. habang binabayo si Glenda. tinitira si Baby. naririnig ko. Tangina pati ako. Oo nga. Mas manyak ka naman sa akin. bakit gabi lang may buwan?‟ Sabi naman ni Glenda. Baka hinahanap na ko ni erpat. . uuwi na talaga ko. Elmer. pasandal sa dingding. Puta. pare. Ako rin. pare. pare. ang dumi noon! Tang ina. uuwi na. manyak ka talaga. eh. Magbilot ka na lang ng chongki. pare. wala na bang yosi? Wala na.

umaga na. Tara na. nakakahiya sa mga kapitbahay. pare. daig ka pa ni Boyet. Ton. Umaga na naman!!!! Mga putang ina ninyong lahat!!! Pare. Pepper? Yung anak niya nga hindi niya madisiplina. Pare. Bakit. Huwag kang sumigaw Bakit nakakahiya? Kahit may magdaang tren dito sa gitna ng looban. Nasa labas ka kasi kangina. Mas bata si Boyet sa ting lahat. Tirahin na muna natin. takot ka ba kay Sgt.151 Nandito pa ba si Baby? Akala ko kasamang umalis nina Tina kangina. Tangna. hindi magigising yang mga hampaslupang iyan. Bumalik. si Sgt. Parang mga mantika kung matulog. Mukhang type si Ompong. eh. Sige. Pare. pare. Hindi ko na kaya. tayo pa kaya? Kunsabagay. Sumusuka ka. Kinse anyos lang iyong kupal na iyon. . sinayang mo yung ininom natin. Nasaan na ba si Boyet? Tulog. 5:45 AM Tangina. pare. Nasa kusina. Split na tayo. isinuka mo lang. Pepper iyon. Elmer. Tangina. Hoy! Ang aga-aga ang ingay-ingay n‟yo! Pare. may isa pang joint dito sa akin. Sabay na tayo. uuwi na ko.

Uuwi na rin ako. uuwi na ko. pare. . May pasok pa ko mamaya. Baka hinahanap na ko ni erpat. tol.152 6:59 Elmer. Sige.

This is to release the printed record of deceased claimant Eliseo. na arawaraw ay ipinapadala ng Claims. . kape lang ang gusto ko. Pinatong niya ang kape sa mesa ko.153 Magnanakaw Isa lang itong ordinaryong papeles. EA32786-64H. ibibigay ko sa isang tauhan ko. TO: TONY DE GUZMAN. Mabuti naman at hindi tungkol sa sexual harrassment. Ronald B. may hawak na isang tasang kape. Ronald B. Isa itong request na hanapin sa pusod ng database ang record ng isang taong nagngangalang Ronald Eliseo. Ronald B. Tapos. kasama ng request para sa iba pang mga claimants. Ano kaya ang nangyari dito kay Eliseo. Nang sa gayon ay mabigyan na siya ng pera nitong insurance corporation na binayaran niya ng kung ilang taon. Pirma ko lang ang kailangan. itong memo sa mesa ko. Nang sa gayon ay hindi masyadong malungkot ang iniwan niyang pamilya. No. ang akala yata. Nang sa gayon ay makinabang naman siya sa perang sinipsip sa kanya. Pumasok siya sa opisina ko. Si Ronald Eliseo ay isang claimant. aksyunan.. etc. para siyang maghanap ng record n Eliseo. Funeral claim.etc. Kasama ng marami pang ibang mga papeles na kailangang pirmahan. Isang pangkaraniwang request. o ibasura. Database Department.? Ano kaya ang ikinamatay nito? Pinindot ko ang buzzer para tawagin yung dakila kong sekretarya na wala nang ibang hinangad sa buhay kundi ang sana‟y masisante na ko.

pinapatawag n‟yo daw ako?” “Gusto kong ikaw ang mag-handle ng order na ito. naghintay pa muna ako ng ilang sandali. Nabasa ko ho ito sa diyaryo. “Ronald Eliseo. saka ko muling tinawag ang sekretarya ko. ah. may dalang isang tasang kape.” sabi ko. Maya-maya ay muling kumatok si Dante. “Tawagin mo uli si Dante. “may ipapahanap akong record. “Boss. Ilang sandali pa. pinapatawag n‟yo daw ulit ako?” . tinantya ko ang tatakbuhing minuto hanggang sa makabalik siya sa desk niya. ang superkupal na supervisor na sinasadya kong bigyan ng mga assignments na dapat sana‟y para sa mga clerk at hindi sa mga supervisor. Nahahalata ito ni kupal pero wala siyang magawa. kumatok sa opisina ko si Dante. habang binabaybay ko ang mga ulo ng balita sa diyaryo. Hindi ka puwedeng manigaw ng bobong empleyado at baka mapadalhan ka ulit ng memo ng Personnel. Ton.” “Yes. Hinintay kong makalabas siya.” Pagkasabi‟y dinampot nito ang tasang walang laman na nasa mesa ko at pumihit na papalabas ng pinto.” sabi niya habang papalabas ng pinto. Pumasok muli ang butihin kong sekretarya. Inilapag niya ang kape sa mesa ko at kinuha ang basyong tasa.” sabi ko. “Boss.154 “Tawagin mo nga si Dante. Cool ka lang. sabi ko sa sarili ko. sir. sabay abot sa kanya ng memo. Come in. kupal.” bungad ko habang hinihigop ang mainit na kape.

maraming mga nasalanta. Napagbintangan akong ninakaw ko raw ang latang pinaglalagyan ng mga baryang donasyon para sa mga biktima ng bagyo. May mga tsismis na ang nagpatira daw. sinabi mo na nabasa mo sa diyaryo yung tungkol kay Ronald Eliseo.” “Sino ang suspect sa salvage?” “Mga muslim daw ho. Pero hindi naman na-confirm ng NBI. Minsan kasi. Abugado ho siya ng human rights. Mayroon ding brief story doon tungkol sa buhay niya. Nag-set-up ngayon ng calamity relief fund sa eskuwelahan. Magaling siya sa korte. Nabasa ko lang ho sa diyaryo. Boss. boss.” Noong nasa elementarya pa lang ako. bumagyo ng malakas. sir. Gugupitin ko para sa inyo yung balita. Yung mga nagmulta ng ilang milyon sa mga biktima ng human rights abuse.” “Right away.” “I want it now. Siya ho ang naghandle ng kaso ng ilang human rights victim sa Mindanao. hahanapin ko na lang yung lumang diyaryo. yung mga landlord sa Mindanao na nakalaban niya sa korte. Kilala mo ba siya?” “Hindi ko ho siya personal na kilala.155 “Kaninang bago ka lumabas. Natagpuan na lang isang umaga na bangkay na‟t naninigas. Kaya nabayaran ng milyon ang mga biktima. nagkaroon ako ng kaso. Sa isang makipot na alley sa Quiapo. kung interesado kayo.” “Sikat ba itong abugadong ito?” “He‟s one of the best. .

ang iniisip ng utak ko‟y iba. Ilalagay yon doon ng isang linggo. maaaring mag-donate ng barya. Araw-araw. Hagan kung ano raw ang nagtulak sa akin para kunin ko ang lata. kapag uwian na. Parang ayaw maniwala ng isip ko. itinatabi ng maestra ang lata sa loob ng kanyang drawer. Bakit mo kinuha ang lata? Ano ang nagtulak sa iyo para pagnakawan ang mga typhoon victims?” . Parang nawalan ng koordinasyon ang mga tenga ko sa utak ko. Tinatanong ng mukhang tae naming principal na si Mrs. para makatulong sa mga binaha at binagyo.156 Naglagay ng lata sa bawat classroom. Noong huling araw ng donasyon. “Sagutin mo ang tanong ko. Tinanong lahat ng estudyante. Pagdating ng hapon. para turuan ng pakikipagkapwa ang mga estudyante. naramdaman ko ang tensyon sa loob ng principal‟s office. Na kahit nakita ng mga mata ko ang mga nagngangalit na litid sa leeg ni Hagan-Tae. na bagama‟t malinaw na narinig ng mga tenga ko ang paratang sa akin. nakalagay sa desk ng maestra. “Ha?” mulagat ang mga mata ko. Hindi raw ba ako naaawa sa mga nasalanta ng bagyo? Ang ginawa ko raw ay isang pagnanakaw hindi sa paaralan kundi sa mga typhoon victims. Bandang hapon. Ang lata sa klasrum namin. Nagkaroon ng imbestigasyon sa klasrum. bigla itong nawala. Naka-lock dahil malamang ay wala silang tiwala sa mga mag-aaral nila. Ang lahat. ang mga estudyante ay naglalagay ng bahagi ng kanilang baon sa lata. Ang layunin noon. ayaw rumehistro sa utak ko. nang kinabukasan ay ire-remit na sa principal‟s office ang laman ng lata. Tony. ipinatawag ako sa principal‟s office.

I want it on my desk tomorrow morning.157 “Ma‟am. ipapatawag ko ang mga magulang mo. Wala kaming choice. Handa kaming magpatawad. Mamatay man ho ako at ang mga magulang ko at lalo na ho ang tatay ko. Ma‟am Tae—” “What? What did you call me?” “Ha?!?” “Get out of my office right now!” “Eh. Pero huwag ka namang maging unrepentant. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. Kapag wala sa desk ko ang lata bukas ng umaga. Sino naman ho ang nagsabi sa inyong ako ang kumuha ng lata?” “May nagsabi sa akin.” “Alam mo. Tony. wala ho talaga akong kasalanan. aminin mo ang kasalanan mo at magsisi ka!” “Ma‟am. ma‟am—“ “Get out!!!” . Kung gusto mong gumradweyt." “Ma‟am.” “Puwes. We are only human. mas gagaang ang sanction mo kung aaminin mo ang kasalanan mo. nagkakamali kayo. Or you can face expulsion. At maghahanap ka na ng ibang eskuwelahan. naisip ko. Kaklase mo. Nang sabihin niya sa akin. ikaw lang ang may motive na kunin ang pera.” “Pero. Alam namin na nature ng tao ang magkamali.” “Ga-graduate ka na sa March. Hindi ho ako ang kumuha ng lata. Gusto mo bang gumradweyt?” “Opo. Tony. Kailangang pairalin ang disiplina sa loob ng paaralan. ibalik mo ang lata. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata.

Sa palagay ko. Hinintay kong matapos ang Homeroom saka ako pumasok ng classroom. tamang-tamang naabutan ko ang pagsasalita ng aming homeroom adviser. Pero naririnig ko pa rin ang sinasabi ng maestra. ganoon. na malamang hindi ako makagradweyt ng grade six. class. na napapansin niyang sa akin may gusto. Pinalakpakan nila si Ronald Eliseo dahil sa marangal niyang gawain. Papasok na ako sa pintuan nang maisipan kong huminto muna. Malaki pala ang tama niya kay Klara. Alam n‟yo. Ronald. Huwag kayong matakot. Hindi ako kumikilos sa kinatatayuan ko.158 Pgbalik ko sa klase. Kinahapunan. na magkakakaso ako. Let‟s give him a hand. isang kahindik-hindik na asal na kailangang ipaunawa sa mga mag-aaral. galing sa principal‟s office. siraan ako kay Klara. Ronald here sets an example. Iyon ay matapos kong basagin ang dalawa niyang ngipin sa harap at bigyan siya ng black-eye sa magkabilang mata at permanenteng i-disporma ang ilong niya. isumbong n‟yo sa akin. Medyo kumubli ako sa may pintuan. sapat na ang sermon na natanggap ko ngayong araw na ito. dapat kayo rin. “Good work. nagbago ang pananaw ni Ronald Eliseo sa buhay. hindi niya akalaing hahantong sa ganoon. isang seryosong usapin ang pagnanakaw. Hihintayin kong matapos ang sermon ng maestra bago pumasok. Tumingin ako sa direksyon ni Klara pero nakayuko siya. Sa eskuwelahan. Kapag nakita ninyong may ginawang kasalanan ang classmate n‟yo. Sabi niya. kailangan . Tuloy-tuloy ako sa upuan ko. Ang gusto lang naman daw niya. sorry daw.” Nagpalakpakan sila. Naputol ang mga alingasngasan nang pumasok ako. Sinesermunan ng guro ang mga kaklase ko. Para makabawi siya.

Inaya ko siya sa principal‟s office para aminin ang kasalanan niya. Putang ina mo. Mr. Pero nakatatak na bilang karagdagang kaso ko sa esskuwelahan ang panggugulpi ko kay Ronald. Noong umpisa‟y ayaw pa niyang pumayag. Sorry daw. humirit na si Mrs. Ako naman. “Si Tony po.” tanong niya kay Ronald. “Sino‟ng gumawa sa iyo niyan. Ni hindi sinabi na siya ang may kasalanan. naabsuwelto sa kaso ng pagnanakaw nang bigla na lang lumitaw ang lata. ma‟am. Nagbibintang ka nang wala ka namang pruweba. Matapos ang suspensyon. De Guzman! And when you come back. floorwax ang laman. sabi ko. hindi pa kami nakakapagsalita.” “Ma‟am—” “Get out!!!‟ Putangina si Ronald. hindi ko na nakita si Ronald. Pagdating namin sa principal‟s office.159 niyang sirain ang reputasyon ko. Inilipat na siya ng mga magulang niya sa ibang eskuwelahan. Bad trip sa akin ang lahat ng tao. I want to talk to your parents. bumigay din.” “How could you do such a thing?” “Ma‟am. Nailagay pala ng mga naglilinis ng classroom sa cabinet na lalagyan ng bunot dahil akala. Hagan-Tae. Ni hindi nagsalita. Ni hindi nagtaka kung bakit may silat na parang alkansya ang takip ng lata. Pero nang ambaan ko siya ng suntok. makinig muna kayo sa—“ “Shut up! You are suspended for two weeks. Hindi sila nabadtrip kay Ronald kahit alam nilang nag-imbento ito ng kuwento para ako ang .

Binuksan ko ang computer sa mesa ko. Oct 19. blah. ANTONIO DE GUZMAN> <ENTER PASSWORD> . tabingi ang ilong. But why? Puwede naman nating ipatrabaho iyan kahit kaninong clerk dito.. Nilamukos ko ang clipping at itinapon sa basurahan. Ronald B. blah…blah…blah… community action group etc. ako na lang ang magha-handle ng kaso ni Ronald Eliseo. Heto‟t may request na hanapin ko raw ang record ng isang nagngangalang Eliseo. <ONLINE CLAIMANT INQUIRY> <ENTER LOG-IN NAME> A-N-T-O-N-I-O-D-E-G-U-Z-M-A-N <WELCOME. Ronald B. Salvage list still growing despite doubled efforts of PNP and NBI blah.” Manila Times. Eliseo. blah. with no. etc. etc. etc… Atty. pumasok si Dante sa opisina ko. Ang tapunan ng puna. Funeral claim. Maya-maya. blah… a human rights lawyer was found decomposing beside a pile of garbage… blah. Bakit kayo pa?” “He‟s a personal friend. 1995. ako at tanging ako lang. mahirap magalit sa isang taong may black-eye sa dalawang mata. blah… in a dark alley in the vicinity of Quiapo… etc. “Sure sir. Dala ang clipping mula sa lumang peryodiko. Deceased. Ngayon. at basag ang dalawang ngipin na nakausli sa namamagang nguso.160 madiin sa nawawalang lata. muli kong na-encounter si Ronald. etc… a responsible father of three children. Kunsabagay. Sabi ko sa kanya. EA32786-64H.

161 H-I-N-D-O-T <ENTER CLAIMANT NO. RONALD A.> <ELISEO JR. RUDY A. RONALD BERMUDEZ/ 660921> <OCCUPATION <INSURANCE TYPE <STATUS : : : ATTORNEY-AT-LAW> FULL-LIFE> CLAIM FILED> <FOR CLAIM INFO F8> <BENEFICIARIES : ELISEO. GLENDA A. KLARA A.> <ELISEO.> <TO MODIFY F6> F6 <ENTER PASSWORD TO MODIFY> K-A-N-T-O-T <EDIT F1> <DELETE F2> <HELP F3> F2 QUIT <SAVE CHANGES? Y / N> Y <RECORD DELETED> <HAVE A NICE DAY!!!> .> <ELISEO.> EA32786-4H <WORKING… PLEASE WAIT> <ELISEO.

Manager. bilang sagot doon sa request na ipinadala ng Claims. Kundi‟y baka maibuhos ko na sa mukha niya. TO: MINDA ABRA. Claims Dept. wala siyang dalang kape. Tinawag ko ang sekretarya ko. Hanggang sa makatulog na ako sa ganoong posisyon. Iniisip ko ang nangyari noong grade six ako. Inutos ko sa kanya na mangyari‟y dalhin niya sa Claims ang sinulat kong tugon sa request.162 Nagsulat ako ng memo. Mabuti na lang at pagpasok niya sa opisina ko. Paglabas niya‟y nagsindi ako ng yosi at sumandal sa sandalan ng swivel chair. I checked our records about Claimant No. Ipinatong ko ang paa ko sa mesa ko. . Ronald B. and found out that no such record exist. EA32786-64H under the name of Eliseo.

animo umuusal ng kung anong orasyon na walang saysay sa ibang makakarinig at tanging siya lang ang nakakaunawa. ang hitsura niya‟y nagkamit ng makamundong titig ng mga kalalakihan noong panahon ng kanyang pagsibol mula sa kamusmusan tungo sa pagdadalaga. Ang mga mata niya‟y salamin ng pagdarahop. na sinamantala niya ang kanyang lakas habang bata pa‟t maaari pang gumampan ng mga mabibigat na gawain. Sa kanyang pag-iisa. At mawawari. Ang mukha niyang batbat ng mga gatlang inilatay ng mga nagdaang taon ay larawan ng kapagurang sumibol sa maghapong paggaygay ng kanyang nangangapal na mga palad sa batya at kulahan. ngunit ang yayat niyang katawa‟y gusto nang sumuko.163 Ina Sinumang matamang magmamasid ay mapapansin ang marahang paggalaw ng kanyang mga labi. anaki may kung anong hiwagang pinawawalan ang kanyang mga labi kung kaya‟t sa kanyang paana‟y madalas magkulumpon ang mga ipis. Ngunit sa kanyang hitsura‟y . Kung matamang susuriin. sa mga banat niyang bisig. at ngayo‟y mamamasid sa kanyang mga gatla ng edad sa noo na mandi‟y hindi pa niya tapos gampanan ang mga gawain. animo mga kampon ng kultong tanging siya lang ang nagtayo at tanging siya lang din ang sumasamba. Sa kanyang laylay na mga balikat. mapapagtanto ang bigat ng mga pasaning pinilit niyang bunuin noong panahon ng kanyang kalakasan.

hanggang sa matagpuan niya ang sariling sakay ng pampasaherong bus papuntang Maynila. papunta sa rurok ng kanyang mga panaginip. Ngunit ang pangarap na ito‟y hindi natupad. . Sinabi niya rito na noong siya‟y musmos pa. At ang mga buhay na pangarap ay sinikap niyang pagyamanin sa gunita. katawang binigyang hugis ng nag-usling mga buto. Minsa‟y naikuwento niya sa kanyang panganay na anak ang kanyang mga pangarap.164 masasalamin din ang pagpapabaya sa kariktan upang bigyang daan ang hamon ng sikmurang nagmumura at nagpapahiwatig ng kagustuhang lumaya sa mga sakmal ng gutom.” May ningning sa kanyang mga mata habang nagsasalaysay.” kuwento niya sa kanyang anak. tila ba buhay na buhay sa kanyang gunita ang bawat eksenang kanyang binabalikan. tunay ngang siya ang pinakamagaling kumanta. “Tapos isusuot ko ang bagong damit at magpapari‟t-parito ako sa kusina. hanggang sa magdalaga. ay isang institusyon na kumakatawan sa kahulugan ng kahirapan at labis na paghihinagpis. “Noong maliit pa ako. Ipapakita ko kay inang ang ganda ko.” Sa maliit na baryong sakop ng bayang noo‟y pinag-aagawan ng Bulakan at Nueva Ecijah. “Sumasali ako noon sa amatyur sa istasyon ng radyo sa bayan. Ako ang pinakamagaling kumanta. ibinibili ako ng inang ng bagong damit sa bayan kapag daraos ang pasko. bunga ng mga suliraning kaakibat ng hikahos na pamumuhay. Tunay ngang ang kanyang katawang yayat. pinangarap niyang mag-artista o maging isang sikat na mangangawit.

165 May pangungutya sa himig ng pananalita ng kanyang tiyahin nang sabihin niya ang kanyang pakay. “Ibig mong sabihin, mag-aartista ka kaya ka pumarine sa Maynila?” tanong ng kanyang tiyahin. “Opo, tiyang,” matipid niyang tugon. “Hoy, gaga! Baka akala mo, gano‟n-gano‟n lang mag-artista? May kakilala ka bang direktor?” “Wala ho.” “Wala pala, eh. Paano ka magiging artista?” “Sa umpisa ho, kakanta muna ako sa mga malilit na restoran, hanggang sa makilala ako.” “At saang restoran ka naman kakanta, hane? Eh hindi ka naman masyadong maganda. Ang mga artista‟t mang-aawit dito sa Maynila, saksakan ng gaganda. Maaaring sa inyo ikaw ay maganda na. Pero dito sa Maynila, hindi pa sapat yang ganda mo. Aba, eh halata kang taga-probinsya, ah. Ang mabuti pa, itigil mo na iyang mga pangarap mong walang katuparan. Ang gawin mo, samahan mo ako sa paglalaba.” Napahikbi siya ng mahina sa tinuran ng kanyang tiyahin. “Hoy, bruha, huwag mo kong dramahan. Manang-mana ka sa inang mong isa ring tanga. Ang gawin mo rito, magsipag ka. Tondo ito, ineng, maraming lalake. Magdasal ka na lang na sana‟y makapag-asawa ka ng hindi gaanong salbahe.” Ang tingin niya noo‟y may sa-demonyo ang kanyang tiyahin. Nagkatotoo ang mga salita nito. Makalipas ang ilang buwan ng kanyang pagpari‟t parito sa

166 poso at sa kulahan, nabura na sa kanyang gunita ang dahilan ng kanyang pagluwas ng Maynila. Ang tangi na lang niyang inaasam ay ang sana‟y makatapos siya ng maaga sa kanyang paglalaba nang sa gayo‟y maipahinga niya ang patang katawan. Sa loob ng limang taon, ang kanyang tanging kaulayaw ay ang batya, timbang pang-igib, sabon, kalawanging yerong kulahan, palo-palo at ang mga sariwang pasaring ng kanyang tiyahin. Sa loob ng limang taon, ang kanyang morenang anyo ay napalitan ng kagaspangan. Ang mga palad niyang sa probinsya‟y iniingatan ng kanyang inang at amang upang huwag magurlisan, ay nangapal tulad ng mga palad ng ibang kababaihang kasa-kasama niya sa paglalaba sa poso. Sa loob ng maraming taon niyang pagtira sa Tondo, marami na ring kalalakihan ang sumubok na lumigaw sa kanya. Ngunit ang mga ito‟y hindi niya pinansin, maliban na lang sa isa, si Mario, na tunay na mabait sa kanya. Si Mario‟y isang pahinante ng trak na naghahatid ng mga kargamento sa pier. Kaiba sa mga lalakeng dumidiga sa kanya, si Mario‟y may regular na pinagkakakitaan. Ngunit ang kanilang relasyon ni Mario ay kagyat ding nahinto. Ito‟y nang siya‟y umuwi isang hapon, na gula-gulanit ang suot. Ang sabi niya sa kanyang tiyang ay ginahasa siya ng apat na lasing na napadaan sa kulahan habang sinisinop niya ang mga sinampay. Hinatak umano siya papunta sa loob ng isang lumang kamalig na kalapit ng kulahan niya ng mga damit.

167 Ang gusto niya‟y magreklamo sa pulisya. Ang gusto ng kanyang tiyahin ay tumahimik siya‟t huwag ipamalita kanino man ang kahiya-hiyang bagay na sinapit niya. “Pero, tiyang, alam na ng mga kapitbahay,” pangangatwiran niya sa kanyang tiyahin. “Paanong hindi malalaman, idinaldal mo na kung kani-kanino! Gaga! Ayaw mo kasing magdamit nang maayos. Ang sinusuot mo pag naglalaba ka, ke nipis-nipis. Nababasa pa ng tubig. Kaya yang suso mo, lumuluwa sa daster. Mabuti nga‟t sinapit mo iyan para ka magtanda.” “Tiyang, wala akong pinagkuwentuhan. Talaga lang hindi naililihim ang ganitong mga pangyayari. Ang sa tingin ko, hindi pa ko nagagahasa, alam na ng mga kapitbahay na magagahasa ako!” Ngpumilit siya sa kanyang tiyang, na mangyari‟y samahan siya sa munispyo para magsampa ng reklamo. “Hindi puwede! Alam mo bang si Rico, yung promotor ng paggahasa sa iyo, kaibigan ng hepe. Kapag nagreklamo ka, baka patayin ka.” Wala siyang nagawa kundi magtimpi at ipagdasal na sana‟y walang mabuong binhi sa kanyang sinapupunan. Ngunit ang mga panalangin, kadalasa‟y hindi nagkakaroon ng katuparan. Napagtanto niya makalipas ang ilang buwan, na siya‟y nagdadalantao. Noo‟y wala na silang relasyon ni Mario. Pormal itong nagpaalam at humiwalay sa kanya dahil hindi nito matanggap na may iba nang lalaking nauna sa kanya, na siya‟y nalawayan na ng ibang lalake, na siya‟y nakakadiri na sa kanyang kalagayan, na siya‟y hindi na birhen, at marami pang ibang dahilan na ang tangi

168 niyang naisagot ay isang malakas na hambalos ng batya sa bumbunan ni Mario habang nagsasalita ito. Umalis siya sa bahay ng kanyang tiyahin at nakituloy sa kanyang isang kakilala na nakatira malayo sa Tondo. Ang pinakaibig niya‟y malayo muna sa Tondo, na sa tingin niya‟y walang naidulot sa kanya ni isa mang kabutihan. Sa kanyang pagtira sa kaisa-isang kaibigan, nakilala niya si Tomas, isang Batangenyong wala namang malinaw na hanapbuhay ngunit nagpakita sa kanya ng labis na pagmamahal. Makalipas ang isang buwan, ikinasal sila ni Tomas. Bale-wala kay Tomas na siya‟y buntis at halata na ang tiyan. Handa itong bigyan ng pangalan ang kanyang magiging anak. Sa isang sulok ng lungga ng mga iskwater, tinayo ni Tomas ang kanilang dampa, at doo‟y isinilang niya ang kanyang panganay, na pinangalanan nilang Antonio, hawan sa pangalan ng nuno ni Tomas. Lumipas ang limang taon bago nasundan ang kanilang anak. Maraming beses siyang nakunan dahil sa paggampan niya ng mabibigat na gawain. Kailangan niyang ipagpatuloy ang paglalaba dahil si Tomas ay walang permanenteng trabaho. Kung ano-ano ang pinapasok nito, pasabit-sabit sa mga kontraktor, paekstra-ekstra sa pamamasada ng dyip, kung minsa‟y pagtatawag ng mga pasahero ng dyip sa paradahan. Makalipas ang limang taon, nagsilang siyang muli. Ngayo‟y anak na ni Tomas ang kanyang iniluwal. Kasabay nito, si Tomas ay nakakita ng permanenteng trabaho. Ang trabahong ito‟y magiging tulay ng pagkasira ng kanyang pamilya. Likas sa

hindi niya matanggap na ang kakainin nilang mag-anak ay galing sa bulsa ng kung sinong matrona o ng kung sinong matandang bakla o ng kung sinong babaeng nangangaliwa sa asawa. nabubuhay sa halos baryang kinikita sa paglalaba. Ibayong pananabik ang bumalot sa kanyang katawan. at nitong lumaki‟t maging mama ang kanyang panganay. pagkarinig niya sa salitang kabit. sa pag-aasam na muli na naman silang magkakasamasama matapos ang ilang taon ng pagtitiisan. ayaw niyang magkaroon ng pagsasamantala sa mga kababaihan. Pumaradang parang . Bagamat sa mga sabi ng kanyang asawa na sa kanyang bagong linya ng gawain ay mabilis umakyat ang pera. Ngunit nang banggitin ni Tomas na hihiwalay na ito sa kanyang kasalukuyang kabit. pagtitinda ng balut. Minsa‟y umuwi ang kanyang si Tomas. pag-iigib. Mabuti na lang at malaki na ang kanyang panganay at kaya nang mag-igib ng tubig. bakla. Sinikap niyang itaguyod ang kanyang mga anak. mga babaeng nalulungkot. Ito ang magiging gawain ni Tomas hanggang sa malagas ang tikas ng matipuno niyang katawan at makalbo ang kanyang bumbunan. Nabuhay sila ng maraming taon. Dinanas niya ito at ang ganitong iskema ay walang idinudulot na maganda. Higit kanino man. agad naghalu-halo ang mga gunita sa kanyang isip. Nakakatulong sa kanyang paglalaba at nagaakyat pa ng ekstrang kita sa kanilang tahanan. Pinalayas niya si Tomas dahil ayaw nitong lumubay sa pakikiapid sa iba. Kailanman ay hindi niya natanggap ang bagong trabaho ng kanyang asawang si Tomas.169 bagong trabaho ni Tomas ang magsasama sa mga lakad ng mga matrona. siksikan sa loob ng maliit na dampa.

ang pagtatakwil sa kanya ni Mario. . hayup ka!” “Huwag! Maghunos-dili ka!” “Tang ina mo!” Hinabol niya ng taga si Tomas hanggang sa labasan. Umusal siya ng maikling panalangin at nilusob ang asawang noo‟y kausap ang kanilang bunsong anak sa sala. Nang umuwi siya ng gabi. “Putang ina ka! Pinabayaan mo kami. Tulog na ang kanyang bunso. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. Ang tanging mahalaga sa kanya ay tadtarin ng taga ang lalakeng nagpabaya sa kanila at nagpakasarap sa kandungan ng kung sino-sinong babae. ang mga gabing nangungulila siya sa pag-iisa. ang mga araw na binubulabog sila ng usurerang si Alma. Kinausap silang dalawa sa presinto. Hindi niya inda ang mapangutyang titig ng mga kapitbahay. wala pa ang kanyang panganay na anak. ang mga magulang niyang namatay na‟t lahat ay hindi man lang niya nadalaw. ang mga sumbong ng kanyang panganay na anak na umano‟y tinutukso sa eskwela dahil sa mga kasalanang ibinibintang dito… Sumusuray siyang tumayo at pumunta sa kusina. ang araw na pinalayas niya si Tomas. Ang habulan ay inawat ng mga pulis na nakatayo sa gilid ng kalsada. Hindi niya rin inda ang halakhakan ng mga nakaistambay sa lugar nila.170 sine ang mga eksena ng panggagahasa sa kanya ng apat na lasing sa Tondo. ang mga araw na hindi sila kumakain. Kinuha niya ang itak na nakatago sa ilalim ng kalan.

. Hindi niya namalayan ang pagtagas ng ihi niya sa pagitan ng kanyang mga binti. Ang bibig niya‟y umusal ng mga litanya at sa kanyang paanan ay nangagkulumpon ang mga ipis.171 Umupo siya sa sahig sa kusina. pakalat sa sahig.

mag-aalas-sais ng umaga. “Ano‟ng kailangan mo?” nagugulumihanang tanong ni Jhunz. Dumating siya ng Maynila. Sa papag ay namataan niya ang isang binatilyong natutulog. Para sa akin „yon. may dumating akong sobre. mga ginupit na larawan . “Ano sa palagay mo?” sagot ni Tony. ang alam ko. sumakay siya ng taxi papuntang Recto. Inikot niya ng paningin ang palibot ng dampa ni Jhunz. sa tinitirhan ni Jhunz.” “Oo.172 Jhunz Pagsungaw ng inaantok na mukha ni Jhunz sa yerong nagsisilbing pinto ng miserable niyang bahay na pinapaupahan.” “Ah. mula sa Baguio. mga marurumi at malilinis. Nakapa niya ng dila niya ang isang ngipin na malamang ay nabunot sa lakas ng suntok. Iritado ang boses niya sa pagod sa biyahe. mga lumang komiks. tsip. Pumasok si Tony sa loob ng kabahayan at isinara ang pinto. Pagkarating niya sa terminal ng bus sa Cubao. Nasaan na ang sobre?” “Sandali lang. “Tsip?” “Jhunz. isang malakas na suntok ang sumalubong sa kanya. Alas-dose ng gabi nang sumakay siya ng bus. Tinanggal niya ang mga damit. tanging mukha nito ang hindi balot ng kumot. Sa lakas ng suntok ay napaatras siya pabalik sa loob ng bahay at nagising na ng tuluyan ang inaatok niyang katawan. yung John Lucero ang pangalan.” Tumayo si Jhunz at dinukwang ang tokador.

ano ba ang nagawa kong katarantaduhan?” “Ikaw ang makakapagsabi niyan. mga larawan ng babaeng nakahubo.” “Eh.173 ng mga artista. Wala akong atraso sa inyo. Binuksan ni Tony ang sobre‟t sinilip ang loob. walang problema diyan. boarder ko iyan dito. eh. maniwala kayo sa akin. Para hindi ka na kumuha ng boarder dahil masyadong maselan ang operation namin dito. hindi ka tatanggap ng boarder? Kaya ko nga binayaran ng pakyaw itong bahay mo. eh. Ipinakiusap sa akin ng tatay niya. Wala kasing matutuluyan. at sa pinakailalim ng mga tambak ay kinuha niya ang isang puting sobre. Tumango siya kay Jhunz.” anas ni Jhunz.” “Tsip. huwag naman kayong manunutok kaagad. Iniabot niya kay Tony ang sobre. Nabawasan na naman ako ng isang ngipin.” . “sa susunod. “Ah. Gusto ka nang i-salvage. Kapatid ko ang tatay niyan.” “Di ba. eh. galing sa probinsya. Marami akong natanggap na report tungkol sa yo. tsip. eh.” “Sino nga pala ito?” tanong ni Tony sabay nguso sa binatilyong natutulog sa papag. Sabi ko na sa iyong marami akong mata rito sa lugar n‟yo.” “Tsip.” “Tarantado ka kasi. Ayaw mo kasing maniwala sa akin. dapat ka nang umalis dito dahil inaarbor ka na sa akin ng mga tauhan ko. “Tsip. usapan natin. Pinigilan ko lang. wala akong ginagawang kasalanan. tsip. Ang alam ko. Pamangkin ko iyan.

“Tumahimik ka! Kung ayaw mong ikaw ang isunod ko!” Hinawakan ni Tony ang kuwelyo ng maruming kamiseta ni Jhunz at pagkuwa‟y isinalya niya ito paupo sa isang suruting papag. ayoko nang makita ang pagmumukha mo rito o sa kahit na saan pang parte ng Maynila. nandilat ang mga mata niya nang mapansing sa kamay ni Tony ay hawak nito ang isang dos por dos. “Tsip. ang dalawa‟y inipit sa magkabilang tainga at ang isa‟y isinubo sa bibig. Muling lumipad ang dos por dos. Halos mabilaukan siya sa usok sa tindi ng pagkakagulat. kupal.174 Nagsindi si Tony ng sigarilyo at iniabot kay Jhunz ang kaha. . Ang binatilyong kangina‟y natutulog ay napabalikwas sa lakas ng hiyaw ni Jhunz. Kumuha si Jhunz ng talong sigarilyo mula sa kaha. Mula ngayon. parang awa n‟yo na. Tumagas ang dugo mula sa bibig at ilong ni Jhunz. habang ninanamnam niya ang usok na naglalakbay papunta sa pinakaubod ng kanyang paghinga. at hindi pa man malay na humupa ang sunod-sunod na pagsasal ng kanyang ubo. Sinindihan ni Tony ng lighter ang sigarilyong nakasubo kay Jhunz. dumapo sa kanyang ulo ang matigas na dulo ng dos por dos. Pagkahitit ni Jhunz ng sigarilyo. “Tiyong!” sigaw nito sa tiyuhing namimilipit sa lupang sahig. “Makinig ka sa sasabihin ko sa iyo.” Dumukot si Tony ng isang bugkos na lilibuhing piso mula sa kanyang bulsa at ibinato ito sa mukha ni Jhunz.” pagmamakaawa ni Jhunz. Ibayong hapdi ang naramdaman ni Jhunz nang dumapo ang matigas na kahoy sa kanyang pisngi.

“O. tsip. sa terminal ng Victory Liner sa Cubao.” “Salamat po.175 “Para iyan sa pagpapagamot mo. At binalaan si Jhunz.” “Eh.” “Kulang ho itong perang ibinigay ninyo. Dinukot ni Tony ang tiket ng bus na nakatikolp ng maayos sa loob ng bulsa ng kanyang polo. Kabisado ko na ang likaw ng bituka ng bawat mukha rito.” sambit niya sa tsuper. gamitin mo para makapagbagong buhay ka na. papatayin kita.” Mabilis ang pagtango ni Jhunz. Umalis ka na sa lugar na ito. Yung matitira. “Jhunz. dalhin mo iyang pera. Sa may yerong tabing ay lumingon siya patalikod. Sa labasan ay pumara si Tony ng taxi. Tama na iyan. at lumayo ka na. Desidido silang patayin ka. “Pare. hindi mo kilala. alas-diyes . Ang mabuti pa. umalis ka!” “Yes. sir! Paano „tong pamangkin ko?” “Isama mo.” Dinukot ni Tony ang kanyang pitaka at kumuha ng ilang lilibuhin. Dinagdagan ko ng sampung libo.” Humakbang si Tony palabas ng pintuan. ayan.” “Tsip. tsip…” “Punyeta! Kapag sinabi kong umalis ka. kapag may nakaalam sa mga transaksyon natin dito. Yung mga tauhan ko. Sinigurado niya ang oras ng kanyang pag-alis. paano naman ako? Saan ako titira? Matagal na ako rito sa lugar na ito. kung ayaw mong mapahamak sa mga tauhan ko.” “Hindi mo kabisado lahat.

Sa Benguet ito naka-address.00). Inilapat ni Tony ang kanyang likod sa sandalan ng taxi.000. Tiniklop niya ng maliit ang tseke at ipinasok sa kanyang pitaka.100. na nagkakahalaga tuwina ng isang milyon. Pangatlong luwas na niya ito. Kikita na naman ng isandaang libo ang branch manager na kakilala niya. Panibagong milyon na naman ang maidedeposito niya sa kanyang account. ang huli. Inisip niya ang mga tsekeng hindi pa dumarating. May sapat pang panahon para makabalik siya sa Cubao. Ang branch manager ay tumatanggap sa kanya ng sandaang libong piso bilang lagay sa tuwing idedeposito niya sa kanyang pangalan ang mga tsekeng kanyang nakukuha. Ang mga nakukuha niyang tseke ay pinapapalitan niya sa isang bangko sa Baguio. . sa isa pang alyas niya. ay hindi na niya kailangan pang luwasin sa Maynila. at ang garantiya ng santambak na mga papeles na tatabon sa mga transaksyon ni Tony. magtitiyak na mahihirapan ang sinumang magkamaling mag-imbestiga sa buwanang deposito sa kanyang pangalan.176 ng umaga. Ang isandaang libong piso ay para sa tahimik na mga transaksyon. At sa susunod pa uling buwan. pupunta siya ng Bulakan dahil doon naka-address ang susunod niyang tseke. Ang ikaanim na tseke. Sa isang buwan ay muli na naman siyang luluwas para kunin ang tsekeng darating sa isang bahay na inuupahan niya sa Muntinlupa. Dinukot niya ang sobreng nakatiklop sa kanyang bulsa. walang mga samu‟t saring tanong. Kanginang dumating siya galing Baguio ay bumili na siya antimano ng tiket na pabalik. Sinipat niya ang numerong nakatatak sa mukha ng tseke: One Million And One Hundred Pesos Only (Pp1. at nangungupahan sa isang lumang townhouse.

177 Ipinikit niya ang mga mata hanggang sa gisingin siya ng drayber at sabihin sa kanyang narating na nila ang terminal ng Victory Liner. .

at ng kanyang maagang pagreretiro sa pulisya. Tatlo sa kanyang mga anak ang nagtatrabaho sa ibang bansa at patuloy ang pagpapadala sa kanila ng pera. ang paligid ay lalo pang pinalamlam ng nagkalat na mga puno. Isang malaking kaluwagan sa kanyang pamilya. Sa noo niya‟y nakabakat ang mga nag-usling ugat. naglalakad papunta sa UP lagoon. Maingat sa pagkakakubli sa tabi ng isang poste. Katunaya‟y halos hindi niya iniinda ang talong anak niyang nag-aaral sa kolehiyo . Pepper habang sinusubaybayan ng mga mata si Dondon. Hindi naman ho sa panghihimasok pero talaga hong nakita ko kung ano ang ginagawa ni Dondon dun sa Amerkano. na naging sanhi nang unti-unting pagdami ng kanyang uban at mga kulubot sa noo. tanda ng kanyang damdaming nagpupuyos. Kalat na ang dilim at sa UP. Ilang taon na nga ba niyang pinapalampas ang mga sabi-sabi? Ilang pagkakataon na bang pinagtitimpian niya ang sariling huwag pumatol sa mga masasakit na mga salita? Sa pagkakaalam niya‟y mahigit nang sampung taong sinasadya niyang pamanhirin ang kanyang mga tainga. Ang nagdaang sampung taon ay tila isang mabigat na pasaning nakadagan sa kanyang balikat. pinagmamasdan niya si Dondon. Pepper Nagngangalit ang mga bagang ni Sgt. Tama ang sinabi ni Tony. Ito‟y magmula nang tumuntong ng ikaanim na taong gulang si Dondon at nagpakita ng unang mga sinyales ng kahinhinan.178 Sgt. may kaakbay itong Amerikano. Kung tutuusi‟y isa siya sa mga maituturing na masuwerte.

Ito‟y sa kadahilanang ang kanyang bunso. . hanggang sa kanyang ama. Ngunit ang dami ng mga pinag-aaral ay halos hindi nila iniinda ng kanyang maybahay kahit ngayong siya‟y retirado na. Ang kanyang mga nuno. Ang isa nama‟y malapit na ring magtapos ng kursong Mass Communication. at hanggang sa kanya ay naging bahagi ng pulisya. Alam ko hong malaki ang hinanakit n‟yo sa anak n‟yo. Na sa hindi malamang dahilan. Mayroon siyang apat na anak na nag-aaral ng high school sa iba‟t ibang mga paaralang pribado. Ang sabi ng kanyang maybahay. Isa ang malapit nang magtapos sa pagdodoktor. siya‟y may anak na lalake ngunit sa kabila nito‟y mapuputol ang tradisyon. Hindi niya raw alam kung ano ang sadya. Pepper ang paghigpit ng yakap ng Amerikano sa kanyang anak. Labis-labis ang ipinapadalang pera ng kanyang mga anak na nakikipagsapalaran sa ibang bansa. papasok sa animo parkeng napapalibutan ng malalabay na puno‟t nalalatagan ng luntiang damo.179 at kumukuha ng mabibigat na karera. Kahapon ng tanghali. ay may malaking suliranin sa pagkalalake. may umistorbo sa kanyang siesta. Ang tangi niyang iniinda ay ang pangyayaring iisa lang ang kanyang anak na lalaki. Pataliwas sa kalsadang kongkreto. At ngayon. lumaking taliwas sa inaasahan n‟yo. Napilitan siyang iiling ang antok at bumangon para harapin si Tony. na tanging lalake sa kanyang mga anak. anak daw ni Maria. na dapat sana‟y siyang magtutuloy ng kanilang tradisyunal na panata sa pagpupulis. Ang isa‟y kumukuha ng kursong abogasya. Kitang kita ni Sgt. Lumiko si Dondon at ang kasama nito. Sa kanyang bunsong anak na nitong mga huling tao‟y nagiging agresibo na sa pagpaparamdam ng kanyang naiibang kasarian.

inikot niya ang buong gusali at inalam ang mga daanan papalabas. Tapos nakita ko. Tumataas-baba ang ulo niya. Tuloy tuloy ang takbo ng taxi. Nakaupo silang dalawa sa damuhan. Sa labasan. Mula sa pinagkukublihang poste. umiiwas na mamataan at mapagsino ng kanyang anak. Kangina pa lang hapon na nagpaalam si Dondon na pupunta ito sa kanyang kaklase at may tatapusing proyekto sa eskuwelahan. Noong umpisa‟y magkaakbay lang sila habang nakaupo sa damuhan. Hindi ho ako nagkakamali si Dondon ang nakita ko. Maingat ang kanyang pagsunod. bahagyang yumuyuko si Sgt. Pepper sa bakas ng dalawa. sumubsob si Dondon sa pantalon ng Amerkano. Hindi ko ho talaga gustong manubok kaya lang. patalilis na sumunod si Sgt. dagli niyang pinara ang isang taxi at pinangakuan ang drayber nito ng ilang dagdag na pasahe. Nakita niya ang pagpasok ni Dondon sa isang gusali. bukod sa ipapatak ng metro. Pepper. Sgt. kaagad na siyang nagbihis. Nakagawa siya ng planong maganda. pero kitang-kita ko ho na nakasubsob si Dondon sa kandungan ng Amerikano. Pumuwesto siya sa isang lugar kung saan tatlo sa apat na labasan ang kanyang . kasama ko ang syota ko. Pepper. huwag ho kayong mabibigla. Sa mga ganitong sandali. para palihim na sundan ang dyip na sinakyan ng kanyang anak. nakaupo ho ako sa malapit sa kanila.180 Kitang-kita ko ho silang dalawa. Nangingibabaw ang kanyang mahabang karanasan sa pagpupulis. paminsan-minsang nagmemenor kung dumarating ang pagkakataong naaabutan ng taxi ang dyip.

hanggang sa makarating sila sa parke. Umupo si Sgt. Pasalit-salit naman ang kanyang ronda para matyagan ang natitira pang labasan. Nakita niya ang pagsubsob ng ulo ng kanyang anak sa kandungan ng Amerikano. nakita ni Sgt. Kaya nga ho sa inyo na kaagad ako nag-report. Kitang-kita ni Sgt. nang kumalat na ang dilim.181 matamang mamamataan. Hindi naman ho sa nagsusulsol ako sa mga kuwento rito sa atin. Pepper sa tabi ng isang matabang puno at isinandal ang kangina pa nangangalay na katawan. marahil ay sa sarap na nararamdaman dulot ng ginagawa ng kanyang anak sa kandungan nito. bago malaman pa ng iba. Nagsindi siya ng sigarilyo at nagmasid. Nagdilat ito ng mga mata at sa liwanag ng buwan. Pepper ang pagbabago ng posisyon ng dalawa. Nakalapit na siya‟t lahat ngunit walang kamalay-malay ang dalawang umuungol sa pananabik. Sinundan ni Sgt. Maya-maya. Tumataas-baba ang ulo ni Dondon. Pepper ang baril sa noo ng Amerikano. Bang! Bang! Bang! Bang! . Pepper sa kanyang tagiliran ang isang rebolber Dahan-dahan siyang tumayo at lumapit sa noo‟y umuungol na Amerikanong ang mga mata‟y nakapikit. nakita niya ang paglabas ni Dondon sa gusali. Pepper ang paglakad ng dalawa. Pepper ang gulat sa mukha nito. Itinutok ni Sgt. Kalahating oras siyang naghintay. kaakbay ng isang Amerikano. Hindi ko ho gustong magkagulo-gulo tayo. Dinukot ni Sgt.

Humarang si Sgt. . Sinabi niya sa tsuper ang kanilang destinasyon. Pepper sa gitna ng daan at itinutok ang rebolber sa taxi. May sakay ang taxi kung kaya‟t ni hindi ito nagmemenor. Nakarating sina Sgt. Ang kamiseta nito‟y may mga pilansik na dugo. Pinababa ni Sgt.182 Hinawakan niya sa buhok si Dondon at kinaladkad ito papalayo sa nangingisay na Amerikano. Pepper sa may kalsada at dagli niyang pinara ang isang paparaang taxi. Nagtititili ito at paulit-ulit na sinasambit ang darling Wayne. Pepper ang tatlong pasahero nito. idinahilan ang police business at inginudngod papasok ng taxi ang kanyang anak.

masagwa sa akin. Pagkaibis nila ay naglakad pa sila ng kaunti hanggang sa marating nila ang isang sikat na coffeeshop. eh.183 Date Pinara ni Elmer ang taxi sa tapat ng isang kilalang hotel sa Makati. meyn. ha. sige. yung nakakasakit na ng ulo. maganda. Ako na lang ang babanat doon sa dalawang bebot. Ikaw na nga ang hinahanapan ng babae.” “Bakit naman?” wari‟y tila nagtatampong tanong ni Elmer. “Tang inang „to. pare.” . tama na. “Yung maraming-maraming yelo. Basta sabi mo. eh. Puta ang katawan. Buti nga isinama kita rito. Hindi mo ipagpapalit sa kahit na ano‟ng bisyo. magaganda ba talaga iyong mga tsikas na sinasabi mo?” “Oo.” pakli ng waiter. Putsa. DIto sila pumasok. Si Elmer.. pare. Dumukot siya sa kanyang bulsa at binayaran ang drayber. bukod sa kape ay humingi sa waiter ng isang basong tubig na maraming yelo.” “Yes. sir. duda kase ako kapag sinasabi mong maganda. Pag-upo nila‟y umorder sila ng dalawang tasang kape.” “Puta. yung konti na lang ang maiinom kong tubig dahil sa dami ng yelo. “Mer. yung maganda sa iyo. reklamador ka pa.” “Oo. kung ayaw mo.” “O. Nagsindi si Tony ng sigarilyo habang minamanmanan ang mga ngitian at kuwentuhan ng mga tao sa kanilang palibot. “Kase kalimitan. umuwi ka na.

” Dinukot ni Elmer ang kanyang pitaka at binuklat sa harap ng mukha ni Tony. Eh ang mamahal ng pagkain dito. Tony. kung sumama ka sa akin noon. Eh baka maglakad na tayo niyan pauwi. Paldo tayo ngayon. High class itong tinutukoy ko. Sinadya ito ni Elmer. Inilapag ng waiter sa kanilang mesa ang isang maliit na kopita ng fresh milk. Tangna. naisip ni Tony. di sana nakabanat ka kahit isa doon sa mga naggagandahang bebot doon. kuwarenta pesos na. Huling inilagay ng waiter sa mesa ang isang basong tubig na kumikinang sa dami ng gma nakalutang na yelo. Gusto nitong nakikitang laging may lamang ube ang kanyang pitaka kahit hindi pa man binubuklat. Putsa. ipagmalaki natin hanggang sa mga apo natin sa tuhod. asukal at dalawang tasa ng umuusok na brewed coffee.” “Relaks ka lang. Ang isang dadaani‟y medyo nakalabas nang bahagya ang kanto sa may pitaka. pare. pare. „tol.184 “Saan mo ba nakilala iyong dalawang iyon? Saka. sa bahay ng bayaw ng pinsan noong katropa ko. baka hanggang sa pagtanda natin. Kape pa lang. ngayon lang tayo makakabanat ng chikas na dekalidad. bakit dito pa tayo magkikita-kita. . para kay Elmer. Nagpadala si ermats ng pera. ano? Puta. “Nakilala ko iyong dalawa sa isang party ng katropa ng pinsan ko. Nakita ni Tony ang ilang dadaanin na nakaipit sa pitaka.” “Eh.” “At bakit naman ako sasama sa kamag-anak ng bayaw ng pinsan ng katropa ng kapatid ng kung anupaman?” Dumating ang kanilang inorder na kape.” “Na lulustayin natin. Nagpunta kami noon sa Dasma.

Kahit pangit. Nginunguya na naman nito ang yelo. Sa mesang katabi nila ay halos magdikit na ang mga nguso ng magsyotang nag-uusap. Pinagmasdan sila ni Tony. Iginawi niya ang kanyang tingin kay Elmer. hindi na kailangan pa ng mga salita upang patingkarin ang nagbabaga nilang pag-iibigan. Muling iginala ni Tony ang kanyang tingin. nakatawid sa mesa ang dalawang mga kamay na magkahawak. Ipinagpatuloy niya ang paghitit ng sigarilyo. Pagkatapos ay kanya itong binuhusan ng fresh milk at saka hinalo ng kutsara. . Plunging neckline ang suot nitong blusa. Iginawi ni Tony ang kanyang mata sa dibdib ng babae. Ang yelong kanyang dinudurog sa bibig ay hindi niya nilululon. nakakuha ng magandang syota. Inabot nito ang lalagyan ng asukal at nilagyan ng asukal ang nginuyang yelo. iniluluwa muli sa basong kanyang iniinuman. itinigil ni Elmer ang pagnguya. Napansin niyang hindi nag-uusap ang dalawa. Wari‟y kuntento na sa pagkakalapit nilang dalawa. Sapat na ang mga wika ng mata at bulong ng mga haplos.185 Tinimplahan ni Tony ng fresh milk ang kanyang kape. Naaaninag ang puti nitong bra. sa isip ni Tony ay parang nakikita niya ang mamulamulang mga utong. Patuloy na nginunguya ni Elmer ang yelo. Kinilatis niya ang mga muwestra ng mga tao habang nagsasalita at kumakain. bagkus. hanggang sa halos ang buong baso ay mapuno ng animo ginagad na yelo. Isang ugali ni Elmer na ngumuya ng yelo. Ang suwerte naman ng kumag na ito. saka nilagyan ng limang kutsarang asukal. Nang mapino na ang lahat ng yelo. Ang pagmumuni-muni niya‟y pinutol ng tunog ng nginunguyang yelo.

186 “Instant halo-halo,” nagmamalaking pakli ni Elmer. Hinalo niyang parang halo-halo ang baso. Napatingin sa kanila ang ibang mga kostumer. “Mer, tigilan mo nga iyang kahibangan mo. Tuwing kakain tayo sa labas, lagi ka na lang gumagawa niyang instant halo-halo. Hindi ka ba nandidiri diyan? Puro laway mo na iyan, ah.” “Eh, ako lang naman ang kakain, eh.” Maya-maya ay dumating ang kanilang hinihintay. Dalawang babaeng nakabihis ng bestidang matitingkad ang mga kulay. Naitaya ni Tony ang mga edad ng kanilang mga katipan. Nasa disi-otso hanggang bente, tamang kaedad rin nila ni Elmer. “Maupo kayo,” nakangiting anyaya ni Tony na pinaunlakan ng dalawang babae. Pakilanlan. Si Daisy at si Minda. Totoo ngang hihg-class. Pag-upong pagupo ay nagsindi agad ng sigarilyo ang dalawang babae at tinanong kung saan sila pupunta. “Saan n‟yo ba gustong gumimik?” tanong ni Elmer. “Saan ba ang plano ninyo?” “Huwag ninyo kaming tanungin. Kayo ang bahala kung saan ninyo gustong pumunta, doon tayo.” Lumapit sa kanila ang waiter, bilang pagtugon sa kaway ni Tony. Hiningi ng waiter ang kanilang karagdagang order. Dalawang mango juice para kina Daisy at Minda, isang basong yelo naman ang kay Elmer. “Ikaw, Tony, ano‟ng sa iyo?” tanong ni Elmer sa kaibigan.

187 “Wala, tubig na lang siguro,” sagot ni tony. “Punta na lang tayo ng Tagaytay,” bungad ni Daisy. Nagkatinginan si Tony at Elmer. Ang kahulugan ng Tagaytay ay panibagong gastos ng pamasahe. “Sige, sa Tagaytay na lang tayo,” sagot ni Minda. “Eh, girls, magastos sa taxi iyon. Baka puwedeng dito lang tayo sa loob ng Metro Manila.” Nagtatakang nagkatinginan ang dalawang babae. “Wala kayong kotse?” Nagkatinginan sina Tony at Elmer. “Wala, eh,” tila nahihiyang sagot ni Elmer. Saglit na natahimik silang apat. Pagkuwa‟y nagpaalam ang dalawang babae para pumunta sa palikuran. Pagkaalis nila‟y agad na pinag-usapan nina Tony at Elmer kung ano ang maganda nilang gawin, kung saan magandang pumunta. Napagkaisahan nilang manood na lang ng sine. Pagkatapos nito‟y kumain sa labas, at saka magtuloy sa motel. Maya-maya ay bumalik na ang dalawang babae. “Maglinawan muna tayo,” bungad ni Minda. “May mga pera ba kayo?” Nagtatakang tumango si Elmer. Nakatingin lang si Tony. “Bakit mo naman naitanong?” nagtatakng tanong ni Elmer. “Mukha ba kaming mga walang pera?” “Gusto lang naming ilinaw, bago tayo lumakad. One thousand ang presyo namin, kaming dalawa.”

188 Napanganga ang dalawang binata, hindi makapaniwala sa kanilang narinig. Pagkuwa‟y natawa ng mahina si Tony. “Tama ka, Elmer. Mga high-class nga ang mga ito.” Nakanganga ang bibig ni Elemr. Wari‟y hindi makapaniwala sa narinig. Sa isang kanto ng kanyang bibig ay tumulo ang kanyang laway. “Kailangan kasi, malinaw ang usapan bago kami sumama sa inyo.” “Akala namin, hindi kayo, ano…” “Sorry kung mali ang akala ninyo.” “Pero sulit kayo sa one thousand. Puwede tayong mag-foursome. Siguradong masisiyahan kayo sa serbisyo namin.” “Ang ibig ninyong sabihin, mga ano kayo?” tanong ni Elmer. “Ano ka ba naman, Elmer,” naiiritang puna ni Tony sa kaibigan. “Sinasabi na nga sa iyong mga puta sila, ayaw mo pang maniwala.” Nagsindi ng sigarilyo si Tony at hinarap ang dalawang babae. “Baka naman puwedeng five hundred na lang,” tawad niya. “Hindi puwede. Mababa na nga ang sa inyo, sa iba, one-five ang singil namin.” “Ang mamahal naman ng mga puke n‟yo.” “Eh magaganda naman ang mga puke namin. At siguradong malinis. Hindi kagaya sa mga pakalat-kalat diyan sa labas.” “Six-hundred, huling tawad,” may yamot sa tinig ni Tony. Ang lagay, gumastos na sila sa pamasahe at as inorder na kape at mango juice, hindi sila makakaiskor?

189 “Sorry,” sabi ni Minda. Pagkuwa‟y tumayo ang dalawang babae at humakbang palayo sa mesa nila. Sinundan sila ng tingin ni Elmer. “Tangna, mga putatsing pala ang mga iyon,” nanghihinayang ang tinig ni Elmer. “Hindi lang basta puta. Mga primera-klaseng puta. Kumbaga, sila ang mga diyosa ng kaputahan sa Pilipinas. Kaya siguro naninignil sila ng mahal. Halika na, uwi na tayo. May exam pa ako bukas, kailangan kong magrebyu.” “Tangina, Tony, punta na lang tayo ng Mabini. Yung mga puta doon, kaya nating bayaran.” “Bakit ka pa magbabayad? Eh, marami namang pokpok sa atin, libre pa. tara na.” “Teka, baka puwedeng humingi ulit ng isang basong yelo, one for the road.” “Halika na!” “Sige na nga.”

Ito na siguro ang pinakamagandang regalong maibibigay ko. mabigyan ko man lang ng isang regalo ang nanay ko. Kung minsan. kapag pala inahitan at ginupit ang tumatabal na buhok. sampu ng mga tuta niyang opisyales ng looban. Alas-sais nag-uumpisa ang Lovers‟ Mass. puro mga simbang porma na lang. si Elmer. Ang gusto sana ni ermats. Malaki rin ang nagastos . Maganda talaga ang nanay ko. Sa suot niyang puting gown. At si Pablong Shoeshine. mukhang tao. Kapag nakipagkilala kami. Trip namin ni Elmer na tumayo sa may bandang likuran at pagtripan ang mga seksing babaeng nagsisimba. Kahit minsan lang sa buhay ko. Mapapansing karamihan ay mga dalaga‟t binata ang nasa loob ng simbahan. para siyang hindi taga-iskwater. noong first communion. sumabay sa mass wedding na sponsored ng kung sinong kupal na pulitiko. madalas kong kasama sa Lovers‟ Mass. iyon ang huli kong simbang seryoso. Matagal na panahon na. Tama. Mukha siyang middle class. regalong magkakaroon ng natatanging puwang sa isip niya hanggang sa mamatay siya.190 Kasal Hindi ko na matandaan kung kailan ako huling pumasok ng simbahan. mayroong mga tsikas na hindi matataray. nakikipagkilala naman. Pero ayoko. Ang mga sumunod. Ang huli ko yatang simba. ang mabigyan sila ni Pablong Shoeshine ng disenteng kasal. Karamihan ay talagang pangmalakasan ang mga suot na damit. Noong binatilyo pa ako.

puro mga taga-looban. gusto niya raw makita si Kamlon. doon ako titira sa panahong magretiro ako sa trabaho. Binigyan ko rin sila ng konting puhunan. Okey. panahon na para sumaya ang inay. Sige. Hindi ko alam kung bakit doon nila gustong mag-honeymoon. Sa Malolos sila titira. puntahan mo si Kamlon. Pero sa kanila na lang. Ako ang gumasta ng mga barong at gown. alam niyang matagal nang patay si Kamlon. sa kanilang paglayo sa looban. salu-salo sa isang sikat na restoran. Napanood niya raw kasi iyong pelikula ni Ramon Revilla. walang problema. Pero ewan ko rin. tutuloy sila sa bagong bahay na ipinagawa ko para sa kanila. Kailangan nila iyon para sa bagong buhay. Dalawang Linggo sina ermats sa Zamboanga. Siguro naman. Tangna. Si Elmer ang best man. Gustong sumama ni Dino pero pinigilan ko.191 ko pero okey lang. Tinanong ko kung magkano ang kailangan. Tapos. nasabi kasi sa akin ni Pablo na balak niyang magtayo ng tindahan ng sapatos. Dapat sana. sabi ko. Unang sakay ni ermats ng eroplano. Ang tarantadong . honeymoon nina ermats sa Zamboanga. Ang mga abay at iba pang kalahok. Hindi ko alam kung seryoso o nagloloko lang si Pablo. tungkols a buhay ni Kamlon. kako. makakaistorbo lang siya sa honeymoon. Sa tingin ko. doon na rin siya mag-aaral ng kolehiyo. Bahala na raw ako. Pagkatapos. dapat lang. Nakabili ako ng lupa roon. Bakit sa Zamboanga nila gustong mag-honeymoon? Ibigay ang hilig. Ang sabi ni Pablo. At pagkatapos ng kasal. Siguro naman. Kasama nila si Dino.

Nagpaalam ako kay Dino. Hindi ko na tinapos ang kasalan. Baka doon pa ako sa simbahan magkalat. bagamat hindi ko na sinasabi kay inay ang pagtutol ko. alis na ako. ayokong makitang hinahagkan ng ibang tao ang nanay ko. Tanging kamatayan lang ang makapagpapatawad sa kanya. Kahit na pinagbayaran na niya sa bilibid ang kasalanan niya. Una. ako pa ang papoproblemahin sa pagkukuwenta kung magkano ang kailangang panimulang kapital para makapagpundar ng tindahan ng sapatos. Masayang masaya. . Bago ako lumabas ng simbahan. sira ang tiyan ko. Sana ganoon din ako kasaya. Ang maging arsonista ay isang mabigat na kasalanan.192 „to. sabi ko. ayaw ko pa rin kay Pablo. ayokong makitang si Pablo ang hahalik sa nanay ko. Hanggang ngayon. Exit na ako bago pa man utusan ng pari ang lalake na hagkan ang babae. Pangalawa. Sabi ko. Bakit daw. Nakakainggit siya. tiningnan ko ang nanay ko.

“Sgt. Si Tony ay umorder ng isang malamig .” anas ng kanyang ina. “Sandali lang ho. Umupo sila sa isang mesita. tungkol sa isang Amerikanong walang awang pinaslang sa nangungunang pamantasan sa bansa. mga ilang hakbang ang layo mula sa kanilang pintuan ay hugis ng isang mamang matangkad. diyaryo at telebisyon nitong mga nakaraang araw. nandiyan si Sgt. puwede ba tayong mag-usap?” May kabang gumapang sa katawan ni Tony.” sagot ng panauhain. binuksan ito ng bahagya at dumungaw sa labas. “May bisita ka. Kabang may kaugnayan sa nabalita sa radyo. Tinungo niya ang pintuan.193 Dondon Mahimbing ang tulog ni Tony nang maramdaman ang tapik ng palad sa kanyang pisngi. Madilim ang gabi at ang nagiisang posteng umaandap-andap ang bombilya‟y tila nagdadagdag pa ng dilim sa halip ng liwanag. Pepper?” paniniyak ni Tony. Pupungas-pungas na bumangon si Tony. Ito lang ang tindahan sa lugar nila ang hindi nagsasara. Dinukwang niya ang kanyang kamisetang nakasampay sa babahan ng bintana. Isinuot niya ito at lumabas ng bahay. “Ako nga. Pinadpad sila ng kanilang mga talampakan sa nag-iisang karinderya sa may paglabas ng looban.” sagot ni Tony. Ang tangi niyang nakita sa labas. may baga ng sigarilyong nakasubo sa bibig. “Tony. Pepper.

Pepper nama‟y humingi ng isang tasa ng mainit na kape. Pepper. Humigop ng kape si Sgt. nangangapal ang kanyang paghinga sa pagsargo ng kanyang dugo sa ilong. Hindi kaagad nakabango si Tony. Hinimas-himas niya ang mamasa-masang bote ng serbesa sa harapan niya.” pagtatapat ni Sgt. na masaya ako‟t nawalan kayo ng anak?” . “Paano hong namatay. Pakiramdam ni Tony ay bumara sa lalamunan niya ang nilalagok na serbesa. Tony?” Hindi malaman ni Tony kung ano ang isasagot. Pepper. lumipad ang kamao ni Sgt. Pepper at dumapo sa ilong ni Tony. “Patay na si Dondon. Malapot ang dugong tumulo sa sahig mula sa ilong ni Tony. Pepper. Nabuwal ang kanyang bangkong inuupuan. hindi mo alam kung ano‟ng nangyari kay Dondon? Sa anak kong si Dondon?” “Hindi ho a—“ “Ngayon. “Ano‟ng paanong namatay?” sigaw ni Sgt. “Patay na si Dondon.” nagtatakang tanong ni Tony. Umiikot ang kanyang paningin.” ulit ni Sgt. Bigla. “Ano‟ng ibig n‟yong sabihin. Wari‟y hinahayaan niya munang lumublob ang bigat ng kanyang sinabi sa isip ni Tony. Humigop ito ng kape at nagsindi ng sigarilyo. Sa lakas ng suntok ay nawalan ng balanse sa pagkakaupo si Tony. Pepper. masaya ka na. “Ang ibig mong sabihin.194 na serbesa habang si Sgt.

Hindi niya malaman kung ano ang gagawin. Ang dinig niya . kailangan niya itong marinig. Dose-dosenang mga nanay ang kasalukuyang nagtatrabho ng pultaym sa pagkakalat ng mga balita.” “Bakit n‟yo naman ho nasabi iyon?” Tumawa ng mahina si Sgt. Tony. naisip niya. uniporme. Sa mga oras na iyo‟y namamawis ang kanyang noo. Magaling kang dumiskarte.” Hindi kumikibo si Tony. Dapat ba niyang palampasin ang ginawang pagsuntok ni Sgt. Pepper. Pepper. talagang lalakeng lalake ka na. Pepper? Dapat ba siyang gumanti? Ngunit tila may importanteng sasabihin ang kanyang kausap. Ang kulang na lang sa iyo. Alam mong kapag wala akong ginawa. Iyan ang mga katangian ng isang tunay na lalake. At lagi mong inuuna ang sarili mong kapakanan. Humigop ito ng kape. Mali ang una niyang entrada. Sapo niya ng isang kamay na may hawak na panyo ang dumudugo niyang ilong.195 “Bistado kita. Tony. Ang totoo. malamang may galit ka sa Amerikanong taga-UP. ginamit mo ako. “Hinahangaan ko ang talino mo. Alam ko. Kanginang pag-uwi niya galing sa eskuwelahan. totoo man o hindi. napansin niya ang pagkukumpulan ng mga tao sa harap ng bahay nina Sgt. ang hindi nakakarating sa mga tenga ng bawat isa. Nilagay mo ako sa alanganin. sino nga ba naman ang hindi makakabalita sa pagkamatay ni Dondon? Dito sa looban. pagtatawanan ako ng buong looban. Kung nagpulis o sundalo ka lang sana. kaya mo sinumbong sa akin si Dondon. walang balita.

Heto ang batang paglaki. Ginagamit mo sa masama ang talino mo‟t galing. tinitingnan na kita. Sana raw. “Sayang ka. aalis sa looban.196 sa mga bulung-bulungan ng mga tao ay nagbigti raw si Dondon. hindi kita gagalawin.” Sinimot ni Sgt. Pepper. “Kung nagpulis ka lang sana. hindi rin naman lalake si Dondon. Mabuti na rin siguro iyong ganoon. Heto ang batang lalaking ilalaan ang buhay sa pagtuklas at pag-ani ng mga karanasan. Tutal. heto ang batang lalaking may bayag. Sinasayang mo lang ang talentong bigay sa yo ng Diyos. makakaiwas siya. Pagtayo niya‟y tumayo rin si Tony. Naisip ng binata na kung sakali mang bigyan siya ni Sgt. “Matagal na akong hanga sa iyo. hindi na niya raw kaya ang pagmamalupit na ginagawa sa kanya ng mga taong malapit sa kanya. Tony. Pepper ng one for the road. Bilang paghanga ko sa galing mo.” Naputol ang pagmumuni-muni ni Tony. . ang anak na bakla ni Sgt. baka pinatay na kita sa gulpi. Ayon sa suicide note na natagpuan ng mga kaanak ni Dondon. sa kanyang pagkamatay ay maging mapayapa na ang kanyang pamilya. Kung ako ang tatay mo. Ang kanyang mga palad ay mahigpit na nakakuyom. Tony. Nag-aalala siya na baka tamaan na naman ang namamaga niyang ilong. Pepper ang laman ng kanyang tasa. “Pero kahit inagrabyado mo „ko. Pagkuwa‟y tumayo na ito. nakakubli sa ilalim ng mesa. Hindi na niya kaya ang pandidiri sa kanya ng mismong ama niya. kahit namatay ang kaisa-isang kong anak na lalake. Maliit ka pa lang. Sabi ko. Paalam.

Tony. Pepper. sa ibang araw. . Siguro. Sa tingin niya. nawala ang tikas ng pagiging pulis nito.” Sinundan ni Tony ang papalayong anino ni Sgt.197 “Aaalis na ko. ikukuwento ko sa iyo kung paano ko tinira iyong kano. Nilagok niya ang natitirang serbesa at binagtas ang madilim na eskinita papauwi sa kanilang dampa. kapag malamig na ang ulo ko. Yukot ang mga balikat nito.

Bumili siya ng isang kahang sigarilyo. buhay na buhay pa rin sa isip niya ang nangyari sa kanila ni Mutya. Makalipas ang ilang taon. naisip niya. Hiniram niya sa tambakan nina Mang Eloy ng looban. tanda ng dinaranas nitong kaalwanan. Pero ngayon. pito. Ilang linggo matapos ang sa tingin niya‟y nakakahiyang panggugulpi sa kanya ni Mutya. Malaki ang pinagbago nito.198 Mutya Lintik lang ang walang ganti. siya ang may-ari. 4. anim. Lumiit na ang dati‟y matipunong katawan. Ang natatandaan na lang niya‟y ang kahihiyang inabot niya sa mga taong nanonood sa suntukan nila ni Mutya. Tamang-tama. Pero lintik lang ang walang ganti. Sayang. hindi siya nakaganti. Hindi siya nakilala ni Mutya. Ilang taon na nga ba? Lima. hindi na niya matandaan. makalipas ang ilang taon. Aksidente ang pagkakatagpo niya kay Mutya. Sa kanang kamay niya ay tangan niya nang mahigpit ang isang tubong may dalawang talampakan ang haba. ngunit hindi siya nito nakilala. umalis ng looban sina Mutya. Nang minsang mapadpad siya sa Proj. “Tindahan ni Mutya” ang nakalagay na karatula sa itaas. Kung paano siya gumulong sa putikan nang suntukin siya nito. tinitigan niya ang mukha ni Mutya. Ang tiyan nito‟y unti-unti nang lumolobo. . walo. Nagbabantay si Mutya ng tindahan na sa tingin niya. Ito ang naiisip ni Tony habang sinusundan si Mutya. sa bahay ng isa niyang dating kaklase. nakita niya si Mutya.

Sa kuwentuhan ay napag-alaman niyang tuwing Linggo ng madaling araw kung mamili si Mutya ng kanyang mga paninda sa sari-sari store. Kalimitan ay mayroong kalong na bata si Mutya. Linggo ng madaling araw nang makatikim si Mutya ng asim at pait ng paghihiganti. pag-inom ng Coke. ay nakipagkuwentuhan siya kay Mutya. Kung noo‟y isa siyang patpating bata. Minsay umistambay siya sa mahabang upuang nakapuwesto sa bukana ng tindahan. malaki na rin ang pinagbago ng kanyang hitsura. Linggo ng madaling araw nang makalimutan ni Mutya kung paano maglakad. kung saan mura ang mga sitsiryang paninda.199 Ilang araw siyang nagbabad sa gawi ng tindahan. Kunsabagay. ang yabang nito. Dala-dala pa rin ni Mutya. . Lintik lang ang walang ganti. Parang himala na hindi siya nito nakilala. Sa kanyang pagkakaupo. ngayo‟y mama na siya. Pinag-aralan niya ang labas at pasok ni Mutya sa kanyang tindahan. na sa tingin niya‟y anak. Linggo ng madaling araw nang mamaalam ang mga paa ni Mutya sa mahabang panahong pakikipagniig ng mga ito sa lupa. Sa Divisoria umano ang kanyang destinasyon. Nasa tono pa rin ng pananalita nito ang yabang ng isang taong sigurado sa kanyang sarili. napansin niya.

Malakas pa rin pala ang tawag ng mundo. Kung ganoon sanang tulak lang ng ibang bagay. ang mga babae. Hindi pala. hindi pa rin puwede. Nagising ako isang gabi. ang sarili ko. si Klara. at ang tanging inaasahan ay ang buwanang padalang pera ng kanyang kapatid na siyang kaisa-isang nakakaalala sa kanya. Ako mismo ang naghahanap. Siya na kako ang bahala roon. ibig sabihi‟y hindi siya makakadalaw sa akin sa Quezon. ang ibang tao. . sa gitna ng panaginip na nagkahugis sa isang malaking bahay na kasalukuyang nagdiriwang ng pista. pagdurusa at paghihirap. Ako mismo ang tumatawag sa mga bagay o pangyayari para lumapit sa akin. Pag may pagkakataon daw siya.200 Baguio 1999 Nakaayos na lahat ng gamit ko. Ngayon alam ko na na hindi lang ako ang nagdedesisyon para sa buhay ko. Ipinaubaya ko na kay Sarge ang mga tanim kong marijuana sa garden. ang mga pangyayari. Nagising ako sa gitna ng panaginip. Nariyan pa rin ang lipunan. Hindi naman sa pinipilit ako ng lipunan na bumalik sa tiklop ng lilim nitong walang naidulot sa akin kundi kahihiyan. Nagising akong pinagpapawisan at ang una kong naisip. ibig sabihi‟y kung magkakapera siya ng malaki-laki. Akala ko noon. kayang palampasin. Bukas na ang alis ko. dito na ako magtatagal sa Baguio. Ang problema. At dahil sa kalagayan ni Sarge na wala naman talagang pinagkakakitaan. dadalawin niya daw ako sa Quezon. nang akmang dadamputin ko ang piniritong hita ng manok na namimintog sa dulas ng mantika. Kahit na isara ko ang sarili ko sa lahat ng bagay.

Naniniwala siyang ang anumang bagay na hindi niya pinagpawisan ay hindi dapat na mapasakanya. kahit man lang pormalidad na binili niya ang bahay at lupa. At panghuli. Lalo pa‟t mapapalapit ako sa babaeng siya naman talagang gusto kong makasama mula pa noong hindi pa ako tinutubuan ng bulbol at wala pang hibo ng malisya sa utak. dapat kong tanggapin kay Sarge ang walong libo. Kasi si Sarge. ay walong libong piso. nahihiya naman akong tumanggap ng bayad dahil alam ko. Pero nang mapagtanto kong seryoso ang pananalita niya.201 Tama. Walong libong piso para sa bahay na may katamtamang laki at lupang kinatitirikan nito at ng maliit na garden. Hindi niya mapapatawad ang sarili niya kung tatanggapin niya ang bahay at lupa bilang regalo ko. milyonaryo ako at hindi ko kailangan ang perang ibabayad ni Sarge. Walong libong pisong tanging naiipon niya at iniingat-ingatan at pinakatatagu-tago. At higit sa lahat. Gusto niyang bayaran. nakatali ng laste at nakasilid sa isang lumang medyas. maprinsipyo. sa Quezon. Akala ko kasi. hirap siya sa buhay. Siguro naman. nagbibiro siya. At isa pa. Ibinibigay ko pero ayaw niyang tanggapin. Noong umpisa‟y gusto kong batukan si Sarge. na ayon sa kanya‟y hindi raw gaanong kalakihan. Napag-isip-isip ko. Itong bahay. ang planong ibayad sa akin ni Sarge. At may pinag-aaral siya sa kolehiyo. natahimik ako. mahahanap ko na ang sarili ko. na bago kami maghiwalay ay sinabi niyang nasa ilalim ng kanyang sofa sa sala. Mula nang matanggap ko ang postcard na ipinadala sa akin ni Klara. ipinaubaya ko na kay Sarge. lagi ko nang naiisip ang Quezon. doon. Ang kaso. kapag .

Kipkip ko sa palad ko ang ilang buto ng marijuana na napag-kasunduan namin ni Sarge na itanim sa garden niya. Sa dalas kasi ng punta namin sa bahay ng isa‟t isa. At iyon ang pinaka-ayaw kong mangyari. nakita ko kaagad si Sarge sa balandra ng reflection sa salamin. mamaya na lang kapag gising na si Sarge. . sa halip na matuwa siya. nakarinig ako ng ungol mula sa kuwarto. Pumihit ako palabas. Hindi niya ako kita dahil nakukublihan ako ng pinto. Hinila ko pasara ang pinto. nakilala ko nang tuluyan si Sarge. baka binabangungot si Sarge. sapat lang para magkaroon ng awang at makita ko si Sarge. Takbo ako papunta sa kuwarto. Bago ako makalabas. Pagpasok ko sa bahay ni Sarge. Nakita ko si Sarge. Ang pintuan ng silid. Pero narinig ko ang ugong ng radyo sa kuwarto kung kayat naisip kong baka natutulog si Sarge. Bigla kasi akong pumasok sa bahay niya. baka lalo lang siyang maawa sa sarili niya. hindi na kami nakakaisip pang kumatok. Naisip ko. Pagbukas ko ng pinto. Hindi naka-lock ang pinto. Ngayong kilala ko na si Sarge at kahit papaano‟y nararamdaman ko ang sakit ng loob niya sa mga problemang ipinataw sa kanya ng buhay. Pagkatapos ay lumabas ako ng bahay ni Sarge at umuwi. walang tao. Pinihit ko ang doorknob at binuksan ng bahagya ang pinto. naisip ko. At gayon nga ang ginawa ko. marahan. nakaharap sa salamin.202 niregalo ko ang bahay at lupa. Nakasubo sa bibig niya ang ari ni Efren ang Ifugao na pinag-aaral niya. Noong isang linggo.

hindi na mahalaga sa akin. agad kong inaresto. medyo nanlamig ako. ilang sangay ng gobyerno. Ang sabi sa balita. Noong isang linggo. Nagtesting umano sila ng ilang programa. mga malalaking funding institutions. kapag plastado na ako sa Quezon. o babaeng may lawit. sumemplang. pumutok sa diyaryo‟t telebisyon ang pinakamalaking systems crash sa buong bansa. na nagkakahalaga ng mahigit sampung bilyong piso. Higit na malaki ang pinsala kaysa noong nagkaroon ng computer virus crash noong magtatapos na ang dekada otsenta. . ako ang nakakaunawa kay Sarge. wala silang contingency plan. Ang problema. At saka. Nagsisisi nga ako dahil nang malaman ko ang katotohanan sa likod ng pagkatao ni Sarge. ang crash daw o ang pagkasira ng computerized system nila ay dahil sa millenium bug. mga malalaking bangko. Ang apektado ng systems crash noong isang linggo. at mga malalaking insurance corporation. ke tibo siya na nagbabakla-baklaan. Ang sabi ng mga opisyal ng Great Insurance.203 Higit kanino man. Siguro. Napakabait sa akin ni Sarge at hindi na mahalaga sa akin kung lalake siya o bading. o iskemang pangresolba kung sakaling papalpak ang programa. Mas higit pa siguro sa pag-unawang iginagawad sa kanya ng kapatid niyang nakatira sa Amerika at sumusustento sa kanya. Pero yung panlalamig ko. o baklang nagkukunwang tomboy. sa araw-araw ba naman naming pagsasama. Naapektuhan din ng crash ang ilang malalaking kumpanya sa labas ng Pilipinas. ang pinakamalaking pagkalugi raw ay tinamo ng Great Insurance Corporation. ipinasok sa Y2K testing. padadalhan ko ng pera si Sarge para madalaw niya ako.

Isiniksik ko na lahat ng dadalhin ko. Nagalit nga noong ipinamigay ko ang mga damit ko. kakailanganin ko raw ang mga iyon. hindi niya tatanggapin. Yung iba kong mga damit. Pero ang hindi nila alam. Sa halos isang taong pagsasama namin ni Sarge bilang tunay na magkabatak. kung kay Sarge ko ibibigay. Tatlong kamiseta. isang tuwalya. isang maliit na travelling bag ang dala ko. Alam ko. sepilyo. isang maong. . dalawang opisyal ng Great Insurance. isang jacket. at ilang pares na medyas. mahirap daw magpundar ng mga panggarbo sa katawan. Malaking pera umano ang gugugulin. ang pagpalpak ng programa ay bunga ng isang programang matagal nang namamahay sa kanilang network. limang brief. Ang dalawa ngayo‟y nasa pangangalaga ng NBI at kasalukuyang iniimbestigahan. Sabi niya. Sa pagkakatanda ko. ibinigay ko sa Ifugao na kasama ni Sarge sa bahay niya. Ilang araw matapos ang crash. Maliit na travelling bag. Isang programang bubura sa mga records at mag-aakyat ng bilyonbilyong pagkalugi dahil sa pagkasira ng mga programang ginastusan ng milyon para lang mapatakbo. ni hindi sumagi sa isip niyang ako‟y isang milyonaryo.204 Iyon ang paliwanag nila. Ang lumitaw sa kanilang imbestigayon. ang promotor ng nasabing virus ay dalawang inhinyerong nagngangalang Jeffrey Dali at Oscar Letig. Na-trace nila ang programmer na gumawa nito. ang programang nabanggit ay mula sa tatlong itim na diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. Saka. natuklasan ng mga espesyalistang galing pa sa Amerika ang virus. Sa pag-alis ko dito sa Baguio.

205 Yung mga gamit sa bahay. at ang tanging nakasapatos ay ang gobernador. Tama. stereo. hindi uso ang damo roon. Baka daw kasi walang kuwenta ang damo sa Quezon. noong kasal ni inay. mahigit isang taon pa lang. yung bago kong pick-up. malamang daw sa hindi. Gusto ko sanang dumaan sa looban. Padalas nang padalas at palala na nang palala ang pana-panahong pagsakit ng dibdib ko. Sabi ko. ititigil ko na rin ang paghitit ng damo. Ayos na ang buhay nila. libre na iyon dahil binili niya ang bahay. Ang dinig niya raw kasi. Ang plano ko kasi. Kapag ayos na ang buhay ko sa Quezon. ref. pag-alis ko dito sa Baguio. na ang mga tao raw doon ay hindi alam kung ano ang marijuana at ang sarap na idinudulot nito sa katawan. Balak ko na nga ring itigil na ang pagyoyosi. Pero saka na lang rin. ibinigay ko na kay Sarge. Pati pag-inom. Huling kita ko kay Elmer. kakayanin ko ang lahat. hindi na. babawasan ko na. Yun ang sasakyan ko papuntang Quezon. . Kapag daw ganoon kamiserable ang pamumuhay ng isang kabayanan. kapag nagpakita pa ako baka magulo lang. puro nakayapak at ang tanging nakatsinelas lang ay ang mga ikinakasal. saka na ako magpapakita sa mga tao. Hindi na rin ako dadaan sa bahay nina inay. Sabi ko sa kanya. ang mga tao doon. Ang dadalhin ko lang naman talagang gamit. kalan at marami pang iba. Kunsabagay. Tinanong ako ni Sarge kung gusto ko raw magbaon ng damo. Ang lahat ng ito‟y kakayanin ko. tulad ng TV.

Banahaw at titingnan ang ganda nito mula sa itaas. Sana. At sana. dito na magtapos ang paglalakbay ko. At higit sa lahat. WASAK . ibang perspektiba kaysa sa larawan sa mga post card. si Klara.206 Paharap ako sa panibagong yugto ng buhay. Aakyatin ko ang Mt. hindi ako mahirapan sa Quezon. at maiugnay ko ang mga karanasan sa mga nakaimabak na gunita sa isip ko. Ang sarap sigurong makapaglunoy sa mga beach ng Quezon at malasahan ko ang alat ng dagat.

maraming salamat sa oras mo.com. Sa nagbasa ng librong ito.blogspot. Kung gusto mo ng kopya ng libro. punta ka sa http://bookay.S.multiply. Pasensya ka na sa mga typo. Salamat! NW http://absurdrepublic.207 P. O hanapin mo kami sa facebook. Sana nagustuhan mo ang kuwento ni Tony.com .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful