1

MONDOMANILA
Nobela ni Norman Wilwayco

2

Kay Junior, Fred, Romy, Rey at Ben Mga idolo ko mula noon hanggang ngayon.

3 Baguio 1999

Anuman ang sabihin nila, wala akong pakialam. Alam ng Diyos o ng kung sino mang nakatataas sa atin na masyado nang mahaba ang nilakbay ko. Putang ina, kailangan kong magpahinga. Kailangan kong tumigil, humimpil. Ilang buwan na „ko dito sa Baguio. Hindi ko na siguro pagsasawaan ang lugar na „to. Malamig, maraming puno, mura ang mga pagkain. O malamang, paglipas ng ilang buwan pa uli, biglang mangati ang mga talampakan ko at maghanap ng ibang lugar. Doon sa kung saan walang makikialam sa „kin. Doon sa kung saan hindi ako susundan at uusigin ng mga bangungot at ng sarili kong anino. Pero sa ngayon, kuntento ako rito sa buhay ko. May maliit na loteng kinatitirikan ng maliit na bahay, may mga tanim na gulay at marijuana, may buhay, may pera. Itong huli ang pinahahalagahan ko sa lahat. Puta, nabuhay ako ng puro paghihirap ang dinaanan ko. Ni pambili ng bagong brief, pinoproblema ko dati. Natatandaan ko noong elementary pa lang ako, kung wala siguro akong pantalon, nahubo na ang brief ko. Si ermat kasi dati, ni hindi ako maibili ng bago. Ang ginagamit ko noong nasa grade six ako, iyon pa ring brief ko noong grade one. Kaya tuloy sa sobrang lawlaw na‟t wala na talagang garter, kapag tumatakbo ko, lumililis. Nahuhubo ang magkabilang tagiliran. Kaya lang hindi talaga nahuhubo, sumasabit sa pundya ng suot kong pantalon. Ngayon, buwan-buwan bumababa ako ng Maynila para kumuha ng tseke at ideposito sa bangko, sa pangalan ko. Di hamak na masarap ang buhay ko

4 ngayon, minsan sa isang buwan lang ako kung mahirapan, kapag bumababa ako ng Maynila para “sumuweldo”. Kahit papano, nakaka-usad ako. May pangtoma, may pangtira sa mga bebot sa beerhouse, may budget ako para sa mga pangangailangan ko. Mayaman ako at hindi naghihirap. Trip ko lang talaga ang hindi gaanong malaking bahay. Katunayan, itong tinitirhan ko, nang mabili ko ito, napakaraming sira. Lumang luma na. Gumastos pa ako ng medyo malaki para lang matirhan itong bahay. Saka nasa „kin na siguro ang lahat ng sarap. Binata, may kursong tinapos, may pera, may bahay at lupa na bagamat maliit lang, matatawag kong akin. Ang kulang lang siguro dito sa akin sa Baguio, kaibigan. Ang totoo kasi, isa lang ang talagang kabatak ko rito. Si Sarge, dating militar. Kapitbahay ko. Noong minsan kasing inaayos ko ang bubong ko, biglang pumasok ng bakuran si Sarge, tinanong kung may maitutulong siya. Talagang kailangan ko ng tulong, sabi ko. Umakyat siya ng bubong. Pinagtulungan naming tapalan ng vulcaseal ang mga butas ng yero. Nung nabili ko kasi „tong bahay, butas-butas ang yerong atip. Kako, okey lang, papalitan ko na lang. Kaso, ang mahal pala ng yero. Saka, nakakapanghinayang namang palitan dahil puwede pa namang tapalan ang mga butas. Bumili na lang ako ng vulcaseal. At yun nga habang nagtatapal ako sa bubong, sabay pasok si Sarge. Pagkatapos naming mag-ayos ng bubong, pinainom ko ng dalawang bote si Sarge. Pampa-good shot sa kapitbahay. Sabi ko sa sarili ko, hanggang dalawang bote lang. Parang naiilang din kasi „kong makipag-inuman sa hindi ko talaga kilala. Ang kaso, masarap palang kakuwentuhan si Sarge. Panay ang

uminom pa kami sa isang beerhouse sa bayan. laylay na balikat. “Walang hiya ka. Sarge. Pagdating ko sa bahay. Pero siyempre. Kalahating kahong beer ang naubos namin.” “Ikaw ba. Gumagamit ka pala nito. Halos gumapang na kami nang umuwi. parang ganting utang na loob. may ibibigay daw siya sa akin.” “Oo nga sana kaya lang. Hindi ako makapaniwala nang sabihin niyang kwarenta‟y dos lang siya. Ang tingin ko kasi sa kanya.” Umuwi na „ko. Pumihit ako pagdating sa may pinto palabas. ubaning ulo. Inilapag ko sa tapat ng bintana.” “Akala mo lang „yon. sa may Session Road. Kaya lang. malaking tiyan. Sabi niya. Inaya niya akong pumasok sa loob. “First class „yan. Inihatid ko si Sarge sa bahay niya (wala siyang kasama sa bahay maliban sa isang binatilyong Ifugao na pinag-aaral daw niya). hindi?” “Gumagamit din. pagkatapos kong tikman ang damong bigay ni Sarge. parang sitenta anyos na siya. Tinanong ko siya kung bakit siya nag-retiro. may .” Paalis na „ko. “Sarge. mas masarap tirahin ito kung sabay tayong mag-trip.5 kuwento ni loko tungkol sa mga adventures niya sa army noong araw. problema daw sa pamilya.” sabi niya. nagbukas ako ng sardinas tapos nilagay ko sa plato. Parang gusto ko na ring pumlasta sa kama. hanggang toma ka lang. Sa susunod na lang. Tuwing gabi kasi. Nagulat ako nang bigyan ako ni Sarge ng isang supot ng damo. dehins ko na kaya.” “Sige. Pagkatapos. akala ko.

noong nasa kasagsagan pa „ko ng pagiging addict. Hindi katulad noon. Ang sarap ng tama. binalak kong magtanim. Talagang first class. May buhay ako. sa pagitan ng mga tanim kong gulay. Ang sabi ng mga tao sa looban. Sa garden. may bahay. dito raw talaga sa Baguio itinatanim ang mga first class na marijuana. Bago ako matulog noong gabing iyon. habang idinuduyan ako ng hinitit kong damo. may pera. . Binilot ko ang marijuanang bigay ni Sarge. Kaya parang naging obligasyon ko na gabigabi ang bigyan siya ng pagkain. iniisip ko kung ano pa kaya ang kulang sa buhay ko. Bago ako matulog. Wala na siguro.6 pusang laging nag-aabang doon.

Hindi niya alintana ang sinag ng katanghaliang tapat na diretsong tumatama sa humpak niyang mga pisngi. Una ay ang paggunita kung kailan ba huling nakapiling ang kanin.7 Bangungot sa tahanang walang bubong Maliit pa lang si Tony ay alam na niya kung paano patahimikin ang sikmurang kumakalam. Ang mga gunitang ito ay ipaghehele siya sa isang masalimuot na tulog na may kakambal na mga panaginip. Kapag ang mainit na kanin at umuusok na adobo o kaya nama‟y sinigang na baboy ay plastado na sa isip at naglalaro na sa gunita ang mga ala-ala ng nagdaang pistahang dinaluhan. . Iisipin niya ang mga pistahan. binyagan at iba pang handaang dinaluhan. Mayroon siyang mga ritwal na sinusunod. Kung nagkataong may tutong sa ilalim ng kaldero o kaya nama‟y mayroong naglalangib-langib na asukal sa bunganga at gilid-gilid ng garapon na nakapatong sa mamantikang mesa sa kusinang walang atip ay ayos na ang gutom. kailangang gunitain ang kulay ng kanin at masasarap na ulam. ang susunod niyang gagawin ay ang humiga sa papag na amoy ihi at nanggigipalpal sa libag at surot sa loob ng kuwartong ang dingding ay butas-butas na plywood at ang bubungan ay kasalukuyang nakahimlay sa gilid ng bahay ng kanilang kapitbahay na siya nilang binabayaran ng buwanang upa para sa bahay na iyon na kung tutuusin ay mas tamang tawaging basurang hugis parisukat. kasalan. Kung sa kamalasan ay wala talagang masisimot sa maruming paminggalan. Sa pagkakahiga ni Tony sa papag na mas akma sa tawag na bahay-surot ay ipipikit niya ang kanyang mga mata.

Ngayon ay tila magkakatotoo ang kanyang pangitain. isang papag na ginawang palasyo ng mga surot na nakalkal nila sa mahabang panahong paglipat-lipat ng bahay. Sa gabi ay nanunuot sa buto ang lamig ng hangin. Kunsabagay. Isa sa mga pangitain na madalas magkahugis sa kanyang imahinasyon ay ang pagkasunog umano ng bahay at ng kanilang mga kasangkapan. Isang mesang umuuga. wala nang tiwala si Tony sa pagmumukha ng kanilang kasera. kaunti lamang ang kanilang gamit. isang aparador na bigay ng kanyang tiyahin bilang regalo sa kanyang ina noong ito‟y ikinasal. Ang tangi nilang gamit na sa kanilang palagay ay may tunay na halaga ay ang isang maliit na telebisyong black and white na napanalunan ng . at iba pang mga kagamitang kung tutuusin ay dapat nang itapon ngunit hindi maitapon dahil magmumukhang walang kalaman-laman ang bahay kung wala ang mga ito. Karamiha‟y mga bukbukin. mga gamit sa kusina. Malaking sakripisyo ang hatid sa kanya at sa kanyang mga kasambahay. Ilang araw na rin silang natutulog nang ang atip ay ang malawak na kalangitan. Sa araw nama‟y sumusunog ng balat ang init ng araw. Noong bago pa man sila mangupahan sa bahay na iyon. Ano ba ang nalalaman ng mga anak sa mga usaping pang-magulang? At ang pagtira sa bahay na iyon ay madalas magdulot ng pangitain sa mura niyang isip. Iba na ang kulay ng kanilang mga kagamitan dahil sa tama ng araw. na siya nilang pinaglalagyan ng mga damit. Panaginip ang tugon sa bungangang walang malamon.8 Tulog ang panlaban sa bitukang naghahamon. gamit sa pagtulog. Ilang ulit niya itong sinabi sa kanyang ina ngunit hindi siya pinapansin.

Muli niyang sinulyapan ang makapal na bilang ng mga usyosero-usyosera-mga putomga puta na talagang naghihintay ng mga ganitong pagkakataon para naman may mapanood sila at maging kaaliw-aliw na parang sine ang kanilang buhay sa looban. kumot at mga sako. matapos ang kanyang pag-iigib. palalayasin mo kami?” “Nay. ano‟ng nangyayari dito?” “Huwag kang makialam dito. Tony. Pumasok ka sa loob. Nakiraan siya ng patagilid sa naghambalang na mga tao at matapos niyang tanggapin ang mga mura ng isang matandang manang na di sinasadyang natapakan niya ang dulo ng daliri nito sa paang bagong pedicure. nadatnan niyang maganang kumakain sa maruming mesa ang kanyang nakababatang kapatid. Sa loob ng bahay. Bantayan mo ang kapatid mo.” Labag man sa kalooban ni Tony ay sinunod niya ang utos ng ina. lumayas na kayo diyan!” “Putang ina mo rin! Kababayad ko lang noong isang buwan. narating niya ang bungad ng kanilang bahay at sumalubong sa kanya ang walang kasing-sariwang pagmumurahan ng kanyang ina at ng may-ari ng basurang kanilang inuupahan. Punong-puno ng mumo ang labi at mga pisngi nito. at ito ay pinipilit nilang iligtas sa araw sa pamamagitan ng pagtatakip ng karton. Kaipala‟y may kaaway ang kanyang ina.9 kanyang ina sa isang bingo sosyal. “Putang ina mo. Isang araw. Ang dalawang kamay ay may bahid ng kulay itim na hindi . umuwi siya ng bahay at nadatnang maraming taong nagkakagulo sa harapan ng kanilang bahay na inuupahan.

Naglaglagan sa kanilang mga tulalang mukha ang mga alikabok at iba pang basura na ilang panahon na ring naipon sa bubungan ng bahay. nagagawa niyang utusan ang kanyang isip na managinip ng mga pistahan at . Ang kanyang titig ay nakapako sa malaking mamang nakahubad na noo‟y tinatanggal ng bareta ang nalalabing mga yero. Naglaway ang kanyang labi nang makita ang pritong bangus at kaning lamig na nilalantakan ng kanyang kapatid. “Maghahanap ako ng malilipatan.” Hindi narinig ni Tony ang sinabi ng ina. ginulantang sila ng mga mabibigat na hakbang sa kalawanging yerong nagsisilbing kanilang bubong. Nakisalo siya sa pagkain at hindi na pinansin ang awayan sa labas ng bahay. Ni hindi niya napansing tumayo ito‟t lumabas ng bahay. “Tinotoo ng tarantada ang banta niyang aalisan tayo ng bubong kapag hindi tayo umalis dito. Bangungot para kay Tony ang matulog na humpak ang tiyan.” wika ng kanyang ina. bago pa man sila magising. Maya-maya‟y heto na at nakita nila ang dulo ng baretang sumiwang mula sa bubong. Totoo. Kasunod nito‟y bumagsak sa kanilang paanan ang kalbong gulong ng sasakyan. mga plastik at sako at iba pang panlaban sa mga tulo ng bubong tuwing umuulan. Kinabukasan. Pag-angat nito‟y kasamang umangat ang atip na puro kalawang.10 malaman ni Tony kung putik o mantsa ng tutong. Hindi nito pansin ang malalakas na sigawan sa labas ng bahay gayong ito‟y umaabot naman sa loob dahil sa nakakaawang kalagayan ng mga dingding na sa dami ng butas ay daig pa ang isang bayong na pinaulanan ng sangkatutak na indian pana.

11 masasarap na pagkain. Pero ni minsan ay hindi siya nagkaroon ng pagkakataon, kahit sa panaginip, na makakain ng mga katakam-takam na pagkain. Kadalasan, ang mga pagkain ay pilit niyang inaabot, at kapag halos dukwang na niya ang isang piniritong hita ng manok, o kung minsa‟y isusubo na lang niya ang balat ng litsong ang mantika ay umaagos mula sa kanyang kamay tungo sa kanyang braso, kadalasa‟y bigla siyang nagigising. Ang kanyang pagbiling-biling sa papag ay unti-unting ginambala ng isang bangaw na kumakandirit sa tungki ng kanyang ilong na wari‟y gustong sumama sa paglalakbay niya sa mga baryong nagdiriwang ng kapistahan. Putang ina! Huwag mo „kong istorbohin, hayop ka! Hayaan mo „ko, putang ina mo! Mariing dumampi ang palad ni Tony sa kanyang ilong na naging sanhi ng pagkamatay ng maitim na bangaw na gustong sumama sa kanyang panaginip, na naging sanhi rin ng kanyang pagkagising at pag-alis sa pistahan. Putang ina! Ni hindi ko man lang natikman „yung mga pagkain sa pistahan! “Tang „nang buhay ito! Itinutulog na nga lang ang gutom, iistorbohin ka pa!” Ipinikit niyang muli ang kanyang mga mata sa pag-aasam na muling makatulog. Ngunit bago pa man niya umpisahang ipaghele ang sarili‟y alam na niyang hindi na siya muling makababalik. Idinilat niya ang kanyang mga mata at maliksing bumangon. Tinungo niya ang pintuan at doo‟y kinuha ang dalawang timba at ang pingga na siya niyang gamit sa pagsalok ng tubig.

12 Sabong

Sa labasan, sa tabi ng posong igiban, nagkakaingay ang mga agwador. Ang karamihan sa kanila ay mga batang tulad ni Tony, trese anyos pababa. Ang katwiran kasi sa lugar nila, ang pag-iigib ay pambatang trabaho. Ang mga matatanda ay mayroon na dapat ibang pinagkakaabalahan tulad ng pag-inom ng bilog o lapad, pakikipagsuntukan sa mga kainuman, pagtatawag ng mga pasahero sa tabi ng mga dyip na nakapila sa paradahan. Isa itong malaking palaisipan kay Tony. Nagtataka siya kung bakit kailangan pa ng tagatawag ng pasahero gayong ang mga pasahero naman ay marurunong bumasa at kaya naman nilang basahin ang mga karatula ng dyip. Hindi na nila kailangan pa ng tagasigaw sa kanila kung saang dyip sila kailangang sumakay at kung saan ang ruta ng mga dyip na bibiyahe. Sa araw-araw ba naman nilang pagbibiyahe ay hindi lang ruta ng dyip ang kanilang kabisado kundi pati na rin ang hilatsa ng pagmumukha ng mga tsuper, kung aling dyip ang may nakakabinging stereo, kung sinong tsuper ang kaskasero at kung sino ang kung magmaneho ay mabilis pa ang pusitsit ng ihi ng isang dalagang hindi na virgin, at marami pang iba. Ang mga ito‟y kabisado ng mga pasahero sa pilahan ng dyip. Ito‟y bahagi na ng kanilang araw-araw na pakikipagbuno sa buhay. Sa poso ay nagkakaingay ang mga batang agwador. Pinagkukumpulan nila ang dalawang batang naggigirian sa gitna ng naghambalang na mga timba at galon. Ibinaba ni Tony ang tangan niyang mga timba at pagkuwa‟y nakiusyoso sa mga nanonood sa dalawang batang naggigirian.

13 O, iiyak na iyan, o! Iiyak na! Sige nga, hawakan mo sa tenga, Boyong! Hipuin mo bayag! Ha! Ha! Ha! Nagkalampagan ang mga timba na nasagi at nadaganan ng dalawang batang nagpagulong-gulong sa basang semento. Putok ang nguso ni Boyong at sumasargo naman ang dugo sa ilong ni Max. Nakatutulig ang hiyawan ng mga bata. Ang sapakang umaatikabo ay masarap panoorin habang ipinapahinga ang katawang pata sa kaiigib. Masarap ding makisigaw na tila ikaw ay nanonood ng sabong at ang iyong pinustahang manok ay ala-Fernado Poe ang tadyak ng tari habang umeere sa ibabaw o kaya nama‟y dumidiskarte ng pailalim. Ang hiyawan ng mga batang agwador ay nakatawag ng pansin sa mga istambay sa „di kalayuan at ang mga ito‟y pansamantalang huminto sa kanilang pag-iinuman upang makipanood. Tulad ng inaasahan, nadagdagan ang bilang ng mga humihiyaw. Ang mga istambay ay nagsipaglabas ng pusta at animo totoong sabungan ang nangyari sa igiban. Dalawang manok ang naglalaban. Si Boyong at si Max. Parehong walang tinatakbuhang away. Parehong matitinik sa suntukan. Parehong maya‟t maya ay nadadala sa presinto dahil sa mga kasalanan laban sa lipunan at taong bayan tulad ng pagnanakaw, pandurukot at pang-uumit ng ulam sa mga tindahan sa palengke.

14 Hindi na mahalaga ang sanhi ng away. Wala nang sira-ulong umiintindi kung sino sa dalawa ang may kasalanan. Ang importante‟y may napapanood habang nagpapahinga. Ang ingay ng hiyawan ay nakatawag ng pansin sa isang naparaang barangay tanod na noo‟y susuray-suray sa paglalakad dahil sa kalasingan. Ngunit lasing man at magaling, barangay tanod pa rin. Inawat nito ang away at tinanggap ang mga kantyaw ng mga agwador at istambay na naasar dahil sa pagkaputol ng kanilang panoorin. Pinulot ni Tony ang kanyang mga timba na kasamang gumulong nang sina Max at Boyong ay magbabag sa gitna ng igiban, at pagkuwa‟y iniayos sa pila ng mga nauna sa kanya. Dinukot niya sa bulsa ang isang stick ng Champion at nakisindi sa kanyang katabi. Malumanay niyang hinitit ang sigarilyong mapait habang hinihintay ang kanyang turno.

para bang walang pinag-iba kung pasan man niya ang mga timba o hindi. Magmula noong tumuntong siya ng grade three ay hindi na niya alam kung ano ang pakiramdam ng isang taong mayroong matatawag na ama. kapag ibinababa niya ang pinggang sa magkabilang dulo ay nakalambitin ang dalawang timbang puno ng tubig. may sundot sa tutuli ang mga katagang nagmula sa taong ilang taon na nga ba niyang hindi nasisilayan. Naramdaman niya ang tapik sa kanyang kanang balikat. kumusta na?” Kaysarap pakinggan ng salita ng kanyang ama. “Kumusta ka na. Anak. Nakatalikod sa pinagmulan ng tinig. nakakaramdam siya ng gaang ng loob. Tinawag siyang anak. Kayo ng mga nanay mo. Pamilyar sa kanya ang tinig. Nanatili siyang nakatayo. Inilapag niya ang tangan niyang pingga. “Tony!” Malapit na ang tinig.15 Ama “Tony!” Napahinto si Tony nang marinig ang sigaw. Pumihit siya at pinilit na mangiti. Bagama‟t matagal niya itong hindi narinig. Isa na itong katotohanang matagal na niyang . Ngunit iba ngayon. Na para bang lumaya siya sa lahat ng problemang dala-dala niya magmula pa nang masilayan niya ang buhay sa mundo. “Mabuti naman. „tay?” pakli niya. anak. Ganoon pa rin ang bigat na parang nakadagan sa kanya. Matagal na silang hindi nagkikita. Sa mga ganitong pagkakataon.

Napansin ni Tony na Marlboro ang hinihitit ng kanyang ama. nagtutulak dito para dumura nang dumura sa bintana at kadalasa‟y sumasampid sa babahan ang malagkit na plemang berdeng berde ang kulay na animo hindi sa tao nanggaling kundi kay Zuma. wari‟y naghahanap ng posporo ngunit alam niyang wala siyang ipangsisindi. Dinukot ni Tony sa kanyang bulsa ang natitirang sigarilyo at isinubo ito sa nangingitim niyang labi. Tay?”. Ang tangi na lang nag-uugnay sa kanya at sa ama ay ang mga kuwento ng kanyang ina. Nagdalawang isip nga ako kung tatawagin kita. Tila kapwa sila nag-aapuhap ng sasabihin.” Patlang. Kumusta na si Dino?” “Mabuti naman. Tony. Nagsindi rin ito ng sigarilyo. Mga kuwentong karamihan ay hindi maganda at may kakambal na mga putang ina at kupal at babaero kapag isinasalaysay ng kanyang ina. Napansin ito ng kanyang ama at dinukot sa bulsa ang makintab na lighter. “Oo nga. . “Mabuti‟t napasyal ka. na hindi kailanman mangyayari sa kanya. “Anlaki mo na. Mga kuwentong nagpapainit sa dugo ng kanyang ina. sinindihan ang sigarilyo niya. Kinapa niya ang kanyang bulsa. Wala siyang ama. Kahit ang mga kaibigan niya sa looban ay nakikita niyang paminsanminsan ay kasa-kasama ng kanilang mga tatay. Gusto kong matiyak muna. sa kanya ay isa na lang itong tanawing parang sine.” Ngumiti lang si Tony.16 tinanggap.

” Pinitik niya ang sigarilyo niyang naupos. “Hindi bale. Para makapasok ka sa kolehiyo. Kapag nakaipon ako ng medyo sapat. Gumilid sila ng kanyang ama at naupo sa mahabang upuan sa harap ng isang maliit na tindahan. Kailangan kang makapagtapos ng hayskul. “Saan ka magha-hayskul?” “Uso pa ho ba ngayon „yon?” “Aba. tay. Itinuloy nila ang naudlot na kuwentuhan. Pambihira talaga iyang nanay mo.17 Binitbit ni Tony ang mga timba niyang nakahalang sa daanan.” .” Kung binibigyan mo ba ako ng perang pang-enroll. anak. Hindi bale. magpapadala ko ng perang pang-aral mo. Nag-iipon naman ho ako. kapag natuloy ako sa Taiwan. makakapag-aral din ako ng hayskul. Hayaan mo. Kaya hindi ako makakita ng disenteng trabaho. “Pasensya ka na. Ni hindi itinuturo sa inyo ang kahalagahan ng edukasyon. “Nag-aaral ka pa ba?” tanong nito sa kanya. Ikaw at saka si Dino. papunta sa pusali sa gilid ng daanan. Sabi ni inay. Marami naman kayong babaeng mauuwian.” matipid na tugon niya. „tay. natural. Mga matatandang manang na lasang amag na ang katawan at amoy burak ang pekpek. Dapat huwag kayong maparis sa „kin. saka na lang daw ako maghayskul kapag nagkapera na kami. “Wala ho kasi kaming pera. eh di maganda sana. “Kaga-gradweyt ko lang ho ng elementary. Walang pinag-aralan. anak. Mga matronang naghahanap ng kasiping.

pambili naman ng ulam at pambayad sa upa ng bahay. anak. At alam mo ba. Sigurado „kong masasarap ang kinakain mo. „tay. walang wala kaming pera.” Naiintindihan? Naiintindihan mo rin ba „ko? Ha. Ikaw at kay Dino. malaki ang katawan mo. Kalahati ng kinikita ko sa pag-iigib ay napupunta kay Almang Paybsiks.18 “Anak. .” Naaalala ko noon. Mabuti na lang. At pati na rin sa nanay n‟yo. Mabuti na lang at napakiusapan ni nanay. Inutusan ako ni nanay na umutang kay Almang Paybsiks. mahal kong tatay? Naiintindihan mo ba ang nararamdaman ko sa tuwing makikita ko ang mga tatay dito sa looban? Naiintindihan mo ba kung paano matulog sa bahay na walang bubong? Naiintindihan mo ba ang pakiramdam ng hindi kumakain sa oras? Ikaw. Tapos kapag wala akong nadilihensyang pera.” Mabuti naman at alam mo. kinukuha ni Alma ang black and white na TV dahil hindi kami makabayad ng utang. Nang lumaon. „tay. hindi tumitigil sa kadadakdak. sabi ni nanay. „tay. Nang lumaon. may mabait na aleng nagpapautang sa amin. At naiintindihan mo rin ba ang nararamdaman ko kapag tinatanong ako ni nanay kung ano ang magandang gawin namin sa miserable naming pamumuhay? “… iyon kasi ang hindi ko maintindihan sa nanay mo.” “Salamat at naiintindihan mo ako. Pambili lang ng bigas. alam ko. Ni hindi ako hayaang dumiskarte ng maayos. eh. Masyadong mapaghanap. malaki ang pagkukulang ko sa iyo. Nang lumaon. pambili ng gamot nang magkasakit si Dino. mahal kong tatay. “Huwag na ho nating pag-usapan ang nakaraan.

nakakapag-aral kaya kayo. Ihahatid ko pa ho itong mga inigib kong tubig. susulatan ko kayo. Sa gabi. puntahan natin ang nanay mo‟t si Dino. “…pero sabi naman ni Medy. „tay. huwag kang bigyan ng abugado. Palaylayin mo pa lalo ang laylay na suso. Pawilihin mo siya sa romansang marino mo.19 “…nahihirapan din ako. “…may sinasabi yung isa kong kaibigan. Iniisip ko kung nakakakain kaya kayo ng maayos. Kung ano‟ng mga kailangang n‟yo Sabihin n‟yo kung ano‟ng gusto n‟yo. Medyo malaki nga lang ang placement fee. Kapag ganoon ay baka i-absuwelto na kami sa mga utang namin. maparis ka sa mga Domestic Helper na pinupugutan ng ulo. Ipapanalangin ko sa Panginoong Maykapal na sana. tutal ginawa mo nang raket ang pambababae at panghuhuthot sa mga matrona. Kantutin mo hanggang sa ika-pitong langit. anak. mabuti pa siguro‟y kabitin mo si Almang Paybsiks. “Mabuti pa siguro.” Ang mabuti pa „tay.” Tinawag ni Tony ang isa sa mga batang naglalaro sa daanan. Palabas na kasi siya ng bansa. humuthot ka sa iba mong kabit.” Kapag nasa Taiwan ka na „tay.” “Mauna na ho kayo. sana gahasain ka sa puwet ng mga manyakis na makakasama mo sa selda. Kapag nasa Taiwan na „ko. . kapag daw nagbayad sa kanya „yung may utang sa kanya. Sumulat kayo sa „kin.” Eh di. Puwede akong sumabit. ang gusto ko. Pupunta na siya ng Taiwan. Naaalala ko kayo ni Dino. pahirapan ka muna ng mga tarantadong singkit. Kulang pa ang pera ko. pupunan niya „yung pera ko. Sana. hindi ako makatulog.

Ang aba niyang pagkatao‟y manhid na sa sakit. kapag ito‟y umaalis panandali sa kabaliwan at lumalagpak sa mundo ng katotohanan.20 “Omeng. sa kanya‟y isa lang ito sa mga katotohanang bumubulaga sa kanya araw-araw. Nakaubos sila ng isang boteng gin at dalawang supot ng Chippy. Matagal na niyang naririnig ang ganitong mga kuwento.” Akmang aangal ang bata ngunit inambaan ni Tony ng suntok. Sa pautal-utal na salaysay ng kanyang ina. Labag man sa kalooban. Madalas ding itukso sa kanya sa looban na siya‟y anak ng pinagsama-samang semilya ng maraming demonyo. sa mga matitinong sandali ng kanyang ina. Dinatnan niya ang kanyang inang umiiyak at kinakausap ang sarili. Ihahatid ko lang „tong tubig. inihatid ng bata ang kanyang ama sa kanila. Sumusuray ang kanyang lakad sa dami ng kanyang nainom. Ngayo‟y sa labi mismo ng kanyang ina nanggaling ang katotohanan. Kung sa iba‟y hapdi ang dulot ng katotohanang ang tunay na ama ay hindi mawari kung sino. Kanginang pagkahatid niya ng inigib na tubig ay pinuntahan niya ang barkadang si Elmer. ihatid mo nga ang tatay ko sa „min. Ang lumbay ay isang garbong pangmayaman. Makalipas ang ilang araw. . Hatinggabi na nang umuwi si Tony. dahil sa naantalang paglalaro. Hindi siya nakaramdam kahit isang hibo ng lungkot. napag-alaman niya ang katotohanan sa likod ng mga naririnig niyang mga salita sa looban. Hindi siya nakaramdam ng anumang hinanakit. nalaman niyang ang kanyang tinuturing na ama ay hindi niya totoong ama.

Ang totoo. Job Interview. Marami rin akong nailathalang mga technical journal. Isang buwan muna „kong tumambay.P. . Nailalagay mo sila sa puwesto. Galing sa iba‟t ibang kumapanya. alas-nuwebe. tulad ko.” sagot ko. laki ng galit ni kupal. and other serious shit “You must have been the envy of your classmates.21 Systems. sir. “That‟s right. Hindi pa „ko gumagradweyt. Kumbaga. Appointment ko. boy.” That‟s right. motherfucker.” Umaarte si kupal. Puta. naabala ang pakikipaglampungan niya sa sekretarya niyang sexy nang dumating ako. Saka mas masarap „yung puro “I‟ll think about it” ang sagot mo sa mga imbitasyon ng iba‟t ibang kumpanya. with grades like this. andami nang imbitasyong dumating sa „kin. Nawawala ang pagka-agresibo nila. “What. Naantala ang “conference” nila ng sekretarya niya. parang nagkakaroon ka ng alas. and being on the top ten of the board exams. Siguro. thesis at iba pang research paper na ngayon ay pinagkakaperahan ng mga buwakanang inang mga propesor at dean sa U. nagmumukha silang tanga. Nang gumradweyt ako. hindi na „ko makakatambay. database. Iba na talaga ang matalino. Umano‟y kailangan nila ng magagaling na mga engineer. Dumating ako ng alas-otso medya. I wish I had your brains. Dapat kong namnamin ang buhay kalye. kapag me trabaho na „ko. summa.

Thank you. talo pa rin sila ng kapeng ito. sir. Or can I call you Tony?” Ang sarap ng kapeng imported. Putsa. Kahit sabihin ng mga gagong Batangenyo na da best ang kape nila. matapos ang isang buwan kong pagtambay-tambay. malalaking computer firms. kupal. tuloy-tuloy sa ilong mo. “Yes. Mga malalaking kumpanya. Nakipag-ayos ako ng appointment sa isang sekretarya. Sa pitong imbitasyon. Kailangan nila ng magagaling na engineer na magbabalasa ng buong database ng kumpanya. Amoy pa lang. De Guzman. alas-nuwebe. Nagdadalawang isip ako. lima roon. Tapos ang usok. Appointment ko nga. please.22 Mayroong pitong imbitasyong dumating sa „kin noong malapit na akong magmartsa sa graduation. “Would you like some coffee?” Sure. Mayroon akong natipuhan. “As I‟ve mentioned in our letter. Bah. Para kang nakikipaghalikan sa langit habang nakasungalngal ang nguso mo sa labi ng tasa. limang taon kong binuno sa college ang Electronics Communication Engineering. naisip ko. sulit ka na. Heto nga. . kailangan daw nila ng magagaling na systems analyst. Iba talaga ang imported. mukhang may challenge dito. Ang sabi sa sulat. sinagot ko ang imbitasyon. Parang nagsasawa na kase „ko sa computer. Isang sikat na insurance corporation.” Pinindot ni kupal ang intercom at humingi sa seksing sekretarya ng dalawang tasang kape. Mr.

it‟s from Batangas. There will be five junior analysts and ten programmers working under your direct supervision. “Yes sir. Took care of the land disputes. I am. Siguro medyo nabanas din siya dahil mukhang wala akong interes sa mga sinasabi niya.” So you‟re a fucking land owner. Mula nang pumasok ako dito sa kuwartong ito. Tony?” Sure.” “Salamat.” anas ni kupal. “Actually. ni hindi ko narinig na nagsalita ng Tagalog itong putang inang Batangenyong „to. My brother just came from the province.” “You‟re from Batangas?” “Yes.” Ayun! Bumigay din si kupal. Matagal na tayong may problema sa department na iyan. Napansin sigurong nakapikit ako habang humihigop ng kape. manyak. The tenants till it and we share the proceeds. “I‟m honored to be working for such a great firm like this.” .23 “It‟s the best coffee in the whole world. “Kailangang ayusin ang database. How about that. “Is this imported?” tanong ko. Tony… can I call you. kupal? “About the database problem.” “We are thinking about you being a senior systems analyst of the Database Department. My family owns a piece of land.

yung manager ng Computer Department. Ipakilala mo siya sa mga tao. Tony at wala si Oscar. kung ganito lagi ang nakikita ng mga tarantadong . Samahan pa ng mapuputing hita na halos iluwa na ng sobrang ikling mini-skirt. samahan mo si Tony. Dali. Executive assistant ko. parang gustong lumabas sa pagkakasakal ng bra at blusa. Ang sarap ding ngumiti ni Tess. “I‟ll do my best. kung gumiling parang laging naghahanap ng aayudahan. sulit na. Puta. Kung ganito palagi ang nakikita ko. Tess. sumasahod. tapos.” “Tess. siya si Tony de Guzman. Basta ako. susmaryosep.” Pinindot uli ni kupal ang intercom at tinawag ang seksing sekretarya. i-tour mo siya sa department.” Nagkamay kami ni Tess. this is Tess.” Habang nag-iikot kami ni Tess. Ang lambot ng palad. At ang balakang. boobs pa lang. Pero. panay ang sagi ng tingin ko sa hita niyang mapuputi. sir.” “Yes. He‟s attending to some business with the mother company in New York. Panay din ang pasimpleng sulyap ko sa dibdib niyang parang nanunukso. Pakialam ko ba sa database bullshit n‟yo.” “The pleasure is mine.24 Kayo lang. Mr. bagong analyst ng Database. “Sayang. sir. parang ngiti ng Santo Papa. Tama lang pala na mabadtrip si kupal kung naabala ko ang session nila ni Tess. “Tony. Bale siya ang magiging boss mo. he‟s looking forward to meeting you.

Hindi likas na tagalooban sila Johnny. nahulog daw sa hagdanan ang daddy niya. Ang tsismis sa looban. Mas malalim magsaliksik ang mga taga-looban. Kulang siya sa sex kaya kung anu-ano‟ng naiisip niya.25 Pilipino. Aktibista na si Johnny kahit noong maliit pa lang siya. Executive Vice-President Jeffrey “Kupal” Dali. Mabuti pa ang mga hindi niya kapamilya. Siguro ang sarap ng buhay. Pero sabi naman ni Johnny. sex kaagad ang laman ng isip.” . Natapos ang tour nang ang tanging rehistradong usapin sa utak ko ay ang mga hita ni Tess at ang nagmumura niyang mga suso. ang mommy raw ni Johnny ang nagpapatay sa daddy niya. sakay ng wheelchair. Kinabisado ko bawat kurbada. “…ang this will be your office. Ang daddy naman niya. Napunta lang sa looban nang maubos ng mommy niya ang ibinayad ng insurance nang mamatay ang daddy niya. puro trabaho ang laman ng utak. Kawawang Johnny. Kahit baho ng may baho nalalaman. puro sex na lang ang atupagin. Pagkatapos ng trabaho. hanggang sa mabaldado ito. o kaya‟y habang nagtatrabaho tulad ni Mr. Siguro tatagal ng mga sampung sesyon sa kubeta. alam kung ano‟ng totoong nangyari. Walang sikretong tumatagal. Mantakin mo kung ano‟ng laking ginhawa ng bansa kung sa halip na kung anu-ano‟ng pinaggagagawa ng mga tao. Puwedeng gawing subject matter sa pagbabate. Dangan kasi‟y puro kalandian ang inatupag ng mommy niya. Hindi nakakalampas sa looban ang ganito ka-iinit na mga kuwento. wala na sanang kaproble-problema ang bansang Pilipinas. yung isa kong kabatak sa looban. Yun kasi ang kulang kay Johnny.

Huwag silang magkakamaling subukan ako. bakit matanda pa ang ibinigay sa aking sekretarya. Sila yung mga tipo ng taong isang tingin pa lang. Ngayon. Sa dinami-dami ba naman ng magagandang chiks dito. . Kako. parang nakakalimutan ko. Yung iba. “Good morning. Kinahapunan. Matapos ang ilang araw na pangungulit ko kay nanay. Makikita nila.26 Maliit lang ang kuwarto ko. Kahit nakakapit na sa katawan ko ang amoy ng burak sa looban. mas malapit sa trabaho. Sana si Tess na lang. Walang asungot. alam mo nang mahirap kausap. Pinulong ko lahat ng mga tauhan ko sa Database Department. Kunsabagay. solo ko ang buhay ko. hindi ko type ang tabas ng mga pagmumukha. De Guzman. pinayagan din akong bumukod.” Bad trip. nangungupahan na lang ako ng kuwarto. nagpatawag ako ng pulong. para hindi hassle sa trapik. Amoy mansanas. Mr. dalawang linggo na akong wala sa looban. Mababait sila sa akin. Iba talaga kapag may aircon. Pero sulit. Natural dahil ako ang boss nila.

Kalimitan kasi. para silang mga gamu-gamong nararahuyo papalapit sa ilaw ng gasera.27 Ang wastong pagkain ng balut Ang kaibigan ni Tony na si Chris ang nagsama sa kanya sa bahay ni Aling Sion. At komo mas marami sila. Ang resulta. Noong umpisa ay atubili si Tony. Ang siste. Ito at ang asawa nitong sabungero at ang kanilang labing-isang anak ay tulong-tulong sa kanilang negosyo-pagtitinda ng balut. at nang mapuna niyang siya na lang ang natitirang “matanda” sa igiban. kahit lasing ay sanay pala sa babag. ayaw bayaran ng mga lasing ang kinain nila. hindi na sila nadala sa pagtitinda ng balut sa mga nag-iinuman. Ang mali naman kasi ng mga tindero ng balut. sa mga lasenggo. masuwerte kung ospital lang at hindi . Kahit papaano‟y kumikita naman siya sa pag-iigib ng tubig. Kulitang katakut-takot hanggang sa magalit ang mga lasing at gawing puta ang nanay ng kawawang tindero. Kumbaga. na tila ba batayang karapatan nila na bigay pa sa kanila ng Poong Maykapal ang kumain ng libreng balut kapag sila‟y lasing na. Si Aling Sion ay nakatira ilang bloke ang layo mula sa looban. nasasaksak at napapatay. Pero nang mapansin niyang si Chris ay laging may pera. sa halip na kumaripas na ng takbo. Ito ay sa simpleng dahilan na sila‟y hindi nagpapautang. sa lugar nila ay laging may magbabalut na nagugulpi. nag-isip na rin siyang umiba ng raket. Si tindero naman. Napaghahalata na kasi ng iba na ang trabaho niya ay trabahong pambata kahit siya‟y disi-siyete anyos na. ay pipilitin pa ring ipagtanggol ang pangalan ni inay. May malaki siyang takot sa pagtitinda ng balut.

napagpasyahan ni Tony na tumigil sa pag-aaral. na ngayo‟y isa nang butihing maybahay ng isang dakilang babaerong negosyante na may malaking tindahan ng tela sa Quiapo at si Klara‟y ibinabandilang parang tropeo. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. sentro na ng mga kantyaw si kupal dahil bukod sa saksakan na ng bobo ay mahilig pang mangulangot sa klase at pagkuway ngangatngatin ang maasim-asim na mga daliri? Kunsabagay. Isang malaking dahilan rin ang sunod-sunod na problemang dumating sa kanilang buhay. Ang kanyang ama. Tuwing gabi lang ang lako niya. Ngunit aminado siya na hindi lang si Klara ang dahilan ng kanyang pananamlay sa pag-aaral.28 sementeryo ang hahantungan ng magbabalut sa kabila ng sangkaterbang suntok at saksak na dumapo sa katawan niya. Sa kabilang banda. puwede siyang mag-aral. Bakit mas pinili pa ni Klara si Jun samantalang noong sila‟y grade six pa lang. may bentahe rin ang pagtitinda ng balut. Sa tuwing maaalala niya ang kanyang kaklaseng si Klara na noo‟y pinakamaganda sa lahat ng grade six sa kanilang eskuwelahan. Malaking bigwas sa kanyang gandang lalake at talino ang nangyari sa kanya. Pagkatapos ng grade six. pangit at bobo nga si Jun ngunit ang angkan nito‟y maykaya. Pumanaw ang lahat ng katinuan ng kanyang ina nang banggitin ng kanyang ama ang pangalan ng kasalukuyang kabit nito at iyong takbong iyon sa kusina at kuha ng itak ay sabay wasiwas sa kanyang ama. Mahigit apat na taon na rin naman siyang natigil mula nang magkalabuan sila ng kanyang kaklase sa grade six. matapos mawala nang ilang taon. ay biglang dumalaw. Sa araw. Ang habulan ay humantong sa gitna ng kalye. hindi niya mapigilan ang sariling hindi maasar. at mabuti na lang at may isip ang ilang matatabang pulis na noo‟y .

29 kasalukuyang nag-aabang ng mabibiktimang drayber at naawat din ang habulan na malamang sa hindi ay magiging sanhi ng isang madugong patayan. Dalawang araw na lang ay martsa na ng graduation. “Putang ina nila! Tamaan sana sila ng kidlat!” Isa pang malaking salik sa kanyang pagpapatuloy ng pag-aaral ay ang isang nakakahiyang insidente na nangyari sa kanya noong araw ng kanilang pagtatapos sa grade six. isang beteranong usurero sa looban na laging nakasuot ng hapit na pantalong maong at sa hapit nitong kamiseta ay naaaninag ang dalawang karneng losyang na nakakabit sa kanyang dibdib at sa may ibabang bahagi ng balakang. ang kanyang ina ay ilang buwan ding natulala at ang tanging kinakausap ay ang mga langaw na pasalit-salit ang dapo sa kanyang mukha. at ang mga butiki sa kisame na malamang noong panahong iyon ay kuliling-kulili na dahil sa paulit-ulit na pagsambit ng kanyang ina ng pangalan ng kanyang ama at ng kerida nito. Natanggal ang . Kung puwede nga lang sanang gamitin ang kanyang luma ay hindi na siya mag-iintindi ngunit itong lumang sapatos ay sumuko na sa dalawang taon nitong pakikipaglaban sa lansangan at sa kanyang paang puno ng eksema‟t alipunga. Ang kawawang sapatos ay bigla na lang nawalan ng buhay isang hapon habang papauwi siya nang matapilok siya sa isang nakausling bato sa lansangan. ang ilang daang ipis na kasambahay nila. nakakurbada ang hugis ng isang 38 rebolber. Nataong ang itinatabi ng kanyang ina na pambili ng bagong sapatos ay dinagit ni Almang Paybsiks. Mula noon. sa tabi ng kanyang puwit na animo monay na inamag. Problema ni Tony ang pambili ng sapatos. panlaban sa mga manyak at magnanakaw wika niya nang minsang may magtanong kung para saan ang naturang baril.

Nang nasa kalagitnaan ng seremonya‟y bumuhos ang malakas na ulan. Naging katawa-tawa sa mga nakakita ang sinapit ni Tony. Ang graduation ay ginanap sa malawak na palaruan ng Paaralang Bayan. Huli na ang lahat nang mapansin ni Tony na ang kanyang bagong sapatos ay gawa sa karton at nang mababad sandali sa tubig ay sumipsip ng sumipsip at bawat hakbang niya‟y nahihimay at nalalagas ito. may naiiwang bahagi ng kanyang sapatos na karton sa kanyang dinaraanan. Kinagat na niya ang sapatos na bargain. baka maawa sa kanya at bigyan na lang siya nito ng pambili ng bagong sapatos. na kadalasa‟y hindi pa magkasukat ang parehong paa. likha ng cloud seeding program ng PAG-ASA. bawat hakbang niya papunta sa entablado. Ayaw na ayaw ni Tony na siya‟y kaawaan. Matapos ang halos kalahating oras ay natapos din ang ulan at ang kanginang malalaking patak na may mga hibla pa ng yelo ay nagtapos sa mahinang ambon. Kasubuan na. hanggang sa tuluyang tumila. hanggang sa bawat hakbang niya papalapit sa kanilang prinsipal na siyang nag-aabot ng mga diploma. Nang makarating siya sa mismong entablado at tanggapin ang . Ang kanyang kaunting perang naiipon ay sapat lang para makabili ng mumurahing sapatos na itinitinda sa bangketa. Nang tumayo siya upang kunin ang papel na tinalian ng luntiang laso. Abnormal ang malalaking patak ng ulan dahil artipisyal lang ito. Sandaling itinigil muna ang pamisa at ang mga tao‟y saglit na sumilong sa mga nakakalat na kyosko sa gilid-gilid ng palaruan.30 suwelas at lubhang nakakahiya kung ipakukumpuni kay Pablong Shoeshine dahil malamang na kapag nakita ni Pablo ang kanyang Bantex.

tuluyan niyang kinalimutan ang mataas na paaralan. Sa silong ng hagdan ay tinanggal niya sa pagkakakadena ang kanyang bisikletang ginagamit sa paglalako. Muling umusbong ang mga pormula ng siyensya sa kanyang bumbunan. uwian mo „ko ng basag.” sigaw ng kanyang nakababatang kapatid.31 kanyang diploma. Inakay niya ito hanggang sa labasan at . “Angahan mo ng uyi. at sa isang butas sa kaliwa ay nakausli ang kanyang hinlalaki sa paa. Ang sarap maging estudyante! Pagkakain ng hapunan ay gumayak na si Tony para maglako ng balut. Sa panghihimok na rin ng kanyang ina. muling kumislap ang mga dati‟y kinitil na pangarap.” pahabol ng kanyang ina habang ngumunguya ng kanin. Ngunit ngayon. Marami pang mga suliranin na kakambal ng hikahos na pamumuhay at lubhang marami ring mga karanasang nakakahiya ang nagtulak kay Tony na kalimutan na ang kalokohang pag-aaral at magpultaym na lang sa pag-iigib ng tubig. At „di kaginsa-ginsa‟y napagtanto niya ang sarap na idinudulot ng pag-aaral. “Kuya. walang puwang ang edukasyon sa sikmurang kumakalam. wala nang natira sa kanyang mga paa kundi ang kanyang lumang medyas na tadtad ng butas. na sa dami ng laman ng bibig ay halos mangongo sa pagsasalita. nagsuklay. Nagsuot ng malinis na kamiseta. at pagkuwa‟y bumaba na ng hagdan. sa kanyang paglalako ng balut. Muling nagkahugis sa kanyang gunita ang mga sinulat niyang formal theme. pag-uwi mo. Noong mga panahong iyon.

Habang daan ay ginugunita niya ang mga araling kailangan niyang pagaralan pag-uwi niya ng hatinggabi bilang paghahanda sa kanilang pagsusulit sa eskwela kinabukasan.32 pagkuwa‟y sinakyan patungo kina Aling Sion upang kumuha ng mga ilalakong balut. .

meron akong binobola. sampu ang cut-off sa pagro-round off ng mga numero. Kailangan. kapag umiinom. Ang totoo.33 Baguio 1999 Matapos naming laklakin ang ilang beer sa ref ni Sarge. laging si Sarge ang bangka. Nakakabato rin kasi yung nasa bahay lang. ibinabalik kung magkano man ang sukli mo. pagbigyan ang mga trip niya. kuwarenta ang sisingilin. Para bang nagsasayaw sa ilong ko ang amoy ng mga belyas. Kahit na sa bahay ko kami uminom. Ito ang isa pang masarap sa Baguio. Malaki na ang bente singko pesos. Kung trenta‟y singko pesos. walang ibang nakakausap. idisenyo na ang . lagi pang tenk yu ang sukli. gusto ko. naisipan naming lumigid sa mga beerhouse sa Session Road. At yung mga driver. Para bang lagi kong pinipilit ang sarili ko na tumawa sa mga jokes niya. pakibagayan siya. Kapag sumakay ka ng taxi. Walang ibang nakikita. Bawal yata sa idolohiya ng mga taxi drivers ng Maynila ang tumanggap ng basag na bayad. Ang kuwarenta‟y otso na pamasahe ay dapat nang gawing singkwenta. Dapat siguro. mura lang ang babayaran mo. laging buo. Gumuguhit sa dila ko ang linamnam ng sisig. At siyempre. nakakasawa na ring kausap si Sarge. Kaya sinimot namin ang mga bote namin at nag-abang ng taxi sa labas. Hindi katulad sa Maynila na namimili na ng pasahero. singkwenta na lang ang ibabalik na sukli. Katorse lang ang flagdown. Saka hinahanap din ng katawan ko ang ispiritu ng beerhouse. Kapag nagbayad ka ng isandaan.

Mataas kasi ang singil ni loka. Pagdating sa beerhouse. Para bang yung excitement ko nang pumasok kami ng beerhouse. naghihintay na raw ng sundo ang chick. Luwa ang mata ni loko. lumapit na sa amin ang manager. Inabutan namin si Christy. Binagayan ng malilit na bra na halos utong na lang ang natatakpan. Kinontrata ng isang kostumer. pinapapunta sa isang hotel. Parang bigla akong nabitin. dapat sampu-sampu ang andar ng mga numero. Pero hindi kay Christy. Maya-maya. Akala mo ginto ang puke niya. „yung puke ni Christy ang baratillo. At siyempre. Tumango ako. humahataw na sa dancefloor. Ang ganda pa naman sana nung chick. samantalang kung ikukumpara sa puke ng iba kong mga naging syota. Palagay ko. yung kalasingang nararamdaman ni Sarge. napalitan ng libog. yung type ni Sarge. Umorder kami ng beer at pulutan. Kailangan pa bang itanong iyon? Inginuso ko sa manager ang isang babaeng nakaupo sa may bar. Medyo nabadtrip ako. kainitan na ng mga nagsasayaw. Kaya nga kami nagpunta sa beerhouse para tumebol. umiskor na naman si Sarge sa mga private rooms sa itaas ng beerhouse. Baka mamaya. Suot ni Christy ang malandi niyang bikini. kausap ng isang kung sinong pilato. Sabi ng manager. biglang nabuhusan ng tubig na may yelo. Alangan namang yung sa mga naging syota ko. para mo nang ikinumpara ang baratillo sa Baclaran sa mga boutique ng SM o Robinson‟s. . Tinanong kung magtetebol kami.34 metro ng taxi para umangkop sa sistema ng paniningil.

baka mas piliin ko pa si Ai-ai. kahit pangit. Okey na rin „tong katebol ko. naka-reserve. Patango-tango lang ako sa mga salitaan ng mga katabi ko. Tang inang mga burikat na ito. itinawag na kanina pang hapon. Kundi tungkol sa happenings ng mga sundalo. marami namang datung. nakakatatlong ladies‟ drinks na sila. Baka nga kung itatabi kay Ai-ai delas Alas. Sa lakas nilang magsiinom. Eh kesa naman magmukha kaming tanga ni Sarge. Tsinita. nakatingin lang sa mga nagsasayaw. Wala kaming choice kaya pinagtiyagaan na lang namin yung mga babaeng hindi pa naikokompromiso. kaya nga ako nasa beerhouse dahil sawang-sawa na ako sa mga kuwento ni Sarge. Pinipilit niyang mangibabaw sa mga kuwentuhan. Panay din ang bangka ng kuwento ni Sarge. Abala ang isang kamay ko sa paghimas ng legs ng katebol ko. anlalakas umorder ng drinks. Ang isa ko namang kamay. Hindi puwedeng itebol dahil may darating daw na sundalo. Pero sigurado ko. kapag maliwanag at kapag hindi ako lasing. Pati yung type ni Sarge na nakasuot ng pulang bikini. Kumakapal ang bilang ng mga bote sa mesa namin. . ni walang nahihipo kahit legs man lang. makikita kong iba ang hitsura ng putatsing na iyon. At least si Ai-ai.35 Hindi lang ako. tungkol sa mga tanim niyang marijuana sa garden niya. Nakakaisang beer pa lang ako. Pero hindi ako nagpatangay. Kahawig ni Chin-chin Gutierrez. iisipin mong para silang galing sa disyerto at noon lang nakarating sa bayan at nakakita ng inumin. Putsa. Mga bote ng serbesa at mga baso ng ladies‟ drink para sa mga putang katebol namin ni Sarge.

” Nasamid ako. huwag mong bastusin „tong katebol ko.” hirit ni Sarge. papatulan ako ni Sarge. Noong umpisa‟y okey lang sa katebol ni Sarge. si Sarge ang humihimas sa binti niya. Hindi ko malaman kung lasing na o talagang sinusubukan lang ako. Hindi kasi kita dahil madilim sa ilalim ng mesa. “Oo nga naman. Tang ina talaga „tong si Sarge. bilang pagdidiin sa punto ng kanyang kuwento. Natawa ako. . o. Pinipigilan ko na lang ang sarili ko‟t baka bigla kong mapatay „tong mataray na putang „to. “Huwag mo namang bastusin si Cha-cha. pasigaw. Sa puntong ito. nakahalata na ang chick.” anas nito kay Sarge.36 abala sa paghimas ng legs ng katebol ni Sarge. Parang mga galamay ng gagamba ang mga daliri ko habang pahimas-himas sa mapuputing hita ng mga puta. sayang. nanghihipo. Akala yata. Para kang nakakalalake.” “Bakit? Gaano ba ka-seryoso „yang relasyon n‟yo?” tanong ko. Biglang pinalis ang kamay ko‟t nagsumbong kay Sarge. “Hindi ka pa ba kuntento kay Candy?” hirit uli ng belyas ni Sarge. Akala yata ng belyas na „to. Pero nang ikumpas na ni Sarge ang dalawa niyang kamay. “kung ayaw mong bastusin ko „yang katebol mo. baka maisuka ko pati yung mga kinain ko nung tanghali. Tony. Pinagmamaramot pa niya‟ng binti niyang dumaan na sa maruruming kamay ng kung sinu-sinong kupal. talagang badtrip na „ko. Pinigilan ko. “Yang kasama mo. ah. Biglang bumara ang beer sa lalamunan ko. Muntik na akong masuka. Tony.

Medyo nadismaya ako sa amoy. Tinanong ko kung may bakante pang kuwarto sa itaas. . Hinalikan ko siya. Gustong-gusto nang kumawala sa mapanupil na brief. Sabay kaming tumayo at humakbang papalapit sa bar. Hindi na ako nagpaalam kay Sarge. Inamo-amo ako. Ayos na iyon. binawi lahat ng masangsang niyang amoy. Basta ako. Nakakakiliti. Naghubad na rin ako at lumapit kay Candy. Hindi ko dapat patulan „tong mga mababaw na kasama ko. naghubad na si Candy. Hinimas-himas ang binti ko. Gusto na yatang lumipad at dumapo sa naggugubat na kepyas ng belyas. Inuna kong dilaan ang mga daliri sa paa. iiskor. Ang ginawa ko. Parang pusit na ibinabad sa Elmer‟s Glue tapos saka sinindihan. Kinausap ko ang manager. binuksan ko ang pundilyo ng pantalon ko‟t ipinasok ang kamay ng katebol ko sa loob ng pantalon ko. Pagkatapos. Kinindatan ko si Candy at nasakyan niya. Parang nakaramdam naman ang katebol ko. Walang itinira maliban sa stockings na kulay itim. Tang ina. Short time. Mabango lang ng kaunti sa duryan. pampaalis lang ng sakit ng puson. Kung anumang hawig niya kay Chin-chin Gutierrez. Inumpisahan ko na ang ritwal. nakakabawas ng init ng ulo. paakyat ng paakyat ang mga halik ko. Napapikit ako habang sinasalsal ng belyas na si Candy ang ari ko. Pabagsak kaming humilata sa kama. Pagpasok na pagpasok namin sa kuwarto. Meron daw. para tuluyang matanggal ang kabadtripan ko.37 Pinilit kong magpa-cool. Binayaran ko ang bill ng kuwarto. hanggang sa dumako sa mabahong kepyas ni Candy. Naghuhumindig na si Junior. bahala na siya sa trip niya.

wala na akong dahilan para manatili sa club na ito. sa labas ay maririnig ang malanding tugtugin at maaaninaw ang magaslaw na pagpapalit-palit ng mga pulang ilaw. kakakain ko lang ng lomi na iyon. bumulwak na ang buong sikmura ko. ni hindi ko naisipang gumamit ng condom. Bago pa man ako nakarating sa pinto.38 Itinigil ko na ang romansang marino. Naisip ko. Naisipan kong doon ibuhos ang mga kabadtripan ko. Sa muling paghilab ng tiyan ko. Kinain ko. Nakita ko rin ang mga hibla ng lomi na kinain ko sa pub. Sayang. Kumbaga. Nadaanan ko ang isang maliit na pub. sinahod ko ang kamay ko sa bibig ko. Pinigilan ko ang sarili ko dahil parang ang sarap tadyakan ni Candy. ano kaya ang lasa ng lomi na kakakain lang ngunit isinuka? Isa lang ang paraan. baka maimpeksyon lang ako sa sala-ulang putang „to. nagsisi ako. Kitang-kita ko ang paglabas ng mga buo-buong pulutan. Nakatulog na ako sa may pintuan. . nakita ko si Sarge na ka lips-to-lips si Cha-cha. Pagkatapos ko. Baka magkasakit ako. kahalo ng mapanghing serbesa. Magmamadaling araw na ng pumasok ako sa tarangkahan ng bakuran ko. para akong may hawak-hawak na isang dakot na lomi. Lasang lomi. Putsa. Paglabas ng suka. Pagbaba namin. maraming tumama sa kamay ko. Itinutok ko na ang ari ko sa mabahong kepyas ni Candy at saka umayuda hanggang sa labasan. Lumabas ako ng beerhouse at naglakad-lakad. Naisip ko.

madalas kaming mag-away sa igiban. nakaka-jockpot sila ng imported. kase kahit papaano. dinalaw namin siya ni Elmer. at gin na nakalagay sa bote ng Seven-up. ang pinakaayaw niya‟y magkaroon siya ng mga kaaway na magdadagdag lang sa sandamakmak na problemang pinapasan niya. Napahiya nga kami dahil sabi ni Max. kasama ni Max sa selda yung isang manyak na anak ng politiko. Nang malipat siya sa Munti. Kung mayroon mang damdamin na higit pa sa galit. dinalhan namin ng yosi. madalas kaming magkaasaran sa inuman. Kahit noong mga bata pa kami. higit pa ng kung ilang libong beses. isa lang talaga ang kinamumuhian ko. Madalas kaming magkagalit. mga guwardya ang nagbebenta. bagong kamiseta. Si Mutya. marami daw alak doon.39 Mutya Sa buong looban. Sa tingin ko. Noong nakulong si Max. Ganoon naman sa looban. nang may pinatay siyang Amerikano na ninakawan niya ng pera. at noong medyo nagbinata kami. pero nagkakasundo rin. hindi lang galit ang nararamdaman ko sa kanya. pagkain. . magkaibigan bukas. nakakasundo ko. para kasing kapag miserable ang pamumuhay ng isang tao. Kase. At kapag dinadalaw iyon ng mga kamag-anak. Iyon daw ang tagabili ng alak. iyon ang nararamdaman ko kay Mutya sa tuwing makikita ko ang hilatsa ng pagmumukha niya. sa haba ng panahong itinira namin dito. lasing sila. Ang magkaaway ngayon. Kumbaga. Mas okey nga si Max. Gabi-gabi nga raw. dinalaw namin siya sa city jail.

nang tanggalan kami ng bubong doon sa dati naming inuupahang bahay. Madalas kasi kaming mapalayas dahil hindi kami kaagad nakakabayad ng upa. Minsa‟y kargador. at ganoon din naman siya sa akin. pagkatapos maghakot ng mga gamit. Si Mutya ang panganay na anak ni Mang Mario. ng . “maligayang pagdating sa impiyerno! Ako nga pala si Lucifer. Ang totoo.40 Itong si Mutya. walang permanenteng trabaho. Hahaha!” Sampung taong gulang pa lang ako noon pero hindi ko na mabilang kung ilang beses kaming nagpalipat-lipat ng tirahan. Noong bagong lipat kami sa looban. hindi ko nakasundo.” sabi ni Mutya. “Bago lang kayo rito. At sa dalas ng paglipat-lipat. Bumili ako ng sigarilyo at hindi pa man malay na manamnam ko ang usok sa bibig ko. noong bagong lipat lang kami sa looban. minsa‟y katulong ng karpintero. magmula nang magkita kami. at minsan nama‟y tagatawag ng mga pasaherong sasakay sa mga nakapilang dyip sa paradahan. Paekstra-ekstra rito. Di hamak na magandang lalake siya kumpara sa ibang binata sa looban na karamiha‟y basta na lang nagkaroon ng mukha. umistambay ako sandali sa tindahan sa tapat ng bago naming uupahang bahay. guwapo si Mutya. namana niya sa ama niya ang kagandahan ng tabas ng mukha. Anak siya ni Mang Mario na tulad ng karamihan sa mga tatay sa looban. na para bang basta na lang ginawa ng Diyos na wala nang pagsasaalang-alang pa sa sining. kahit minsan. Ang totoo. paekstra-ekstra doon. hindi kausap dahil paaskad ang tono ng pananalita. galit na kaagad ako sa kanya. Ewan ko ba. may kumausap sa akin. Malamang.

At kung ang isang lalake‟y ginawang mutya ng looban. “Bakla ako?” ulit ni Mutya. “Ako nga pala si Tony. Nagulat ako nang sabihin niyang siya ang mutya ng looban. “Bakla ka?” tanong ko. parang nakakaloko. Noong unang kita ko pa lang sa kanya. walang pagdadahan-dahan. “Oo. napagtanto ko na na si Mutya ay institusyon ng kayabangan. bobo ako na nakikipag-usap sa isang taong nakukulitan sa akin. Ang pagiging mutya kasi. Hindi ko pa alam noon na mutya ang pangalan niya. bistado ko na ang hirit ng mga tao. Tama ba ang narinig ko? ”Ikaw ang mutya rito?” paniniyak ko. Iyon ang pakiramdam ko nang tingnan ako ni Mutya. “Ako ang mutya rito. nangangahulugang bakla. at hindi sa mga lalake. Alam ko. mahina pero tumagos sa pandinig ko. Pero iyon naman din ang gusto kong ipadama sa kanya. nanunulay ako sa makitid na tulay ng diplomasya. Tumingin lang sa akin si mutya. hindi magalang ang tanong ko. parang pakiramdam ko.” sagot niya. Kalilipat lang namin at ayokong lumikha kaagad ng kaaway hanggat hindi ko pa tantyado ang likaw ng bituka ng mga taong nakatira sa lugar na lilipatan namin. na ako‟y hindi marunong magpatumpik-tumpik. karaniwang ikinakabit sa mga babae. Parang masyadong deretsa.” sabi ko. Lalo na ang hirit ng mayayabang. .” mahinang sabi niya. “Bakla ako?” parang nagtatakang balik ng tanong niya sa akin. Ang tingin niya.41 pangangapa sa mga bagong kapitbahay.

Tinantya ko ang katawan ni Mutya. bakit sino ka ba para kilalanin ko?” Hindi ko na talaga gusto ang tinatakbo ng usapan.” “Putang ina mo. kung anuman ang mangyari. lalake ka. Medyo malaki at malaman kumpara sa akin. tinatanong ko kung bakla ka. sinabi ko sa iyo.42 Nakatingin lang ako sa kanya. kabago-bago mo rito ang yabang mo. Pero sa tantya ko. sabi ko sa sarili ko.” parang naghahamon na sabi ni Muya. Ang sabi ko. kaya ko siyang labanan nang parehas. hindot ka. Tony ang pangalan ko. Eh. “Bakit mo gustong malaman kung ano ang pangalan ko? Bakit?” “Wala lang. layunin kong ibahin ang takbo ng usapan. “Eh putang ina mo pala eh.‟ sabi ko sa kanya. Umaasa lang akong sasabihin mo rin kung ano ang pangalan mo. Bakit mo naman naitanong kung bakla ako? Mukha ba akong bading? Kumekembot ba ako kapag naglalakad? Ha?” “Naitanong ko lang kase. “Putang ina mo. sabi mo mutya ka ng looban. ako ang mutya rito sa looban. Paano ka naging mutya ng looban?” “Hindi ko sinabing mutya ako ng looban. ano ang pangalan mo.” paglilinaw ko sa kanya. . “Huwag mo kong minumura.” “Siyanga pala.” tanong ko. tinatantya ang magiging reaksyon niya sa tanong ko. “Putang ina mo! Anong sinasabi mong bakla ako?” “Hindi ko sinasabi. na makikipagkilala ka rin sa akin. “Bakit? Lalaban ka?” Tama na.

43 “Huwag mo sabi akong minumura. bata. . Si Dino. Sige. dito sa looban marami kang leksyon na matututunan. Away kung away. Makalipas ang ilang sandali. “Hoy. kinakapa ang kapasidad ng bawat isa. nananahimik ako rito talagang sinundan ako ng away. sabi ko sa sarili ko. “Kuya. Kung hindi ka nakakatikim ng leksyon doon sa lugar na pinanggalingan mo. Hinitit ko ang sigarilyo ko at pinitik ang upos patalsik sa kanal. Naghihintay na may mangyari. hinahanap ka ni nanay. doon kayo sa malayo juwag dito sa tindahan ko. Tang ina. away kung away. nagsalita siya. eh!” “Baki nga? Lalaban ka? Ha? Gusto mo. ang may-ari ng tindahan. kung mag-aaway kayo. pinatunog niya ang kanyang mga daliri sa kamay habang walang patid ang pagkakamasid sa akin. sa bintana. Pagkahubad ng kamiseta. Naghubad din ng kamiseta si Mutya. may pangilan-ngilan na ring taong nanonood sa amin. Unang-una ang leksyong ituturo ko sa iyo!” Okey. Wrong timing.” Dumungaw ang ulo ni aling Eppie. “Putang ina mo. Sa yugtong ito. Pagkuway naghubad ako ng kamiseta at isinampay sa sandalan ng upuan na nakalagay sa labas ng tindahan. tapusin na natin ngayon dito sa tindahan ni Aling Eppie.” Napalingon ako. hindot! Magdadala pa kayo ng kamalasan sa negosyo ko!” Nagtitigan kami ni Mutya.

Pinalis ko ang kamay ni Dino sa braso ko at sumugod kay Mutya. Malaks si Mutya at medyo nagkulang ako nang tantyahin ko siya mula ulo hanggang paa. Nang tumama sa akin.44 “O. Sinamantala ito ni Mutya. Natuklasan na niya ang pinagkakaabalahan ko. Ilang sandali akong hindi makahinga.” “Di bale. “Tony. putang ina ka! Tigilan mo yan. hindot ka!” Nasira ang konsentrasyon ko sa sigaw ni nanay. Baka magkakantutan pa kayo ng nanay mo. pare sa susunod na lang natin ituloy. Isang pamatay na suntok ang tumama sa leeg ko. sentrong sentro sa ilong ko. Lumipad ang mga kamao. kasama ng mga hiyaw at boo ng mga taong nanonood. Lalo akong naging maingat. pinaulanan ako ng suktok at nang matalisod ako sa nakausling bato sa daanan.” anas ni Mutya. . Hindi ko nakita ang paglipad ng kamao ni Mutya. eh. umikot ang paningin ko at natumba ako. paano „yan.” “Sayang. natumba ako at pinagtatadyakan naman ako ni Mutya. “Baka may gagawin pa kayo ng nanay mo. Ang pagkakatuklas ko na may ibubuga siya at di tulad ng karamihan sa mga mayayabang na wala naman talagang binatbat. “Tony!” Boses ni nanay. tinatawag ka na ng nanay mo. bulls eye sa lalamunan.” Hindi na ako nakapagpigil. makakabasag na naman sana ko ng mukha.” sabi ko “kung saka-sakali. kailangang umuwi ka na. nakatulong ng malaki sa akin. Hindi ko pinapadapo sa kahit na anong parte ng katawan ko ang lumilipad niyang mga suntok.

45 Ilang sandali akong pumikit. naghintay ng panibagong round ng mga tadyak na tatama sa katawan ko. umiiyak at humihingi ng tulong. At narinig ko ang pag-aalisan ng mga tao. Tuluyan na akong natulog. binubuhat ako. Naramdaman ko. at narinig ko ang boses ni nanay. . Wala. maraming bumubuhat sa akin.

trese anyos pa lang ako nag-iigib na ako ng tubig. Sila ang tipo ng mga estudyanteng hiyawan ng hiyawan at tuksuhan ng tuksuhan. hindi na baleng maraming naghirap dahil sa mga ninakaw niya. Noong nagbibinata . At ang ayoko pa. ang mga edad nila ay naglalaro sa disisiyete hanggang disinuwebe. Wala na akong panahong makipagtuksuhan. nakikisakay ako dahil kahit papaano dumaan din ako sa pagkabata. Hindi na baleng bilyon ang kinurakot ni loko. Ako. Napasok ako sa scholarship foundation niya. Maiingay. kalimita‟y palaro-laro ng baraha na may maliitang pusta habang tumatagay ng gin. ganito ba ako noong bata ako? Ang alam ko kasi.46 Mga milagro sa pamantasan Kahit papaano‟y may silbi rin ang mga trapo. Minsan bigla kong naisip. Na kesyo raw bagay ako at ang isa nilang kaibigan. beinte-dos anyos na. Pakiramdam ko. kahit papaano‟y pinartehan niya ako. Eh ako. Kaya hindi ko talaga masakyan ang mga kaklase kong ambabata. nakatuntong ng kolehiyo dahil sa tulong ng isang trapong kupal na mala-bilao ang lapad ng malalaking tainga. Hindi ko maintindihan ang mga trip nila. Palibhasa‟y block section. Kung meron mang mga gimik. malapit nang kapitan ng talaba sa bayag. Tipikal na freshman. pati ako tinutukso. para akong isandaang taong gulang na kumpara sa mga kaklase kong malamang na hindi pa nakakaranas na tumanggap ng matitinding bayo mula sa tadhana. Medyo asiwa ako noong mga unang araw dahil ambabata ng mga kaklase ko. na kaklase rin namin. Ayos lang.

napasok sa UP! Puta. Noong gabi bago mag-exam. ang alam ko. nasa Singapore. Biro mo. Iba talaga „ko. Suwertehan talaga ang buhay. Ang erpat ni Elmer. Iyon nga ang nagpadala ng encyclopedia sa pag-aasam na sana‟y mahilig sa pagbabasa si Elmer. Wala rin kasing tao sa bahay nila. Pero si Elmer nama‟y „ala talagang hilig sa pagbabasa. law. . Noong ako‟y medyo tumanda. at iba pang libro. Ilang gabi akong nagpuyat sa kababasa ng grammar. nakatambay ako kina Elmer at nagbubuklat ng encyclopedia. Halos mamemorya ko pa ang isang kumpletong set ng encyclopedia nina Elmer. Ang ermat niya. Gabi-gabi ay doon natutulog sa kerida niya. At dahil ang asawa ay kasalukuyang nasa Singapore at nagpapaalila sa mga singkit. ang matalik kong kabatak ko sa looban. may mga asawa na. Puro Bandera ang binabasa niya. physics. ang kaulayaw ko‟y mga timba. maraming mga hambog sa haiskul na pa-intelektuwal pumorma pero hindi naman pumapasa sa entrance exam ng UP. Siya na nga lang ang hindi pa nag-aasawa kaya nakatira pa rin sa bahay ng magulang niya. Ang mga kapatid naman ni Elmer. Ang kapatid ko ako rin ang taga-abot ng baon. math. doon ako natulog kina Elmer. isang magbabalut. ang akay ko‟y bisikleta sa paglalako ng balut para maitawid ang pag-aaral sa haiskul at para makatulong kina inay. chemistry. may kabit. Kunsabagay. Hindi ako nakasubok man lang na magkaroon ng permanenteng allowance gaya ng mga kaklase ko. sinasamantala niya ang pagkakataon. Noong gabing bago mag-exam.47 ako. talaga namang pinaghandaan ko ng husto ang exam.

“Pare. “Huwag kang kabahan. Masyado na akong darang sa buhay kalye. Nag-inuman kami ni Elmer at ang pangamba sa buhay akademya ay nalusaw sa pait ng hinyebra at ang mga alalahanin ay kasamang pumailanlang ng usok ng marijuana.” sagot ko naman. mahirap isipin kung ano ang magiging sitwasyon ko roon. „kako sa sarili ko. kasi mura ang edukasyon dito . Natatakot ako. ah. Hindi pa rin maalis ang kaba ko. may tiwala ako sa sarili ko.” sabi niya. Sa pangkabuuan. May tiwala ako sa iyo.48 “Putang ina. Siya si Wayne Banners. Pero hindi ako kinakabahan na baka bumagsak ako. kaya ko namang magpasensya. Pakapalan talaga ng mukha dahil ako ang pinakamatanda sa klase. Tutal. kabisado mo na yata „yan. Ang kinatatakot ko ay ang pamantasan mismo. Ilang taon na ba akong nasa lansangan? Noong haiskul. puhunan ko lang ay kapal ng mukha at konting balut na panlangis sa mga teacher. Mahirap isipin kung ano ang mangyayari sa akin. Hindi kaya ako maging katawa-tawa roon? Bahala na. pare. Baka hindi ko maiugnay ang sarili ko sa buhay akademya. Gaya ng nabanggit ko. wala namang problema sa mga kaklase ko. sabi ko sa sarili ko. Hindi siya Pilipino. maputi. Kayang kaya mong ipasa ang lintek na eksamin na iyon. Kaya lang narito sa Pilipinas. Gaya ni Elmer. mga bata pa iyang mga iyan. mayabang. Baka nga pinakamataas na marka pa ang makuha mo. kinakabahan ako. Pero itong kolehiyo. Maliban sa isa. Matangkad.

kinokomentaryuhan niya. mga empleyadong tamad. Na kesyo hindi na raw aasenso ang Pilipinas dahil tamad ang mga tao rito. Itong si Wayne. Sa mga pulubi. lahat na lang ng makita niya dito sa Pilipinas. Mayroon lang akong hindi mapalampas. Masama ang timpla ng mga salita. Okey lang. Kahit papaano‟y may katotohanan naman sa sinasabi ng tao. Sa bawat araw na nilikha ng Diyos. at marami pang iba. na kesyo raw ang gobyerno natin ay isang malaking trahedya. ang taong mayabang. May sinabi siya tungkol sa mga iskwater. mga bondat na pulis. mga manggagawang nagpapahinga sa trabaho. Hindi ko ito mapapalampas.49 kumpara sa edukasyon sa bansa niya. na sinang-ayunan naman ng mga bugok na kaklase kong Pinoy. Sa paglikdaw ng mga araw ay pasama nang pasama ang timplada ng mga salita. may nakikita siyang hindi maganda sa Pilipinas at sa mga naninirahan dito. Ang ayoko sa lahat. laging present sa mga sinasabi niya ang mga iskwater. taong grasa. . Hindi ko nagustuhan. na sinang-ayunan naman din ng propesor naming Ilokano. na muli ay sinang-ayunan na naman ng mga kaklase namin at ng propesor. Ang masama pa.

nagdudulot ng tensyon.50 Sexual harrassment and more serious shit More or less. lalo na sa mga babaeng clerk. closed-door meeting. binanggit na sa akin noon ni Kupal No. Jeffrey Dali. Pero hanggang ngayon. Isa pa. limang taon na ko dito sa punyetang opisinang ito. at may memo na naghihintay sa akin. Pinag-usapan na namin yon. Tang-ina. Pinagrereport ako sa office ni Dali. Operations. pinag-abutan na ko ng animo kabuteng pagsulpot ng napakaraming branches ng kumpanya sa buong bansa. Executive Vice-President. na may mga tauhan akong nagrereklamo. heto ko‟t nagreport sa opisina. Tang ina. i-sexual harrassment nila mukha nila. Overall Vice-President ng Computer Department. alam ko na kung ano‟ng nilalaman ng mahabang memo na natanggap ko. sumusuweldo ng katakut-takot. Hindi ko pinansin noon yung mga sinabi niya. Nilamukos ko ang memo at tinapon sa basurahan. Sabi niya. hindi nakakatulong sa pagbubuo ng harmonious relationship. Ano ba ang pakialam ng hindot na kupal na iyon kung paano ko i-handle ang mga tao sa database. 2. mula sa isang walang ka-kuwenta-kuwentang weekend. Putsa. RE: MALICIOUS BEHAVIOR AND SEVERAL CASES OF SEXUAL HARRASSMENT. si Oscar Letigio. Hindi ako bulag o bingi para hindi ko malaman „yon. Pinalabas ko lahat sa kabilang tenga. yung mga sexist remarks ko. manager pa lang ang inaabot kong posisyon. Malaki ang suweldo kaya lang nakakabawas ng respeto sa sarili ang . maghapong nakaupo. From the office of Mr. kung siya nga. Lunes ng umaga. Tang-ina.

” Hindi siya kumibo. makakaasa akong sa kanila mapupunta ang promotion at hindi sa akin.kasabay ko lagi ang matandang bruha sa mabagal na pag-akyat ko corporate shit. O malamang. si Lorna na ang sekretarya ko. kapag pala patanda nang patanda ang isang tao. kilala yata akong numero unong alaskador at master of sexual harrassment. puwedeng itanong kay Mr. “Hindi naman ho. Nakadagdag ng badtrip ko ang makita ang mukha ni Lorna. Kahit na ang epekto ng pag-aayos ay lalo lang nagpapasagwa ng hitsura.” nahihiyang sagot niya sa akin. sanay na siya sa mga hirit ko. hanggang sa mapromote ako nang ma-promote at hanggang sa itigil na ang pag-promote sa akin at makulong na sa kalagayang manager. Bah. alam kong may pinaghahandaan ka.51 maalalang hangga‟t buhay pa‟t kasalukuyang sinusuyo ang mga empleyadong nauna sa akin. Medyo namula si Lorna. Paglabas ko sa may pintuan. mukhang may pinaghahandaan ka. mula pa noong mag-umpisa kong magtrabaho. Heto pa ang isa kong natuklasan. Wala siyang masabi. nagiging pala-ayos. baka mapahiya lang siya lalo. Kung papatulan niya. “Lorna.” bati ko. sabay tago ng lipstick niya sa drawer. sige pa rin. Ernie “The Fucking Encyclopedia” Baron. lalong nadagdagan ang kabadtripan ko nang makita ko ang sekretarya ko na naglalagay ng lipstick.” “Ano‟ng hindi? Sa kislap pa lang ng mga mata mo. Kung bakit ba naman kasi. Hindi pala cute sa mga matatanda ang mag-blush. Isa itong malaking palaisipan ng buhay. Naisip ko. the ultimate . ah.

” “Sinong sekretarya?” tanong ko.” “Sinong Tess. kasalanan „yon ng mga magulang nilang hikain na . Wala akong pakialam sa hika ng iba. “Yun hong maganda. yung malake dyoga?” Napalunok si Lorna. Hindi ko kasalanan iyon. “Mula ho nang dumating kayo.” hirit ko. ipinagbabawal na ang pagyoyosi sa loob ng building.” pakli niya. Nagsindi ako ng sigarilyo.” “Sino. dalawa sa sekretarya ni Dali ang may pangalang Tess. yung isa naman. para makapang-asar. Unfair daw sa mga hindi naninigarilyo na nasu-suffocate sa usok ng iba. Tatlo ang sekretarya ni Dali. Noong isang buwan. hinihintay na ho kayo ni Mr. Isa lang ang masasabi ko sa patakarang iyon. Wala siyang ibang hangad kundi ang umalis na ako‟t pumunta sa dapat kong puntahan. Yung isa. Daig ko pa ang kabastusan nina Tito. tinanong ko pa rin si Lorna para makasiguro at siyempre.52 sexist man. “Boss. si Maritess. “Si Tess ho. hindi pa rin siya nasasanay sa mga hirit ko kahit mag-lilimang taon na niya akong pinaglilingkuran. nakakadalawang tawag na rito yung sekretarya niya. si Tess na seksi. Dali. at kahit alam kong si Tess ang tumawag. nang sa gayon ay maituloy na niya ang ginagawa niya. may memo na dumating galing sa Personnel Department. yung babaeng payat na walang boobs at namumutok at nagmamantika ang mukha sa dami ng umusbong na acne at taghiyawat. Hanggang ngayon. Vic and Joey ng Eat Bulaga kapag kinukulit nila ang mga seksing dancer na umiindak-indak habang naghohost sila ng Eat Bulaga.

ah. Kunwa‟y may hinahanap siyang file. mag-re-resign ako. mas kilala sa tawag na Tony.” “Makapal. Tingnan mo nga iyang labi mo. Kapag talagang pinilit nila „ko. Kapansin-pansin ang biglang pagtuwid ng upo ni Lorna. Antonio de Guzman. Umupo ako sa isang kanto ng mesa ni Lorna habang ninanamnam ang sigarilyo. Sa buong kasaysayan ng kumpanya. “Lorna. ngayon lang nagkaroon ng kaayusan ang Database Department. yung bigla ka na lang mapapalunok kahit tuyong-tuyo ang bibig mo. ah. Mawawalan sila ng mahusay na engineer.53 ipinamana sa kanila ang mga personal nilang mga sakit na nakalkal din nila sa kanilang mga nuno. Sa halip na gumanda ang hitsura mo. hindi kaya nasobrahan ng kapal ng lipstick mo?” “Hindi nama ho makapal. Galing pa ho ito sa Hongkong. nagmukha kang pokpok na walang pera.” Kitang-kita ko ang pagtaas-baba ng lalamunan niya. Hindi ako naging manager para pagsabihan ng kung sinong unggoy sa Personnel na hindi ako puwedeng manigarilyo sa loob ng building. boss? Maganda naman ho itong lipstick ko. parang pinapak ng sanlibong manyak. Gagawin niya ang lahat ng pagkukunwari para lang huwag ko siyang mapagbalingan. .” “Bakit. Binuksan niya ang drawer niya at hinugot ang isang folder. Bakit hindi ho ba bagay sa akin?” “Hindi. Lagi siyang tensyonado lalo na kapag ganitong hindi ako nagsasalita ng tungkol sa trabaho. Ang hirap siguro ng ganoon. Mawawalan sila ng mahusay na manager. Ngayong ito ay nasa pamumuno na si Engr.

Sa flower vase. Nakasakay ko sa elevator si Dante. madalas sa labas sila kumakain. wala kasing ash tray sa mesa ni Lorna. hindi ito nagpapakopya sa mga exams. ang mga katulad ni Dante. Siya yung tipo ng taong “may matayog na ambisyon”. Sarili lang niya ang iniisip niya. Nakakapagtaka. Pupunta raw siya sa Accounting Department. Pero sa kabila nito. ang sipsipin ang mga ekstrang taba ng mga propesyunal na hindi nagbabanat ng buto at maya‟t maya ay kumakain sa mga matapobreng mga café at fastfoods. humihimod sa tumbong ng mga dekano at walang ibang pinangarap kundi ang maging corporate kupal kapag nakapagtapos na siya sa kolehiyo. Ang mga tulad ni Dante ang nagpapayaman sa mga doktor na ang espesyalisasyon ay liposuction. Doon ko pinapatay ang yosi kapag sa labas ako ng opisina ko naninigarilyo. noong estudyante pa lang itong hindot na ito. Sigurado ko. kalimitang umookupa ng magagandang apartment. Tumayo na ako‟t humakbang papalayo. Isa siya sa mga kinamumuhian ko sa department. Alam na rin ni Lorna ang gagawin ko.54 Nang maubos ang yosi. inalis na niya ang mga bulaklak na laman ng flower vase para bigyang daan ang upos ko. Hindi ako kumibo. . yung isa kong supervisor sa Database. Nang makita niyang nauupos na ang yosi. inilagay ko sa loob ng flower vase ni Lorna. Pupunta ako sa office ni Dali. Kitang-kita ko ang biglang pag-alis ng tensyon ni Lorna. patay agad ang baga dahil may tubig sa loob. mayroong kusina na kumpleto sa kasangkapan. Siya rin „yong tipo ng taong sumisipsip sa mga propesor.

55 Una‟y tamad silang magluto. Pangalawa, gusto nilang makipagtsikahan sa mga tulad nilang gago na kumakain din sa mga matapobreng kainan. Pero hindi lahat ng katulad ni Dante ay nagpapasipsip ng taba. Marami din sa kanila ang malalaki ang mga katawan, produkto ng mga work-out gym at pagkaing pang-diyeta na kadalasa‟y lasang diyaryong ibinabad sa tubig. Paghinto ng elevator sa third floor, lumabas na ako. Ni hindi ko narinig yung pahabol na sabi ni Dante. Pinipigilan ko ang sarili ko, Lunes ng umaga at sobrang init na ng ulo ko. Baka kung ano pa ang masabi ko kay Dante, makatanggap uli ako ng memo. Pagpasok ko sa foyer ng opisina ni Dali, medyo nabawasan ang init ng ulo ko. Wala ang dalawang sekretarya, malamang ay inutusan ni Dali. Si Tess lang ang naroon. Nakatuwad siya, may hinahalungkat na file sa pinakailalim na drawer ng filing cabinet. Tuloy tuloy ako sa pintuan ng opisina ni Dali. Nang mapadaan ako sa nakatuwad na si Tess, tinapik ko siya sa puwet. Narito na pala ang buong cast ng show, naisip ko nang makita ko ang mga tao sa loob ng opisina ni Dali. Naroon si Oscar Letigio, boss ko. Naroon ang head ng Personnel. Naroon din ang ilang abugado mula sa legal department. May ilang mga taga-Claims, mga mukhang pamilyar sa akin. Naroon din yung isang sekretarya ni Dali, yung matighiyawat, nakaupo sa isang gilid, may hawak na bolpen at steno pad. “Good morning, Tony,” bati ni Dali. “Good morning,” sagot ko. Nagpasukan kami sa maliit na conference room sa loob ng opisina ni Dali. Inumpisahan ang paglilitis.

56

“Tony, siguro naman, I assume na nabasa mo na ang memo, kaya alam mo na ang agenda natin ngayon,” bungad ni Dali. “Yes sir. Ang hindi ko lang alam, may jury palang magsasakdal sa „kin.” Nagtawanan ang iba sa sinabi ko. Puke ng ina n‟yo, sa loob-loob ko. Pare-pareho lang naman tayong nagsisikap para ma-promote at madagdagan ang sahod nang may panustos tayo sa kanya-kanyang bisyo. Kung umasta ang mga buwakanang inang mga ito, akala mo, wala silang katarantaduhang ginagawa. At least ako, walang inililihim. Alam ng lahat ang mga kabulastugan ko. “Before anything else, gusto kong ipaalam sa iyo na this is an informal talk,” dagdag ni Dali. “There‟s no need to become too professional. Afterall, we‟re one big happy family here.” Tarandtado! Hindi ko kayo kapamilya. At ano‟ng informal talk ang pinagsasasabi mo? Bakit kaharap ang mga manager ng Computer Department? Bakit kinukuha ni Maritess “No Boobs” Garcia ang minutes nitong meeting? “Hindi namin alam kung ano ang mayroon sa iyo. Sa totoo lang, ngayon lang naging maayos ang Database Department. Dati, sala-salabat ang mga records. Hindi magkasundo ang Database at Claims. Sabi ng Claims, walang record ang ilang claimants. But when you came, things started to become good. In fact, it‟s a lot better this time. Tingnan mo na lang ang efficiency ng Claims. Dumarami ang clients natin, umaasenso ang kumpanya. And for that, we are very proud of you. I think Atty. Matias of the Legal Department will take it from here.”

57 LEGAL DEPARTMENT: May mga empleyadong nagsampa ng kaso laban sa kumpanya. Isinampa sa Department of Labor. Mabuti na lang, itinimbre sa „tin nung contact natin doon. Nakausap na iyong mga nagsampa ng kaso. Napakiusapan ni Oscar. Ikaw ang tinuturo nila. I hate to say this but they said, masyado raw bastos ang pakikitungo mo sa kanila. Matagal ka na raw nilang inerereklamo kay Oscar kaya lang wala daw aksyon. Dahil doon, inireklamo nila ang buong kumpanya. Tony, you‟re bringing all of us down. CLAIMS: Kapag may mga inquiries ang claimants, madaling naipoprocess. Thanks for a good database systems. Kaya lang, marami ring reklamo sa iyo ang mga empleyado ng Claims. There are times that nababarado rin ang inquiries. Well, that‟s part of the system. At least, madaling nasosolusyunan. Ang problema, may mga ugly remarks ka daw sa tuwing may clerk na pupunta sa office mo for signature. I‟ll give you an incident. Last week lang, may clerk na galing sa office mo, bumalik sa Claims, umiiyak. Inisulto mo raw siya. Tinanong mo raw siya kung gusto niyang kumain ng lollipop. Habang nagtatanong ka raw, nakasapo ang kamay mo sa ano mo. Sa testes. OSCAR: Same with Romy. Yung mga clerk na pumupunta sa department mo. Ayaw na raw nilang pumasok sa office mo. Iniiwan na lang sa secretary mo ang mga documents for signature. Kaya

58 lang, kung minsan, kahit highly confidential ang mga dokumento, iniiwan na lang nila sa desk ni Lorna kahit wala siya doon. CLAIMS: ’d rather…. *%$#@! DALI: Tony, ϕ ϕ  ϕ ϕ  ϕ◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ ϕ
 άӂ℥ ∰ ♂ ╳women’s◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ άӂ℥ ♂♂♂∰ ♂  ϕ ╳even ϕ  άӂ℥ ∰ ♂!in our modern times………

Sa ilalim ng mesa, kubli sa paningin ng mga nakapalibot, nakakuyom ang mga kamao ko. Ginugunita ko ang mga panahong inaagrabyado ako ng lipunan. Itong mga taong ito, itong mga ito, ito ang mga nagpapakasarap sa gitna ng taggutom ng mahihirap. Itong mga taong ito na kailangan pang magpasipsip ng taba para lang magkahugis ang mga katawang binundat sa kakakain ng mga pagkaing mga mahihirap din ang siyang lumilikha. Itong mga taong ito na sinusunog ang kilay sa tennis at golf, mga sports na ang layuni‟y hindi palakasan kundi pasosyalan at pagandahan ng kotse. At sa kanilang mga salu-salo, salusalong puno ng plastikan at pagkukunwari, sa kanilang mga halakhakan at pagandahan ng mga asawa, sa kanilang mga batuhan ng paniniwala, mga prinsipyo, na ang tanging nangingibabaw ay hungkag na ligaya, iisa ang nagbibigay ng direksyon, at ito‟y ang kulay ng pera at amoy ng capital. Kilala ko ang mga taong ito. Sila ang noong maliit pa ako‟y baka nagbato sa akin ng barya. Sila ang mga taong matataas, sa kanilang mga palasyo‟y bingi sila sa mga iyakan sa paligid. Sarado ang kanilang mga bintana sa hiyaw ng mga nagugutom sa kalye. Pinid ang kanilang mga pinto at hindi handang

Pasensyahan na lang. Kailangan nating maging politically correct in these modern times. Tang-ina nila. Mr.” “Sama ka sa aming mag-golf sa Sunday. Ganoon pala. this is for your own good. Kung ganoon palang mas mahalaga pa sa inyo ang mga pipitsuging mga babaeng clerk na karamihan ay ampapangit din naman. You are under a lot of stress lately. Ilang panahon na lang. At pag-alis ko. Welcome to the 21st century. alam ko na kung pa‟no kayo sisirain. Pero huwag kayong mag-alala. Wake up! Punyeta! Tang ina nilang lahat. Pagkatapos ng paglilitis. “Are you with us. sana hindi n‟yo na lang ako binigyan ng trabaho.” Kawawa naman ang mga hindot na ito.walang kamalay-malay na sa nalalapit na panahon ay sasabog silang parang bulkan. . ngunit laging handa kung tulad nila ring nakaaangat ang ibig tumuloy. dumeretso ako sa opisina ko. Bago pa „ko magtrabaho rito.59 tumanggap ng aarugaing maysakit. Ini-lock ko ang pinto. Antonio de Guzman. ha. guguho kayong parang lumang bahay na pinagpag ng malakas na lindol. so far?” “Tony. Pina-cancell ko ang lahat ng appointments ko. Makikita n‟yo. mawawala na „ko rito. Pull yourself together.

Hindi ko alam kung bakit hanggang ngayon. hinihintay ang pagdating ng kanyang bunso. binubugaw ang mga anak. Itong si Dino. nakatanghod sa bintana. dumudugo ang wetpaks ni kupal. Puta. kailangan daw ng masahe. ma-lalake o babae. kasama ang mga regular niyang katomaan. Ang inay. Dapat daw na mahiya ako kay Dino dahil ako ang mas matanda pero mukhang mas masipag si Dino sa akin. kalaro niya. Heto na nga ba ang sinasabi ko. Ang panganay niya. Ako. nagpaalam na magmamasahe raw sa amerkanong kaibigan ng tatay ni Toto. Alas diyes na ng gabi wala pa rin si Dino. nagpagamit pala sa kanong bakla na kakilala noong tatay ng kalaro niya. . Basta. Tang inang bugaw na tatay. si Malou. Tinanong kaagad ni inay kung ano‟ng klaseng masahe. kung ibenta ang anak niya. na ayon sa kanya‟y may pasalubong raw sa kanyang pansit. wala lang talaga akong magawa. umuwi ng bahay kagabi.60 Dino Si Dino. Ang putang ina. sa kabila ng mga pananakot ko sa kanya. Ngayon. ganoon na lang. Puta. Pero ang tarantado. Madalas kong pagsabihan iyang si Dino na huwag magsasama kay Toto dahil alam ng buong looban ang raket ng tatay ni niya. trese anyos nang unang biyakin ng kung sinong kostumer. hindi makaupo ng maayos. naroon. ayaw pa rin ni Dinong lumubay sa kasasama kay Toto. Iyun nga. Hindi na lang ako kumibo sa mga pasaring ni inay dahil baka humaba lang. sa tuwing madaraan ako kina Aling Esper. Akala mo kung gaano nila ka-kailangan ang pera. Kapag ganitong lumalalim na ang gabi at wala pa ang kanyang bunso. duda na talaga ko.

anak. Tumayo ako‟t pumasok sa kuwarto. “Susme. may masakit ba sa iyo?” “Wala ho. nay.” sagot ni Dino. bakit ngayon ka lang?” tanong ni inay. ang sinumang makipagtalo sa kanya‟y baka hindi niya tantanan magdamag. Alam mo namang kaya masakit ang katawan ng gagong iyan.” Iika-ikang pumasok si Dino sa kuwarto. “Dino. “Matagal ho kaming nagmasahe ni Toto. inay? Para ka namang engot. Pagod lang ho ako. kung paano siya lumuhod muna. Kinabahan si inay. alam na niya rin ang iskor kung bakit ganoon ang kilos ni Dino. Ang kanang kamay niya‟y nakaalalay sa dingding nang pumasok siya ng bahay. inay. eh.” “Ano ba ang pinaggagawa mo doon sa bahay ng kano?” “Nagmasahe po. eh. Mag-aalas-dose nang dumating si Dino. may itatagal ang inay. anak? May masakit ba sa iyo?” Hindi ko na matiis ang naririnig ko.” “Eh bakit tila pagod na pagod ka. Tama ang inay. hawak niya sa kaliwang kamay ang isang marusing na supot ng pansit. Siguro. saka unti-unting inilapat ang tiyan sa banig. Heto‟ng pansit. “Ano ka ba. kaya‟t kitang kita namin ni inay ang tila hirap na hirap na kilos ni Dino. nay. nagpakantot iyan sa puwet. Kung sa bungangaan. ikaw na bata ka. Ang kuwarto‟y isang bahagi ng bahay na natatakpan ng isang manipis na kurtina. Pagsaluhan ninyo ni kuya. saka padapang pumlasta sa banig. Doon sa .61 malamang sa hindi. “Kumain ka na ba?” “Oho.

Maliksi si inay. Kay Dino. namumuro na sa akin iyang putang inang buwayang iyan. Sa malas.” sagot ko. Nilukot ni inay ang t-shirt kong kasalukuyan ko pa lang kinukumpleto ang hulog sa utol ni Boyet. Iyang si Almang paybsiks. Maya-mayay narinig ko silang nag-iiyakan sa kuwarto. At si inay. Huwag niya lang hayaang maubos ang pasensya ko sa kanya. walang makakagalaw sa kanya dito sa looban nang hindi tumitikim sa mga dila ng kamao ko. Kumuha si inay ng kamiseta sa karton na pinaglalagyan namin ng mga damit. Kung gaano ko pahalagahan ang sarili ko. at idinikit ito sa pinanggagalingan ng dugo. yung inaagrabyado ang pamilya ko. “Maniningil ng pautang. Puta. kahit kupal na kapatid at madalas akong kontrahin. Nagsuot ako ng kamiseta. At lumabas ng pinto. Nakita namin ang pag-agos ng dugo mula sa puwet ni Dino pagapang sa hita. Lumabas ako ng kuwarto at sumuba sa sahig. Nakahain doon ang pansit na dala ni Dino. t-shirt ko pa ang nadampot. Bago pa man ako makalabas ay nakahawak na sa braso ko. “Saan ka pupunta?” tanong niya.62 amerikanong pinagmamalaki ni Toto na mabait daw at lagi siyang binibigyan ng pera. walang sinumang puwedeng umagrabyado o bumastos sa kanya hanggat buhay pa ako. ganoon din ang pagpapahalaga ko sa pamilya ko. sa lahat ng ayoko.” Pagkasabi nito‟y hinablot ko ang salawal ni Dino. .

Putang inang mga kano iyan. Sana. Hindi magiging mapayapa ang pagtulog ko sa gabi kung hindi ko maipaghihiganti ang sinapit ni Dino.” “Nay. ha. Nanginginig ang posporong hawak ko habang nagsisindi ako ng sigarilyo. Para naman magkaroon ako ng dahilan para manuntok. Sana mayroong maghuramentado. Dapat makaganti. Hamo nang lumamig muna ang sitwasyon bago tayo umaksyon. kapatid ko. Sana magkaroon bigla ng riot dito sa looban. binibiktima. Sana masalubong ko si Mutya. Pumunta ako sa tindahan at bumili ng sigarilyo. Ako ang kuya niyan at dapat lang na harapin ko kung sino mang hudas ang gumawa niyan kay Dino.63 “Tony. Mahirap talagang magpahupa ng galit. masalubong ko kahit isa sa mga may atraso sa akin. Tony. Sinasabi ko sa iyo. Wala akong nakita kahit isa sa mga kabatak ko. ipinagdarasal ko na sana‟y may biglang maghuramentado dito sa lugar namin. hindot ka. ang bunso n‟yo. inabuso. wala akong ipangpa-pyansa sa iyo kapag nakulong ka. .” “Hindi sa ganoon.” Lumabas ako ng bahay. baka may gawin kang masama. parang bale wala lang sa inyo. Kapag ganitong mainit ang ulo ko. Mga batang walang kamalay-malay. Naglakad ako papunta sa may labasan. huwag kang gagawa ng gulo. Ang sa akin lang.” “Putsa namang buhay. madadagdagan pa ang gastusin natin. Lalo na iyong ganitong klaseng galit na bunga ng pagkaagrabyado at walang katiyakan kung paano makakaganti. „to! Tang ina nakita n‟yo na ngang ginahasa sa puwet iyang anak n‟yo. ang sitwasyon.

Minsan. lamog na ang mga katawan at kung mag-isip. kapag bumabalik na sila. nakatira sa isang subdibisyon na puwedeng lakarin mula sa looban. hindi ko mapapalampas ang ginawa ng amerikanong iyon kay Dino. bumubuga ng dugo. Higit kanino man. Napakabait nga ni kupal. At ang kapalit. pero pagbalik nila. Mula noon. siguro‟y panahon na para turuan siya ng leksyon. namimigay ng kendi. Kalimitan. yung mga nanay dito sa looban. At lalong tang ina yung erpat niya. isinasama ni Domeng sa bahay nung kano. Para bang tumatanda na lang bigla. Panay ang bigay ng barya sa mga bata habang umiinom sila ni Domeng sa bahay nila. . Tanginang Toto iyan. Yung putang inang kano. Yung mga batang looban na binugaw ng mga nanay o tatay nila. Malamang na nandoon si Max. para nang matanda. nang umuwi si Domeng na tatay ni Toto. kailanman. Tanginang kano iyan. malulutong na dadaaning mapupunta sa bulsa ng mga sugarol at lasenggong magulang. may kasamang kano. Doon sa bahay na iyon. parang si Dino. mga sampu hanggang trese ang edad ng mga bata. parang nawawala ang espiritu ng pagkabata. Putang ina. siguro‟y ang daming batang umiyak ng ihi at sumuka ng tae at ang mga puwet nila.64 Nang maubos ang sigarilyo ay binagtas ko ang daan papunta sa bilyaran. isinasama ang mga anak nilang lalake sa bahay nina Domeng. si Max ang maaasahan ko sa mga ganitong pagkakataon. At si Domeng.

. Ang kano. yung ikinukuwento nila hindi sa mga taga-labas kung hindi sa kapwa nila taga-looban. yung pinaniniwalaan talaga ng nakararami. natagpuang patay sa labas ng isang beerhouse. Malamang na hindi na ito makalakad pang muli.65 Isang linggo ang lumipas. binugbog at halos malumpo daw ang kawawang si Domeng. napagtripan daw ng mga addict. At hindi halos malumpo kundi talagang nilumpo si Domeng at siguradong hindi na siya makakalakad at hindi na maigagalaw ang kalahati ng katawan. Ang sabi sa imbestigasyon ng mga pulis. makalipas ang isang buwan. Pero ang tunay na balitang-looban. ang tunay na nagyari kay Domeng ay hindi napagtripan ng mga addict kung hindi kinulata ng isang addict. si Domeng naospital. Tinangay ang pitaka ng kano at ang relos nitong mamahalin. Ang sabi sa balitang looban na ikinukuwento ng mga taga-looban sa mga taga-labas. robbery ang motibo. Masuwerte nga kung maigalaw pa nito ang kalahati ng katawan.

Dumating na pala ang kanyang ina. Ang mukha ng kanyang ama. . ng kanyang mabait na ama. Ang lansa ng dugo at lamang nakabilad ay nanunuot sa kanyang ilong ngunit ito man ay hindi niya iniinda. Marahil ang pinag-iba lang ay ang pagkakapilipit ng isang hita nito. Walang kibo. ang opisyal na arawang pahayagan sa looban Matagal bago rumehistro sa utak niya ang mga pangyayari. Marahil ay sinundo sa talipapa ng mga taong nakasaksi sa aksidente.66 Adbentyurs ni Almang Paybsiks Inilathala sa Makakating Dila. nagmistulang tuod sa harap ng isang malaking trahedya. ay nagmistulang salbabidang butas at walang hangin. Nangingintab sa tama ng araw ang basag nitong bungo. Maya-maya‟y pumailanlang ang malakas na iyak. Lumuhod siya at hinipo ang noo‟y malamig nang hita ng bangkay. „Di niya pansin ang naghalu-halong amoy ng mga nakikiusyosong mga tao. na para bang ang tinitingnan niya‟y hindi isang tao kundi isang kakaibang uri ng insektong noon lang niya nakita. Nakamata siya sa bangkay ng kanyang ama. Nakapaligid sa basag nitong ulo ang pira-pirasong utak. ng kanyang guwapong ama. Pinagmasdan ni Alma ang lahat nang ito. „Di niya alintana ang anasan ng mga taong nakapaligid sa kanyang nilalangaw na ama. naisip niya. Malilikot na Taliba. Nakahiga sa pagitan ng unahan at hulihang gulong ng bus ang kanyang ama. Nanatili siya sa kanyang pagkakaluhod. laman at dugo. Dumako ang paningin niya sa mukha nito at saglit na natigilan siya sa namasdan. na parang mekanikong kinukumpuni ang ilalim ng sasakyan.

At minsan na siya nitong pinasok sa silid habang .” hiyaw ng kanyang ina. sabay subsob at yakap sa ngayo‟y nanlalamig nang bangkay. nakatikim siya ng malalakas na palo sa puwit at mahahapding kirot sa singit mula kay Artemio. Nang minsang umalis siya nang hindi tinitiyak kung luto na ang kanin.67 “Ilyong! Ilyoooong!. Marahan siyang tumayo at pinagmasdan ang mga taong nakapaligid. Sabi ng kanyang ina‟y ituring niya raw si Artemio bilang pangalawang ama. Noong umpisa‟y naiilang siya dahil sa laki ng agwat ng edad ng kanyang ina at ni Artemio. Marahang dumaloy ang luha sa magkabila niyang pisngi. Pinaiikot-ito ng pinaiikot. Wala pa ring dumarating na pulis. Namataan niya ang isang batang pinaglalaruan ang hulihang gulong ng yupiyuping bisikleta ng kanyang ama. ang kinakasama ng kanyang ina. Nagpamanhid sa binti niya ang pagluhod. Natuto na siya sa karanasan. Tatlong taon na ang lumikdaw mula nang maaksidente ang kanyang ama. parang kuryenteng dumaloy sa buong katawan niya ang panghihinayang. At ang sampung taon nilang pagsasama‟y „di na muling madadagdagan. Panghihinayang dahil sampung taon lamang niyang nakapiling ang kanyang mabait na ama. lagi namang huli kung magsidating ang mga pulis. Natural. ang kanyang amain. Ngayo‟y may bago siyang “ama-amahan”. Naiilang din siya dahil pakiramdam niya‟y iba ang mga titig sa kanya ni Artemio. At bigla. na parang anak na lang si Artemio ng kanyang ina. Tiniyak niya munang inin na ang sinaing bago siya bumaba ng hagdan at lumabas sa tarangkahan. naisip niya.

Ni hindi na ito nagtanong sa kanya. Na para bang hindi nabuyangyang sa malalaking mata ng kanyang amain ang mga pinakatatagu-tagong bahagi ng katawan niya. Nagtatanong na para bang wala naman talagang nangyari. Hindi niya naiiintindihan kung bakit siya pinapalo. tinatanong kung nasaan ang suklay. Wala naman talagang malaking usapin kung iisiping si Artemio ay kinakasama ng kanyang ina. sa pagitan ng pagpapalit ng ilaw ng trapiko. na kung minsa‟y lumilihis ng bahagya at napupunta sa hindi nito dapat puntahan. At bago pa man siya makabuwelo para umilag sa mga susunod na hampas ay naramdaman na niya ang mga daliri ni Artemio sa kanyang singit at kinukurot siya doon. Umuwi si Artemio galing sa trabaho nito sa konstruksyon bandang hapon. Gusto niyang tumili noon ngunit biglang nagsalita si Artemio. Minsan nga‟y nangyaring nahilaw ang kanin. Bandang huli‟y natanggap na niya ang mga pangyayari. Ngunit ang mga hikbi niya‟y tila nagdudulot ng tuwa sa kanyang amain.68 nagbibihis siya. Lalo pa nitong nilakasan ang bawat hambalos at lalo pang dumalas ang pagkurot sa kanyang singit. Nang umuwi si Alma noong gabing iyon ay bigla na lang siyang pinaghahampas ng walis tambo ni Artemio. Pagkuwa‟y bumaba na siya ng hagdan. Ngayo‟y tiniyak muna ni Alma na inin na ang sinaing. . Kipkip niya sa isang kamay ang kung ilang buhol ng sampaguita na ilalako sa kalsada. At hindi rin usapin kung pumasok ito ng kuwarto habang siya‟y nagbibihis. Umiiyak siya. na nitong huli‟y napapansin niyang dumadalas. Ang mayroon lang ay isang bitin ng lumang kurtina na itinakip sa isang kanto para magsilbing bihisan. dahil wala naman talagang silid sa parisukat nilang pamamahay. Nagalit ito nang matikman ang kanin.

“Hindi. alam mo na ba nangyari kay Omar?” humihingal na tanong ni Gina. Si Gina. Tulad niya ring tindera ng sampaguita. Nakakahiya naman sa kanyang amain kung siya‟y hindi magbibigay ng pera sa bahay. trese anyos.” sagot niya. Isang pangkaraniwan nang trahedya sa lansangan ang masagasaan ng sasakyan. Mas bata sa kanya ng dalawang taon. Siya na lang sa mga kababata niya ang nagtitinda ng sampaguita. Kung tutuusin ay dapat nang tumigil sa pagbebenta ng kalamansi ang kanyang ina sa talipapa. Sa sampaguita ay nakakamahigit sitenta pesos siya sa maghapon. ang mayroon nang matatag na hanapbuhay. Mabait ito at hindi nang-aagaw ng kostumer. Noong una‟y nagalit ang kanyang ina. Tiu. karamihan sa mga kalaro niya sa looban ay nananahi na ng mga damit-pambata sa pabrika ni Mr. Ayon kay Artemio maraming mga kasing-edad niya. ayos lang para makapag-ambag siya ng mga gastusin sa bahay. “Alma!” Napalingon siya sa tunog ng kanyang pangalan. Bakit daw pinili pa niyang magtinda ng sampaguita sa kalsada gayong delikado ang ganitong uri ng hanapbuhay. Sa tagal na nilang nagtitinda ng . Napag-isip-isip rin ni Alma ang ganito. si Alma ay dalaga na. “Alma. pagtitinda na ng sampaguita ang kanyang pinagkakaabalahan. kailangan niyang pasukin ang anumang hanapbuhay na kaya niya. Iyon ay dahil siya. Si Nona naman na dati nilang kasama ay isa nang sertipikadong puta. Si Omar ay isa sa mga kasundo niya sa lansangan. gumagala sa gabi. Ang katunayan. Ngunit sa paris niyang wala naman talagang mapagpipilian. Nagugunita nito ang nangyari sa kanyang ama.69 Mula nang mamatay ang kanyang ama.

Narinig niya ang sigaw ni Artemio ngunit hindi siya tuminag sa pagkakaupo. Si Omar ay hindi tulad ng ibang mahilig mang-agaw ng puwesto. Kawawa naman. nakita mo sana si Omar. kung nandito ka lang kanina. Pinigil niya ang pagbugso ng lungkot. “Tara. nalililiman ng matayog na gusali.” Hindi umimik si Alma. Mula nang umalis ang kanyang ina tatlong taon na ang nakararaan at hindi na muling nagpakita ay nasanay na siya sa mg pagmamalupit ni Artemio. Sumabog ang utak. Sanay na siya sa mga hirit ni Artemio. Humihingal pa rin si Gina. Ngunit kaya niyang tiisin lahat ng ito. Tangna. “Nasagasaan ng bus si Omar. Ayaw niyang magpatalo sa lungkot at baka malasin ang negosyo niya sa maghapon.” aya niya sa kaibigan. Parang „yung nangyari sa tatay mo. Gina.70 sampaguita ay may kanya-kanya na sila ng puwesto sa kalsada. Pipi ang ulo. napipi ang ulo. Naupo siya sa gilid ng daanan ng mga tao. “Punyeta! Alma!” Nakaupo siya sa bangkito sa labas ng kanilang dampa. Alam niyang ang magiging kapalit ng hindi niya dagliang pagtalima ay isang sampal sa pisngi o isang tadyak sa binti.” Hindi pa rin siya umiimik. Hinintay niyang makalmante ito at saka muling tinanong. “Putsa. Dinukot niya sa bulsa ang panyolitong marumi at isininga ang mga hinanakit. upo muna tayo dun sa lilim. o kaya nama‟y isang bigwas sa sikmura. .

Na ito‟y hindi na muling babalik para saluhin ang lahat ng mga suntok ni Artemio. pumarine ka nga!” Isang hapong umuwi siya galing sa patahian ni Mr. wala ang kanyang ina. lasing na lasing. hinalay siya ni Artemio. Kinagabihan noon. minahal niya si Artemio. “Punyeta! Almaaaa!” Naputol ang kanyang pagmumuni-muni nang sumungaw ang mukha ni Artemio sa pintuan. Gusto niyang tikman ang buhay. dumating si Artemio. “Putang ina! Kanina pa „ko tawag ng tawag sa‟yo. Noong gabing iyon. Hindi mo „ko alila!” “Ah ganoon?” . sa tingin niya‟y naranasan na niya ang lahat ng pasakit. alam na niya na ang ina niya‟y hindi na muling babalik. Go. “Tang inang buhay „to! Alma. Hinanap nito ang kanyang ina. Noong gabing iyon. Ni hindi sumagi sa isip niya na malamang ang kanyang ina ay naningil ng mga pautang o kaya‟y dumilihensya ng ulam. Gusto niyang lumaya sa mga pasakit. humahalinghing siya sa sarap. Noong gabing iyon. Sinabi niya kay Artemio na lumayas na ang kanyang ina. lintik ka!” “Bakit ba?” “Ano‟ng bakit? Bakit walang sinaing?” “Ay puta! Magsaing ka kung gusto mong lumamon. pera o kung anupaman. Na ang ina niya‟y gustong pagsikapan na magpanday ng bagong buhay nang siya lang. Kahit wala itong iniwang sulat.71 Sa edad niyang disi-otso anyos.

Kinuha niya ang lata ng biskwit na lalagyan ng bigas at sinalinan ang maruming kaldero. Bumalik ito bandang hatinggabi at sila‟y nagtalik. may bahid pa ng bahaw at tutong ang puwitan nito. Kinaladkad siya nito papasok ng bahay at pinagtatadyakan siya sa sikmura. Hindi pa man siya tapos ay nakaalis na si Artemio. Pagkatapos nito‟y hinubad ni Artemio ang kanyang sinturon at hinagupit siya nang hinagupit sa binti. Sayang. “Putang ina kang babae ka! Ako pa ang uutusan mong magsaing!” Hindi siya kumibo. sinindihan ng posporo. Kinuha niya ang kaldero. Hindi na niya hinugasan ang kaldero.72 Pagkasabi nito‟y pumanaog si Artemio sa hagdan at hinablot ang kanyang buhok. laman tiyan din ang bahaw at tutong sa puwitan nito. . sinabawan ng tubig na inigib sa poso at isinalang sa kalan. binomba ang tangke ng gaas. Tumayo siya‟t tinungo ang kalan.

Karamihan sa mga paupahan ay hindi pumapayag na walang depositong ilalagak ang uupa. Alas-singko ng umaga. Kinakailangang mayroon na antimanong hulog kahit isang buwan lang. Sa pagitan ng dikit-dikit na mga pamantasan ay mga patsi-patsing mga kuwarto na pinapaupahan sa mga estudyante. malaking tipid pa sa pamasahe ng mga estudyante.73 Kasera Taliwas sa sinasabi ng iba. bahay. kung sakaling hindi makapagbayad sa oras ang uupa. LOOK 4 JHUNZ . Bukod sa mura ang singil kung ikukumpara sa ibang mga paupahan. Kailangan ng mga may-ari ng seguro. nakakalat sa buong Maynila. namataan niya ang isang karatulang nakatapal sa pader: WANTED MALE BOARDERS THIS WAY.Sa tabi ng isang umuusok at mataong karinderya. papalapit sa kanilang mga lunggang pinapaupahan. Ang mahirap sa pangangasera ay ang perang ipambabayad. Ang kanilang mga pamantasang pinapasukan ay nalalakad lang mula sa kanilang tinitirhan. Kailangan ni Tony ng apartment. naghihintay na matirhan. Inumpisahang suyurin ni Tony ang mga paupahang kuwarto sa may University Belt. kuwarto o bedspace na uupahan. Ang mga may-ari ng mga naturang paupahan ay kalimitang naghihintay ng mga masisilong kasera. ang paghahanap ng bahay na matitirhan ay isang simpleng gawain. Isa nang malaking ginhawa ang mga paupahang kuwartong ito. Maraming naghambalang na mga paupahang bahay o kuwarto.

Ang pang-amoy niya‟y malaon nang pinamanhid ng lansa at panghi ng looban. Ang kanal sa gawing kanan ay umaapaw na‟t ang burak nito‟y umaagos sa daanan. ang mga tanawing tulad ng daan-daang uod na naggagapangan sa nabubulok na mga basurang nakatambak sa gilid ng daanan ay isang pangkaraniwang tanawin. Sa may pagliko niya sa kanan ay muling bumungad sa kanyang paningin ang karatulang tulad ng kanyang namataan sa labasan. bakat sa isang gawi ang marka ng gomang gulong na karaniwang ginagamit na pangdagan ng plastik na siyang ipinapatong sa atip upang ipangdepensa sa mga tulo ng ulan. wala talaga siyang balak na tumira rito. At isa pa.74 Pinasok niya ang makipot na daanan na tinuturo ng karatula. may bahagya lang na pinagkaiba: WANTED MALE BOARDERS COME IN INZIDE. nasa sentro ng Quezon City. May nakuha na siyang magandang apartment. Bale-wala kay Tony kung amoy kanal man o amoy pabango ang uupahan niyang bahay. Ang pinagtatapalan ng karatula ay isang yerong kalawangin na sa wangis ay matagal nang nadestino sa iba‟t ibang gamit. LOOK 4 JHUNZ KNAKC FIRST B-4 YUO ENTER Hindi malaman ni Tony kung saan kakatok. Ginamit na . Hindi na niya rin iniinda ang mga tanawing sa iba ay nakakasuka. ni hindi makakaapekto sa kanyang gana sa pagkain kahit kumain siya sa tabi ng inuuuod na basura. Minsan na itong ginawang bubong. Para sa kanya. May kamahalan ang upa ngunit sa laki ng kanyang sahod ay hindi niya inda.

kinatok na lang ni Tony ang karatula mismo. Ang yerong kanyang kinakatok.75 rin itong kulahan. Gusto kong umupa ng kuwarto. “Ano ba?— ” . ang aga-aga nambubulahaw ka. at sa mga butas nitong tila tama ng pako ay mamamalas ang ilang hibla ng sinulid na malamang ay mula sa mga damit na ikinula rito. bakat ang mga tama ng martilyo na siyang pinangpitpit. Tumambad sa kanyang paningin ang isang lalaking payat at animo sa tuko ang malalaki at dilat na mga mata. Malamang ay pinitpit na rin ito‟t ginawang alulod. bakat ang mga mantsa ng sabong panlaba sa isa nitong panig.” Akmang isasara na ng lalaking payat ang yerong pinto ngunit pinigilan ni Tony ng kanyang binti ang pagsara ng kalawanging yerong pintuan. na siya ring pinagtatapalan ng karatula ay dagling bumukas. “Tao po!” “Sandali lang!” tinig mula sa loob.” “Bumalik ka na lang maya-maya. naisip ni Tony.” “Nabasa ko ang karatula sa labasan. Iyon pala ang pinto. Epekto ng mahabang panahong pakikipag-jamming sa shabu. Dahil hindi niya makita ang pinto. Umuuga ang yero sa bawat tama ng kanyang nakakuyom na kamao. “Ano‟ng kailangan mo? Tangna. “Tao po!” Nilakasan niya ang katok. Sa bawat tuktok ng kanyang kamao sa kalawanging yero ay nagkakalaglagan sa lupa ang pira-pirasong mga kalawang na nakakapit.

“Ako nga. kahit lakaran ng elepante‟t sagasaan ng pison ay hindi pa rin mawawarak. Sinalubong si Tony ng magkakahalong amoy ng panghi at bantot nang pumasok siya sa loob ng kabahayan. Nagulat ang lalake. Mahigit dalawampung taon nilang pinakinabangan ang papag. Ang totoo‟y may panghihinayang na gumuhit sa kanyang isip nang baklasin ito ng kanyang kapatid upang gawing panggatong. “Kaya nga inagahan ko ang punta rito. Gusto kong makita ang kuwarto.76 Hinawakan ni Tony ang buhok ng kanyang kausap at iniumpog ito ng malakas sa yerong pintuan. “Pare. Nilakihan nito ang awang ng pinto at sinenyasan si Tony na pumasok. lupa ang sahig. Pansamantala lang. at ayon sa patalastas. mga pinagkainan.” Hindi sumagot ang lalake. de-kutson. Saksi ito sa „di mabilang nilang pagdurusa. malambot. . sabay muwestra ng mga bisig sa palibot ng kabahayan. Ito‟y nang maibili niya ng bagong katre ang kanyang ina.” “Heto. mga tatlo o apat na buwan.” paliwanag ni Tony. Naalala niyang bigla ang kanilang papag sa looban. Hindi ito nakapagsalita. “Ikaw ba si Jhunz?” tanong ni Tony. Isang entresuwelong kuwadrado.” sagot ng lalake. Sa isang tabi ay papag na sa malas ay dapat nang gawaran ng loyalty award sa haba ng panahon ng pagseserbisyo nito. mga lumang diyaryo‟t komiks. Ilang sandali itong nakatitig lang sa kanya. at nakakalat sa paligid ang mga maruruming damit. Pasensya ka na kung naabala ko ang tulog mo. malayo pa ang inuuwian ko. Uupa ka ba kamo?” “Oo.

Kailangan niyang ilinaw ito kay Jhunz. ah. mapupuno ito. “Sige. Alam ito ng mga kartero. Yung mga papag na nakasandal nang patagilid sa labas. Hindi pa kasi nagbubukas ang klase. rehistrado itong boarding house ko. Yung mga estudyanteng umuupa rito. wala siyang balak na tirhan ang bahay. Tamang-tama ang dating mo. .” Saglit na nag-isip si Tony. Nilapitan niya ito at hinawi ang nakabalabal na sako. Dinukot niya ang kaha ng sigarilyo sa kanyang bulsa. ipinapasok ko ang mga iyon kapag nadadagdagan ang umuupa.77 “Ito? Putsa. parang bahay ng daga ito. Sino ba ang mga makakasama ko rito?” “Sa ngayon. humugot ng isa at sinindihan. Kumuha ito ng tatlong stick.” Iginala ni Tony ang kanyang paningin sa loob ng bahay. Napansin niya na sa isang sulok ay may kurtinang sako.” “Papaano kung gustong sumulat sa akin ng mga magulang ko?” “Walang problema. Pero sa pasukan.” “Kaya nga mura ang upa rito dahil hindi lang „to parang bahay ng daga. Inalok niya ang kanyang kausap. wala pa. kukunin ko na. bakasyon pa. kailangan niya lang ay bagsakan ng sulat. Tumambad sa kanya ang isang inidorong barado. May kaselanan ang sobreng inaasahan niyang matanggap. Tutal. ang isa ay isinubo sa nangingitim na labi at ang dalawa ay inipit sa magkabila nitong tainga.” “Bale ilan ba kami rito kung saka-sakali?” “Kasya ang sampung katao rito. Talagang bahay ng daga ito. sinusulatan ng mga magulang nila.

isang buwan na advance. Naghuhumiyaw sa sakit si Jhunz. Impit na hiyaw ang isinagot sa kanya ni Jhunz.78 Lumulutang sa kulay kapeng tubig ang ilang piraso ng duming malamang ay nanggaling kay Jhunz. Tatlong daan sa isang buwan. Nanginginig na tumayo si Jhunz habang sapo ng isang kamay ang putok sa kanyang bumbunan. puwede nang nine hundred ang ibigay mo sa akin. Kung apat na buwan ka lang dito. na naging sanhi ng paglipad ng ilan nitong mga ngipin na nagtalbugan sa lupa. Hinampas ni Tony sa tiyan si Jhunz at tuluyan na itong napahiga at lumupasay sa lupang ngayo‟y nagpuputik na sa sinispsip na dugo. Ibinaba ni Tony ang tangang kahoy. Muling iwinasiwas ni Tony ang hawak na kahoy. Nilapitan siya ni Tony at iwinasiwas ang dos por dos. May gripo sa isang gilid ngunit walang tubig na tumagas nang buksan niya ito. Kumalat ang dugo sa lupang sahig. “Mura lang ang upa rito. nahagip ang tadyang ni Jhunz. papatayin kita. napaluhod ito sa lupa sapo ang tadyang.” Dinampot ni Tony ang kaputol na dos por dos na nakakalat sa sahig. Nang umangat ang mukha ni Jhunz ay sinalubong niya ito ng malakas na tadyak. “Huwag kang maingay. Tinamaan si Jhunz sa likod. Dalawang buwan ang deposito.” banta ni Tony. . Bale siyam na raan ang paunang bayad. para wala na tayong pag-uusapan. Napaigkas ito sa tindi ng sakit na dumapo sa katawan. Tiniyempuhan niyang sa iba nakatingin si Jhunz at saka niya ito hinataw ng kahoy sa ulo.

Sosolohin ko ang buong bahay. Pero may darating na sulat dito para akin. “Uupahan ko itong bahay mo. Tawagan mo ako sa number na ito.” sagot ni Tony. “Sino ka?” tanong ni Jhunz. ibig sabihin.” Iniabot ni Tony kay Jhunz ang kapirasong papel. “Ako si John Lucero. Huwag mong bubuksan. Makipagtulungan ka sa amin para hindi ka madamay. “Hindi ako titira dito. Maliwanag ba?” Muling tumango si Jhunz. Huwag mo na lang akong saktan. Kapag dumating ang sobre. hindi ka na magpapatira ng iba rito hanggat inuupahan ko ito. Ahente ako ng NBI. itabi mo. May nag-tip sa amin na dito raw ang bagsakan ng shabu na nanggagaling sa China. Minsan ko lang ito sasabihin at gusto kong nagkakaintindihan tayo. Maawa ka na sa kin.79 “Ano‟ng kailangan mo sa akin?” pagmamakaawa ni Jhunz.” “Ano ba ang maitutulong ko?” .” “At ano naman ang mananakaw ko dito sa bahay mo? Yung inidoro mong punung-puno ng tae? Yang papag mong puro surot?” “Ano‟ng kailangan mo?” “Makinig kang mabuti.” Marahang tumango si Jhunz. “Meron kaming operasyon dito sa lugar na ito. kinasusulatan ng numero ng kanyang cellphone. “Kunin mo na ang lahat ng gusto mong nakawin.

baka isalvage na lang kita. kasi sampu ang kasya rito. Kapag kumalat ang kuwento. ikaw ang unang-unang reresbakan ko.” “Hindi ba magtataka iyon kapag nakitang hindi pamilyar ang pangalan na tinutukoy ng address?” “Hindi. mag-rereport sa akin ang mga tauhan ko. Kaya huwag kang magkakamali ng kilos. Buti kung ikulong kita. tsip. sa tatlong daan na lang ang isa. Marami akong mga tauhan na nakakalat dito. at pagkuwa‟y inabutan ito ng sampung malulutong na tig-iisang libo. Maliwanag ba?” Sunod-sunod na tango ang tugon ni Jhunz. Baka sa inis ko. Nasasalubong mo araw-araw pero hindi mo alam. huwag kang magkukuwento. Baka ang iba pa. kapag nabulilyaso ang operasyon namin. Kung tutuusin. gagawin ko lang bagsakan ng sulat. Kung sosolohin n‟yo ho kasi itong bahay.” “Akala ko ba.” Inalalayan ni Tony sa pagtayo si Jhunz. huwag kang magkukuwento kahit kanino tungkol sa kung sino ang umuupa rito. malaki na iyan dahil hindi naman ako titira rito. Para sa pag-upa ko rito. “Kakilala mo ba ang karterong naghahatid ng mga sulat dito ?” “Kakilala ko.80 “Una. Ang ilan sa kanila. Kahit sa mga pulis. Tapos. nakainuman mo na. Patay kang bata ka kapag nagkataon. Isang pagkakamali mo lang. may operasyon kayo rito?” “Mayroon. Kulang ho kasi itong ibinigay n‟yo. Kahit kanino. matatagal nang nakatira rito. Sanay na iyon dito sa boarding house ko.” “Eh. “Sa iyo na iyan. Iba-iba kasi ang tumitira rito taon-taon. .

Pinara niya ang naparaang taksi at matapos sabihin sa truper kung saan siya pupunta. kayo ho ba ang nakapangalan sa sulat na darating?” “Natural. Alalahanin mo. Magpakabait ka. huwag na lang tayo sa City Hall.” “Eh. eh alam n‟yo namang puro addict ang nakatira dito sa gawi namin.” Dagling lumabas ng pinto si Tony at mabilis na naglakad sa makipot na eskinita. operasyong anti-droga. Para sa akin yun .” “Saka na tayo mag-usap kapag tapos na ang operasyon namin. Tinunghayan niya ang Classified Ads at naghanap ng mga anunsyo tungkol sa mga bakanteng bahay.” . Sa Muntinlupa na lang. humakbang papalabas ng yerong pinto. komportable siyang sumandal sa malambot na sandalan at binuklat ang bagong peryodiko.” Tumalikod na si Tony. papunta sa labasan. Puwede mo kong puntahan sa opisina. Wala siyang pakialam sa mga ulo ng balita. “Mama. Pagdating niya sa may labasan ay pumihit siya‟t hinarap si Jhunz. Huminto siya sa gilid na kalsada upang bumili ng bagong diyaryo. Mabibilang n‟yo nga sa daliri ang tulad kong ni hindi pa nakakatikim ng droga kahit minsan. at kuwarto. huwag mong bubuksan.81 dalawang buwan na deposito. eh. apartment. tsip. Nakita niya ang anunsyo ng isang paupahang apartment sa Munitinlupa. marami akong tauhan na nakakalat dito. “Huwag mong iwawala yang number na ibinigay ko sa iyo. 2 bedrooms. isang buwan na advance… tapos maselan ho iyong sa inyo dahil kanyo. Itabi mo ang sulat.

” “No problem.” wika nito. ipinikit niya ang kanyang mga mata at mabilis na naidlip. Matapos niyang ibigay sa tsuper ang eksaktong address ng paupahang apartment sa Muntinlupa. .” sagot ni Tony. “baka ho puwedeng dagdagan n‟yo na lang ng kaunti ang bayad.82 Napatingin sa kanya ang tsuper. “Boss. Malayo ho kasi iyon at matrapik ang dadaanan natin.

Pepper na magkaroon ng anak na lalake ay unti-unti nang nakukulapulan ng panimdim. Ito ang madalas niyang panalangin sa tuwing rarampa sa delivery room ang kanyang maybahay. Pepper May malaking problema si Sgt. Ngunit ang pagbubuntis nito‟y nagluwal ng isang malaking suliranin. Si Maricar ay dalawang taon nang byuda. na walang ibiniyaya sa kanya maliban sa siyam na malulusog na babaeng anak. Diyos ko. sana lalake ngayon. sinusubok kung hanggang saan tatagal ang kanyang pasensya. Ngunit tila talagang sinasabik siya ng tadhana. ang pag-aasam ni Sgt. Nabuntis ang kanyang kumare. Matapos ang siyam na beses niyang pagparoo‟t parito sa delivery room. Matagal na niyang pinapangarap na sana‟y magkaroon siya ng anak na lalaki. Lahi nila talaga ang mag-anak ng puro babae. Hinding-hindi magkakaanak ng lalake ang misis ko. Tangan ang kanyang bagong tuklas na teorya. Ang asawa nito‟y kasamang pumalaot ng isang malaking lantsang pampangisda. nagbunga ang kanyang kapusukan.83 Sgt. na hindi na nakabalik sa daungan. nang sa gayon ay mayroon siyang mapagpasahan ng kanyang mga natatanging kaalaman sa pagiging pulis. Pepper. Isang teorya ang kumislap sa isip niya. Nagtataka siya kung bakit hindi niya ito naisip noon pa. Makalipas ang dalawang buwan ng pakikipagsiping sa kanyang kapitbahay at kumareng si Maricar. . sinubok niyang ipunla ang kanyang semilya sa sinapupunan ng iba.

Matagal na nitong pangarap na magkaroon ng anak na lalake.84 Binatilyo‟t dalagita na ang dalawang anak ni Maricar. ang kanyang dalawang anak. mahihirapan si Maricar na ipaunawa sa mga ito kung bakit siya biglang nagbuntis. Naisipan na lang ni Maricar na ipalaglag ang bata. Kailangan niyang isakripisyo ang kanyang dinadala. ang tatay ng kanilang mga kababata. Bahala na. . Abot hanggang tainga ang ngiti nito nang samahan siyang magpa-check-up. Labag man sa kanyang kalooban. At mula nang mabuntis siya. ang kumpare‟t matalik na kaibigan ng kanilang ama. Bahala na. May isip na ang mga ito kung kaya‟t madali nilang malalaman ang kundisyon ng kanilang ina. At sa kadahilanang ang dalawang anak ay matindi ang pagmamahal sa kanilang yumaong ama. Walang lihim na hindi nabubunyag pagdating sa mga ganitong usapin. Alam ni Maricar na anumang paliwanag niya ay hindi niya mapapapayag si Donato na ipalaglag ang bata. Paano niya sasabihin sa mga ito na ang kanilang ninong. Hindi maaaring hindi pansinin ng mga makakating dila sa looban ang kanyang kalagayan. ay siyang ama ng kanyang dinadala ngayon. kailangan niyang gawin iyon. Alang-alang sa kanyang natitirang pamilya. ang siguro‟y kaisa-isang natitirang matinong pulis sa buong bansa. Isa pang malaking suliranin ay ang mga tao sa looban. panay ang arumba ng lambing ni Donato. Sasabihin na lang niya kay Donato na siya‟y nahulog sa hagdan at nakunan.

Pagkuwa‟y dahan-dahan siyang tumayo at nagsalita. ang isa sa mga natitirang matitinong pulis sa bansa. Napansin ko na lang noong tumayo ako‟t pumunta sa kusina. “…hindi ko pa alam noon. tumuloy sila sa isang department store at namili ng mga kagamitan. Namumuti ang mga buto niya sa kamay sa mahigpit na pagkakakuyom ng kanyang mga palad. tungo ang ulo habang pinakikinggan ang paliwanag ni Maricar. Tuwang-tuwa rin ang kanyang mga kasamahan sa mabuting kapalarang sinapit niya. Pepper dahil sa kanyang abnormal na obsesyon sa bandang Beatles. tuloy tuloy na gumulong pababa ng hagdan…” Nakapag-isip na siya ng magandang pangalan para sa kanyang magiging anak. ay nakaupo sa sofa. Donato Cruz. siya at ang mga kasamahan niya. Naisip niyang wala nang gaganda pa sa pangalang Donato kung kayat binalak niyang gawing junior ang kanyang dapat sana‟y magiging anak. na mas kilala sa looban sa bansag na Sgt. “Donat? Bakit hindi ka magsalita?” Animo estatwa siyang nakaupo sa sofa. bumili siya ng tatlong bote ng Fundador at nilaklak nilang lahat.85 Si Sgt. “Kanginang pagbaba ko sa hagdan. natapilok ako…” Mabilis na nagdaraan sa kanyang gunita ang pamimili nila ni Maricar ng mga gamit na pambata. walang reaksyon sa mga sinabi ni Maricar. Malakas ang kutob niyang lalake ang magiging anak nila ni Maricar. “…natumba ko. Sa labis na galak. . Naramdaman kong tumatagas ang dugo galing sa ano ko…” Nagpainom pa siya sa presinto. Noong galing sila sa clinic. Ang mga mata niya‟y nakapikit.

Pepper. Tulog na ang kanyang asawa at ang kanilang siyam na mga anak na babae. namumukod tanging mataas ang dignidad sa loob ng lipunang ang moralidad ay kasamang gumuho ng mga pangako ng pamahalaang bulok hanggang kaibuturan. Hindi siya makapaniwala sa sinasabi ng kanyang maybahay. isa sa mga natitirang matitinong pulis. Tinungo ni Sgt. Kumuha siya ng malamig na serbesa sa refrigerator. Binuksan niya ito‟t tinungga ang laman. kalimutan na natin ang lahat ng namagitan sa atin.86 “Mare. Sa labis na kalasingan noong nagdaang gabi. Pepper ang kusina pagdating niya sa kanilang bahay. Patawarin sana „ko ni pare. matapang sa larangan ng labanan. sa harap ng telebisyon. “Huwag ka na munang pumasok ngayon. kinuha sa pagkakasabit sa dingding ang isang lumang gitara. Para sa kanya ang pagliban sa pagpasok ay isang mabigat na kasalanan. ay umuwing bigo na tulad ng isang sundalong matapos isalang ang sarili sa di mabilang na mga labanan sa malalayong bayan sa loob ng mahabang panahon ay umuwi at ang kasabika‟y napawi nang hindi siya mapagsino ng kanyang sariling pamilya. at umawit. kilala sa tawag na Sgt.” Si Sgt. nalasing siya‟t doon na nakatulog sa sofa. Sa mahigit tatlumpung . sa pagpapabalik-balik niya sa refrigerator. Tinungo niya ang sala. Pepper. Ginising siya nito. Donato Cruz.” “Ha? Naloloka ka na ba? Marami akong trabaho sa presinto. “Anon‟ng oras na?” pupungas-pungas na tanong niya sa kanyang asawa. Nato.” Ito ang isa pang magandang katangian ni Sgt.

magbihis ka na. Kung maaari lang sanang pumasok kahit pista opisyal. May Junior na ako. Maring.” Lalake. Pihadong babae na naman ang magiging anak nito.” Hndi alam ni Sgt. Isasama niya ang kanyang anak kung ito‟y malaki-laki na sa mga outing nila ng kanyang mga kasamahang pulis. Iniisip na niyang ang pagkakaanak niya ng lalake kay Maring ay parang paghahanap ng karayom sa isang balumbon ng dayami. gagawin niya. Saka. Kailangan kong pumasok.” “Nagpa-check-up ako sa clinic kahapon. kapag inaagrabyado ang mga ito ng mga lalake.87 taon niyang pagseserbisyo ay hindi siya nakaliban ng pagpasok. . Pepper na lalake ang anak nila ni Maring. Ngunit heto siya‟t pinanonood ang natutulog na sanggol. Sasamahan na lang kita sa Baclaran. Nabuo sa isip niya ang maraming mga plano. Kanina pa niya tinatapik ang kanyang pisngi sa paniniguradong ang nagyari ay totoo at hindi isang panaginip. Hindi makapaniwala si Sgt. “Sige. Pepper kung matutuwa o malulungkot sa ibinalita ng kanyang asawa. bakit mo naman naisipang magsimba sa Baclaran. hindi naman Miyerkules ngayon. Gusto ko sanang magsimba. “Samahan mo na lang ako sa Baclaran.. Tuturuan niya itong humawak ng baril. makapagpasalamat sa Diyos.” pagpupumilit ng kanyang maybahay. Buntis ako. “Tigilan mo „ko. Isang pangyayaring hindi maaaring magkatotoo. Nato. Ang kanyang junior ang magiging tagapagtanggol ng kanyang mga kapatid na babae.

syoke. Sadyang nagbabago ang panahon. Pepper. Natural lang sa bata ang maimpluwensyahan ng mga nakatatanda. Ngunit buo pa rin ang kanyang tiwala na . sa edad nitong kinse anyos. Diyos ko. Kapansinpansin ang hinhin ng kanyang anak. Si Don-don. Naisip niyang kaya medyo pinong kumilos ang kanyang anak ay dahil ang lagi nitong kasa-kasama ay ang kanyang ina at siyam na kapatid na babae. Pepper. Noong mga panahong iyon ay wala siyang malaking problema. Pepper noong mga panahong iyon. ay may tikwas sa kalingkingan. Alam niya na pinagtatawanan siya sa buong looban. Ngunit ang isang kinse anyos ay hindi na maaaring ituring na bata. babaeng may lawit. Alam na nito ang mga katangiang inaasahan sa kanya. May sarili na itong pag-iisip. Pepper. Kaya na nitong pag-ibahin ang tama at mali. bading. Sa garapalang katawagan ay bakla. Ngayon ay may malaking problema si Sgt. Noong umpisa‟y hindi iniinda ni Sgt. At dito nag-uumpisa ang malaking problema ni Sgt. Huwag na sanang lumampas pa roon. huwag naman po sana. May kakayanan na itong gumampan ng mga bagay na naaayon sa kanya‟y tama. Pepper. ay kapapansinan ng kakaibang kilos. basta‟t hanggang hinhin na lang. Ngunit kung talagang hindi ukol ay sadyang hindi bubukol. at pokpok na walang hiyas. Ang mga pasaring ay nakakarating sa tainga ni Sgt.88 Masayang masaya si Sgt. Pepper. bakal. ang kanyang junior. ang kaisa-isang anak na lalaki ni Sgt. Hindi bale nang mahinhin. Sa looban ay matagal nang kalat ang balitang si Don-don.

Pepper sa mga alingasngasan ng mga tao. . wala rin ito sa lahi ng asawa niyang si Maring.89 ang Maykapal ay hindi nagbibiro nang ganoon. kahit ang hatid nito‟y isang malaking problema. at sa pagkakaalam niya. Ayaw maniwala ni Sgt. Hindi maaaring maging bakla ang kanyang anak dahil wala ito sa kanilang lahi.

isang katsokaran ko sa looban). sa mga araw na walang lakad. mayroon kang pinakikisamahan at mayroong hindi. Ni hindi sumasagi sa isip ko na isa akong hamak na taga-looban. isa akong marangal na tao. medyo lango na ko sa dami ng nainom. Mahirap namang tanggpin ang iba at tanggihan ang ilan. pagdating ko sa UP. inaabot ako ng mahigit isang oras bago makalabas sa labasan at makapara ng dyip. ang mga pambatong basketball player ng lugar namin). kailangan daanan ko lahat. Isang sakay lang. tanggapin ko ang bawat tagay na ialok sa akin ng mga dinadaanan ko. ang tingin ko sa sarili ko. pumupunta ako sa UP. Para bang kapag nasa UP ako. Gusto kong nalalanghap ang amoy ng intelektuwalismo. Karaniwan. May gin (sa may tindahan ni Aling Goring). Kailangan. colt na may . Masamang ugali iyon para sa mga beteranong tomador ng looban. Pero kaya matagal akong dumarating. tanduay-coke (sa umpukan ng mga barkada ng kapatid ni Ranie.90 Campus coño Sa mga araw na walang pasok. red horse. Hindi naman ganoong kalayo ang UP sa amin. sa eskuwela o sa kung anumang pinagkakakitaan ko. Sa dami ba naman ng naghambalang na mga nag-iinuman. na araw-araw na lang ay namumrublema sa pera. kung saan-saan pa ako napapadaan. At hindi lang basta marami. red horse na may halong gin. colt. Darating ako sa UP. Halo-halo pa. tanduay (sa tapat nina Mang Berto). Sa looban lang. lambanog (kina Ranie). umaalis ako sa amin. beer-gin (sa umpukan nina Jojo. mga alas nuwebe ng umaga. Kaya madalas. Baka isipin pa. mga alas-onse.

Tamang-tama para sa mga tulad kong isang kahig isang tuka. makatao. hindi na nagkukunwaring makamasa. Inuumpisahan ko ang ronda sa shopping center. maluluma ang pagtataas ng presyo ng gasolina. may mga bonus pang ilang hitit ng marijuana. manila beer. Nakakatawa ulit. adobong sitaw. bopis. habang sa background ay may larawan ni Oblation. Hindot. gold eagle beer. Dapat palitan ng mas tamang islogan: Maperang kaisipan sa mayamang pamantasan. tokwa. Puta. Pero ang UP. Ang mga estudyante. beer grande. may mga pautot pang mga pa-isko-iskolar ng bayan. mararangal ang mga tao sa UP. ang taas naman ng matrikula. ang akala ko noon. menudo. marami pa ring tao sa UP. mah ling. adobo isaw. Tumitingin-tingin ako ng mga magazine at librong segunda mano. cornbits. nagbabandila ng nasyonalismo. Noon kasi. makabayan. Hihiritan pa ng mga islogan tulad ng: Malayang kasipan sa malayang pamantasan. kendi. sili. corned beef. Tumitingin din ako ng mga tinitindang mga kamiseta na may mga tatak ng UP. assorted nuts. hindi nakikipagkompromiso sa mga . buro. Mabuti pa ang mga pribadong eskuwelahan. bakit ko ba nagustuhan ang UP. Nakakatawa na nakakaasar. sa laki ba naman ng tuition fee sa UP. sibuyas. Bukod pa sa iba‟t ibang pulutan tulad ng mani. Ang lahat ng kamisetang ito. Hindi saklaw ng pagkasakim ng komersyo. at marami pang iba. at kung minsan. Nakakatawa. akala yata ng mga taga-UP. Kahit walang pasok. simbolo ng kalayaan ang Obalation.91 halong gin. beer na beer. Garapalan ang takbo ng metro ng kahera taon-taon. tuba. kalderetang nakaw. maprinsipyo. Ngayon. iisipin mong humahabol ito sa mga pribadong eskuwelahan ng Maynila. napapag-isip-isip ko. Bukod dito. isang marangal na eskuwelahan. ang tingin ko sa UP.

Mga mag-aaral na matapos maglaspag ng maraming pera sa paglalayag sa iba‟t ibang departamento ng pamantasan ay magkukumahog na magtapos na lang ng kahit anong kurso. kahit lihis sa kanilang mga hilig. hindi sila mahilig sa toma. Sila yung palipat-lipat ng kurso. ang nililipatan. Pero ngayong narito na ko. May mga kabatak ako roon . iyong mas “madali” at kayang arukin ng kanilang mga utak. Karamihan ng mga nakakasama ko sa inuman. nakikita kong wala rin palang pinagkaiba. Ang mga kaklase ko kasi. Matapos ang ilang semestre. hindi iyong mga kaklase ko. mga paris ko ring “matatanda” na.92 tabinging pananaw at kairalan ng lipunan. Saka. Itong mga department na ito ang tambakan ng mga bobo. ambabata. matatanggap na nila ang katotohanan na hindi sila para sa mga ganoong “kabibigat” na kurso. Lilipat ngayon sila ng Library Science o Community Development o Social Work. at matapos maranasang lumagpak sa ilang subjects. tumutuloy ako sa Narra Residence Hall. Matapos ang ilang semestre. Lilipat ngayon sila ng kurso. madidiskubre nilang ang kanilang debosyon sa buhay ay wala sa pagtuturo. Kaya ang mga nakakasama ko. Kalimitan. Mga nakakasama sa mga inuman. Karaniwang nag-uumpisa sila sa mahihirap na kurso tulad ng Engineering o kaya‟y Physics. Mahirap sakyan ang mga trip sa buhay. Education. . kung ilang taon nang nag-aaral pero wala pa ring tinatapos na kurso. isinusuka ng iba‟t ibang department. Mapa-UP ka o La Salle o Ateneo o San Beda o kahit PSBA. Mga estudyanteng sa UP na yata tinubuan ng balbas. tatadtarin ka ng mga bayarin. Pag nagsawa na ko sa shopping center (dahil talaga namang nakakasawa ang tumingin ng mga itinitinda sa estante kahit wala namang pambili at ang buong layunin lang ay mangulit ng mga tindera).

matitino ang mga nasa Narra.93 Sa Narra. Sinundan ko ang grupo ng mga estudyante. Pasok din ako. isang pusher at trenta anyos na second year student ng Communitiy Development. Minsan. May inuman daw. pumunta kaya ako? Siguro naman. narinig ko ang kuwentuhan ng isang grupo ng mga estudyante. bahala ka na sa buhay mo. Para naman mabigyan ng puwang ang mga mas matitino at mayayamang estudyante. Mayroon lang allowance na kung ilang taon. May nag-abot sa akin ng tagay. nang pumunta ako sa UP. sabi ko sa sarili ko. naroon ang lahat ng bisyo. Sinalubong ako ng amoy ng damo. bawal ang lumampas ng kung ilang taon sa nakatakdang panahong gugugulin sa pagtatapos ng kurso. Katakot-takot na palusot na ang ginawa niya para hindi tamaan ng maximum residency. papunta sila ng Narra. naglakad ako papunta sa sunken garden. Nagpunta nga ako roon. May . Napag-isip-isip ko. Mga kung ilang ulit nang nag-first year. Habang papalabas ako ng shopping center. Sa Narra ko nakilala si Roman. Ang dinig ko. Sampung taon na siya sa UP. may birthday daw ang isang taga-roon. okey to. Puta. may kakilala ako roon kahit isa. Sa UP kasi. Marami ring mga hindi talaga doon nakarehistro pero doon nakatira. pag hindi pa rin natatapos ang kursong kinukuha. May pinasok silang kuwarto. pagkatapos kong takawin ang mga mata ko sa mga tinda sa shopping center. Tinungga ko. para hindi mapansin ng tagabantay. maraming mga gurang na estudyante roon. Ang ibig sabihin. Sa mga butas ng bakod dumadaan kapag umuuwi sa gabi. sisipain ka na sa UP. Nungka. Akala ng pamantasan. lumipat ka na ng ibang eskuwelahan.

Sabi niya. sa Sunken Garden. Doon kasi. Kaya huwag mo nang itanong kung saan ako umiiskor. may sindi. lalong tumitingkad ang pagkilala ko sa sarili ko.” Pagdating namin sa Sunken. sa tanglaw ng buwan. hinitit ko. sabay abot sa akin ng isang joint. Hindi kagaya dito. Nang mabato ko sa inuman. Ang lakas ng tama.94 nag-abot sa akin ng chongki.” sabi niya. Siya si Roman. Matagal ko nang gawain iyan. parang galing Baguio. sa mga kuwentuhan namin ni Roman. lumabas ako. nakita ko ang sarili ko. pampawala ng amats. Tinanong niya ako kung saan ang punta ko. doon. Sa pagkatao niya‟y nasasalamin ko ang “kaunlarang” narating ng sangkatauhan. puro patago ang pagtatanim. madilim na. parang mga umpok-umpok na tae ng kalabaw. “Pusher ako rito. ang isa raw joint ng chongki doon katumbas ng limang joint ng chongki rito sa Maynila. sabi ng mga kakilala ko. Si Roman ang sagisag ng lipunang naliligaw. paborable sa damo. magpapahangin. malamig ang klima. Nang tingnan ko ang nagbigay. Sa Baguio. Sabi ko. Sinindihan namin doon ang joint na galing kay Roman. “Saan ka umiiskor nito?” tanong ko habang sa mga daliri ko‟y inaayos ko ang pagkakabilot sa joint. napapaunlad ng mga magsasaka ang plantasyon dahil hindi sila pinapakialaman ng gobyerno. Kasunod ko siya. Habang lumalalim ang gabi. Kapag tiningnan mo sa malayo. Andaming mga magsyotang magkakalingkis. Saka. Nakikita ko sa mga nag-usli niyang panga ang kalbaryong . “Mas masarap magpahangin kung mayron nito. mataba ang lupa. nababato rin daw siya.

may mabigat na dahilan kung bakit hindi siya nakapagtapos kaagad. ang pumupunta lang sa Lagoon. isang kahig isang tuka rin si Roman. Ang putang ina. Tulad ko. sa paunti-unting pagtutulak ng damo. Noong oras na iyon. Tuloy-tuloy si Wayne sa paglalakad. Bigla ang pag-akyat ng dugo ko sa ulo. Medyo nagdududa ako sa lakad ni kupal. Sa isa sa mga ronda ko sa UP. Saka ang alam ko. Mas masahol pa nga siguro dahil ang nanay niya. iyong may mga syotang kaakbay saka yung mga may balak gawing labag sa batas at moralidad ng lipunan tulad ng paghitit ng damo at pagbabasa ng porno. nakakatulong ng bahagya sa mga magulang niya. nakita ko si Wayne. wala nang bukambibig kundi kapintasan sa mga Pilipino. May mabigat na dahilan kung bakit siya nagtutulak ng damo. yung kaklase kong Amerikano. Nakita ko siyang papalabas ng Registrar. kung bakit siya nagpalipat-lipat ng kurso. kahit gusto nang magretiro sa pinapasukang pabrika ng patis.95 pinapasan ko. Si Roman. may sakit at ang tatay niya. Lumiko siya pagdating sa UP Lagoon. Bihira ang pumupunta roon para tumambay lang dahil maraming lamok doon. nakaupo ako sa Sunken Garden. Malamang. sige pa rin ang paghahanapbuhay. . kahit asin na ang namamahay sa pantog nito. ninanamnam ko ang damong inutang ko kay Roman. Tumayo ako‟t sinundan siya. Medyo yumuko ako para hindi niya ako mapagsino. Hindi ko siya hinuhusgahang masamang anak o bulakbulero o kung anupaman. Kailangang sustenahan ang karamdaman ng nanay ni Roman.

man?” tanong ko. Ang mga edad ay naglalaro sa dose hanggang kinse. may nakangiwing hindi malaman kung nasasaktan o nasasarapan. “Oh. Hindi ako mapapakali. hindi pa rin niya alam. bakit may magbabasa ng ganoong magasin? Bakit may mga taong ang gusto‟y mga bata? Hindi ko lubos maisip ang dahilan. Tahimik akong lumapit. Napalatak ako sa asar at labis na pandidiri dito sa putang inang kaklse kong Amerikano.96 Nakita kong umupo si Wayne sa damuhan at may kinuha sa bag niya. may nakataas ang paa. May mga nakatuwad. Mga batang binibiktima ng mga putanginang pedophile na karamiha‟y mga Amerikano. Napalatak ako hindi pa dahil nagulat ako sa nakita ko. it‟s you. Lumuwa ang mata ko nang makita ko ang magasin na binabasa ni Wayne. baka hindi ako makatulog kapag hindi ko nalaman kung ano yung binabasa niya. Naiiisip ko ang mga walang muwang na nene at totoy na gumagala sa lansangan kapag gabi. may mga nakaupo. Narinig ni Wayne ang Tsk ko kaya bigla ang pagsara niya ng mga pahina ng magasin at nag-angat ng mukha. Sa mga pahina ng magasin ay nakalarawan ang iba‟t ibang posisyon ng mga batang nagtatalik. nang lumitaw ang kamay niya.” sabi niya. Nasa likod na niya ako. mukhang magasing imported. Ang unang rumehistro sa utak ko ay mga bata. “What are you doing here. tangan niya ang isang babasahing may makintab na pabalat. Kunwa‟y hindi ko nakita ang binabasa niya. . Naisip ko. Sa anyo. Gugulatin ko si kupal.

“That‟s good. Bad trip. Iniisip ko ang nanay kong tali sa utang kay Almang Paybsiks. motherfucker.” You are reading filth. Anong garbage ang pinagsasasabi mo? Ang totoong garbage. The feel of grass under my feet and my butt. A part of my break from the garbage. Bumalik ako sa Sunken Garden. Habang lumilipas ang amats ng jutes. You should take a break and sit on the grass.” “Not really. hindi ako nakapagtrip ng maayos. There‟s too much garbage out there.97 “Oh. I‟ll see you around then. Umupo ako sa damuhan. man. just some literary stuff. I‟m just hangin out. You know that kind of stuff. Well. malayo sa mga naglalampungang mga magsyota. iniisip ko ang ilang taong pag-aaral ko sa UP.” “I didn‟t know you‟re an environmentalist. among others. inisip ko ang mga pangarap ko kapag .” Lumakad na ako papalayo. Iniisip ko ang tatay kong hindi na muling magpakita nang habulin siya ng taga ng nanay ko.” “Yeah. I read Hemingway. iyang magasing hawak-hawak mo‟t dagling isinilid sa bag nang makita mo ko. Medyo madilim na. man. feeling the grass and everything. Stay cool. Tapos. I‟m tired of reading engineering journals. Iniisip ko ang mga raket ko. Nasayang lang ang tinira kong jutes. Ulol! Lokohin mo ang lola mong Amerikanong manyak.” Kupal! Punyeta ka. man. “What are you reading?” “Nothing. I just love nature. Steinbeck.

TITIBAGIN KO ANG OBLATION MONG HINDOT. UP NAMING MAHAL! NABUBULOK KA NA. kung saan ang dapat na maging pangunahing layunin ng mga mag-aaral ay maglingkod sa bayan. Hanggang sa dumaloy na ito sa mga pisngi ko at mapagtanto kong napakarami ko palang maling akala. HUMANDA KA. sumilip sa utak ko ang kababuyan ni Wayne. SISINGILIN KA NG MGA ESTUDYANTE. UP NAMING MAHAL. Hindi ko nahalata ang pamumuo ng luha sa sulok ng mga mata ko. UP NAMING MAHAL. Pagkatapos. bilang kabayaran ng edukasyon nilang piniga sa bulsa ng mga mamamayang walang paltos sa pagbabayad ng buwis. Umiyak ako nang umiyak. PUTANG INA KA! DARATING ANG ARAW. HUMANDA KA! PUTANG INA MOOOOO! . mayroong mga ganoong klase ng estudyante. At kung bakit dito sa UP. Dito sa UP.98 nagtapos na ako sa UP. at habang tinatahi-tahi ko ang mga plano ko sa hinaharap. sumigaw ako ng paglakas-lakas.

upang gumampan sa papel na tsuper at dakilang alalay. at naipaalam sa ilang politiko. Ito‟y nadiskubre ng ilang opisyal din ng militar. Malaki ang pasasalamat ni Sarge nang siya‟y hindi napasama sa mga nasuspinde. Hindi naputol ang kanyang pinagkakakitaan at tuloy ang pagsuporta niya sa kanyang pamilya na noong panahong iyon ay binubuo ng dalawang nagbibinatang lalakeng anak. Naipagpatuloy niya ang pagiging sundalo. Ang una‟y noong isama siya ng kanyang commanding officer. Nang makarating sa pangulo ng bansa ang plano. ay hindi siya nagkulang sa pagbibigay ng suportang pinansyal at moral . Ang papel niya sa naturang lihim na pagpupulong ay maging alalay ng opisyal niyang heneral at hindi upang makilahok sa mga diskusyon. Pangalawang punta na niya iyon ng Baguio. Ang kalat-kalat na impormasyon hinggil sa kudeta ay napulot niya kay Capt. Ang pinlanong coup ay hindi natuloy. at isang masinop na maybahay. Ang pulong ay may kaugnayan sa pagpaplano ng detalye hinggil sa dapat‟ sana‟y ilulunsad na kudeta. sa kanyang palagay. Ang iba pang detalye‟y hindi na niya alam. Larawan siya ng isang responsableng ama. Castillo na tulad niya ring isinama lang doon ng isang kung sinong mataas na opisyal. Kailanman. isang maganda babaeng anak. nang dumalo ito sa isang lihim na pagpupulong ng mga may matataas na katungkulan sa hanay ng militar.99 Sarge Taong 1995 nang sumakay si Ador ng bus papuntang Baguio. ito‟y lumikha ng serye ng pagsususpinde sa ilang elemento ng militar.

Tampuhang naging tulay ng nagbabagang galit nang madiskubre ng pamilya ni Sarge na si Ros ay isang lalakeng sundalo. at nakita ang sulat na punong-puno ng pagibig. at mga kakaibang titig at turing ng mga kapitbahay at malalapit na pamilya ang nagtulak kay Sarge para lumayo. Ang ganitong mga pangyayari ay hindi lumalayo. Ito‟y mula nang madiskubre ng kanyang maybahay na si Sarge ay may kalaguyong iba. at pagkatapos nito‟y kumakain sila sa labas. Ang kanyang mga anak. Ang mga tukso. ay untiunting nanlamig sa kanya. Ang komprontasyon ay nagbunga ng tampuhan. At di naglaon. tiningnan ang mga laman. Isang gabing naglalaba sa washing machine ang asawa ni Sarge. Ang sulat ay galing sa isang nagngangalang Ros.100 sa kanyang pamilya. Ang kanyang pamilya ay karaniwang makikita sa simbahan tuwing Linggo. Ang kanilang padre de pamilya ay may kalaguyong lalake. Naisip niyang mabuti na siya‟y lumayo at hayaang lumamig ang mga pangyayari bago bumalik sa kanyang pamilya. masasamang salita. . Ngunit ang lahat ng ito‟y nagbago. nakita nitong may pitaka sa bulsa ng pantalong kanyang lalabhan. Isang makinilyadong sulat ang nakita ng kanyang maybahay na maingat na nakatiklop at nakasilid sa pitaka ni Sarge. na natural na maging mas malapit sa kanilang ina dahil ito ang tangi nilang kasama sa mga panahong si Sarge ay nakadestino sa malalayong lugar. Ito‟y lumilipad papunta sa mga tenga ng kapitbahay. Itinulak ng kung ano‟ng kuryosidad kaya binulatlat niya ang pitaka. tapunan ng tukso at mapangutyang mga titig ang pamilya ni Sarge. Ang sa kanila‟y isang maliit ngunit masayang pamilya.

sa probinsya ng kanyang mga biyenan. Ang balitang ito‟y nakarating sa kanyang kapatid na nakatira sa Canada at ito‟y boluntaryong nagpadala ng pera. . isang Ifugao na may matayog na ambisyon. Nabalitaan niyang ang mga ito ay umuwi sa Zamboanga. Ang mga sulat niya‟y hindi na sinasagot ng kanyang maybahay at ng kanyang mga anak. Makalipas ang ilang buwang paglalagalag sa Baguio. Sa tingin niya‟y wala nang saysay ang paghahanapbuhay ngayong wala na siyang ibang bubuhayin. Mga pag-uusap na nang lumaon ay naging madalang. putol na ang ugnayan ni Sarge at ng kanyang pamilya. nakilala niya si Efren. Naging kaibigan niya si Efren at nagboluntaryo siyang maging daan sa mga panaginip nito. bilang pagsuporta sa kapatid. Hindi na nagreport sa trabaho si Sarge. Ang perang pinapadala‟y naging regular.101 Taong 1995 noon at naisipan ni Sarge na magbakasyon sa serbisyo at pumunta sa Baguio. Sa loob ng tatlong buwan. Ang lungkot sa pagkawaglit ng kanyang pamilya at ang mga bisyo ang nagpabago sa hitsura ni Sarge mula sa matipunong sundalo tungo sa isang yukot na sibilyan na walang inaatupag kundi maglasing at humitit ng marijuana. hanggang sa tuluyang mahinto. Kinupkop niya ito sa kanyang bahay at binigyan ng sapat na pera para makapag-aral. Tanging mga sulat at tawagan sa telepono ang nag-uugnay kay Sarge sa kanyang pamilya. buwanan kung dumating kung kaya‟t si Sarge ay hindi na naghanap ng trabaho at nakuntento na sa paghila-hilata at pagkalkal ng iba‟t ibang bisyo.

ng kanyang nakaraan. na kalimita‟y kanyang ipinamumukha sa tuwing sila‟y kapwa lango sa alak o damo. Pagkatapos nito‟y isang buwan na naman silang magtatapon ng pera sa mga beerhouse na nakakalat sa Baguio. Ang hinanakit niya lang dito. Mayaman kung kaya‟t hindi na nagtatrabaho. isang lugar na anim na oras ang layo mula sa Baguio. . Ang tangi niya lang alam kay Tony ay ang pagiging engineer nito. para “kumubra” ng pera. kanyang kapitbahay. Kay Tony ay nakikita niya ang imahen ng kanyang panganay na anak.102 Ilang taon pa muli ang lumikdaw at nakilala ni Sarge si Tony. Ang alam niya lang ay lumuluwas ito ng Maynila buwan-buwan. para lang tingnan kung totoo ang balitang doon daw ay nagkalat ang marijuana. Madalas niyang makasama si Tony sa mga beerhouse sa Baguio. Minsan ay nakarating pa sila ng Sagada. Hindi malinaw sa kanya kung ano ang pinagkakakitaan ni Tony. ay ang hindi nito pagkukuwento ng mga karanasan. Tunay niya ngang kasundo si Tony.

Ngunit ang mga balakin ay laging nasasapawan ng mas mabibigat na alalahanin. Umuusbong sa kanyang noo ang gabutil na mga pawis. sa mga sandaling bago lumingon si Klara sa ibang direksyon. Una. napapansin niya ang kagyat na paglipat ng tingin ni Klara. gumuguhit sa kanyang batok ang kilabot na pinapatingkad ng mga butlig-butlig sa kanyang balat na untiunting kumakalat pababa hanggang sa kanyang likod. na sa kanyang palagay ay siyang pinakamagandang babae sa buong paaralan. nagpapakinig sa kanyang buong katawan.103 Klara Sa tuwing dadako ang tingin ni Tony sa may gawing kaliwa ng silid aralan. Kumikinig ang mga tuhod ni Tony sa tuwing magtatagpo ang kanilang mga mata. Animo may kuryenteng tumutulay sa mga titig na nag-uugnay sa kanila. at biglang ipinapaling sa iba ang mukha sa tuwing siya‟y mapapalingon. sa tulad niyang pinagsasabay ang paghahanapbuhay sa pag-aaral. Ang ganitong pangyayari ay nagdudulot ng kalituhan sa kanyang isip. ay mayroong lihim na pagtingin sa kanya? Hindi nito kayang itago ang lagkit ng mga titig sa tuwing saglit na magtatama ang kanilang mga tingin. Halatang ito‟y nakatingin sa kanya. Sa kanyang dibdib ay kumakalabog ang pintig ng animo daan-daang tambol na walang tigil na humahampas. Bakit siya tinitingnan ni Klara? Nangangahulugan ba ito na si Klara. Matagal nang gustong magtapat ni Tony ng kanyang pagsuyo kay Klara. ang umakyat ng ligaw ay isang luhong hindi niya maaaring ipagpauna sa kanyang .

Pang-apat. Sinundan niya ito sa may parking lot ng paaralan. Pangalawa. Itong huli ay isa sa mga pinakaiinda niyang suliranin. inabangan niya ang paglabas ni Klara. di hamak na mas may sinasabi ang pamilya nina Klara kaysa kanyang pamilya. malaking palaisipan kay Tony kung bakit si Klarang anak ng mayaman ay nag-aaral sa isang paaralang pampubliko. Ang kanyang sapatos na Bantex ay malapit nang sumuko sa tadhana at kailangan nang palitan. kung saan ito‟y naghihintay ng sundo. hindi pa man siya sinasagot ni Klara ay kailangan nang indahin ang kanyang panggugol sa tuwing sila‟y kakain sa labas o kaya‟y manonood ng sine. Pangatlo. Isang araw. Bakit nagtitiyaga ang mga magulang ni Klara sa isang pipitsuging paaralan gayong kaya naman ng mga itong ipasok si Klara sa mga sikat na eksklusibong paaralan? Ang sagot ay nalaman niya sa mga kuwentu-kuwentuhang ang prinsipal ng kanilang hamak na paaralan ay kumpare‟t kaibigang matalik ng ama ni Klara. pihadong pagagalitan siya ng kanyang ina kung ang kanyang i-eentregang pera ay babawasan niya ng pampanood ng sine kung sakaling maging magsyota sila ni Klara. maging kanya ang babaeng sinisinta. Paano siya aakyat ng ligaw ganooong wala naman siya ni polong kupas na maaaring pumasang pamporma. hindi niya mapigilan ang sariling humanga kay Klara at mangarap na sana‟y balang-araw. Wala siyang matinong pantalon na maaaring isuot sa mga disenteng pagtitipon. na karaniwan nang ang .104 mga nakatakdang gawain. Taliwas sa kanyang inaasahang ang lahat ng mayayaman ay karaniwang suplado‟t suplada. Ang totoo. na sa tingin niya‟y bunga marahil ng kadahilanang iba ang pananaw ng mga mayayaman sa mga bagay-bagay. Ngunit anuman ang mga sagka at balakid.

Ngunit anumang pangangarap ang gawin nya. kung puwede lang sanang tumigil na ang pag-inog ng panahon sa mga oras na iyon. Ang pag-uusap na iyon. ang eksenang binigyang kulay ng papalubog na araw at papalamig na simoy ng hangin. Nag-uusap sila tungkol sa masasayang bagay habang si Klara‟y naghihintay ng kanyang sundo. Kung minsan nama‟y sabay silang nag-aaral ng kanilang mga leksyon at aralin. ay mamamahay ng maraming taon sa gunita ni Tony. mga kasalukuyang leksyong nahihirapang unawain. sakay ng isang magarang kotse. Sa mga pagkakataong ito‟y natititigan niya nang matagal ang mukha ni Klara. Maiiwan siyang nakatingin sa papalayong kotse. nagtatanungan ng mga hindi nila maunawaan sa klase. Sa mga oras na ito‟y silang dalawa lang. at marami pang iba. Nagkuwentuhan sila ng mga nangyari sa klase.105 anumang bagay na tamaan ng kanilang paningin ay napangingibabawan ng komersyal na halaga ng mga bagay-bagay. ang mapula nitong labi. inaabangan niya lagi ang oras ng uwian. galing sa opisina nito sa Makati. Mula noon. ang mga biloy nito sa pisngi. Ito lang ang pagkakataon na nakakausap niya si Klara ng sarilinan. napuputol din ang kanilang sarilinan. Ang mga oras na iyon ang pinakamahalaga sa kanyang buong maghapon. . Maya-maya ay dumarating na ang ina ni Klara. Naiiisip niya. nagtatalakayan ng mga aralin. Sa mga sandaling iyon ay sisinupin na ni Klara ang kanyang mga libro‟t iba pang gamit at magpapaalam sa kanya. upang habambuhay na lang silang makapagkuwentuhan. ang mga mata nitong nangungusap. mainit ang pagbati sa kanya ni Klara. sa may parking lot ng pamantasan. mga aralin.

Minsan. “Hoy. . Tony! Puta. tinanong ni Klara kung ano nga ba talaga ang nangyari at muntik na siyang masuspinde sa klase. at siya ma‟y maghahanda na ring umuwi. Mag-aral ka nang mabuti. “Gusto mo ba talagang malaman?” paniniyak niya. nay?” “Ano ba ang problema mo. Ang bata-bata mo pa. ah!” “Ano „yon.” “Hoy. Unahin mo „yang pag-aaral mo. “Oo. bata ka? Bakit palagi kang natutulala?” “Wala ho. ang naging sanhi ng pagkaputol ng mahahabang sandali sa parking lot ng pamantasan ay ang kanya mismong sinisintang si Klara.” “Baka naman totoo yung sinasabi ni Dino na may pinopormahan ka raw sa eskuwelahan?” “Wala ho. Tony. puro kalibugan na iyang laman ng kukote mo. kanina pa ko tawag nang tawag sa iyo. nay. Madalas siyang punahin ng kanyang ina sa mga oras na natutulala siya habang kumakain o nanonood ng telebisyon.” Marami pang sinasabi ang kanyang ina ngunit hindi ito nagpasuko sa kanya. May mga pagkakataong nakatingin siya sa kisame nang matagal. Ang nagpasuko sa kanyang pangangarap. sa kanilang pagsasarilinan. nay. Hindi iyang puro kalandian na lang ang inaatupag mo sa eskuwelahan.” sabik na tugon ni Klara.106 hanggang sa matauhan siya‟t maudlot ang pangangarap.

ni hindi ako papansinin ng mga iyon. baka pagtawanan pa ako kapag sinabi kong wala akong pera.” “Ang alin? Ang pagpapaliban ng plano?” “Hindi.” . Ang mga kaklase natin. Saka. Klara. bakit hindi ka humiram mga kaklase natin?” “Hindi ganoon kadali iyon. Alam ko. Ngunit nang dadamputin na niya ang naturang lata. biglang pumasok sa silid ang isang janitor. At hindi mo kasalanan ang ibang mga kasong ibinibintang sa iyo ng teacher at mga kaklase natin. Tony. Bakit mo naisipang nakawin ang lata? Kung kailangan mo ng pera. na siyang ikinaudlot ng kanyang plano. inamin ni Tony na binalak niyang nakawin ang lata ng mga barya na nakapatong sa mesa ng kanilang guro. may dalang walis at pandakot. Noong mga panahong iyon. grade six lang tayo. mabait ka. ang kanyang pamilya‟y kapos na kapos sa pera. Ngunit kinabukasan din. “Hindi ko maisip na magagawa mo iyon. nagpahuli siya sa paglabas ng silid aralan. nang aktong nanakawin na niya ang lata ng mga barya. Inisip ni Tony na ipagpabukas na lang ang kanyang plano. Na naging sanhi ng sunod-sunod na mga pangyayaring muntik-muntikan nang maging sanhi ng kanyang pagkakasuspinde. Kilala kita.” Sa pag-uusap na iyon. Aniya. Araw-araw ay kinukulit ang kanyang ina ng kanilang kapitbahay na usurera. Ang plano niya‟y isilid sa kanyang bag ang lata kapag nakalabas na ang lahat ng kanyang mga kaklase.107 “Ikaw pa lang ang seryosong nagtatanong kung ano nga ba ang talagang dahilan. nawala ng lata at nagkataong ang napagbintanga‟y siya. Ang pagnanakaw mismo.

Klara.” . Klara. Tony. “Kumusta ka. Hindi mo ba napapansin.” “Ang teacher natin. Pagdating niya mamaya.” “Mabuti. bakit hindi ka sa akin mangutang?” “Hindi ganoon kadali iyon. may maganda akong ibabalita sa iyo. hindi niya alam ang itutugon. Hindi na ito nagsalita hanggang sa dumating ang sundo nito. di sa teacher ka manghiram ng pera. Ang totoo. dapat ako ang nagbibigay sa iyo ng pera dahil ako ang lalake?” Natahimik si Klara. “Hi. lagi na lang ikaw at iba pa nating mga kaklaseng mayayaman ang pinapansin niya. Sinundan niya si Klara sa parking lot at umupo siya sa tabi nito.” “Pero kung ikukumpara mo sa amin.” “Talaga? Ano?” “Sinabi ko sa mommy ko na kailangan mo ng pera. inabangan uli ni Tony ang labasan. Klara. Alam mo. Klara?” “Gusto ko kasing makatulong sa iyo.” bati ni Tony.” “Hindi naman kami mayaman. Tony. may gusto ko sa yo.108 “Eh. “Hi. bibigyan ka daw niya ng pera.” Natahimik si Tony. Matagal na. iyon.” tugon ni Klara. walang pakialam sa mga estudyanteng walang pera. Kinabukasan. Di ba . mapera talaga kayo. Ano nga ba ang kailangan niyang sabihin? Ano ang kailangan niyang patunayan? “Bakit mo sinabi sa mommy mo. Klara.” “Eh.

Klara. Klara. di ba? Sabi mo pa nga sa akin—” Hindi na naituloy ni Klara ang sasabihin nito. Mataas ang tingin ko sa iyo. uuwi na ko. Ayokong magkaroon ng boyfriend na magnanakaw. Tumayo siya‟t nagpaalam para sa tingin niya‟y huling pagsasarilinan nila ni Klara. mga patay-gutom!” “Hindi. Hindi ko kailangan ang tulong at alipusta n‟yo. hintayin daw natin siya ngayon. Gusto mo bang mangyari iyon?” “Mabait naman ang mommy ko. natutulungan mo ko sa lagay na iyan?” “Oo. Humagulgol na ito ng iyak. „Ah. ito yung kaklase ni Klara na walang pera‟. Kapag umakyat na ako ng ligaw sa inyo. na baka nahihiya rin ako? Na baka may natitira pa kong hiya sa katawan ko? Ang hirap kasi sa inyong mayayaman. Saka nung kinuwento ko sa kanya na balak mong nakawin ang lata. sabi niya.” “Hindi mo ba naiiisip. Ang mga mata man ni Tony ay unti-unti na ring nagtutubig.Akala ko ba. mataas ang tingin mo sa akin.” “Mali. ang tingin ninyo sa amin. salamat. Masakit para sa kanya ang makitang umiiyak si Klara. Kaya nga gusto kong bigyan ka ng mommy ko ng pera. Ngunit mas lalong masakit ang tinuran ni Klara.” “Pero binalak mong magnakaw. Kailangan ko pang umigib ng tubig para may baon ako bukas. sasabihin ng mommy mo. Bibigyan ka daw niya ng pera. “Klara.” .” “Hindi ako magnanakaw.109 “Bakit sa palagay mo ba. Sabihin mo na lang sa mommy mo. At hindi utang iyon. Bigay talaga sa iyo. eh. Tony.

.110 Hindi nag-angat ng mukha si Klara nang siya‟y lumayo. Nanatili itong nakatungo at umiiyak.

Pinakahuli ay ang pagrereklamo sa DOLE ng mga empleyado. kay Dali.” Ito ang pangungusap na binitiwan sa akin ni Tess habang nagmamadali niyang pinupulot ang mga hinubad niyang baro. sa Legal at sa Personnel. Ni walang pinagbago sa pag-uugali ko. Ang tingin ko pa nga. na muntik-muntikan nang maging sanhi ng pagkakasangkot ng kumpanya sa masalimuot na labanan sa korte. napagtanto na ng mga nakararami na malapit na akong “mamaalam” sa kumpanya na limang taon ko ring pinagsikapang pag-ambagan ng talino‟t pagod. . ito rin ang tantya.111 Tess “I don‟t want a fucking relationship. Dumukwang siya sa ilalim ng mesa para tingnan kung naroon ang kanyang panty. iniiwasan nitong masangkot kahit sa mga maliliit na kasong maaaring maging daan para ungkatin ng korte ang mga itinatago nitong baho. I just want sex. mas lalong lumala. Ang mga malalaking tae. Natural. Para bang mas ginaganahan akong mam-bullshit ng mga empleyada ngayong mayroon na akong final warning mula kay Oscar. Ang tingin ko. Kasalukuyan itong nakakuyumos at nakatago sa ilalim ng kutson ng sofa na siyang pinagparausan namin ng matagal nang kinikimkim na mga pagnanasa. Ilang araw matapos ang komprontasyon sa opisina ni Dali. At sa kalagayang ang kumpanya ay nataong nakalinya sa mabantot at mapagsamantalang iskemang seguro. wala. ipinagpapalagay nilang hindi kayang pagbayaran ng mahusay kong pagtatrabaho ang mga perhuwisyong inakyat ko sa kumpanya.

sukdang sariling pera na niya ang ginagastos niya. tuwa. Isa man sa mga ito. . Ang tantya ko. walang pinapalagpas si Dali. maraming mga ispekulasyon. sa mga panahong ayaw siyang gastusan ng kumpanya dahil napaghahalata na ang dalas ng pag-alis niya. Ang dahilan ay upang makibalita sa mga taong tulad niya ring nauulol sa tuwing may bagong produkto ang Intel. Maraming hindi lihim ang pagkatuwa. ni minsan. Sa loob ng limang taon kong pamamayagpag sa bulok na kumpanya.112 Ngayong sigurado na ang pag-alis ko. Iisa lang dahilan kung bakit gustong-gusto niyang makapunta sa mga pagtitipon. na isang hapon ay nagkaroon ng katuparan. Oracle. hanggang sa matuloy sa paggigirian na lang. na kaugnay ng pamamaalam. Hindi ko alam kung ano‟ng nakita ng mga empleyadong ito at nalulungkot sa pag-alis ko. may mga ginaganap na ganoong pagtitipon. Buwan-buwan kasi. Marami rin ang nanghihinayang at nalulungkot. at ibinabandila pa sa mga kasamahan sa department ang kanilang nag-uumapaw na galak dahil sa napipintong pag-alis ko. dumalo sa isang pagtitipon ng mga taong nauulol sa teknolohiya. Matagal na kaming naggigirian at naghihintay na lang ng magandang timing para pakawalan ang mga nag-uumalpas na pagnanasa. na naging kapansin-pansin dahil sa pag-aayos ko ng mga files at iba pang papeles na iiwanan sa kung sinumang hahalili sa akin. parang ayaw aminin ng isang may amats siya sa isa. Nasa Spain si Dali. Maraming mga empleyado ang lihim na natutuwa. Isa sa mga nalulungkot at nanghihinayang ay si Tess. panghihinayang. Microsoft. tulad ng sekretarya kong si Lorna. pareho kasi kaming naguumapaw sa pride. hindi ko naka-jamming sa kama si Tess. IBM at iba pang mga big time ng Silicon Valley.

iniyakap sa baywang ko. Tess. Ang bagong teknolohiya ang nagpapadaloy sa dugo niya. Alam ko.” . puwedeng sa bahay ka na lang. pagkakataon na para magparaos.” tanong ko sa kanya. Gusto natin ang isa‟t isa. Bandang alas-singko medya ng hapon nang puntahan ko si Tess sa opisina ni Dali. Naglambitin kaagad sa leeg ko. Nagsindi kami ng sigarilyo. Ikaw. Pabagsak kaming nahiga sa malambot na sofa. nilundag ako ni Tess. Pero wala pa akong balak na maging plain housewife. at pinupog ako ng halik.113 Isang malaking obsesyon kay Dali ang computer. Alam din ito ni Tess kung kaya‟t hindi niya pinag-overtime ang dalawa pang sekretarya ni Dali. “basta mo na lang ako nilundag at sabay nilapang?” “Malapit ka na kasing umalis. humihingal kaming nakaupo at pawis na pawis. Maghahanap ako ng mas magandang trabaho.” “Gusto kita. “Bakit ni wala ka man lang pasintabi. Magsama na tayo. Wala akong nagawa kundi sapuhin siya sa puwet at gumanti ng halik. Pagpasok na pagpasok ko. Mabilis kaming nakapaghubad. Ang dalawang paa. at ilang sandali lang.” “Ako lang ba?” “Ano‟ng ibig mong sabihin?” “Hindi ka ba susunod sa akin?” “Bakit naman ako susunod?” “Come on. Tony.

Oo. Pero sigurado ko. At ano naman ang pakialam mo kung magpakantot ako kay Dali? Eh kung sabihin ko sa iyong mas gusto ko ang romansa niya kesa sa iyo?” “Tang ina mo. Akala mo ba. eh Secretarial lang ang tinapos mo? Saka. Tess. Sino ka para pagsabihan ako ng ganyan?” . Pero pagdating ng araw na iyon. madali kang makakahanap ng bagong trabaho dahil topnotcher ka sa board exams.” “Nasa husay ng diskarte iyan. hindi ka pagsasawaan ng manyakis na iyon?” “Pagsasawaan din ako. Mas unang iaangat sa tungkulin ang mga matatandang bobo at kupal kaysa sa mga batang maabilidad. Tess. Ikaw.114 “Eh ano‟ng gusto mo? Magpakantot na lang sa manyak na si Dali habambuhay?” “Hindi siya manyak. may pinag-aralan ka nga. Kaya ngayon.” “Putang ina ka. malaking issue ang seniority. hindi ka naman marunong makisama. hindi rin tatagal sa iyo yung kumpanyang lilipatan mo. mawawalan ka ng trabaho. hindi na lang ako sekretarya. pero gentleman siya.” “Manyak na kung manyak. alam ko. nauna ka pa sa akin dito. Dito sa kumpanya. alam ko. marami siyang babae. Tony. Oo. kung hindi mo pa alam. Alam mo ang mga patakaran dito na hindi nasusulat.” “Ano‟ng gentleman? Gentleman ba ang kumaliwa sa asawa? Manyak ang tawag doon. sinisiguro ko.” “Mapo-promote ka? Paano ka mapo-promote.

baby. Ba‟t sa akin mo itatanong. idinuldol ko ang upos sa barnisadong mesa ni Dali. Lumabas ako ng opisina ni Dali at tumuloy sa opisina ko. Tang ina niya. Dinukot ko ang panty ni Tess na itinago ko sa ilalim ng kutson ng sofa noong kinakarat ko siya. pinulot ni Tess ang mga damit niya. Ang tingin niya.” “Then let‟s do it. Lagi namang maaga kung umuwi ang gagang iyon.” Pumasok siya sa maliit na banyo sa loob ng opisina ni Dali. Pinatay ko ang sigarilyo ko.115 “Asar-talo ka Tony kase alam mong totoo ang sinasabi ko. Hanggang ganyan ka na lang. malaki ang posibilidad na gahasain ko siya. Nakauwi na si Lorna. “I hate you! I don‟t want a fucking relationship! I don‟t need your fucking companionship!” “Eh bakit ka nagpakarat sa akin?” “I just want sex. di ba ikaw ang may suot noon kangina?” “Fuck you. sa tuwing lalampas ng alas-singko ng hapon. “Nasaan ang panty ko?” “Ewan ko. Puta. akala mo siya ang may-ari ng putang inang kumpanya. At alam mo ring hindi ka na uunlad. kung magsalita siya. nilamukos ko‟t ipinasak sa bulsa ng pantalon ko. ni hindi na niya inisip na naaalibadbaran ako tuwing makikita siya . that‟s all.” Mariing sampal ang isinagot ko kay Tess. I‟m a fucking sex machine.” “Go to hell. Hindi niya makita ang panty niya kung saan napunta. you fucking bastard!” Pagkasabi niyon.

puwede na siyang magbuhay-milyonarya. titigasan kapag nakita si Tess at ang mga suso nitong nagmumura. Kaya lang. ang mahirap kay Tess. suwerte pa rin ang mapapangasawa niya. kahit medyo malandi si Tess at mahilig magpa-cute sa kung kani-kanino. Kung papayag lang si Tess na sumama sa akin. Sayang. Hindi niya alam na ako ang dapat niyang pakisamahan at hindi ang mga kupal heads ng IT. mas gusto niyang magpakamartir sa punyetang kumpanya kaya‟t wala na akong magagawa. kahit siguro lasing na lasing ako. Sayang. Kung tutuusin. hindi ko magagawang galawin siya. . Sayang. Pero ayaw niya. Dinukot ko ang panty ni Tess sa bulsa ko. Maski siguro ang Papa sa Roma. Sa pagresbak ko sa kumpanya. bobo siya. siguradong madadamay siya. Inamoy-amoy ko.116 kaya kailan man. sa katawan pa lang sulit na sulit na ang sinumang lalake. Pucha.

asawa ng kapatid niyang si Paulina. Ito ang kanyang bayaw na si Rudy. Ayon kay Rudy. pinaghehele ang kanyang pagtulog. kung nais niyang malaking halaga ang makuhang salapi sa . sasaya ka dahil magkakaroon ka ng maraming pera? Makakabawi ka sa nasunog sa iyo. kung gagawin niyang miyembro ng insurance corporation ang kanyang maliit na shop. at sobra-sobra pa kaya madadagdagan ang puhunan mo. “Hindi ba‟t sa halip na malungkot ka kung masunugan ka. napagtanto ni Pablo na ang pinakamainam na solusyon ay ang magpamiyembro ng seguro. Makalipas ang ilang panahong pagtitimbang-timbang ng mga usapin. May mga butil ng pawis sa noo ni Pablo habang ipinaliliwanag sa kanya ni Rudy ang mga bentaheng idudulot sa kanya ng seguro.117 Pablo Sampung taon na ang nakalipas nang unang makilala ni Pablo ang isa sa mga pinakamahalagang tao sa kanyang buhay. kung siya ay magpapatala sa seguro. Ang ideya ng pagkakaroon ng pera sa sunog ay matagal na nagsayaw sa kanyang gunita. Si Rudy. at matapos makulili sa maya‟t maya‟y paniningil sa kanya ng kanyang mga pinagkakautangan. sinasaliwan ang kanyang pag-iisa. kung saka-sakaling biglang magkaroon ng sunog o iba pa mang sakuna. Atubili siya sa kadahilanang batid niya ang laki ng kanyang gugugulin. siya ay babayaran ng insurance corporation. Ayon dito. ang gumabay sa kanya sa masalimuot ngunit tubong-lugaw na landas ng seguro. tila isang musang sa tuwina‟y naroon sa kanyang tabi.” Ilang gabi niyang pinagpuyatan ang payo ng ni Rudy.

Kung saan-saan siya nangungutang ng pera huwag lamang makaliban ng paghuhulog. Ang kanyang mga bisyo ay umusbong at lumago. bingo. hueteng. ang anumang naibayad niya‟y mababawi niya ng kung ilang porsyentong tubo. Noong mga panahong iyon. Makalipas ang dalawang taon. Makalipas ang dalawang taon. ang sunog ay dinisenyo upang hindi . Ang kanyang maliit na shop ay lumaki. Bukod pa rito. Tulad ng nakaraan. karera. kasama sa mga nakalista sa talaan ng kanyang mga bisyo ang alak. At upang lalo pang lumago ang negosyo. sakla at pusoy. Marami-rami na rin ang kanyang tauhan. anaki‟y kisapmatang naging milyonaryo si Pablo. na biniyayaan niya ng ilang porsyento batay sa kanilang lihim na kasunduan. Ngunit ang hirap ay hindi nakapagpalamyo sa kanyang engrandeng plano. Mahalagang tao sa kanyang buhay si Rudy. Dalawang milyon pagkatapos ng ilang buwang paghuhulog. Noong umpisa‟y mahirap.118 pagkasunog ng kanyang shop. sigarilyo. Ang kanyang mga utang ay nabayaran. mayroon siyang malaking shop na naghahatid ng mga pagawa ng mga malalaking department store. napagtakpan ang mga ebidensya ng arson at napabilis ang pagsasaproseso ng bayaran. babae. Sa tulong ni Rudy. Noo‟y mayroon na siyang malaking tindahan ng mga sapatos sa pamilihang bayan. Ngunit ayon naman dito. muli na namang nasunugan si Pablo. muli ay tinupok ng sunog ang kanyang shop. kinakailangang mataas din ang kanyang huhulugan. Ito nalalabing pag-asa upang maisalba ang pamumuhunang unti-unti nang nasasaid dahil sa kanyang mga bisyo.

Ipupuwesto niya ito sa sentrong lunsod. Sa oras na ito‟y madilaan ng apoy. Sa may labasan ng looban.119 magmukhang sinadya. mga kabahayang may saboy ng gasolina. Walang kamaly-malay ang mga tao na ang kanilang mga bahay ay binubuhusan ng gasolina upang kaagad ay magliyab. siya‟y naglagay ng isang silya at pinakintab ang sapatos ng sinumang . kahalubilo ng mga tulad niya ring pinanawan na ng pag-asa. Ang shop ay basang basa ng gasolina. aniya. at ang tanging hangad na lang ay tustusan ang maliliit na pangangailangan sa pang-araw-araw. Pagkuwa‟y hinintay niyang matapos ang kanyang paninilbihan sa loob ng bilangguan. Nadagdagan ang milyon ni Pablo. ang kinabagsakan niya‟y sa looban. At ang mga ito‟y kanyang binayaran ng kung ilang milyon. Inumpisahan ang sunog sa ilang mga kalapit na kabahayan. ay maaari na siyang magtayo ng isang malaking-malaking tindahan ng sapatos. hanggang sa makarating sa shop ni Pablo. Nagbunga ang imbestigasyon ng korporasyon ng seguro. si Pablo‟y nahatulang pagbayaran ng kung ilang taon sa bilangguan ang kanyang kasalanan. Ngunit ang huling sunog ay lumikha ng dalisdis. Ang apoy ay sadyang ginawan ng tatahaking daan. Ang mga nasalanta ng sunog. Dalawang sunog pa. ang mga may-ari ng kabahayang nangatupok dahil sa kanyang kasibaan ay pawang nagsipagsampa ng kaso. Sa kanyang paglaya. agad itong magniningas at kasabay na matutupok ng buong shop ang anumang ebidensya ng arson. Di naglaon. sa mga lugar na madalas puntahan ng mga tao.

Okey lang kung nakawan mo ang kapitbahay mo. huwag lang arsonista. At batay sa takbo ng mga pangyayari. Wala akong pakialam sa gusto mo. okey lang kung gahasain mo ang kapitbahay . ang alalahaning ang kanyang ina ay nililigawan ng isang arsonista.” pakiusap sa kanya ng kanyang ina. Ang dating matikas niyang tindig na likas sa mga mapalad na komersyate ay naging tungo. Ipinagluluto ito ng kanyang ina ng makakain. Ang maging arsonista ay mortal na kasalanan sa kulturang iskwater. Mahaba ang kanyang buhok.” “Kung magsalita ka. Madalas ay bisita nina Tony si Pablong Shoeshine sa kanilang bahay. akala mo kung sino ka. Hindi bale nang magnanakaw. hindi hampaslupa?” Wala siyang tutol kung gusto mang mag-asawa ng kanyang ina. Kung tawagin na siya ngayo‟y Pablong Shoeshine. Ang kanyang pangala‟y nagkaroon na ng panibagong binyag na apelyido. Ang kanyang mga suot ay luma‟t natatagpian sa iba‟t ibang bahagi. “Bahala ka. anak. Basta ayokong dito tumira yang hampaslupang iyan. mukhang ang loob ng kanyang ina ay nahuhulog na kay Pablo. tayo ba. At isa ito sa mga kinamumuhian ni Tony. Hindi iniinda ng kanyang ina ang amoy alak na hininga ni Pablo. si Pablo pa ang napili ng kanyang ina. nay.120 handang magbayad. Ang kanyang bigote‟t balbas ay nagdagdag ng kung ilang porsyento ng pagkamiserable sa nakakaawa niyang hitsura. “Pagbigyan mo na ako. Bakit. Ang kanyang tutol ay bunga ng dahilang sa dinami-dami ng mga lalakeng mapagpipilian.

Si Pablo na ang buhay ay madalas i-broadcast sa buong looban. ikaw lang at ang kapitbahay mo ang mapeperwisyo ng kawalanghiyaan. Sa looban. Pero ang maging arsonista. at nakikisuso pa ang mga dapat sana‟y hindi na nakikisuso. Sa arson. At bagamat sunog sa araw ang balat. Tony. Siya lang ang hindi plastik. maganda ang kanyang ina. Pero bakit ho kay Pablong Shoeshine? Kaya ba kayong pakainin noon?” “Si Pablo lang ang totoong tao dito sa atin. hindi tulad ng mga nanay sa looban na dose-dosena ang pinasususo.121 mo. Marangal na tao. Balingkinitan ang katawan nito. Si Pablo. hindi na ako lumigaya?” “Hindi naman ho sa ganoon. may hanapbuhay.” . Hindi laylay ang mga suso nito. Kaiba sa mga nanay sa looban. At kalat na sa buong looban na si Pablo‟y malimit nilang bisita. Mahirap pangalagaan ang ganda kung mamad sa paghihirap. ang manunog ng bahay ng may bahay para sa sariling kapakinabangan. “Ano ang gusto mo. Walang inatupag kundi uminom at magpalaki ng bayag. ang karanasan nito bilang arsonista ay nakatatak sa noo nito. Bakit si Pablo pa? Si Pablo na kinukutya ng buong looban. Dangan nga lamang at sila‟y mahirap lang. Ang nakaraan nito.. Hindi lang ang kapitbahay mo. masasabing kung naging angat ang kanilang buhay. ibang usapan na iyon. batid niya na maraming may pagnanasa sa kanyang ina. hindi mataba ang kanyang ina. kundi maaaring ang buong bloke ng kabahayan. kahit papaano. Kahit papaano. hindi matapobre. At totoong makakapili ang kanyang ina ng higit kay Pablo. Tingnan mo nga ang ibang lalake rito. maraming nadadamay. okey lang kung patayin mo ang kapitbahay mo.

kayo ba. wala pang nananalo sa pakikipagtalo rito. Lahat ng mga kamag-anak niya. Ayaw niyang makipagtalo sa kanyang ina. droga. Sa tingin mo. papatulan ako ng mayaman?” Bumaba ng hagdan si Tony. marami pa ring nanonood ng mga bagong mga awayan sa mga tahanan. lahat na ng bisyo!” “Nay. ang malamang ang iba‟y nagtataglay ng mas malalalang problema. Gasgas na tayo sa dami ng mga iligal na pinaggagagawa natin. Kayo na lang ang hindi pa nagpapatawad sa kanya. Ang usapin ay kahit maraming problema.” “Ano‟ng gusto mo. ah.122 “Inay.” “Pinagbayaran na niya ang kasalanan niya. Bakit hindi n‟yo pa siya tigilan? Bakit. arsonista si Pablo. Huweteng. Sa pagbaba ng hagdan nila. sa tingin mo papatol sila sa akin? Tingnan mo nga itong hitsura ko. Ito ang paraan ng kanilang mga kapitbahay para maigpawan ang sari-sariling mga problema. marami pa ring pamilya ang mas maraming problema. pumatol ako sa isang eksekyutib sa Makati? Kung pumatol man ako. hindi na siya kinikilala mula nang makulong siya. maraming mga taong nagkukumpulan. sa iba na lang kayo pumatol. Ano‟ng klase kayong mga tao? Hindi pa ba sapat ang pagdurusa ng tao? Iniwan na siya ng asawa‟t mga anak. Pinatawad na siya ng gobyerno. Marami diyang mas higit pa kay Pablo. . Bagamat ordinaryo na sa looban ang sigawan sa mga bahay-bahay. walang kabulastugang ginagawa? Pare-pareho lang naman tayo rito sa looban. At ito‟y tunay na nakakagaang ng loob. Sa karanasan. sugalan.

123 Kinatkatan ni Tony ang mga taong nakapalibot. Itinaas niya ang panggitnang daliri ng magkabilang kamay habang tuloy-tuloy ang paglalakad niya papalayo sa kanilang tahanan. . papalayo sa hagulgol ng kanyang ina.

124 Dondon Sa konting pambobola. nahuli ni Tony ang loob ni Dondon. Pepper. Pepper. Isa itong pambihirang pangyayari sa ganang si Dondon ay hindi regular na nakikihalubilo sa mga tao sa looban. at nitong huling mga taon ng kanyang pagseserbisyo bilang pulis. na sa kung ano‟ng dahilan na hanggang ngayo‟y tinutuklas at iniimbistigahan pa ng mga taga-looban. ay hindi maaaring ipamana. kung patagong tumitikwas ang mga kanyang mga hinliliit sa tuwing may puntong gustong bigyan ng linaw. Pepper. Walang maipintas ang mga taga-looban ni katiting na pagtalilis sa pagkalalake ni Sgt. Nabalita sa buong looban ang kanyang maikling panahon ng pakikiapid sa kanyang kumare. Batid ng buong looban ang sekswal na oryentasyon ng nag-iisang anak na lalake ni Sgt. Tunay ngang ang pagkalalake. ay . Ang kaso ay hindi. Ang pagkalalake ay hindi tulad ng ibang katangian ng mga magulang na naipapasa sa mga anak. babaero. si Sgt. ay imahen ng pagkalalake: brusko. Siya. hindi matingkad na mamamalas sa kalimitang malungkot nitong anyong panlabas. Pepper. Maliban na lang kung may palihim ding “landi” si Sgt. Kung may kulo man ito ng kalandian. na bunga ng katotohanan ng pagiging bakla nito. sa ganitong lagay ay maaaring masabi na ng mga beteranong istambay at mga tismoso‟t tsismosang intelektuwal na maaari ngang ang pagkabakla ni Dondon ay minana nito sa kanyang ama. maprinsipyo. ayon sa mga beterano ng kanto.

sa may bukana ng looban. Samakatwid. Pasulyapsulyap siya sa relo ng mamang tulad niyang nag-aabang din ng masasakyan. wala ni isang indikasyon na si Sgt. o Dondon. At sa pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. Inabutan na siya ng pagtaas ng araw. ay isang masalimuot at mahabang kuwento na nag-umpisa isang umaga. . Pepper ay “hindi gaanong lalake”. at kung paano niya naigiya ang mga pangyayari para umayon sa kanyang mga plano. Kung bakit ay makikita sa buhay na katunayan— ang pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. baka ang mga naturang sasakyan ay bigla na lang dumapa sa gitna ng kalye sa bigat ng kargada. Ipinakilala ni Tony si Dondon sa kanyang kaklaseng si Wayne. Wala. Kung paano nakumbinse ni Tony si Dondon na sumama sa kanya sa kanyang pagpunta-punta sa UP. Mayroon siyang nakatakdang pagsusulit noong umagang iyon at kung maaari ay liliparin niya ang pamantasan upang huwag lamang mahuli sa klase. nag-aabang si Tony ng masasakyan papuntang eskuwela. Isang umaga.125 biglang natapos. tama ang pahayag ng mga beterano sa looban na ang pagkalalake ay hindi naipapamana. Namamawis na ang kili-kili ni Tony sa tagal ng pagkakatayo sa may bukana ng looban. na mandi‟y kapag sumabit pa siya. Bakat ang pag-aalala sa mukha ni Tony habang pasalit-salit ang dapo ng kanyang paningin sa relo ng mama at sa mga nagdaraang mga sasakyang punong-puno na ng mga pasahero. nakakita si Tony ng matalim na sibat na siya niyang magagamit sa panahon ng paniningil. kung paano niya napaglapit si Dondon at si Wayne.

” matipid na tugon nito. Nakabihis ito ng unipormeng pamasok. Iyan ang isang problemang kahit kelan hindi masosolusyunan ng gobyerno. May pulang lasong nakatali sa mahaba nitong buhok. natagalan ka. Sa laki ng burat.” Hindi kumikibo si Dondon. . Ni hindi nag-minor ang dyip. “Oo nga. ah. di sabihin mo. Ano na naman kaya ang ikakatwiran ko sa prinsipal namin?” Eh. Ayos. Pagkakataon ko na ito. Dondon?” “Mag-aalas-diyes na. “Hi. mukhang tinanghali rin. Hindi tulad mong puro kalandian ang laman ng isip. Pagkuwa‟y nagtanong si Tony.” pahabol ni Tony. “Hi. Ikaw. Sa mukha nito‟y mababakas ang make-up na sa tantya ni Tony ay nasobrahan ng pahid.” bati ni Tony nang huminto sa may tabi niya si Dondon. May test pa naman kami ngayon. Bumabayo sa pandinig ang maingay nitong stereo. “Late ka na.126 Maya-maya‟y namataan niya si Dondon. nanlalake ka pa. matrapik.” Ilang sandaling walang imikan. eh. Pinara nito ang isang dyip na nagdaan. Kipkip nito sa dibdib ang mga libro. “Sabihin mo. “Oo nga.” Naghahanapbuhay kase ko sa gabi. Bad trip. “Ano‟ng oras na ba. halos nakatingala na ito sa dami ng mga nakasabit na pasahero. Talaga namang sobra ang trapik sa buong Maynila. papalabas ng looban.

eh. Mga kolorum. Doo‟y nangangalabit ang amoy ng mga bagong tinapay na niluluto sa karatig na panaderya. Doon pa rin mas magandang mag-abang. magmeryenda ka na lang. wala pang sakay. baka ka magutom.” “Sige na nga. Tutal pareho naman tayong late na sa pupuntahan. .” “Baka lalo tayong ma-late. Tutal huli na tayo. “Halika. mas maraming dyip na dumaraan doon sa kanto. Lumapit siya sa kahera at binayaran ang mga pagkain at pagkuwa‟y umupo siya sa harap ni Dondon. ako. Hindi naman tayo masasakay dito dahil laging puno ang mga nagdaraan. Tang ina. Saka. talaga namang huli ka na. mag-almusal muna tayo.” “Ikaw na lang. “ano kaya kung lakarin natin hanggang doon sa may kanto. puwedeng makapag-almusal na lang muna. At least.” Naglakad sila hanggang sa may kanto. Umorder si Tony ng dalawang hiwa ng egg pie at dalawang softdrinks. Mag-aalmusal muna ko.” Bantulot na sumonod si Dondon. Saka.” “Eh. Umupo sila sa may malapit sa kahera. pambili ko sana „to ng libro. eh. ikaw na lang. Sa loob ng panaderya ay may ilang mesa at mga upuan.” “Kahit na. Ikaw din. Baka kasi mahuli na „ko.127 “Dondon. tapos na nga akong magalmusal. Ano pa ang inaalala mo? Halika na.” “Nag-almusal na ko.” nag-aalalang tugon ni Dondon. di magpaka-huli na. di na baleng mahuli basta busog .” anas ni Tony. maraming jeep. “Ganoon din naman. May bakery doon.

ano kaya kung lumayas na lang ako? Kaya lang. eh. wala naman akong mapupuntahan. . Kahit siguro may isang milyon na ang popolasyon ng mga bakla sa buong Pilipinas. na ilabas nito ang mga natatagong hinanakit. Kung gusto kong putulin ang ugnay ko sa looban. “Bakit hindi ka nakikipagsosyalan sa mga tao sa atin?” bungad ni Tony. “Kahit hindi sila magsalita. Pinigil siya ni Tony. Siguro parang pagrespeto na rin sa tatay ko dahil dating pulis. “Bakit naman? May mga sinasabi ba sila tungkol sa iyo?” “Wala naman. dapat mag-abroad ako para hindi na talaga ako masundan. alam ko.” “Kung ikaw ang lumagay sa katayuan ko. At tiyak. nandidiri sila sa akin. mga tinitimping galit.128 Dumukot si Dondon sa kanyang bulsa para bayaran kung magkano man ang nagasta ni Tony. naiiisip ko.” Tama! Baka ako ang unang-unang gumulpi sa iyo! “Hindi naman siguro.” Hinayaan ni Tony si Dondon.” Nakakadiri ka naman talaga. parang takot na takot sa mga tulad ko ang mga taga-atin. Hindi rin ako makakalayo. “Pakiramdam ko kasi. iba pa rin ang pagtingin nila sa mga tulad ko. Pero kung nagkataong hindi dating pulis ang tatay ko. Ewan ko ba. hahanapin ako ng itay. baka araw-araw magugulpi ako. Tony. sa ganang binayaran nito pati ang dapat ay kay Dondon. baka araw-araw mapraning ka dahil sa pagtrato sa yo ng mga tao. parang nandidiri sila sa akin. “Kung minsan.

Nagtataka nga ako kung bakit ikaw. Bakit?” Dahil ang mga bakla sa atin. hindi naman pinapansin ng mga tao. ako lang. yung mga baklang hindi pa ipinapanganak. Tony. iniiwasan ako ng mga tao sa looban. bakit sa ibang lugar. nahihiya ako dahil binigo ko ang itay. andami-daming bakla. dismaya sa akin. Hindi lang naman ako ang umiiwas.” “Nagtataka ko. Hindi mo lang alam.129 “Ang itay. kung bakit ba alalang-alala ka sa kalagayan mo sa looban. suwerte ang mapapangasawa mo. ambait-bait mo. pati sila. Tony.” “Marami ba talaga kami?” “Maraming marami. ang sakit-sakit ng konsensya ko. ganoon. Balwarte kasi ng mga barako yung sa atin. Dondon.” tugon ni Tony. sandamakmak ang mga bakla. Alam mo. pinapatay. Hindi katulad ng mga ipokrito‟t ipokritang kapitbahay natin. Kase. Gusto niya. hindi ikinakahiya ang pagiging bakla nila. Parang ordinaryo na lang. Ang hindi niya alam. “Napapansin ko. “Mabuti ka pa. ako pala. Baka siguro. Kasi nga nandidiri sila sa „kin. naiimpluwensyahan na ng kamachohan ng . Sa lipunan. Marami nang katulad mo.” “Nagtataka ko. anak na lalake. “Ewan ko. Pero sa lugar natin. nagkaroon siya ng lalake. Hindi ka ba naaasiwa sa „kin?” Nandidiri ako sa yo. puta ka! “Hindi. Walang-wala sa isip niya na lilihis ako sa kasarian ko. Iba na ang panahon ngayon. inaya mo pa kong kumain. At karamihan. Matapos ang siyam na beses na panganganak ng inay.

130 mga taong nakapaligid. alam nilang papasok ako sa school. ang magkandautal ka ng kapapaliwanag sa maestra mo kung bakit ka late? Bukas ka na lang pumasok para madaling mangatwiran. huwag ka na lang pumasok.” Natawa si Dondon sa tinuran ni Tony. normal na gawain ng mga estudyante ang ganyan. Doon ay tumingin sila ng mga tinitindang . Bakit. Pinara niya ang noo‟y paparating na taxi. Isinama niya si Dondon sa shopping center. “Don.” “Eh paano kung hingan ako ng excuse letter. Dinampot ni Tony ang mga libro nito sa mesa at lumabas ng panaderya. tutal. alam ba ng maestra n‟yo kung ano‟ng hitsura ng pirma ng tatay mo? Eh di. hindi na bakla. nananghalian sila sa isang karinderya. Sama ka na lang sa akin sa UP.” Bantulot ang pagtayo ni Dondon. eh. Ipinakilala sa ilang mga kakilala.” “Hindi naman nila malalaman. Kaya paglabas sa nanay nila. Sabihin mo. nagkasakit ka. Don. Hindi na malalaman ng eskuwelahan iyon. huling huli ka na sa eskuwela. Saka ano ang gusto mo. nagamot na. halika na!” “Sige na nga!” Sa UP. Cutting classes? Nagpaalam na ako sa bahay. Pagkuwa‟y inilibot ni Tony si Dondon sa iba‟t ibang mga building. ikaw ang pumirma. tapos kailangan may pirma ng magulang?” “Alam mo. Sanay na tayo dapat sa ganyang mga diskarte. Nagtakip ito ng panyolito sa bibig.” “Naku. “Dondon.

namataan ni Tony si Wayne. magazine. Naglabas siya ng tatlong sasampuin at iniabot kay Dondon. Sigurado. “Eh. Sa kanilang paglabas sa shopping center. “Don. Aliw na aliw si Dondon sa pagbubuklat ng mga magasin na naglalarawan ng mga bagong moda sa pananamit. May nabawas na sa nakalaan niyang pera.” anas ni Tony.” Ulol! Kanina pa ko nagtitimpi sa yo. may kapalit na mas malaking tubo sa tamang panahon. tenk yu. Masaya ka na?” “Naku.” Sa isip ni Tony ay kinalkula niya ang natitira niyang pera na dapat sana‟y ipambibili niya ng libro. Ang bait-bait mo talaga. at iba pang koloreteng pambabae. Magkano ba ang kailangan mo?” “Sisenta pesos kasi itong fashion magazine. kamiseta. ngunit ito nama‟y dapat niyang ituring na isang tipo ng pamumuhunan. eh.” “Kulang ang pera ko. pahihiramin kita. may bibilhin sana ko. ayan. Trenta lang ang pera ko. Tony. “ipapakilala kita sa kaklase kong Amerikano. at iba pang paninda.131 libro. Ayos! Two birds in one stone! Tingnan mo nga naman ang suwerte. “Sige. sa make-up.” .” Nanlaki sa tuwa ang mga mata ni Dondon ng dumukot si Tony ng pitaka. magugustuhan mo iyon dahil guwapo saka mabait.” anas ni Dondon sa kanya habang nagbubuklat siya ng isang science magazine. di bilhin mo. Naglalakad ito. at ang tantya ni Tony ay papunta na naman sa UP lagoon.. “O. “Tony.

Sinabi ni Tony kay Dondon na siya‟y mayroon pang papasukang klase kung kaya‟t maiiwan na niya sila. Nakakubli ito sa katawan ng isang puno sa „di kalayuan. man. Hey Wayne. Dondon. See you guys at the lagoon later. “Wayne!” “Hey. Don. Say. Maraming lamok sa lagoon ngunit ang kagat ng mga ito‟y hindi iniinda ni Tony.” Nagkamay ang dalawa. Nanatili siyang nagmamasid.” Walang kamalay-malay sina Dondon at Wayne na nakamasid si Tony sa kanila. Sa kanyang pisngi‟y nakabakat ang isang ngiti. you stupid degenerate American pedophile! “I‟d like you to meet my friend.” Binilisan nila ang lakad para maabutan sina Wayne. “Ha? Sino‟ng kasama ko?” “Si Wayne. take care of my friend here. . Tony! What‟s up. why don‟t we take a walk? Let‟s go to the lagoon and feel the nature. ipakilala mo ko.” Ayos! “I better go or I‟ll be late for my class. naninigarilyo habang pinanonood ang halikan nilang dalawa. will you?” “Sure.132 “Talaga? Sige. buddy?” I‟m not your fucking buddy. Dondon. this is Wayne.

sa tuwing magigising akong ganito. nalalagyan kasi ang mga putang inang istasyon ng radyo. Maraming asukal kaya lang hindi naman puwedeng puro asukal ang inumin. Bakit ba sa tuwing malalasing ako. ang sarap kasing magpakalango sa alak. Baka matanggal nga ang hang-ober ko pero dalihin naman ako ng diabetes. basta‟t magagandang lalake at mapoporma ang kumakanta. Bakit hindi nila ibalik ang mga dating musikero? Iba na kasi ang panahon ngayon. Noong sumusuka na ako. Paano. sobrang dami ng nainom ko. hindi napaglalaanan ng panahon sa radyo. yung mga magagaling na musikero. Ewan ko ba. Parokya ni Edgar. hala. Malamig na tubig. Ngayon. siguradong papatusin ng mga tao. sige ang patugtog sa radyo. yung mga musikerong hindi maporma pero may ibubuga. Pero uminom ulit ako. basta may halong kabastusan ang kanta. isinumpa kong hinding-hindi na ako iinom. Ubos na ang kape. ang magising akong parang binabarena ang ulo. Sayang. Ibig sabihin. Binuksan ko ang radyo habang umiinom ng tubig. Lipat ng istasyon. Harana. isinusumpa ko ang pag-inom. Hindi na tumatama ang araw sa mukha ko. tanghali na. Tubig na lang. mula sa bintana. Madalas.133 Baguio 1999 Ang pinakaayoko sa lahat. nanunumpa ako. Kahit na ang totoo‟y wala naman talagang saysay ang kanta. Kahit na ampapangit ng mga kanta. Nakakatulog pa kaya ang mga hinayupak na iyon sa gabi? Hindi . Mukhang pera ang mga DJ. pinupuri nila sa radyo. Kailangan ko nang bumangon. pero lagi na lang nababawi? Tulad noong isang linggo.

Pinagmasdan ko ang palibot ng bahay. baka pasyalan ko si Sarge. Pero hindi ngayon. Kailangan na rin akong maglinis. Titingnan ko yung mga tanim niyang marijuana. tang ina hanggang ngayon wala pa rin. si Dolores. Ayos. May telepono kasi si Sarge. Sa bangketa nga lang umiiskwat.134 ba sila nahihiya na isinusuka na ng mga tao ang mga kantang pinapatugtog nila. Halimbawa‟y tatawag ng isang numero at kapag sinagot. Hirap akong magkikilos sa tindi ng sakit ng ulo ko. Kapag naririnig ko ang boses ng singer ng Cranberries. pinupuri pa rin nila. Bukas siguro. Mamaya. Kumustahin ang mga kaibigang ilang taon na ring hindi nakukumusta. kung anu-anong kabastusan ang sasabihin. Madalas kong gawin iyon kina Sarge. Ako. Nagpapayabangan kasi kami sa mga tanim namin. ang sarap magtatawag sa telepono. Maraming mga banda ang mahusay pero hindi maporma na hanggang jamming na lang sa mababahong club dahil hindi naman musika ang tinatangkilik ngayon sa radyo kundi ang porma‟t tindig ng mga kumakanta at tumutugtog. Kapag ganitong walang magawa. tatlo-tatlo ang telepono. para kong nakakarinig ng awitan ng mga anghel. Cranberries. Lipat ng istasyon. Bakit . Ni wala namang permanenteng address ang mga iyon. siya ang panalo. ginagawang payphone. Mag-iisang taon nang naka-file ang application ko sa PLDT. Pero marami silang telepono. Nakakapagtaka kasi yung mga tindera sa sidewalk. Puwede ring mambuwisit ng mga tao. hindi pa rin ako kinakabitan ng linya. Kung kaninong tanim ang malakas ang tama.

mula nang lumaya siya sa bilangguan. Makintab ang bago kong biling Isuzu four wheel drive na pick-up. nakita niya si Klara. tulad ng iba. nakita niya. Inatake ito sa puso. pinutol ni Klara ang etits ng mister niya. Gusto niya raw umanong makaganti sa pambababae ng asawa niya. nakarating na ng Sagada. Naaalala ko si Klara. matagal ko itong pinlano. hawak sa kabilang kamay ang maliit niyang tarugo. Bigla niyang tiningnan. Pag-angat ng mukha niya. nagising isang gabi na masakit ang burat niya. Okey lang ang pagkakadeposito ko ng tseke sa account ko sa bangko. Ayon sa balita. may malinaw na address. . lagi ko siyang naaalala. si Jun. Naging mainit ang isyu niya dahil tinulungan siya ng mga maka-kaliwang organisasyon. Kunsabagay. Sa takot ni kupal. Ang kawawang asawa. isang milyon at sandaang libong piso. Garahe. ayaw pansinin ng PLDT? Pipigilan kong masira ang araw ko. Hindi niya ginustong atakehin ito sa puso. Nitong mga nakaraang araw. may hawak na kutsilyo. wala na siyang burat. Tinulungan si Klara ng iba‟t ibang organisasyon ng mga kababaihan. Ang tanging ginawa ni Klara ay pinutol ang ari ng kanyang asawang babaero. Hindi raw dapat ikulong si Klara dahil hindi naman daw siya ang pumatay kay Jun. may pambayad naman ng bill. Ni hindi pinansin ang mga ahunin. Puta. inatake sa puso. Ayos na ayos ang pagdating ng huli kong tseke.135 ako. Walang hassle. Naka-address sa isang apartment sa Benguet. Noong nakaraang taon. headline ng mga peryodiko si Klara.

Noong nasa bilanggo si Klara.136 Nakulong si Klara ng ilang buwan. Sa presinto pa lang. Pangungumusta. biglang bigla heto‟t nakatanggap siya ng sulat mula sa akin. madalas hindi nakukulong. bakit si Jun. Kaya lang. Okey naman daw ang pakikitungo sa kanya ng mga kasamahan niya doon. nabalitaan niya ang pagtop ko sa board exams. ang simbahan kasi. nagnakaw. Mahigpit ang pagdidiin ng simbahan na kailangang makulong si Klara. . Ano naman ang sasabihin ko kay Klara kung sakaling magkaharap na kami? Pinadalhan ko siya ng sulat. hindi ito kailanman magiging relevant sa buhay ng mga tao. Karamihan daw ng mga kasamahan niya roon mga nanay. ang sabi ng ilang kilala sa larangan ng pilosopiya. gulat na gulat siya dahil ang tagal na naming hindi nagkikita o nagkakausap man lang. hindi idinidiin ng simbahan? Kunsabagay. Hindi naman daw totoong maraming tibo roon na mahilig manggahasa ng mga bagong salta. Correctional ang return address. Tapos. nanlalake. nagtulak ng droga. Sabi niya. naaareglo na. parang nakakahiya. Nakakapagtaka. Sumama silang nakipagmartsa sa mga kababaihan. May ilang madre din na nakibaka. atrasado nang kung ilang libong taon at dahil dito. Mga ordinaryong babae na kung nagkataong lalake ay hindi naman talaga makukulong. Pero kung lalake raw ang nambabae. Araw-araw ang piket ng mga organisasyon ng kababaihan. Mas mabigat daw kasi kapag babae ang nagnakaw. o ano pa. sumuway sa utos ng mga pilato sa simbahan. dadalawin ko sana siya. Congrats daw. Na sinagot naman niya. Paano kung hindi na pala ako kilala ni Klara? Hindi ko rin matantya ang sarili ko. nagtulak ng droga.

Mayroon naman daw siyang konting naipon para makapag-umpisa. Magnenegosyo daw siya doon. Nangungumusta. Maganda pa rin si Klara. . May dalang bagong cured na jutes. uuwi siya ng Quezon. At nabalitaan ko nga ang paglaya niya. Dadalhin niya ang dalawa niyang anak. May kumakatok sa pintuan. Hindi ko sinagot. Mukhang tatalunin ako ni Sarge sa contest namin. Noong nasa Quezon na siya. Binilot namin tapos hinitit namin. Sapat na sa akin na malamang okey na ang kalagayan niya. Ang sarap. malapit na siyang makalaya. Walang choice ang gogyerno kundi palayain siya. Maraming sumisimpatya. Marami raw mga internasyunal na organisasyon na nagla-lobby sa kaso niya. nagpadala siya ng postcard sa akin. Bakit naghanap pa ng iba si Jun? Sabi niya sa interview. Ininterbyu siya sa TV. Si Sarge.137 Sabi niya. kahit mahigpit na tinututulan ng mga biyenan niya.

Ni hindi n‟yo mamamalayang mawawalan kayo ng 6. nakapaloob na sa tatlong diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa.138 Claimants Nakahanda na ako. tatanggap ang isa sa kanila ng tsekeng nagkakahalaga ng isang milyon at sandaang libong piso. Sa paglipas ng isang buwan pa uli. Tang ina mo. Handa na rin ang mga address ng mga ito. Ngayong isang linggo na lang ang ilalagi ko rito sa putang inang kumpanyang ito na punong-puno ng mga matapobre at mayayabang na kupal. Antonio de Guzman. Ilang buwan ko ring pinlano ito. ngayon na ang panahon ng paglikha ng mga claimants. . Great Insurance. address c/o Juanito “Jhunz” Salas. Bale anim silang mga claimants. Sa loob ng anim na buwan. ng mga inutil mong techie. Kuwentado ko na ang panahon. isang buwan matapos kong mag-resign. Unang-una sa lista ang pangalan ni John Lucero. pero ang balikwas na ganansya‟y milyon-milyon. Bawat buwan. At ang programang magsasakatuparan ng lahat.6 milyones. bawat isa sa kanila ay nakatanggap na ng tseke. ang isa naman ang makakatanggap. hindi ninyo mate-trace ang gagawin ko. ng mga tarantado mong analyst. Baka hindi mo alam na genius itong tinitira mo. Great Insurance. Nakahanda na ang listahan ng mga pangalan. Hetong mapapala mo sa pagpapaalis sa isang napakahusay na Electronics Communication Engineer na nagngangalang Engr. Kahit ano pang gawin ng mga kupal mong manager. Putang ina mo.

25% COMPLETE ____________________…. May pangyayari noon na nagduda ang isang kung sinong clerk sa Mailing Department sa sobrang laki ng value ng isang tseke. Computer. Run. Windows 98. Great Insurance! Para sa iyong kaalaman. <WELCOME TO GI BRAVO I> <ENTER COMMAND> COPY A:\ <COPYING FILES FROM A TO BRAVO__\\H:\ ________________…. 88% COMPLETE ____________________________________…. kumpleto sa mga papeles. at hinihintay na lang ang takdang panahon para padalhan ng tseke ng Mailing Department. Kinuwestiyon niya ito sa . Great Insurance. paglalagay ng kanilang mga pangalan sa listahan ng mga taong tatanggap ng tseke. 62% COMPLETE _________________________________…. ang unang diskette ay para sa panimulang tungkulin na paglilista ng mga pekeng claimants. 50 % COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 2> ____________________________…. Hindi maaaring makuwestiyon ang mga pekeng claimants dahil tungkulin ng unang diskette na palabasin silang mga lehitimo. Unix. Start menu.139 Sindi muna ko ng yosi.98% COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 3> _______________________________________….100% COMPLETE Goodbye. 40% COMPLETE ________________________….

Kapag kasi milyon na ang halaga ng claim. sisikat siya. Pinapakuha ito mismo sa claimant. hindi na ito inihuhulog sa koreo. Pinagrerepot ang claimant sa opisina at doon iniaabot ang tseke niya. bahala kayong magpaliwanag sa mga lehitimong claimants na maghahabol sa inyo. Puta. At tuloy pa rin ang modus operandi. Ang pangatlong dikette naman ang magbubura hindi lang ng bakas ko kundi ng karamihan sa mga rekord na iniingatan ng Database. Mahirap na.140 supervisor. Hindi siya magrereport sa management. nawalan siya ng trabaho. napag-alaman na fictitiuous claimant pala ang nakapangalan at na-trace na ang pera pala. Siyempre. Tungkulin ng pangalawang diskette na pagtakpan ang mga bakas ko. ipapadala pa rin niya ito sa koreo. Kaya ngayon. Sayang kasi. Ang akala ng bobong clerk. nakaprogramang mapunta sa ilang matataas na opisyal ng kumpanya. Nang i-audit ang putang inang tseke. Malamang sa Data Heaven. baka mawala. nagsumbong sa supervisor niya na hindi raw tugma sa company policy na mag-mail ng tsekeng nagkakahalaga ng dalawang milyon. Ang nangyari. para naman kung sakaling may gagong empleyadong maisipang magbuklat ng mga rekord. Problema . pararangalan siya dahil siya ang nakabisto sa modus operandi ng mga buwaya sa itaas. baka sundan niya ang yapak ng clerk na pinatalsik dahil sa pagiging usyusero. Ang mga rekord na buburahin ay mapupunta sa kung saan mang lugar napupunta ang mga rekord na binubura. At itong kupal na clerk sa Mailing Department. kung sino mang clerk ang makakita ng tseke na nagkakahalaga ng milyon. Matagal na pala nilang ginagawa ito. hindi niya matutumbok ang ginawa ko.

Kawawang mga records. pagdating ng panahong iyon. Itong virus na ilalagay ko na magbubura ng mga files. Makatuloy muna doon sa nadaanan kong bagong bar sa Timog.141 n‟yo na iyan. Alas otso na ng gabi. Baka sakaling maka-pick-up ng magandang chick. parang time bomb na bigla na lang sasabog pagdating ng araw. Shut down. ang back-up mo. hindi na muna ako uuwi. siguro. Computer. puro hard copy. Tumulo ang tubig mula sa butas ng bubong. . minsang inulan daw. Pero ang kaso. Tsk. Ako. inaamag at nabubulok. tsk. Oo nga pala. Mga dokumentong hindi na mabasa dahil sa sobrang kalumaan. At ang huling dinig ko. ang have a nice day. meron ka nga palang back-up ng lahat ng files. Goodbye. magpapasarap na ako sa malayong lugar. Kasalukuyan ngayong nasa isang warehouse sa Pasay.

Sa palagay mo kaya. punta tayo. Tony. Alas-dose na. pare. Sige. Sige. kinukuba ang likod sa pagwawashing ng mga bus. tapos bababuyin mo yung utol niya? . may mga umiinom pa kina Ompong? Sabi ko na sa iyong meron pa. naroon si Beverly? Papaanong mawawala yun doon. uuwi na lang ako. pare. Hindi pa. eh. Masyado na tayong huli. Hindi naman sa nambabadtrip ako. Hayup kasi sa katawan. eh. Tang na. Utol ng ka-tropa natin yung pinagtitripan mo. eh utol ni Ompong iyon. Nandoon iyon. Baka nga kamo kasama yung mga kaklase niyang ang gaganda. pare. nakakahiya. Bakit ako maaalangan? Kaya ka nga dapat maalangan dahil barkada natin si Ompong. ang lakas ng tama ko kay Bevs. Tangina nagpapakahirap sa terminal ng bus yung tao. ba‟t ngayon ka lang? Naaberya nang kaunti. eh baka natutulog na kina Ompong ngayon.142 Si Elmer at ang tropang praning 11:55 PM Putsa. Tang ina sana nandoon si Beverly. pare. Hindi ka ba naaalangan kay Ompong? Pare. Huwag na lang tayong pumunta. Teka. barkada natin si Ompong. Mawawala ba iyon doon? Putsa. Sa tingin mo. Baka kamo ngayon pa lang nagkakainitan ng inuman.

bakit mo naman sinasabing bababuyin ko si Bevs? Mahal ko yung bebot na yon. kung magsalita ka. Ayoko pang matulog. matutulog na ang mga tao. Eh sa mahal ko yung tao. pare. Bakit kaya? Ewan ko. kahit gabi walang buwan. Bahala ka. Eh mas malibog ka sa akin. bakit sa gabi lang mayroong buwan? . Ulol! Ano‟ng mahal? Libog lang iyan. At kung minsan. Elmer. Tang ina mo. Para meron tayong gabi. 12:02 Pare. Para sa gabi. huwag na si Beverly. Puta. Pero bakit? Bakit hindi na lang gabi-gabi may buwan? Bakit ganoon? Ewan ko. sa tingin mo. pare. sa tingin mo. eh. Saka. Ang ganda-ganda ng gabi itutulog ko? Sa araw mas masarap matulog. bakit sa gabi lang may buwan. Pare. ano‟ng ginagawa n‟yo riyan? Tara kayo dito sa loob.143 Ton. Siguro yun ang tinakda ng Diyos para sa mga tao. Boyet. para kang santo. hindot! Iba na lang kasi ang pagtripan mo. Okey lang sa araw matulog kung wala ka namang gagawin. nandito ang happenings. Puta. Okey lang yun. pare. ikaw. pakialam mo ba sa akin? Diskarte ko to.

uuwi ka na? Kailangan. ingat ka. regalo ko sa yo pare. Hindo t na ito. Kapag tinamaan ka sa damong iyan. huwag na. para me mapaglibangan tayo. Tang ina. bumili ng gin kina Tikya. Nakakadiri na yung mga yun. Diyan lang iyan sa Balara galing. Sa gabi na ito nagigising at tulog sa araw. eh. May pasok pa ko bukas. Anong buwan? Basta. ako‟ng magbabalot. Pong.144 Siguro kasi laging puyat ang buwan. mapapamahal sa yo ang buwan. puntahan ko sina Baby? Tang ina. Mukhang inubos muna lahat ng tinda niyang balut bago ko dinaanan sa amin. Di bale. May quiz kami bukas. Okey lang. o. Elmer? Hindi. . tol. Alas-otso ang pasok ko bukas. Damo? First class ba to. pare. Pero okey na rin ang tama. bakit ngayon lang kayo? Ang tagal kasi nitong si Tony. Akina. Kaya lang. Pong. gusto mo. 12:10 AM Pare. Tang ina bakit ka pa papasok eh ikaw ang pinakamatalino sa UP? Kahit na. Pong. hintayin natin si Boyet. uuwi na ko. Ang aga-aga pa. tirahin mo na lang.

pupuntahan ko na si Baby? Sige. isama yung mga tropa niya. Pahitit naman. eh. Maya-maya ka na lang umuwi. Ton. eh. Napaka-KJ mo. puta. huwag kayong mag-agawan diyan. Tangina mo. bilutin n‟yo. Heto pa. huwag kang hihirit. kapag nandito na yung mga pokpok. Kanina mo pa ko kinukulit diyan sa buwan na iyan. Mga wala namang pera yung mga iyon. may atraso kay Tony iyon. Boyet. babawi ako. Damo lang iyan. sabihin mo.145 Tangna talaga tong si Tony. eh. Tigilan mo na ko. ano. Di bale. Ah. Hindi ka puwedeng umuwi. Walang bisita ko ang puwedeng umuwi hanggat hindi ko sinasabi. Tol. Pare huwag mo namang solohin iyan. . makikiinom lang yung mga yon. ah. Penge! Hoy. bakit nga gabi lang may buwan? Tang ina mo naman. Timawa talaga tong putang inang to. sa susunod. ah. Bakit naman? Eh ikaw tong ayaw silang papuntahin dito. Pare. Ton. o. pare. Tangna. alam n‟yo ba kung sino nakita ko kanina? Sino? Si Mutya.

eh. eh. Di bale nang magtagal sa puke wag lang sa nescafe. Ano‟ng sabi ni Mutya? Wala. si Mutya ang laging kasakasama ko noon. Sino‟ng panalo? Si Mutya. saan mo nakita si Mutya? Nasalubong ko sa Cubao. Siyanga pala. nangungumusta lang. . Nakipagkuwentuhan ka kay Mutya? Paano mong natiis yung baho ng hininga noon? Eh. Tony. Hindi kumakalimot si Tony. ano atraso ni Mutya sa iyo? Noon pa iyon. kasi noong hindi ko pa kayo katropa. Baso. Nagsuntukan kami noon ni Mutya. pare. Teka. Iyon ang akala n‟yo. Ha? Ano ba atraso ni Mutya sa iyo? Hoy baso! Di bale nang magtagal sa suso huwag lang sa baso. Kaya lang kami nagkahiwalay ni Mutya. noong umalis sila dito sa looban. Tony. Nagkuwentuhan nga kami sandali. Eh ang laki-laki ng katawan ni Mutya kahit noong bata pa iyong kupal na iyon. pare. kinalimutan na ni Tony iyon. si Mutya raw.146 Oo nga. Noong bagong lipat kami dito sa looban. ano ba? O heto na! Ambabagal kasing magsiinom.

147 Eh siya naman. Lotlot. naaksidente raw siya. heto na sila Baby. Hoy. Lotlot. Pare. Tuloy kayo. Ton. Eh di sa iba ka umiskor. Tang ina amoy chongki rito. tagay mo. naka-wheelchair. Patuluyin mo. Cherry. Tinatamad ka lang yata eh. eh. pare. . Glenda. Nasalubong ko kanina. Tama na iyan! Boyet. mga apat na taon na. Huwag mo nang ipagsigawan. Hi. Cherry! Upo kayo. Sino ba yang mga kasama mo? Sila Tina. ah. Ha? Ano‟ng nakawheelchair? Sabi niya. 1:35 AM Pare. Hoy. Baby. Tina! Hi Glenda. Mabuti naman. Ana. Gin ang iniinom namin. Tang ina naman eh. kumusta. iskor ka ng chongki kay Mario. pupunta raw siyang Baclaran. heto na baso mo. baso. Tang ina ka naman. Ana! Hi. O. Hayun. huwag mo kong pinuputa! Akala mo kung sino tong isang to. wala diyan si Mario. Puta.

eh. paybsiks ang negosyo niya. di ba iskolar ka naman ng. Oo. bakit ba naging paybsiks yang si Alma? Kase. Papasok ako bukas. tapos naglayas ang nanay niya. eh bakit ka pa nagtitinda ng balut? Kailangan kasi ng pera sa bahay.148 Pare. sino ba yung pulitikong iyon? Oo nga. Bigyan mo na lang ng balut yung titser mo. Tangina. Hindi puwede sa UP yung ganon. Pare. alam ko! Ang tinatanong ko. alalay lang ako.. dapat diyan kay Almang Paybsiks. Ang tinatanong ko. Natural kaya tinawag na Almang Paybsiks kase paybsiks ang negosyo. pare. . hirit ka kasi ng hirit eh.. alam mo ba kung sino yung kinakasama niya? Si Artemio. Hindot na ito. Nagbabayad pa kami ng utang ke Alma. dapat diyan gahasain hanggang sa masira ang ulo. Para maabsuwelto na lahat ng may utang sa kanya. bobo! Alam ko. Napaghahalata ka lang na bobo. hindi pa ko tapos. humihirit ka na. tanga. ang hirap kasi sa iyo. namatay yung kinakasama niya. Siya ngayon ang pumalit kay Artemio. paanong naging paybsiks ang negosyo niya? Paano siya nagkaroon ng puhunan sa pagpapautang. kase. Tang ina. Oo. Kaya nagkapera si Alma para sa negosyo niya. Yun ang tinatanong ko. Huwag ka nang pumasok. Pare. pare. yung kabit dati ng nanay niya. o.

kinakalabit kita kanina. Mali. bili ka pa nga ng gin. Isang libo lang yata ang nakuha ni Alma pero napalaki niya sa pagpapatubo. bakit sinalvage si Artemio? Nagtutulak kasi ng bato yun.149 Tapos nang mamatay si Artemio. ako‟ng naunang dumampot kay Cherry. Tang ina pare. kailangan mayroong magparelyebo. Kahit na. Hindi ganyan ang nagyari. Pare. eh. pare. sinalvage ng mga pulis ng Quezon City. Pare. May nasangkot kasing mga pulis. ayaw mo man lang magparelyebo. Marami rin kasing bisyo yung hayup na iyon. anim lang ang babae. Natural. kapag may parte sila sa koleksyon mo. pare. Eh puta ka. bakit mo aagawin? Nakita mo namang pito tayong lalake rito. Hindi kasi naglalagay ng maayos sa mga pulis. iinom pa ba tayo? Sige. Mas swak si Cherry. 3:30 AM Pare. yun ang ginamit niyang puhunan sa pagpapautang. hindi ka papansinin ng mga iyan. Natatakot ang iba pang pulis na kumanta si Artemio kaya pinatay siya. . marami nang naglabas-masok sa puday noon. Boyet. Ang mga puli naman. Ano. Nadale si Artemio noong uminit ang anti-drugs campaign. Tangina ka naman. Okey pa rin sa akin si Baby. yung nakuhang pera ni Alma sa kumpanyang pinagtatrabahuhan ni Artemio. ang sarap ni Baby.

sinisisid mo si Tina sa kusina. Tangina pati ako. pare. „Ewan ko. pare. bakit gabi lang may buwan?‟ Sabi naman ni Glenda. Umaga na. naririnig ko. Mas manyak ka naman sa akin. pasandal sa dingding. pare. baka naman dinumihan n‟yo yung kuwarto nila nanay. May klase pa ko bukas. pare. Ano‟ng bukas? Mamaya na iyon. Nakita kita. dala-dala mo yang ka-praningan mo?‟ 4:50 AM Pare. Ton. pare. . uuwi na. Malinis na malinis. habang binabayo si Glenda. tawa ko ng tawa. Tangina.150 Tangina mo! Kupal! Tangina. Baka hinahanap na ko ni erpat. nasa kabilang kuwarto. Hanggang sa karatan. si Elmer kanina. pare. nasaan ang erpat mo? Nasa piggery. sabi. Tol. Patayo kong tinira si Ana. kumakantot ng mga baboy. baka siguro gabi lang talaga may buwan‟. Pati yung kumot ni hindi nagusot. ang dumi noon! Tang ina. hindi pa ba sanay sa iyo yung erpat mo? Ikaw. tinitira si Baby. Ako rin. Oo nga. Elmer. Hindi. pare. Puta. Magbilot ka na lang ng chongki. Nasaan si Ompong? Nasa kuwarto. „Glenda. Tang ina. eh. uuwi na talaga ko. wala na bang yosi? Wala na. manyak ka talaga. eh.

Elmer. Kinse anyos lang iyong kupal na iyon. nakakahiya sa mga kapitbahay. Pepper iyon. Nasa labas ka kasi kangina. uuwi na ko. umaga na. hindi magigising yang mga hampaslupang iyan. Bakit. Umaga na naman!!!! Mga putang ina ninyong lahat!!! Pare. pare. Sabay na tayo. Tangina. .151 Nandito pa ba si Baby? Akala ko kasamang umalis nina Tina kangina. eh. Nasa kusina. Sige. Pare. daig ka pa ni Boyet. Mukhang type si Ompong. takot ka ba kay Sgt. Parang mga mantika kung matulog. Hoy! Ang aga-aga ang ingay-ingay n‟yo! Pare. Hindi ko na kaya. sinayang mo yung ininom natin. Nasaan na ba si Boyet? Tulog. Tangna. Pepper? Yung anak niya nga hindi niya madisiplina. pare. Split na tayo. may isa pang joint dito sa akin. Tara na. 5:45 AM Tangina. Tirahin na muna natin. Huwag kang sumigaw Bakit nakakahiya? Kahit may magdaang tren dito sa gitna ng looban. Mas bata si Boyet sa ting lahat. isinuka mo lang. si Sgt. Ton. Bumalik. pare. Pare. tayo pa kaya? Kunsabagay. Sumusuka ka.

tol. Uuwi na rin ako. . pare. Sige. May pasok pa ko mamaya. uuwi na ko.152 6:59 Elmer. Baka hinahanap na ko ni erpat.

This is to release the printed record of deceased claimant Eliseo. Isa itong request na hanapin sa pusod ng database ang record ng isang taong nagngangalang Ronald Eliseo. No. EA32786-64H. Nang sa gayon ay makinabang naman siya sa perang sinipsip sa kanya. ang akala yata. Kasama ng marami pang ibang mga papeles na kailangang pirmahan. Ano kaya ang nangyari dito kay Eliseo. kape lang ang gusto ko. para siyang maghanap ng record n Eliseo. TO: TONY DE GUZMAN.etc. Tapos. may hawak na isang tasang kape. ibibigay ko sa isang tauhan ko.? Ano kaya ang ikinamatay nito? Pinindot ko ang buzzer para tawagin yung dakila kong sekretarya na wala nang ibang hinangad sa buhay kundi ang sana‟y masisante na ko. Ronald B. etc. . Pinatong niya ang kape sa mesa ko. Si Ronald Eliseo ay isang claimant. aksyunan. na arawaraw ay ipinapadala ng Claims. Funeral claim. Nang sa gayon ay hindi masyadong malungkot ang iniwan niyang pamilya. kasama ng request para sa iba pang mga claimants. itong memo sa mesa ko. Mabuti naman at hindi tungkol sa sexual harrassment. Nang sa gayon ay mabigyan na siya ng pera nitong insurance corporation na binayaran niya ng kung ilang taon.153 Magnanakaw Isa lang itong ordinaryong papeles. o ibasura. Ronald B. Database Department. Isang pangkaraniwang request.. Ronald B. Pumasok siya sa opisina ko. Pirma ko lang ang kailangan.

may dalang isang tasang kape. Ilang sandali pa.” Pagkasabi‟y dinampot nito ang tasang walang laman na nasa mesa ko at pumihit na papalabas ng pinto. sabay abot sa kanya ng memo. “Boss. Pumasok muli ang butihin kong sekretarya. pinapatawag n‟yo daw ako?” “Gusto kong ikaw ang mag-handle ng order na ito. pinapatawag n‟yo daw ulit ako?” . ang superkupal na supervisor na sinasadya kong bigyan ng mga assignments na dapat sana‟y para sa mga clerk at hindi sa mga supervisor. Ton. Nabasa ko ho ito sa diyaryo. “Ronald Eliseo. “may ipapahanap akong record.” “Yes.” sabi niya habang papalabas ng pinto. ah. naghintay pa muna ako ng ilang sandali. Nahahalata ito ni kupal pero wala siyang magawa.” bungad ko habang hinihigop ang mainit na kape. Cool ka lang. sabi ko sa sarili ko. “Boss.” sabi ko. saka ko muling tinawag ang sekretarya ko. Come in. sir.154 “Tawagin mo nga si Dante. kupal. Maya-maya ay muling kumatok si Dante. Hindi ka puwedeng manigaw ng bobong empleyado at baka mapadalhan ka ulit ng memo ng Personnel. “Tawagin mo uli si Dante. habang binabaybay ko ang mga ulo ng balita sa diyaryo. kumatok sa opisina ko si Dante. Hinintay kong makalabas siya. tinantya ko ang tatakbuhing minuto hanggang sa makabalik siya sa desk niya. Inilapag niya ang kape sa mesa ko at kinuha ang basyong tasa.” sabi ko.

hahanapin ko na lang yung lumang diyaryo. Napagbintangan akong ninakaw ko raw ang latang pinaglalagyan ng mga baryang donasyon para sa mga biktima ng bagyo. Abugado ho siya ng human rights. Boss. boss. Mayroon ding brief story doon tungkol sa buhay niya. Magaling siya sa korte. Siya ho ang naghandle ng kaso ng ilang human rights victim sa Mindanao. kung interesado kayo. Minsan kasi. May mga tsismis na ang nagpatira daw.” Noong nasa elementarya pa lang ako. nagkaroon ako ng kaso.” “Sino ang suspect sa salvage?” “Mga muslim daw ho. bumagyo ng malakas. yung mga landlord sa Mindanao na nakalaban niya sa korte. Yung mga nagmulta ng ilang milyon sa mga biktima ng human rights abuse. Gugupitin ko para sa inyo yung balita. Nabasa ko lang ho sa diyaryo. sir. sinabi mo na nabasa mo sa diyaryo yung tungkol kay Ronald Eliseo. Natagpuan na lang isang umaga na bangkay na‟t naninigas.” “Sikat ba itong abugadong ito?” “He‟s one of the best. Sa isang makipot na alley sa Quiapo. Kilala mo ba siya?” “Hindi ko ho siya personal na kilala.155 “Kaninang bago ka lumabas. Pero hindi naman na-confirm ng NBI. maraming mga nasalanta. Kaya nabayaran ng milyon ang mga biktima.” “I want it now. .” “Right away. Nag-set-up ngayon ng calamity relief fund sa eskuwelahan.

nang kinabukasan ay ire-remit na sa principal‟s office ang laman ng lata. na bagama‟t malinaw na narinig ng mga tenga ko ang paratang sa akin. ipinatawag ako sa principal‟s office. “Ha?” mulagat ang mga mata ko. para makatulong sa mga binaha at binagyo. Pagdating ng hapon. Tinatanong ng mukhang tae naming principal na si Mrs. maaaring mag-donate ng barya. ayaw rumehistro sa utak ko. Hindi raw ba ako naaawa sa mga nasalanta ng bagyo? Ang ginawa ko raw ay isang pagnanakaw hindi sa paaralan kundi sa mga typhoon victims. Na kahit nakita ng mga mata ko ang mga nagngangalit na litid sa leeg ni Hagan-Tae. ang iniisip ng utak ko‟y iba. naramdaman ko ang tensyon sa loob ng principal‟s office. Naka-lock dahil malamang ay wala silang tiwala sa mga mag-aaral nila.156 Naglagay ng lata sa bawat classroom. Tony. nakalagay sa desk ng maestra. para turuan ng pakikipagkapwa ang mga estudyante. Ilalagay yon doon ng isang linggo. Noong huling araw ng donasyon. Parang ayaw maniwala ng isip ko. bigla itong nawala. Araw-araw. Ang lata sa klasrum namin. Hagan kung ano raw ang nagtulak sa akin para kunin ko ang lata. Ang lahat. ang mga estudyante ay naglalagay ng bahagi ng kanilang baon sa lata. Bandang hapon. Ang layunin noon. “Sagutin mo ang tanong ko. Bakit mo kinuha ang lata? Ano ang nagtulak sa iyo para pagnakawan ang mga typhoon victims?” . Parang nawalan ng koordinasyon ang mga tenga ko sa utak ko. Tinanong lahat ng estudyante. itinatabi ng maestra ang lata sa loob ng kanyang drawer. Nagkaroon ng imbestigasyon sa klasrum. kapag uwian na.

Kailangang pairalin ang disiplina sa loob ng paaralan. Kapag wala sa desk ko ang lata bukas ng umaga. nagkakamali kayo.157 “Ma‟am. Pero huwag ka namang maging unrepentant. Nang sabihin niya sa akin. aminin mo ang kasalanan mo at magsisi ka!” “Ma‟am. naisip ko. Wala kaming choice. Kung gusto mong gumradweyt. wala ho talaga akong kasalanan. Kaklase mo. Tony. ibalik mo ang lata. Mamatay man ho ako at ang mga magulang ko at lalo na ho ang tatay ko.” “Pero. Hindi ho ako ang kumuha ng lata." “Ma‟am. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata.” “Ga-graduate ka na sa March. ikaw lang ang may motive na kunin ang pera. Ma‟am Tae—” “What? What did you call me?” “Ha?!?” “Get out of my office right now!” “Eh. ma‟am—“ “Get out!!!” . We are only human. mas gagaang ang sanction mo kung aaminin mo ang kasalanan mo. Tony. Sino naman ho ang nagsabi sa inyong ako ang kumuha ng lata?” “May nagsabi sa akin. ipapatawag ko ang mga magulang mo. I want it on my desk tomorrow morning. Handa kaming magpatawad. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. Alam namin na nature ng tao ang magkamali.” “Puwes. At maghahanap ka na ng ibang eskuwelahan.” “Alam mo. Gusto mo bang gumradweyt?” “Opo. Or you can face expulsion.

isang seryosong usapin ang pagnanakaw. Kapag nakita ninyong may ginawang kasalanan ang classmate n‟yo. Ronald. siraan ako kay Klara. Sa eskuwelahan. sapat na ang sermon na natanggap ko ngayong araw na ito. nagbago ang pananaw ni Ronald Eliseo sa buhay. Hindi ako kumikilos sa kinatatayuan ko. Malaki pala ang tama niya kay Klara. na malamang hindi ako makagradweyt ng grade six. Medyo kumubli ako sa may pintuan. isumbong n‟yo sa akin. Huwag kayong matakot. Pinalakpakan nila si Ronald Eliseo dahil sa marangal niyang gawain. Naputol ang mga alingasngasan nang pumasok ako. Papasok na ako sa pintuan nang maisipan kong huminto muna. Tumingin ako sa direksyon ni Klara pero nakayuko siya. Ronald here sets an example. sorry daw. dapat kayo rin. Kinahapunan. Ang gusto lang naman daw niya. isang kahindik-hindik na asal na kailangang ipaunawa sa mga mag-aaral. hindi niya akalaing hahantong sa ganoon. “Good work. na magkakakaso ako. Para makabawi siya. na napapansin niyang sa akin may gusto. Sinesermunan ng guro ang mga kaklase ko. Hihintayin kong matapos ang sermon ng maestra bago pumasok. kailangan . Alam n‟yo. class. Sabi niya.158 Pgbalik ko sa klase. galing sa principal‟s office. Pero naririnig ko pa rin ang sinasabi ng maestra.” Nagpalakpakan sila. Iyon ay matapos kong basagin ang dalawa niyang ngipin sa harap at bigyan siya ng black-eye sa magkabilang mata at permanenteng i-disporma ang ilong niya. Hinintay kong matapos ang Homeroom saka ako pumasok ng classroom. ganoon. Let‟s give him a hand. tamang-tamang naabutan ko ang pagsasalita ng aming homeroom adviser. Sa palagay ko. Tuloy-tuloy ako sa upuan ko.

Putang ina mo. Pero nakatatak na bilang karagdagang kaso ko sa esskuwelahan ang panggugulpi ko kay Ronald. Ni hindi nagtaka kung bakit may silat na parang alkansya ang takip ng lata. Nailagay pala ng mga naglilinis ng classroom sa cabinet na lalagyan ng bunot dahil akala. humirit na si Mrs. sabi ko. Nagbibintang ka nang wala ka namang pruweba. Ako naman. bumigay din. Sorry daw. floorwax ang laman. Inaya ko siya sa principal‟s office para aminin ang kasalanan niya.” tanong niya kay Ronald. Matapos ang suspensyon. makinig muna kayo sa—“ “Shut up! You are suspended for two weeks. ma‟am. Pero nang ambaan ko siya ng suntok.” “Ma‟am—” “Get out!!!‟ Putangina si Ronald. Mr.” “How could you do such a thing?” “Ma‟am. hindi pa kami nakakapagsalita. naabsuwelto sa kaso ng pagnanakaw nang bigla na lang lumitaw ang lata.159 niyang sirain ang reputasyon ko. Ni hindi sinabi na siya ang may kasalanan. Inilipat na siya ng mga magulang niya sa ibang eskuwelahan. I want to talk to your parents. Hindi sila nabadtrip kay Ronald kahit alam nilang nag-imbento ito ng kuwento para ako ang . Hagan-Tae. “Si Tony po. De Guzman! And when you come back. hindi ko na nakita si Ronald. Pagdating namin sa principal‟s office. Bad trip sa akin ang lahat ng tao. Noong umpisa‟y ayaw pa niyang pumayag. Ni hindi nagsalita. “Sino‟ng gumawa sa iyo niyan.

pumasok si Dante sa opisina ko. Salvage list still growing despite doubled efforts of PNP and NBI blah. blah. etc. mahirap magalit sa isang taong may black-eye sa dalawang mata. blah… in a dark alley in the vicinity of Quiapo… etc. Eliseo. Ronald B. etc… Atty. etc. blah…blah…blah… community action group etc. ANTONIO DE GUZMAN> <ENTER PASSWORD> . Ang tapunan ng puna.160 madiin sa nawawalang lata. with no. Heto‟t may request na hanapin ko raw ang record ng isang nagngangalang Eliseo. Oct 19. “Sure sir. ako na lang ang magha-handle ng kaso ni Ronald Eliseo. ako at tanging ako lang. Bakit kayo pa?” “He‟s a personal friend. Deceased. Binuksan ko ang computer sa mesa ko. blah… a human rights lawyer was found decomposing beside a pile of garbage… blah. muli kong na-encounter si Ronald. EA32786-64H. Kunsabagay. etc… a responsible father of three children.. Ngayon. Maya-maya. tabingi ang ilong. But why? Puwede naman nating ipatrabaho iyan kahit kaninong clerk dito. Sabi ko sa kanya. Dala ang clipping mula sa lumang peryodiko. blah. at basag ang dalawang ngipin na nakausli sa namamagang nguso. Funeral claim.” Manila Times. Ronald B. <ONLINE CLAIMANT INQUIRY> <ENTER LOG-IN NAME> A-N-T-O-N-I-O-D-E-G-U-Z-M-A-N <WELCOME. 1995. Nilamukos ko ang clipping at itinapon sa basurahan.

> <ELISEO JR. RONALD BERMUDEZ/ 660921> <OCCUPATION <INSURANCE TYPE <STATUS : : : ATTORNEY-AT-LAW> FULL-LIFE> CLAIM FILED> <FOR CLAIM INFO F8> <BENEFICIARIES : ELISEO. RUDY A. RONALD A. KLARA A. GLENDA A.> <ELISEO.> <TO MODIFY F6> F6 <ENTER PASSWORD TO MODIFY> K-A-N-T-O-T <EDIT F1> <DELETE F2> <HELP F3> F2 QUIT <SAVE CHANGES? Y / N> Y <RECORD DELETED> <HAVE A NICE DAY!!!> .161 H-I-N-D-O-T <ENTER CLAIMANT NO.> EA32786-4H <WORKING… PLEASE WAIT> <ELISEO.> <ELISEO.

Claims Dept. Ipinatong ko ang paa ko sa mesa ko. Kundi‟y baka maibuhos ko na sa mukha niya. TO: MINDA ABRA. EA32786-64H under the name of Eliseo. and found out that no such record exist. Manager. Tinawag ko ang sekretarya ko. Hanggang sa makatulog na ako sa ganoong posisyon. Mabuti na lang at pagpasok niya sa opisina ko. I checked our records about Claimant No. wala siyang dalang kape. Ronald B. Paglabas niya‟y nagsindi ako ng yosi at sumandal sa sandalan ng swivel chair. . Iniisip ko ang nangyari noong grade six ako. bilang sagot doon sa request na ipinadala ng Claims. Inutos ko sa kanya na mangyari‟y dalhin niya sa Claims ang sinulat kong tugon sa request.162 Nagsulat ako ng memo.

Sa kanyang pag-iisa. At mawawari. ang hitsura niya‟y nagkamit ng makamundong titig ng mga kalalakihan noong panahon ng kanyang pagsibol mula sa kamusmusan tungo sa pagdadalaga. animo mga kampon ng kultong tanging siya lang ang nagtayo at tanging siya lang din ang sumasamba. mapapagtanto ang bigat ng mga pasaning pinilit niyang bunuin noong panahon ng kanyang kalakasan. na sinamantala niya ang kanyang lakas habang bata pa‟t maaari pang gumampan ng mga mabibigat na gawain. Ang mukha niyang batbat ng mga gatlang inilatay ng mga nagdaang taon ay larawan ng kapagurang sumibol sa maghapong paggaygay ng kanyang nangangapal na mga palad sa batya at kulahan. at ngayo‟y mamamasid sa kanyang mga gatla ng edad sa noo na mandi‟y hindi pa niya tapos gampanan ang mga gawain. ngunit ang yayat niyang katawa‟y gusto nang sumuko. animo umuusal ng kung anong orasyon na walang saysay sa ibang makakarinig at tanging siya lang ang nakakaunawa. Ang mga mata niya‟y salamin ng pagdarahop. Ngunit sa kanyang hitsura‟y .163 Ina Sinumang matamang magmamasid ay mapapansin ang marahang paggalaw ng kanyang mga labi. anaki may kung anong hiwagang pinawawalan ang kanyang mga labi kung kaya‟t sa kanyang paana‟y madalas magkulumpon ang mga ipis. Sa kanyang laylay na mga balikat. sa mga banat niyang bisig. Kung matamang susuriin.

“Tapos isusuot ko ang bagong damit at magpapari‟t-parito ako sa kusina.164 masasalamin din ang pagpapabaya sa kariktan upang bigyang daan ang hamon ng sikmurang nagmumura at nagpapahiwatig ng kagustuhang lumaya sa mga sakmal ng gutom. papunta sa rurok ng kanyang mga panaginip. Ipapakita ko kay inang ang ganda ko. tila ba buhay na buhay sa kanyang gunita ang bawat eksenang kanyang binabalikan. Sinabi niya rito na noong siya‟y musmos pa.” May ningning sa kanyang mga mata habang nagsasalaysay. Ako ang pinakamagaling kumanta. . At ang mga buhay na pangarap ay sinikap niyang pagyamanin sa gunita. “Sumasali ako noon sa amatyur sa istasyon ng radyo sa bayan. pinangarap niyang mag-artista o maging isang sikat na mangangawit.” kuwento niya sa kanyang anak. ay isang institusyon na kumakatawan sa kahulugan ng kahirapan at labis na paghihinagpis. Tunay ngang ang kanyang katawang yayat. ibinibili ako ng inang ng bagong damit sa bayan kapag daraos ang pasko. tunay ngang siya ang pinakamagaling kumanta. Minsa‟y naikuwento niya sa kanyang panganay na anak ang kanyang mga pangarap. bunga ng mga suliraning kaakibat ng hikahos na pamumuhay. “Noong maliit pa ako. hanggang sa matagpuan niya ang sariling sakay ng pampasaherong bus papuntang Maynila. katawang binigyang hugis ng nag-usling mga buto.” Sa maliit na baryong sakop ng bayang noo‟y pinag-aagawan ng Bulakan at Nueva Ecijah. hanggang sa magdalaga. Ngunit ang pangarap na ito‟y hindi natupad.

165 May pangungutya sa himig ng pananalita ng kanyang tiyahin nang sabihin niya ang kanyang pakay. “Ibig mong sabihin, mag-aartista ka kaya ka pumarine sa Maynila?” tanong ng kanyang tiyahin. “Opo, tiyang,” matipid niyang tugon. “Hoy, gaga! Baka akala mo, gano‟n-gano‟n lang mag-artista? May kakilala ka bang direktor?” “Wala ho.” “Wala pala, eh. Paano ka magiging artista?” “Sa umpisa ho, kakanta muna ako sa mga malilit na restoran, hanggang sa makilala ako.” “At saang restoran ka naman kakanta, hane? Eh hindi ka naman masyadong maganda. Ang mga artista‟t mang-aawit dito sa Maynila, saksakan ng gaganda. Maaaring sa inyo ikaw ay maganda na. Pero dito sa Maynila, hindi pa sapat yang ganda mo. Aba, eh halata kang taga-probinsya, ah. Ang mabuti pa, itigil mo na iyang mga pangarap mong walang katuparan. Ang gawin mo, samahan mo ako sa paglalaba.” Napahikbi siya ng mahina sa tinuran ng kanyang tiyahin. “Hoy, bruha, huwag mo kong dramahan. Manang-mana ka sa inang mong isa ring tanga. Ang gawin mo rito, magsipag ka. Tondo ito, ineng, maraming lalake. Magdasal ka na lang na sana‟y makapag-asawa ka ng hindi gaanong salbahe.” Ang tingin niya noo‟y may sa-demonyo ang kanyang tiyahin. Nagkatotoo ang mga salita nito. Makalipas ang ilang buwan ng kanyang pagpari‟t parito sa

166 poso at sa kulahan, nabura na sa kanyang gunita ang dahilan ng kanyang pagluwas ng Maynila. Ang tangi na lang niyang inaasam ay ang sana‟y makatapos siya ng maaga sa kanyang paglalaba nang sa gayo‟y maipahinga niya ang patang katawan. Sa loob ng limang taon, ang kanyang tanging kaulayaw ay ang batya, timbang pang-igib, sabon, kalawanging yerong kulahan, palo-palo at ang mga sariwang pasaring ng kanyang tiyahin. Sa loob ng limang taon, ang kanyang morenang anyo ay napalitan ng kagaspangan. Ang mga palad niyang sa probinsya‟y iniingatan ng kanyang inang at amang upang huwag magurlisan, ay nangapal tulad ng mga palad ng ibang kababaihang kasa-kasama niya sa paglalaba sa poso. Sa loob ng maraming taon niyang pagtira sa Tondo, marami na ring kalalakihan ang sumubok na lumigaw sa kanya. Ngunit ang mga ito‟y hindi niya pinansin, maliban na lang sa isa, si Mario, na tunay na mabait sa kanya. Si Mario‟y isang pahinante ng trak na naghahatid ng mga kargamento sa pier. Kaiba sa mga lalakeng dumidiga sa kanya, si Mario‟y may regular na pinagkakakitaan. Ngunit ang kanilang relasyon ni Mario ay kagyat ding nahinto. Ito‟y nang siya‟y umuwi isang hapon, na gula-gulanit ang suot. Ang sabi niya sa kanyang tiyang ay ginahasa siya ng apat na lasing na napadaan sa kulahan habang sinisinop niya ang mga sinampay. Hinatak umano siya papunta sa loob ng isang lumang kamalig na kalapit ng kulahan niya ng mga damit.

167 Ang gusto niya‟y magreklamo sa pulisya. Ang gusto ng kanyang tiyahin ay tumahimik siya‟t huwag ipamalita kanino man ang kahiya-hiyang bagay na sinapit niya. “Pero, tiyang, alam na ng mga kapitbahay,” pangangatwiran niya sa kanyang tiyahin. “Paanong hindi malalaman, idinaldal mo na kung kani-kanino! Gaga! Ayaw mo kasing magdamit nang maayos. Ang sinusuot mo pag naglalaba ka, ke nipis-nipis. Nababasa pa ng tubig. Kaya yang suso mo, lumuluwa sa daster. Mabuti nga‟t sinapit mo iyan para ka magtanda.” “Tiyang, wala akong pinagkuwentuhan. Talaga lang hindi naililihim ang ganitong mga pangyayari. Ang sa tingin ko, hindi pa ko nagagahasa, alam na ng mga kapitbahay na magagahasa ako!” Ngpumilit siya sa kanyang tiyang, na mangyari‟y samahan siya sa munispyo para magsampa ng reklamo. “Hindi puwede! Alam mo bang si Rico, yung promotor ng paggahasa sa iyo, kaibigan ng hepe. Kapag nagreklamo ka, baka patayin ka.” Wala siyang nagawa kundi magtimpi at ipagdasal na sana‟y walang mabuong binhi sa kanyang sinapupunan. Ngunit ang mga panalangin, kadalasa‟y hindi nagkakaroon ng katuparan. Napagtanto niya makalipas ang ilang buwan, na siya‟y nagdadalantao. Noo‟y wala na silang relasyon ni Mario. Pormal itong nagpaalam at humiwalay sa kanya dahil hindi nito matanggap na may iba nang lalaking nauna sa kanya, na siya‟y nalawayan na ng ibang lalake, na siya‟y nakakadiri na sa kanyang kalagayan, na siya‟y hindi na birhen, at marami pang ibang dahilan na ang tangi

168 niyang naisagot ay isang malakas na hambalos ng batya sa bumbunan ni Mario habang nagsasalita ito. Umalis siya sa bahay ng kanyang tiyahin at nakituloy sa kanyang isang kakilala na nakatira malayo sa Tondo. Ang pinakaibig niya‟y malayo muna sa Tondo, na sa tingin niya‟y walang naidulot sa kanya ni isa mang kabutihan. Sa kanyang pagtira sa kaisa-isang kaibigan, nakilala niya si Tomas, isang Batangenyong wala namang malinaw na hanapbuhay ngunit nagpakita sa kanya ng labis na pagmamahal. Makalipas ang isang buwan, ikinasal sila ni Tomas. Bale-wala kay Tomas na siya‟y buntis at halata na ang tiyan. Handa itong bigyan ng pangalan ang kanyang magiging anak. Sa isang sulok ng lungga ng mga iskwater, tinayo ni Tomas ang kanilang dampa, at doo‟y isinilang niya ang kanyang panganay, na pinangalanan nilang Antonio, hawan sa pangalan ng nuno ni Tomas. Lumipas ang limang taon bago nasundan ang kanilang anak. Maraming beses siyang nakunan dahil sa paggampan niya ng mabibigat na gawain. Kailangan niyang ipagpatuloy ang paglalaba dahil si Tomas ay walang permanenteng trabaho. Kung ano-ano ang pinapasok nito, pasabit-sabit sa mga kontraktor, paekstra-ekstra sa pamamasada ng dyip, kung minsa‟y pagtatawag ng mga pasahero ng dyip sa paradahan. Makalipas ang limang taon, nagsilang siyang muli. Ngayo‟y anak na ni Tomas ang kanyang iniluwal. Kasabay nito, si Tomas ay nakakita ng permanenteng trabaho. Ang trabahong ito‟y magiging tulay ng pagkasira ng kanyang pamilya. Likas sa

Bagamat sa mga sabi ng kanyang asawa na sa kanyang bagong linya ng gawain ay mabilis umakyat ang pera.169 bagong trabaho ni Tomas ang magsasama sa mga lakad ng mga matrona. pagkarinig niya sa salitang kabit. Higit kanino man. Kailanman ay hindi niya natanggap ang bagong trabaho ng kanyang asawang si Tomas. sa pag-aasam na muli na naman silang magkakasamasama matapos ang ilang taon ng pagtitiisan. Nakakatulong sa kanyang paglalaba at nagaakyat pa ng ekstrang kita sa kanilang tahanan. Mabuti na lang at malaki na ang kanyang panganay at kaya nang mag-igib ng tubig. agad naghalu-halo ang mga gunita sa kanyang isip. ayaw niyang magkaroon ng pagsasamantala sa mga kababaihan. Nabuhay sila ng maraming taon. nabubuhay sa halos baryang kinikita sa paglalaba. Ito ang magiging gawain ni Tomas hanggang sa malagas ang tikas ng matipuno niyang katawan at makalbo ang kanyang bumbunan. mga babaeng nalulungkot. Minsa‟y umuwi ang kanyang si Tomas. Ngunit nang banggitin ni Tomas na hihiwalay na ito sa kanyang kasalukuyang kabit. Dinanas niya ito at ang ganitong iskema ay walang idinudulot na maganda. Pinalayas niya si Tomas dahil ayaw nitong lumubay sa pakikiapid sa iba. siksikan sa loob ng maliit na dampa. pagtitinda ng balut. Ibayong pananabik ang bumalot sa kanyang katawan. pag-iigib. at nitong lumaki‟t maging mama ang kanyang panganay. Sinikap niyang itaguyod ang kanyang mga anak. Pumaradang parang . bakla. hindi niya matanggap na ang kakainin nilang mag-anak ay galing sa bulsa ng kung sinong matrona o ng kung sinong matandang bakla o ng kung sinong babaeng nangangaliwa sa asawa.

Kinuha niya ang itak na nakatago sa ilalim ng kalan. Kinausap silang dalawa sa presinto. ang mga araw na hindi sila kumakain.170 sine ang mga eksena ng panggagahasa sa kanya ng apat na lasing sa Tondo. Tulog na ang kanyang bunso. ang araw na pinalayas niya si Tomas. ang mga gabing nangungulila siya sa pag-iisa. “Putang ina ka! Pinabayaan mo kami. ang mga sumbong ng kanyang panganay na anak na umano‟y tinutukso sa eskwela dahil sa mga kasalanang ibinibintang dito… Sumusuray siyang tumayo at pumunta sa kusina. Hindi niya rin inda ang halakhakan ng mga nakaistambay sa lugar nila. . Ang tanging mahalaga sa kanya ay tadtarin ng taga ang lalakeng nagpabaya sa kanila at nagpakasarap sa kandungan ng kung sino-sinong babae. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. ang mga araw na binubulabog sila ng usurerang si Alma. ang pagtatakwil sa kanya ni Mario. Ang habulan ay inawat ng mga pulis na nakatayo sa gilid ng kalsada. Hindi niya inda ang mapangutyang titig ng mga kapitbahay. ang mga magulang niyang namatay na‟t lahat ay hindi man lang niya nadalaw. Umusal siya ng maikling panalangin at nilusob ang asawang noo‟y kausap ang kanilang bunsong anak sa sala. hayup ka!” “Huwag! Maghunos-dili ka!” “Tang ina mo!” Hinabol niya ng taga si Tomas hanggang sa labasan. wala pa ang kanyang panganay na anak. Nang umuwi siya ng gabi.

Hindi niya namalayan ang pagtagas ng ihi niya sa pagitan ng kanyang mga binti. Ang bibig niya‟y umusal ng mga litanya at sa kanyang paanan ay nangagkulumpon ang mga ipis. pakalat sa sahig. .171 Umupo siya sa sahig sa kusina.

Pumasok si Tony sa loob ng kabahayan at isinara ang pinto. mga lumang komiks. tanging mukha nito ang hindi balot ng kumot. mula sa Baguio. Alas-dose ng gabi nang sumakay siya ng bus.” Tumayo si Jhunz at dinukwang ang tokador. Iritado ang boses niya sa pagod sa biyahe. Sa papag ay namataan niya ang isang binatilyong natutulog. “Ano sa palagay mo?” sagot ni Tony. Nasaan na ang sobre?” “Sandali lang. Nakapa niya ng dila niya ang isang ngipin na malamang ay nabunot sa lakas ng suntok.” “Oo. mag-aalas-sais ng umaga. “Ano‟ng kailangan mo?” nagugulumihanang tanong ni Jhunz. may dumating akong sobre. Dumating siya ng Maynila. mga ginupit na larawan .172 Jhunz Pagsungaw ng inaantok na mukha ni Jhunz sa yerong nagsisilbing pinto ng miserable niyang bahay na pinapaupahan. sa tinitirhan ni Jhunz. Sa lakas ng suntok ay napaatras siya pabalik sa loob ng bahay at nagising na ng tuluyan ang inaatok niyang katawan.” “Ah. “Tsip?” “Jhunz. sumakay siya ng taxi papuntang Recto. Pagkarating niya sa terminal ng bus sa Cubao. Para sa akin „yon. Inikot niya ng paningin ang palibot ng dampa ni Jhunz. Tinanggal niya ang mga damit. yung John Lucero ang pangalan. tsip. ang alam ko. mga marurumi at malilinis. isang malakas na suntok ang sumalubong sa kanya.

” . Sabi ko na sa iyong marami akong mata rito sa lugar n‟yo. Pinigilan ko lang. Kapatid ko ang tatay niyan. eh. eh. Marami akong natanggap na report tungkol sa yo. galing sa probinsya. Ayaw mo kasing maniwala sa akin. Ipinakiusap sa akin ng tatay niya. ano ba ang nagawa kong katarantaduhan?” “Ikaw ang makakapagsabi niyan. eh. tsip. huwag naman kayong manunutok kaagad.” “Tarantado ka kasi.” “Tsip. Ang alam ko. Para hindi ka na kumuha ng boarder dahil masyadong maselan ang operation namin dito.” “Sino nga pala ito?” tanong ni Tony sabay nguso sa binatilyong natutulog sa papag. Binuksan ni Tony ang sobre‟t sinilip ang loob. “Tsip. maniwala kayo sa akin. Tumango siya kay Jhunz. tsip. Iniabot niya kay Tony ang sobre.” “Di ba. mga larawan ng babaeng nakahubo.” “Tsip. eh. hindi ka tatanggap ng boarder? Kaya ko nga binayaran ng pakyaw itong bahay mo. Wala kasing matutuluyan. Gusto ka nang i-salvage. wala akong ginagawang kasalanan. Wala akong atraso sa inyo. Nabawasan na naman ako ng isang ngipin. at sa pinakailalim ng mga tambak ay kinuha niya ang isang puting sobre. boarder ko iyan dito. walang problema diyan. “Ah. Pamangkin ko iyan. “sa susunod. dapat ka nang umalis dito dahil inaarbor ka na sa akin ng mga tauhan ko.173 ng mga artista.” anas ni Jhunz. usapan natin.” “Eh.

“Tsip. “Tumahimik ka! Kung ayaw mong ikaw ang isunod ko!” Hinawakan ni Tony ang kuwelyo ng maruming kamiseta ni Jhunz at pagkuwa‟y isinalya niya ito paupo sa isang suruting papag. ang dalawa‟y inipit sa magkabilang tainga at ang isa‟y isinubo sa bibig. Kumuha si Jhunz ng talong sigarilyo mula sa kaha. “Tiyong!” sigaw nito sa tiyuhing namimilipit sa lupang sahig. habang ninanamnam niya ang usok na naglalakbay papunta sa pinakaubod ng kanyang paghinga. Tumagas ang dugo mula sa bibig at ilong ni Jhunz. Ibayong hapdi ang naramdaman ni Jhunz nang dumapo ang matigas na kahoy sa kanyang pisngi. Halos mabilaukan siya sa usok sa tindi ng pagkakagulat. .” Dumukot si Tony ng isang bugkos na lilibuhing piso mula sa kanyang bulsa at ibinato ito sa mukha ni Jhunz. Pagkahitit ni Jhunz ng sigarilyo. ayoko nang makita ang pagmumukha mo rito o sa kahit na saan pang parte ng Maynila. parang awa n‟yo na.” pagmamakaawa ni Jhunz. Muling lumipad ang dos por dos. at hindi pa man malay na humupa ang sunod-sunod na pagsasal ng kanyang ubo. dumapo sa kanyang ulo ang matigas na dulo ng dos por dos. nandilat ang mga mata niya nang mapansing sa kamay ni Tony ay hawak nito ang isang dos por dos. kupal. Ang binatilyong kangina‟y natutulog ay napabalikwas sa lakas ng hiyaw ni Jhunz. Sinindihan ni Tony ng lighter ang sigarilyong nakasubo kay Jhunz. Mula ngayon. “Makinig ka sa sasabihin ko sa iyo.174 Nagsindi si Tony ng sigarilyo at iniabot kay Jhunz ang kaha.

Sa labasan ay pumara si Tony ng taxi. Dinukot ni Tony ang tiket ng bus na nakatikolp ng maayos sa loob ng bulsa ng kanyang polo.” Dinukot ni Tony ang kanyang pitaka at kumuha ng ilang lilibuhin. Dinagdagan ko ng sampung libo. “Jhunz. sir! Paano „tong pamangkin ko?” “Isama mo.175 “Para iyan sa pagpapagamot mo. hindi mo kilala.” “Eh.” sambit niya sa tsuper. tsip…” “Punyeta! Kapag sinabi kong umalis ka. dalhin mo iyang pera. “O. gamitin mo para makapagbagong buhay ka na. umalis ka!” “Yes. Tama na iyan. alas-diyes . paano naman ako? Saan ako titira? Matagal na ako rito sa lugar na ito.” “Salamat po. Sinigurado niya ang oras ng kanyang pag-alis. tsip. Umalis ka na sa lugar na ito. at lumayo ka na. Yung matitira. sa terminal ng Victory Liner sa Cubao.” “Tsip. kung ayaw mong mapahamak sa mga tauhan ko. Sa may yerong tabing ay lumingon siya patalikod.” “Hindi mo kabisado lahat. Desidido silang patayin ka. “Pare. ayan. At binalaan si Jhunz. Ang mabuti pa.” Mabilis ang pagtango ni Jhunz. Kabisado ko na ang likaw ng bituka ng bawat mukha rito.” Humakbang si Tony palabas ng pintuan. kapag may nakaalam sa mga transaksyon natin dito. papatayin kita. Yung mga tauhan ko.” “Kulang ho itong perang ibinigay ninyo.

ang huli. Ang isandaang libong piso ay para sa tahimik na mga transaksyon. Panibagong milyon na naman ang maidedeposito niya sa kanyang account. Tiniklop niya ng maliit ang tseke at ipinasok sa kanyang pitaka. Ang branch manager ay tumatanggap sa kanya ng sandaang libong piso bilang lagay sa tuwing idedeposito niya sa kanyang pangalan ang mga tsekeng kanyang nakukuha. Sinipat niya ang numerong nakatatak sa mukha ng tseke: One Million And One Hundred Pesos Only (Pp1. sa isa pang alyas niya. Kanginang dumating siya galing Baguio ay bumili na siya antimano ng tiket na pabalik. ay hindi na niya kailangan pang luwasin sa Maynila. at ang garantiya ng santambak na mga papeles na tatabon sa mga transaksyon ni Tony. Ang mga nakukuha niyang tseke ay pinapapalitan niya sa isang bangko sa Baguio. Sa Benguet ito naka-address.176 ng umaga. Sa isang buwan ay muli na naman siyang luluwas para kunin ang tsekeng darating sa isang bahay na inuupahan niya sa Muntinlupa. at nangungupahan sa isang lumang townhouse. At sa susunod pa uling buwan.100. Inilapat ni Tony ang kanyang likod sa sandalan ng taxi. Kikita na naman ng isandaang libo ang branch manager na kakilala niya. Dinukot niya ang sobreng nakatiklop sa kanyang bulsa. May sapat pang panahon para makabalik siya sa Cubao. Pangatlong luwas na niya ito. na nagkakahalaga tuwina ng isang milyon. pupunta siya ng Bulakan dahil doon naka-address ang susunod niyang tseke. walang mga samu‟t saring tanong. Ang ikaanim na tseke. .00).000. magtitiyak na mahihirapan ang sinumang magkamaling mag-imbestiga sa buwanang deposito sa kanyang pangalan. Inisip niya ang mga tsekeng hindi pa dumarating.

177 Ipinikit niya ang mga mata hanggang sa gisingin siya ng drayber at sabihin sa kanyang narating na nila ang terminal ng Victory Liner. .

naglalakad papunta sa UP lagoon. Ang nagdaang sampung taon ay tila isang mabigat na pasaning nakadagan sa kanyang balikat. Sa noo niya‟y nakabakat ang mga nag-usling ugat. may kaakbay itong Amerikano. Kalat na ang dilim at sa UP. Pepper habang sinusubaybayan ng mga mata si Dondon. Hindi naman ho sa panghihimasok pero talaga hong nakita ko kung ano ang ginagawa ni Dondon dun sa Amerkano. Maingat sa pagkakakubli sa tabi ng isang poste. Kung tutuusi‟y isa siya sa mga maituturing na masuwerte. Isang malaking kaluwagan sa kanyang pamilya. Pepper Nagngangalit ang mga bagang ni Sgt. at ng kanyang maagang pagreretiro sa pulisya. ang paligid ay lalo pang pinalamlam ng nagkalat na mga puno. Tama ang sinabi ni Tony. tanda ng kanyang damdaming nagpupuyos. Katunaya‟y halos hindi niya iniinda ang talong anak niyang nag-aaral sa kolehiyo . pinagmamasdan niya si Dondon.178 Sgt. Ilang taon na nga ba niyang pinapalampas ang mga sabi-sabi? Ilang pagkakataon na bang pinagtitimpian niya ang sariling huwag pumatol sa mga masasakit na mga salita? Sa pagkakaalam niya‟y mahigit nang sampung taong sinasadya niyang pamanhirin ang kanyang mga tainga. na naging sanhi nang unti-unting pagdami ng kanyang uban at mga kulubot sa noo. Tatlo sa kanyang mga anak ang nagtatrabaho sa ibang bansa at patuloy ang pagpapadala sa kanila ng pera. Ito‟y magmula nang tumuntong ng ikaanim na taong gulang si Dondon at nagpakita ng unang mga sinyales ng kahinhinan.

Mayroon siyang apat na anak na nag-aaral ng high school sa iba‟t ibang mga paaralang pribado. anak daw ni Maria. Pepper ang paghigpit ng yakap ng Amerikano sa kanyang anak. Alam ko hong malaki ang hinanakit n‟yo sa anak n‟yo. Ito‟y sa kadahilanang ang kanyang bunso. na tanging lalake sa kanyang mga anak. papasok sa animo parkeng napapalibutan ng malalabay na puno‟t nalalatagan ng luntiang damo. siya‟y may anak na lalake ngunit sa kabila nito‟y mapuputol ang tradisyon. Ngunit ang dami ng mga pinag-aaral ay halos hindi nila iniinda ng kanyang maybahay kahit ngayong siya‟y retirado na. Na sa hindi malamang dahilan. na dapat sana‟y siyang magtutuloy ng kanilang tradisyunal na panata sa pagpupulis.179 at kumukuha ng mabibigat na karera. lumaking taliwas sa inaasahan n‟yo. at hanggang sa kanya ay naging bahagi ng pulisya. Pataliwas sa kalsadang kongkreto. Ang tangi niyang iniinda ay ang pangyayaring iisa lang ang kanyang anak na lalaki. Ang isa nama‟y malapit na ring magtapos ng kursong Mass Communication. Lumiko si Dondon at ang kasama nito. Sa kanyang bunsong anak na nitong mga huling tao‟y nagiging agresibo na sa pagpaparamdam ng kanyang naiibang kasarian. Ang sabi ng kanyang maybahay. ay may malaking suliranin sa pagkalalake. . Ang kanyang mga nuno. Ang isa‟y kumukuha ng kursong abogasya. Isa ang malapit nang magtapos sa pagdodoktor. Kitang kita ni Sgt. Hindi niya raw alam kung ano ang sadya. may umistorbo sa kanyang siesta. Napilitan siyang iiling ang antok at bumangon para harapin si Tony. At ngayon. Labis-labis ang ipinapadalang pera ng kanyang mga anak na nakikipagsapalaran sa ibang bansa. hanggang sa kanyang ama. Kahapon ng tanghali.

Noong umpisa‟y magkaakbay lang sila habang nakaupo sa damuhan. pero kitang-kita ko ho na nakasubsob si Dondon sa kandungan ng Amerikano. Sgt. bahagyang yumuyuko si Sgt. Tuloy tuloy ang takbo ng taxi. Nakita niya ang pagpasok ni Dondon sa isang gusali. huwag ho kayong mabibigla. Pepper sa bakas ng dalawa. dagli niyang pinara ang isang taxi at pinangakuan ang drayber nito ng ilang dagdag na pasahe. kaagad na siyang nagbihis. Sa mga ganitong sandali. paminsan-minsang nagmemenor kung dumarating ang pagkakataong naaabutan ng taxi ang dyip. Nangingibabaw ang kanyang mahabang karanasan sa pagpupulis. nakaupo ho ako sa malapit sa kanila. kasama ko ang syota ko. patalilis na sumunod si Sgt. Tumataas-baba ang ulo niya.180 Kitang-kita ko ho silang dalawa. Pepper. bukod sa ipapatak ng metro. para palihim na sundan ang dyip na sinakyan ng kanyang anak. Kangina pa lang hapon na nagpaalam si Dondon na pupunta ito sa kanyang kaklase at may tatapusing proyekto sa eskuwelahan. Nakaupo silang dalawa sa damuhan. Tapos nakita ko. Pepper. Maingat ang kanyang pagsunod. inikot niya ang buong gusali at inalam ang mga daanan papalabas. Sa labasan. Nakagawa siya ng planong maganda. Hindi ho ako nagkakamali si Dondon ang nakita ko. Mula sa pinagkukublihang poste. umiiwas na mamataan at mapagsino ng kanyang anak. Hindi ko ho talaga gustong manubok kaya lang. sumubsob si Dondon sa pantalon ng Amerkano. Pumuwesto siya sa isang lugar kung saan tatlo sa apat na labasan ang kanyang .

Nagdilat ito ng mga mata at sa liwanag ng buwan. Pepper sa tabi ng isang matabang puno at isinandal ang kangina pa nangangalay na katawan. Hindi ko ho gustong magkagulo-gulo tayo. Nakita niya ang pagsubsob ng ulo ng kanyang anak sa kandungan ng Amerikano. Pepper ang gulat sa mukha nito. bago malaman pa ng iba. hanggang sa makarating sila sa parke. nang kumalat na ang dilim. Hindi naman ho sa nagsusulsol ako sa mga kuwento rito sa atin. Pepper ang baril sa noo ng Amerikano. Kaya nga ho sa inyo na kaagad ako nag-report. Pepper ang paglakad ng dalawa. Maya-maya. Pepper ang pagbabago ng posisyon ng dalawa. kaakbay ng isang Amerikano. Pepper sa kanyang tagiliran ang isang rebolber Dahan-dahan siyang tumayo at lumapit sa noo‟y umuungol na Amerikanong ang mga mata‟y nakapikit. Kitang-kita ni Sgt. marahil ay sa sarap na nararamdaman dulot ng ginagawa ng kanyang anak sa kandungan nito. Tumataas-baba ang ulo ni Dondon. Itinutok ni Sgt. Dinukot ni Sgt. Pasalit-salit naman ang kanyang ronda para matyagan ang natitira pang labasan.181 matamang mamamataan. Sinundan ni Sgt. Kalahating oras siyang naghintay. nakita ni Sgt. Nakalapit na siya‟t lahat ngunit walang kamalay-malay ang dalawang umuungol sa pananabik. Bang! Bang! Bang! Bang! . Umupo si Sgt. Nagsindi siya ng sigarilyo at nagmasid. nakita niya ang paglabas ni Dondon sa gusali.

Pepper sa may kalsada at dagli niyang pinara ang isang paparaang taxi. May sakay ang taxi kung kaya‟t ni hindi ito nagmemenor. idinahilan ang police business at inginudngod papasok ng taxi ang kanyang anak. Ang kamiseta nito‟y may mga pilansik na dugo. Nakarating sina Sgt.182 Hinawakan niya sa buhok si Dondon at kinaladkad ito papalayo sa nangingisay na Amerikano. Pepper ang tatlong pasahero nito. Sinabi niya sa tsuper ang kanilang destinasyon. Humarang si Sgt. Pinababa ni Sgt. Pepper sa gitna ng daan at itinutok ang rebolber sa taxi. . Nagtititili ito at paulit-ulit na sinasambit ang darling Wayne.

bukod sa kape ay humingi sa waiter ng isang basong tubig na maraming yelo. tama na.” “O. sir. pare. pare. Ikaw na nga ang hinahanapan ng babae. magaganda ba talaga iyong mga tsikas na sinasabi mo?” “Oo.. maganda. sige. meyn.” “Puta. Pagkaibis nila ay naglakad pa sila ng kaunti hanggang sa marating nila ang isang sikat na coffeeshop. yung maganda sa iyo.” . ha. “Mer. eh. Putsa.” “Bakit naman?” wari‟y tila nagtatampong tanong ni Elmer.” “Yes. masagwa sa akin. “Yung maraming-maraming yelo. eh.183 Date Pinara ni Elmer ang taxi sa tapat ng isang kilalang hotel sa Makati. yung konti na lang ang maiinom kong tubig dahil sa dami ng yelo. Dumukot siya sa kanyang bulsa at binayaran ang drayber. duda kase ako kapag sinasabi mong maganda. “Tang inang „to. Si Elmer.” “Oo. Puta ang katawan. Hindi mo ipagpapalit sa kahit na ano‟ng bisyo. umuwi ka na. Buti nga isinama kita rito. Nagsindi si Tony ng sigarilyo habang minamanmanan ang mga ngitian at kuwentuhan ng mga tao sa kanilang palibot. yung nakakasakit na ng ulo. kung ayaw mo.” pakli ng waiter. “Kase kalimitan. Ako na lang ang babanat doon sa dalawang bebot. Basta sabi mo. reklamador ka pa. Pag-upo nila‟y umorder sila ng dalawang tasang kape. DIto sila pumasok.

ano? Puta. pare. asukal at dalawang tasa ng umuusok na brewed coffee. Nagpunta kami noon sa Dasma. Putsa.” “Relaks ka lang.” “Eh. Eh baka maglakad na tayo niyan pauwi. Tony. „tol. ipagmalaki natin hanggang sa mga apo natin sa tuhod.184 “Saan mo ba nakilala iyong dalawang iyon? Saka. para kay Elmer. sa bahay ng bayaw ng pinsan noong katropa ko. Sinadya ito ni Elmer. Eh ang mamahal ng pagkain dito. kung sumama ka sa akin noon. Gusto nitong nakikitang laging may lamang ube ang kanyang pitaka kahit hindi pa man binubuklat. Kape pa lang. pare. Tangna. Nakita ni Tony ang ilang dadaanin na nakaipit sa pitaka. kuwarenta pesos na. di sana nakabanat ka kahit isa doon sa mga naggagandahang bebot doon.” Dinukot ni Elmer ang kanyang pitaka at binuklat sa harap ng mukha ni Tony. . Inilapag ng waiter sa kanilang mesa ang isang maliit na kopita ng fresh milk. Paldo tayo ngayon.” “At bakit naman ako sasama sa kamag-anak ng bayaw ng pinsan ng katropa ng kapatid ng kung anupaman?” Dumating ang kanilang inorder na kape. Ang isang dadaani‟y medyo nakalabas nang bahagya ang kanto sa may pitaka. ngayon lang tayo makakabanat ng chikas na dekalidad. Nagpadala si ermats ng pera. Huling inilagay ng waiter sa mesa ang isang basong tubig na kumikinang sa dami ng gma nakalutang na yelo. “Nakilala ko iyong dalawa sa isang party ng katropa ng pinsan ko. baka hanggang sa pagtanda natin. High class itong tinutukoy ko. bakit dito pa tayo magkikita-kita.” “Na lulustayin natin. naisip ni Tony.

185 Tinimplahan ni Tony ng fresh milk ang kanyang kape. saka nilagyan ng limang kutsarang asukal. Kahit pangit. Pinagmasdan sila ni Tony. iniluluwa muli sa basong kanyang iniinuman. bagkus. Sa mesang katabi nila ay halos magdikit na ang mga nguso ng magsyotang nag-uusap. Kinilatis niya ang mga muwestra ng mga tao habang nagsasalita at kumakain. Patuloy na nginunguya ni Elmer ang yelo. Naaaninag ang puti nitong bra. Ang suwerte naman ng kumag na ito. hanggang sa halos ang buong baso ay mapuno ng animo ginagad na yelo. Ang pagmumuni-muni niya‟y pinutol ng tunog ng nginunguyang yelo. Wari‟y kuntento na sa pagkakalapit nilang dalawa. nakatawid sa mesa ang dalawang mga kamay na magkahawak. hindi na kailangan pa ng mga salita upang patingkarin ang nagbabaga nilang pag-iibigan. Sapat na ang mga wika ng mata at bulong ng mga haplos. Pagkatapos ay kanya itong binuhusan ng fresh milk at saka hinalo ng kutsara. Ang yelong kanyang dinudurog sa bibig ay hindi niya nilululon. Muling iginala ni Tony ang kanyang tingin. Isang ugali ni Elmer na ngumuya ng yelo. nakakuha ng magandang syota. Nginunguya na naman nito ang yelo. Iginawi niya ang kanyang tingin kay Elmer. Inabot nito ang lalagyan ng asukal at nilagyan ng asukal ang nginuyang yelo. Plunging neckline ang suot nitong blusa. Ipinagpatuloy niya ang paghitit ng sigarilyo. Iginawi ni Tony ang kanyang mata sa dibdib ng babae. sa isip ni Tony ay parang nakikita niya ang mamulamulang mga utong. Nang mapino na ang lahat ng yelo. itinigil ni Elmer ang pagnguya. Napansin niyang hindi nag-uusap ang dalawa. .

186 “Instant halo-halo,” nagmamalaking pakli ni Elmer. Hinalo niyang parang halo-halo ang baso. Napatingin sa kanila ang ibang mga kostumer. “Mer, tigilan mo nga iyang kahibangan mo. Tuwing kakain tayo sa labas, lagi ka na lang gumagawa niyang instant halo-halo. Hindi ka ba nandidiri diyan? Puro laway mo na iyan, ah.” “Eh, ako lang naman ang kakain, eh.” Maya-maya ay dumating ang kanilang hinihintay. Dalawang babaeng nakabihis ng bestidang matitingkad ang mga kulay. Naitaya ni Tony ang mga edad ng kanilang mga katipan. Nasa disi-otso hanggang bente, tamang kaedad rin nila ni Elmer. “Maupo kayo,” nakangiting anyaya ni Tony na pinaunlakan ng dalawang babae. Pakilanlan. Si Daisy at si Minda. Totoo ngang hihg-class. Pag-upong pagupo ay nagsindi agad ng sigarilyo ang dalawang babae at tinanong kung saan sila pupunta. “Saan n‟yo ba gustong gumimik?” tanong ni Elmer. “Saan ba ang plano ninyo?” “Huwag ninyo kaming tanungin. Kayo ang bahala kung saan ninyo gustong pumunta, doon tayo.” Lumapit sa kanila ang waiter, bilang pagtugon sa kaway ni Tony. Hiningi ng waiter ang kanilang karagdagang order. Dalawang mango juice para kina Daisy at Minda, isang basong yelo naman ang kay Elmer. “Ikaw, Tony, ano‟ng sa iyo?” tanong ni Elmer sa kaibigan.

187 “Wala, tubig na lang siguro,” sagot ni tony. “Punta na lang tayo ng Tagaytay,” bungad ni Daisy. Nagkatinginan si Tony at Elmer. Ang kahulugan ng Tagaytay ay panibagong gastos ng pamasahe. “Sige, sa Tagaytay na lang tayo,” sagot ni Minda. “Eh, girls, magastos sa taxi iyon. Baka puwedeng dito lang tayo sa loob ng Metro Manila.” Nagtatakang nagkatinginan ang dalawang babae. “Wala kayong kotse?” Nagkatinginan sina Tony at Elmer. “Wala, eh,” tila nahihiyang sagot ni Elmer. Saglit na natahimik silang apat. Pagkuwa‟y nagpaalam ang dalawang babae para pumunta sa palikuran. Pagkaalis nila‟y agad na pinag-usapan nina Tony at Elmer kung ano ang maganda nilang gawin, kung saan magandang pumunta. Napagkaisahan nilang manood na lang ng sine. Pagkatapos nito‟y kumain sa labas, at saka magtuloy sa motel. Maya-maya ay bumalik na ang dalawang babae. “Maglinawan muna tayo,” bungad ni Minda. “May mga pera ba kayo?” Nagtatakang tumango si Elmer. Nakatingin lang si Tony. “Bakit mo naman naitanong?” nagtatakng tanong ni Elmer. “Mukha ba kaming mga walang pera?” “Gusto lang naming ilinaw, bago tayo lumakad. One thousand ang presyo namin, kaming dalawa.”

188 Napanganga ang dalawang binata, hindi makapaniwala sa kanilang narinig. Pagkuwa‟y natawa ng mahina si Tony. “Tama ka, Elmer. Mga high-class nga ang mga ito.” Nakanganga ang bibig ni Elemr. Wari‟y hindi makapaniwala sa narinig. Sa isang kanto ng kanyang bibig ay tumulo ang kanyang laway. “Kailangan kasi, malinaw ang usapan bago kami sumama sa inyo.” “Akala namin, hindi kayo, ano…” “Sorry kung mali ang akala ninyo.” “Pero sulit kayo sa one thousand. Puwede tayong mag-foursome. Siguradong masisiyahan kayo sa serbisyo namin.” “Ang ibig ninyong sabihin, mga ano kayo?” tanong ni Elmer. “Ano ka ba naman, Elmer,” naiiritang puna ni Tony sa kaibigan. “Sinasabi na nga sa iyong mga puta sila, ayaw mo pang maniwala.” Nagsindi ng sigarilyo si Tony at hinarap ang dalawang babae. “Baka naman puwedeng five hundred na lang,” tawad niya. “Hindi puwede. Mababa na nga ang sa inyo, sa iba, one-five ang singil namin.” “Ang mamahal naman ng mga puke n‟yo.” “Eh magaganda naman ang mga puke namin. At siguradong malinis. Hindi kagaya sa mga pakalat-kalat diyan sa labas.” “Six-hundred, huling tawad,” may yamot sa tinig ni Tony. Ang lagay, gumastos na sila sa pamasahe at as inorder na kape at mango juice, hindi sila makakaiskor?

189 “Sorry,” sabi ni Minda. Pagkuwa‟y tumayo ang dalawang babae at humakbang palayo sa mesa nila. Sinundan sila ng tingin ni Elmer. “Tangna, mga putatsing pala ang mga iyon,” nanghihinayang ang tinig ni Elmer. “Hindi lang basta puta. Mga primera-klaseng puta. Kumbaga, sila ang mga diyosa ng kaputahan sa Pilipinas. Kaya siguro naninignil sila ng mahal. Halika na, uwi na tayo. May exam pa ako bukas, kailangan kong magrebyu.” “Tangina, Tony, punta na lang tayo ng Mabini. Yung mga puta doon, kaya nating bayaran.” “Bakit ka pa magbabayad? Eh, marami namang pokpok sa atin, libre pa. tara na.” “Teka, baka puwedeng humingi ulit ng isang basong yelo, one for the road.” “Halika na!” “Sige na nga.”

Kung minsan. Tama. mukhang tao. Mapapansing karamihan ay mga dalaga‟t binata ang nasa loob ng simbahan.190 Kasal Hindi ko na matandaan kung kailan ako huling pumasok ng simbahan. Malaki rin ang nagastos . Matagal na panahon na. si Elmer. Mukha siyang middle class. nakikipagkilala naman. mabigyan ko man lang ng isang regalo ang nanay ko. puro mga simbang porma na lang. Trip namin ni Elmer na tumayo sa may bandang likuran at pagtripan ang mga seksing babaeng nagsisimba. Noong binatilyo pa ako. noong first communion. kapag pala inahitan at ginupit ang tumatabal na buhok. Ito na siguro ang pinakamagandang regalong maibibigay ko. Karamihan ay talagang pangmalakasan ang mga suot na damit. Ang mga sumunod. Sa suot niyang puting gown. iyon ang huli kong simbang seryoso. madalas kong kasama sa Lovers‟ Mass. Kapag nakipagkilala kami. sumabay sa mass wedding na sponsored ng kung sinong kupal na pulitiko. sampu ng mga tuta niyang opisyales ng looban. mayroong mga tsikas na hindi matataray. ang mabigyan sila ni Pablong Shoeshine ng disenteng kasal. regalong magkakaroon ng natatanging puwang sa isip niya hanggang sa mamatay siya. Ang huli ko yatang simba. Ang gusto sana ni ermats. Pero ayoko. Alas-sais nag-uumpisa ang Lovers‟ Mass. para siyang hindi taga-iskwater. At si Pablong Shoeshine. Maganda talaga ang nanay ko. Kahit minsan lang sa buhay ko.

nasabi kasi sa akin ni Pablo na balak niyang magtayo ng tindahan ng sapatos. Gustong sumama ni Dino pero pinigilan ko. Ako ang gumasta ng mga barong at gown. Nakabili ako ng lupa roon. honeymoon nina ermats sa Zamboanga. Si Elmer ang best man. Binigyan ko rin sila ng konting puhunan. Tapos. tutuloy sila sa bagong bahay na ipinagawa ko para sa kanila. alam niyang matagal nang patay si Kamlon. Sa Malolos sila titira. Sa tingin ko. Dapat sana. sabi ko. Sige. panahon na para sumaya ang inay. Ang mga abay at iba pang kalahok. Siguro naman. Pero sa kanila na lang. Unang sakay ni ermats ng eroplano. puntahan mo si Kamlon. Kasama nila si Dino. dapat lang. Hindi ko alam kung seryoso o nagloloko lang si Pablo. Tinanong ko kung magkano ang kailangan. Bakit sa Zamboanga nila gustong mag-honeymoon? Ibigay ang hilig. Ang tarantadong . salu-salo sa isang sikat na restoran. Hindi ko alam kung bakit doon nila gustong mag-honeymoon. Okey. doon na rin siya mag-aaral ng kolehiyo. Pero ewan ko rin. makakaistorbo lang siya sa honeymoon.191 ko pero okey lang. At pagkatapos ng kasal. walang problema. Napanood niya raw kasi iyong pelikula ni Ramon Revilla. gusto niya raw makita si Kamlon. puro mga taga-looban. kako. Tangna. Kailangan nila iyon para sa bagong buhay. tungkols a buhay ni Kamlon. Siguro naman. doon ako titira sa panahong magretiro ako sa trabaho. Dalawang Linggo sina ermats sa Zamboanga. Bahala na raw ako. Ang sabi ni Pablo. Pagkatapos. sa kanilang paglayo sa looban.

bagamat hindi ko na sinasabi kay inay ang pagtutol ko. Kahit na pinagbayaran na niya sa bilibid ang kasalanan niya. ayokong makitang si Pablo ang hahalik sa nanay ko. Nakakainggit siya. Ang maging arsonista ay isang mabigat na kasalanan. Sabi ko. Bakit daw. Nagpaalam ako kay Dino. alis na ako. Pangalawa. ayokong makitang hinahagkan ng ibang tao ang nanay ko.192 „to. Baka doon pa ako sa simbahan magkalat. Hindi ko na tinapos ang kasalan. Sana ganoon din ako kasaya. ako pa ang papoproblemahin sa pagkukuwenta kung magkano ang kailangang panimulang kapital para makapagpundar ng tindahan ng sapatos. tiningnan ko ang nanay ko. Hanggang ngayon. Masayang masaya. Exit na ako bago pa man utusan ng pari ang lalake na hagkan ang babae. Tanging kamatayan lang ang makapagpapatawad sa kanya. ayaw ko pa rin kay Pablo. Bago ako lumabas ng simbahan. . Una. sira ang tiyan ko. sabi ko.

“Sandali lang ho. Tinungo niya ang pintuan. Ang tangi niyang nakita sa labas. “May bisita ka. Pepper. Pinadpad sila ng kanilang mga talampakan sa nag-iisang karinderya sa may paglabas ng looban. Dinukwang niya ang kanyang kamisetang nakasampay sa babahan ng bintana. tungkol sa isang Amerikanong walang awang pinaslang sa nangungunang pamantasan sa bansa. Isinuot niya ito at lumabas ng bahay. puwede ba tayong mag-usap?” May kabang gumapang sa katawan ni Tony. “Tony. may baga ng sigarilyong nakasubo sa bibig. Madilim ang gabi at ang nagiisang posteng umaandap-andap ang bombilya‟y tila nagdadagdag pa ng dilim sa halip ng liwanag.” sagot ng panauhain. Si Tony ay umorder ng isang malamig . diyaryo at telebisyon nitong mga nakaraang araw. “Sgt. “Ako nga. Pepper?” paniniyak ni Tony. Pupungas-pungas na bumangon si Tony. nandiyan si Sgt. Ito lang ang tindahan sa lugar nila ang hindi nagsasara.” sagot ni Tony. binuksan ito ng bahagya at dumungaw sa labas.” anas ng kanyang ina. Umupo sila sa isang mesita. mga ilang hakbang ang layo mula sa kanilang pintuan ay hugis ng isang mamang matangkad.193 Dondon Mahimbing ang tulog ni Tony nang maramdaman ang tapik ng palad sa kanyang pisngi. Kabang may kaugnayan sa nabalita sa radyo.

Bigla. Pepper. Pepper. “Patay na si Dondon.” ulit ni Sgt. na masaya ako‟t nawalan kayo ng anak?” . masaya ka na. lumipad ang kamao ni Sgt. Malapot ang dugong tumulo sa sahig mula sa ilong ni Tony. “Ang ibig mong sabihin.” nagtatakang tanong ni Tony. hindi mo alam kung ano‟ng nangyari kay Dondon? Sa anak kong si Dondon?” “Hindi ho a—“ “Ngayon. Tony?” Hindi malaman ni Tony kung ano ang isasagot.194 na serbesa habang si Sgt. Pepper at dumapo sa ilong ni Tony. Humigop ito ng kape at nagsindi ng sigarilyo. Sa lakas ng suntok ay nawalan ng balanse sa pagkakaupo si Tony. Pakiramdam ni Tony ay bumara sa lalamunan niya ang nilalagok na serbesa. “Ano‟ng ibig n‟yong sabihin. Pepper. Hindi kaagad nakabango si Tony. Humigop ng kape si Sgt. Nabuwal ang kanyang bangkong inuupuan. “Paano hong namatay. nangangapal ang kanyang paghinga sa pagsargo ng kanyang dugo sa ilong. Wari‟y hinahayaan niya munang lumublob ang bigat ng kanyang sinabi sa isip ni Tony. Hinimas-himas niya ang mamasa-masang bote ng serbesa sa harapan niya. “Patay na si Dondon. Pepper. “Ano‟ng paanong namatay?” sigaw ni Sgt. Umiikot ang kanyang paningin. Pepper nama‟y humingi ng isang tasa ng mainit na kape.” pagtatapat ni Sgt.

Tony. Sapo niya ng isang kamay na may hawak na panyo ang dumudugo niyang ilong. Tony. Sa mga oras na iyo‟y namamawis ang kanyang noo. kailangan niya itong marinig. Alam ko. ginamit mo ako. “Hinahangaan ko ang talino mo. Magaling kang dumiskarte. pagtatawanan ako ng buong looban. Mali ang una niyang entrada. Hindi niya malaman kung ano ang gagawin. Dose-dosenang mga nanay ang kasalukuyang nagtatrabho ng pultaym sa pagkakalat ng mga balita. Iyan ang mga katangian ng isang tunay na lalake. Humigop ito ng kape. Kanginang pag-uwi niya galing sa eskuwelahan. Pepper. Ang totoo. napansin niya ang pagkukumpulan ng mga tao sa harap ng bahay nina Sgt. kaya mo sinumbong sa akin si Dondon. Nilagay mo ako sa alanganin. uniporme. At lagi mong inuuna ang sarili mong kapakanan.” Hindi kumikibo si Tony. Pepper.195 “Bistado kita.” “Bakit n‟yo naman ho nasabi iyon?” Tumawa ng mahina si Sgt. walang balita. talagang lalakeng lalake ka na. Pepper? Dapat ba siyang gumanti? Ngunit tila may importanteng sasabihin ang kanyang kausap. Ang kulang na lang sa iyo. ang hindi nakakarating sa mga tenga ng bawat isa. naisip niya. Kung nagpulis o sundalo ka lang sana. Alam mong kapag wala akong ginawa. Dapat ba niyang palampasin ang ginawang pagsuntok ni Sgt. sino nga ba naman ang hindi makakabalita sa pagkamatay ni Dondon? Dito sa looban. Ang dinig niya . totoo man o hindi. malamang may galit ka sa Amerikanong taga-UP.

Ayon sa suicide note na natagpuan ng mga kaanak ni Dondon. tinitingnan na kita. ang anak na bakla ni Sgt. hindi rin naman lalake si Dondon. Heto ang batang paglaki. “Sayang ka. Bilang paghanga ko sa galing mo. hindi na niya raw kaya ang pagmamalupit na ginagawa sa kanya ng mga taong malapit sa kanya. makakaiwas siya. Paalam. “Kung nagpulis ka lang sana. Tony. aalis sa looban. Maliit ka pa lang. Nag-aalala siya na baka tamaan na naman ang namamaga niyang ilong. Heto ang batang lalaking ilalaan ang buhay sa pagtuklas at pag-ani ng mga karanasan. hindi kita gagalawin. Naisip ng binata na kung sakali mang bigyan siya ni Sgt. Ginagamit mo sa masama ang talino mo‟t galing. nakakubli sa ilalim ng mesa.” Sinimot ni Sgt. Ang kanyang mga palad ay mahigpit na nakakuyom. Pagkuwa‟y tumayo na ito. Kung ako ang tatay mo. Tony. baka pinatay na kita sa gulpi. Pepper ng one for the road. “Pero kahit inagrabyado mo „ko. sa kanyang pagkamatay ay maging mapayapa na ang kanyang pamilya. Mabuti na rin siguro iyong ganoon. heto ang batang lalaking may bayag. Pepper. kahit namatay ang kaisa-isang kong anak na lalake.” Naputol ang pagmumuni-muni ni Tony. Sabi ko. Tutal. Pepper ang laman ng kanyang tasa. . “Matagal na akong hanga sa iyo. Pagtayo niya‟y tumayo rin si Tony. Sana raw. Sinasayang mo lang ang talentong bigay sa yo ng Diyos. Hindi na niya kaya ang pandidiri sa kanya ng mismong ama niya.196 sa mga bulung-bulungan ng mga tao ay nagbigti raw si Dondon.

Siguro. Nilagok niya ang natitirang serbesa at binagtas ang madilim na eskinita papauwi sa kanilang dampa. Pepper. nawala ang tikas ng pagiging pulis nito. Yukot ang mga balikat nito.” Sinundan ni Tony ang papalayong anino ni Sgt. kapag malamig na ang ulo ko. Sa tingin niya.197 “Aaalis na ko. . sa ibang araw. ikukuwento ko sa iyo kung paano ko tinira iyong kano. Tony.

Bumili siya ng isang kahang sigarilyo. Pero ngayon. naisip niya. Aksidente ang pagkakatagpo niya kay Mutya. Ito ang naiisip ni Tony habang sinusundan si Mutya. Ilang taon na nga ba? Lima. nakita niya si Mutya. Malaki ang pinagbago nito. Sayang.198 Mutya Lintik lang ang walang ganti. Kung paano siya gumulong sa putikan nang suntukin siya nito. buhay na buhay pa rin sa isip niya ang nangyari sa kanila ni Mutya. pito. umalis ng looban sina Mutya. Pero lintik lang ang walang ganti. Makalipas ang ilang taon. ngunit hindi siya nito nakilala. Ang natatandaan na lang niya‟y ang kahihiyang inabot niya sa mga taong nanonood sa suntukan nila ni Mutya. Nang minsang mapadpad siya sa Proj. 4. Sa kanang kamay niya ay tangan niya nang mahigpit ang isang tubong may dalawang talampakan ang haba. hindi na niya matandaan. Ilang linggo matapos ang sa tingin niya‟y nakakahiyang panggugulpi sa kanya ni Mutya. tinitigan niya ang mukha ni Mutya. Tamang-tama. Nagbabantay si Mutya ng tindahan na sa tingin niya. siya ang may-ari. . hindi siya nakaganti. tanda ng dinaranas nitong kaalwanan. Hindi siya nakilala ni Mutya. Hiniram niya sa tambakan nina Mang Eloy ng looban. Ang tiyan nito‟y unti-unti nang lumolobo. walo. sa bahay ng isa niyang dating kaklase. Lumiit na ang dati‟y matipunong katawan. makalipas ang ilang taon. anim. “Tindahan ni Mutya” ang nakalagay na karatula sa itaas.

Sa Divisoria umano ang kanyang destinasyon. Kunsabagay. Linggo ng madaling araw nang mamaalam ang mga paa ni Mutya sa mahabang panahong pakikipagniig ng mga ito sa lupa. . Linggo ng madaling araw nang makalimutan ni Mutya kung paano maglakad. Pinag-aralan niya ang labas at pasok ni Mutya sa kanyang tindahan. pag-inom ng Coke. napansin niya. Lintik lang ang walang ganti. Parang himala na hindi siya nito nakilala. Sa kuwentuhan ay napag-alaman niyang tuwing Linggo ng madaling araw kung mamili si Mutya ng kanyang mga paninda sa sari-sari store. na sa tingin niya‟y anak.199 Ilang araw siyang nagbabad sa gawi ng tindahan. Kung noo‟y isa siyang patpating bata. Sa kanyang pagkakaupo. kung saan mura ang mga sitsiryang paninda. malaki na rin ang pinagbago ng kanyang hitsura. Kalimitan ay mayroong kalong na bata si Mutya. ngayo‟y mama na siya. Linggo ng madaling araw nang makatikim si Mutya ng asim at pait ng paghihiganti. ay nakipagkuwentuhan siya kay Mutya. ang yabang nito. Dala-dala pa rin ni Mutya. Nasa tono pa rin ng pananalita nito ang yabang ng isang taong sigurado sa kanyang sarili. Minsay umistambay siya sa mahabang upuang nakapuwesto sa bukana ng tindahan.

Kung ganoon sanang tulak lang ng ibang bagay. Hindi naman sa pinipilit ako ng lipunan na bumalik sa tiklop ng lilim nitong walang naidulot sa akin kundi kahihiyan. ang mga babae.200 Baguio 1999 Nakaayos na lahat ng gamit ko. kayang palampasin. Akala ko noon. si Klara. pagdurusa at paghihirap. Nariyan pa rin ang lipunan. Kahit na isara ko ang sarili ko sa lahat ng bagay. Ako mismo ang tumatawag sa mga bagay o pangyayari para lumapit sa akin. Ngayon alam ko na na hindi lang ako ang nagdedesisyon para sa buhay ko. Ako mismo ang naghahanap. Malakas pa rin pala ang tawag ng mundo. Nagising ako isang gabi. At dahil sa kalagayan ni Sarge na wala naman talagang pinagkakakitaan. nang akmang dadamputin ko ang piniritong hita ng manok na namimintog sa dulas ng mantika. . dito na ako magtatagal sa Baguio. ibig sabihi‟y kung magkakapera siya ng malaki-laki. Siya na kako ang bahala roon. Pag may pagkakataon daw siya. hindi pa rin puwede. Hindi pala. ang sarili ko. ang ibang tao. Ang problema. Nagising akong pinagpapawisan at ang una kong naisip. Ipinaubaya ko na kay Sarge ang mga tanim kong marijuana sa garden. Bukas na ang alis ko. ang mga pangyayari. ibig sabihi‟y hindi siya makakadalaw sa akin sa Quezon. sa gitna ng panaginip na nagkahugis sa isang malaking bahay na kasalukuyang nagdiriwang ng pista. dadalawin niya daw ako sa Quezon. Nagising ako sa gitna ng panaginip. at ang tanging inaasahan ay ang buwanang padalang pera ng kanyang kapatid na siyang kaisa-isang nakakaalala sa kanya.

nagbibiro siya. mahahanap ko na ang sarili ko. hirap siya sa buhay. ay walong libong piso. Napag-isip-isip ko. sa Quezon. Gusto niyang bayaran. Walong libong piso para sa bahay na may katamtamang laki at lupang kinatitirikan nito at ng maliit na garden. Noong umpisa‟y gusto kong batukan si Sarge. doon. Ibinibigay ko pero ayaw niyang tanggapin. Itong bahay. Naniniwala siyang ang anumang bagay na hindi niya pinagpawisan ay hindi dapat na mapasakanya. kapag . maprinsipyo. Pero nang mapagtanto kong seryoso ang pananalita niya. ang planong ibayad sa akin ni Sarge. milyonaryo ako at hindi ko kailangan ang perang ibabayad ni Sarge. natahimik ako. kahit man lang pormalidad na binili niya ang bahay at lupa. Mula nang matanggap ko ang postcard na ipinadala sa akin ni Klara. Kasi si Sarge.201 Tama. na ayon sa kanya‟y hindi raw gaanong kalakihan. Akala ko kasi. nahihiya naman akong tumanggap ng bayad dahil alam ko. Lalo pa‟t mapapalapit ako sa babaeng siya naman talagang gusto kong makasama mula pa noong hindi pa ako tinutubuan ng bulbol at wala pang hibo ng malisya sa utak. Siguro naman. At higit sa lahat. At panghuli. At may pinag-aaral siya sa kolehiyo. Hindi niya mapapatawad ang sarili niya kung tatanggapin niya ang bahay at lupa bilang regalo ko. lagi ko nang naiisip ang Quezon. Ang kaso. ipinaubaya ko na kay Sarge. dapat kong tanggapin kay Sarge ang walong libo. nakatali ng laste at nakasilid sa isang lumang medyas. At isa pa. Walong libong pisong tanging naiipon niya at iniingat-ingatan at pinakatatagu-tago. na bago kami maghiwalay ay sinabi niyang nasa ilalim ng kanyang sofa sa sala.

naisip ko. Hindi niya ako kita dahil nakukublihan ako ng pinto. Nakasubo sa bibig niya ang ari ni Efren ang Ifugao na pinag-aaral niya. Pinihit ko ang doorknob at binuksan ng bahagya ang pinto. Hindi naka-lock ang pinto. . baka lalo lang siyang maawa sa sarili niya. Bigla kasi akong pumasok sa bahay niya.202 niregalo ko ang bahay at lupa. Pagbukas ko ng pinto. Pero narinig ko ang ugong ng radyo sa kuwarto kung kayat naisip kong baka natutulog si Sarge. At iyon ang pinaka-ayaw kong mangyari. baka binabangungot si Sarge. At gayon nga ang ginawa ko. sa halip na matuwa siya. Ang pintuan ng silid. nakarinig ako ng ungol mula sa kuwarto. marahan. hindi na kami nakakaisip pang kumatok. nakaharap sa salamin. Nakita ko si Sarge. mamaya na lang kapag gising na si Sarge. Pagpasok ko sa bahay ni Sarge. Noong isang linggo. Bago ako makalabas. walang tao. Pumihit ako palabas. Pagkatapos ay lumabas ako ng bahay ni Sarge at umuwi. Takbo ako papunta sa kuwarto. Sa dalas kasi ng punta namin sa bahay ng isa‟t isa. nakilala ko nang tuluyan si Sarge. sapat lang para magkaroon ng awang at makita ko si Sarge. Kipkip ko sa palad ko ang ilang buto ng marijuana na napag-kasunduan namin ni Sarge na itanim sa garden niya. Naisip ko. Hinila ko pasara ang pinto. nakita ko kaagad si Sarge sa balandra ng reflection sa salamin. Ngayong kilala ko na si Sarge at kahit papaano‟y nararamdaman ko ang sakit ng loob niya sa mga problemang ipinataw sa kanya ng buhay.

Mas higit pa siguro sa pag-unawang iginagawad sa kanya ng kapatid niyang nakatira sa Amerika at sumusustento sa kanya. Naapektuhan din ng crash ang ilang malalaking kumpanya sa labas ng Pilipinas. . Nagtesting umano sila ng ilang programa. na nagkakahalaga ng mahigit sampung bilyong piso. Ang apektado ng systems crash noong isang linggo. Siguro. medyo nanlamig ako. ipinasok sa Y2K testing. Noong isang linggo. mga malalaking bangko. ke tibo siya na nagbabakla-baklaan. agad kong inaresto. Ang sabi ng mga opisyal ng Great Insurance. kapag plastado na ako sa Quezon. Ang problema. ang pinakamalaking pagkalugi raw ay tinamo ng Great Insurance Corporation.203 Higit kanino man. Nagsisisi nga ako dahil nang malaman ko ang katotohanan sa likod ng pagkatao ni Sarge. At saka. padadalhan ko ng pera si Sarge para madalaw niya ako. Ang sabi sa balita. hindi na mahalaga sa akin. sa araw-araw ba naman naming pagsasama. Pero yung panlalamig ko. ang crash daw o ang pagkasira ng computerized system nila ay dahil sa millenium bug. at mga malalaking insurance corporation. pumutok sa diyaryo‟t telebisyon ang pinakamalaking systems crash sa buong bansa. wala silang contingency plan. Napakabait sa akin ni Sarge at hindi na mahalaga sa akin kung lalake siya o bading. Higit na malaki ang pinsala kaysa noong nagkaroon ng computer virus crash noong magtatapos na ang dekada otsenta. o baklang nagkukunwang tomboy. o iskemang pangresolba kung sakaling papalpak ang programa. ako ang nakakaunawa kay Sarge. ilang sangay ng gobyerno. sumemplang. mga malalaking funding institutions. o babaeng may lawit.

kakailanganin ko raw ang mga iyon. . Sa pagkakatanda ko. Ilang araw matapos ang crash. Ang lumitaw sa kanilang imbestigayon. isang tuwalya. hindi niya tatanggapin. Sa pag-alis ko dito sa Baguio. Yung iba kong mga damit. ang programang nabanggit ay mula sa tatlong itim na diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. Na-trace nila ang programmer na gumawa nito. Malaking pera umano ang gugugulin. kung kay Sarge ko ibibigay. Alam ko. ibinigay ko sa Ifugao na kasama ni Sarge sa bahay niya. ang pagpalpak ng programa ay bunga ng isang programang matagal nang namamahay sa kanilang network. Sa halos isang taong pagsasama namin ni Sarge bilang tunay na magkabatak. mahirap daw magpundar ng mga panggarbo sa katawan. ang promotor ng nasabing virus ay dalawang inhinyerong nagngangalang Jeffrey Dali at Oscar Letig. isang jacket. Ang dalawa ngayo‟y nasa pangangalaga ng NBI at kasalukuyang iniimbestigahan. Saka. dalawang opisyal ng Great Insurance. Pero ang hindi nila alam. Maliit na travelling bag. isang maliit na travelling bag ang dala ko.204 Iyon ang paliwanag nila. ni hindi sumagi sa isip niyang ako‟y isang milyonaryo. Isang programang bubura sa mga records at mag-aakyat ng bilyonbilyong pagkalugi dahil sa pagkasira ng mga programang ginastusan ng milyon para lang mapatakbo. Isiniksik ko na lahat ng dadalhin ko. sepilyo. limang brief. isang maong. at ilang pares na medyas. Tatlong kamiseta. Sabi niya. natuklasan ng mga espesyalistang galing pa sa Amerika ang virus. Nagalit nga noong ipinamigay ko ang mga damit ko.

Tama. Kapag daw ganoon kamiserable ang pamumuhay ng isang kabayanan. Ang dadalhin ko lang naman talagang gamit. pag-alis ko dito sa Baguio. tulad ng TV. malamang daw sa hindi. Balak ko na nga ring itigil na ang pagyoyosi. Pati pag-inom. at ang tanging nakasapatos ay ang gobernador. Pero saka na lang rin. na ang mga tao raw doon ay hindi alam kung ano ang marijuana at ang sarap na idinudulot nito sa katawan. Sabi ko. noong kasal ni inay. kakayanin ko ang lahat. mahigit isang taon pa lang. ang mga tao doon. stereo. Kunsabagay. Ang lahat ng ito‟y kakayanin ko. ibinigay ko na kay Sarge. Yun ang sasakyan ko papuntang Quezon.205 Yung mga gamit sa bahay. Baka daw kasi walang kuwenta ang damo sa Quezon. Hindi na rin ako dadaan sa bahay nina inay. Sabi ko sa kanya. . ref. Gusto ko sanang dumaan sa looban. ititigil ko na rin ang paghitit ng damo. libre na iyon dahil binili niya ang bahay. Padalas nang padalas at palala na nang palala ang pana-panahong pagsakit ng dibdib ko. babawasan ko na. Tinanong ako ni Sarge kung gusto ko raw magbaon ng damo. Huling kita ko kay Elmer. kalan at marami pang iba. Ang plano ko kasi. hindi uso ang damo roon. Kapag ayos na ang buhay ko sa Quezon. yung bago kong pick-up. saka na ako magpapakita sa mga tao. kapag nagpakita pa ako baka magulo lang. puro nakayapak at ang tanging nakatsinelas lang ay ang mga ikinakasal. Ang dinig niya raw kasi. Ayos na ang buhay nila. hindi na.

hindi ako mahirapan sa Quezon. at maiugnay ko ang mga karanasan sa mga nakaimabak na gunita sa isip ko. Aakyatin ko ang Mt. At higit sa lahat. ibang perspektiba kaysa sa larawan sa mga post card. Sana. WASAK . At sana.206 Paharap ako sa panibagong yugto ng buhay. si Klara. Banahaw at titingnan ang ganda nito mula sa itaas. Ang sarap sigurong makapaglunoy sa mga beach ng Quezon at malasahan ko ang alat ng dagat. dito na magtapos ang paglalakbay ko.

O hanapin mo kami sa facebook. Pasensya ka na sa mga typo.com.blogspot. maraming salamat sa oras mo. Sa nagbasa ng librong ito.multiply. Sana nagustuhan mo ang kuwento ni Tony.207 P.S. punta ka sa http://bookay. Kung gusto mo ng kopya ng libro.com . Salamat! NW http://absurdrepublic.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful