1

MONDOMANILA
Nobela ni Norman Wilwayco

2

Kay Junior, Fred, Romy, Rey at Ben Mga idolo ko mula noon hanggang ngayon.

3 Baguio 1999

Anuman ang sabihin nila, wala akong pakialam. Alam ng Diyos o ng kung sino mang nakatataas sa atin na masyado nang mahaba ang nilakbay ko. Putang ina, kailangan kong magpahinga. Kailangan kong tumigil, humimpil. Ilang buwan na „ko dito sa Baguio. Hindi ko na siguro pagsasawaan ang lugar na „to. Malamig, maraming puno, mura ang mga pagkain. O malamang, paglipas ng ilang buwan pa uli, biglang mangati ang mga talampakan ko at maghanap ng ibang lugar. Doon sa kung saan walang makikialam sa „kin. Doon sa kung saan hindi ako susundan at uusigin ng mga bangungot at ng sarili kong anino. Pero sa ngayon, kuntento ako rito sa buhay ko. May maliit na loteng kinatitirikan ng maliit na bahay, may mga tanim na gulay at marijuana, may buhay, may pera. Itong huli ang pinahahalagahan ko sa lahat. Puta, nabuhay ako ng puro paghihirap ang dinaanan ko. Ni pambili ng bagong brief, pinoproblema ko dati. Natatandaan ko noong elementary pa lang ako, kung wala siguro akong pantalon, nahubo na ang brief ko. Si ermat kasi dati, ni hindi ako maibili ng bago. Ang ginagamit ko noong nasa grade six ako, iyon pa ring brief ko noong grade one. Kaya tuloy sa sobrang lawlaw na‟t wala na talagang garter, kapag tumatakbo ko, lumililis. Nahuhubo ang magkabilang tagiliran. Kaya lang hindi talaga nahuhubo, sumasabit sa pundya ng suot kong pantalon. Ngayon, buwan-buwan bumababa ako ng Maynila para kumuha ng tseke at ideposito sa bangko, sa pangalan ko. Di hamak na masarap ang buhay ko

4 ngayon, minsan sa isang buwan lang ako kung mahirapan, kapag bumababa ako ng Maynila para “sumuweldo”. Kahit papano, nakaka-usad ako. May pangtoma, may pangtira sa mga bebot sa beerhouse, may budget ako para sa mga pangangailangan ko. Mayaman ako at hindi naghihirap. Trip ko lang talaga ang hindi gaanong malaking bahay. Katunayan, itong tinitirhan ko, nang mabili ko ito, napakaraming sira. Lumang luma na. Gumastos pa ako ng medyo malaki para lang matirhan itong bahay. Saka nasa „kin na siguro ang lahat ng sarap. Binata, may kursong tinapos, may pera, may bahay at lupa na bagamat maliit lang, matatawag kong akin. Ang kulang lang siguro dito sa akin sa Baguio, kaibigan. Ang totoo kasi, isa lang ang talagang kabatak ko rito. Si Sarge, dating militar. Kapitbahay ko. Noong minsan kasing inaayos ko ang bubong ko, biglang pumasok ng bakuran si Sarge, tinanong kung may maitutulong siya. Talagang kailangan ko ng tulong, sabi ko. Umakyat siya ng bubong. Pinagtulungan naming tapalan ng vulcaseal ang mga butas ng yero. Nung nabili ko kasi „tong bahay, butas-butas ang yerong atip. Kako, okey lang, papalitan ko na lang. Kaso, ang mahal pala ng yero. Saka, nakakapanghinayang namang palitan dahil puwede pa namang tapalan ang mga butas. Bumili na lang ako ng vulcaseal. At yun nga habang nagtatapal ako sa bubong, sabay pasok si Sarge. Pagkatapos naming mag-ayos ng bubong, pinainom ko ng dalawang bote si Sarge. Pampa-good shot sa kapitbahay. Sabi ko sa sarili ko, hanggang dalawang bote lang. Parang naiilang din kasi „kong makipag-inuman sa hindi ko talaga kilala. Ang kaso, masarap palang kakuwentuhan si Sarge. Panay ang

malaking tiyan. ubaning ulo. hanggang toma ka lang. parang sitenta anyos na siya. Pero siyempre. may . mas masarap tirahin ito kung sabay tayong mag-trip. Pagdating ko sa bahay. Parang gusto ko na ring pumlasta sa kama. Tinanong ko siya kung bakit siya nag-retiro. “First class „yan. Nagulat ako nang bigyan ako ni Sarge ng isang supot ng damo. Kalahating kahong beer ang naubos namin. Hindi ako makapaniwala nang sabihin niyang kwarenta‟y dos lang siya. nagbukas ako ng sardinas tapos nilagay ko sa plato.” “Akala mo lang „yon. laylay na balikat. uminom pa kami sa isang beerhouse sa bayan. Sa susunod na lang. Inaya niya akong pumasok sa loob.” sabi niya.” Paalis na „ko. Halos gumapang na kami nang umuwi.5 kuwento ni loko tungkol sa mga adventures niya sa army noong araw. parang ganting utang na loob.” “Oo nga sana kaya lang. sa may Session Road. dehins ko na kaya. pagkatapos kong tikman ang damong bigay ni Sarge.” “Ikaw ba.” Umuwi na „ko. Tuwing gabi kasi. Inilapag ko sa tapat ng bintana. Kaya lang. Sabi niya. akala ko.” “Sige. may ibibigay daw siya sa akin. problema daw sa pamilya. Inihatid ko si Sarge sa bahay niya (wala siyang kasama sa bahay maliban sa isang binatilyong Ifugao na pinag-aaral daw niya). Gumagamit ka pala nito. “Sarge. Pagkatapos. Pumihit ako pagdating sa may pinto palabas. Ang tingin ko kasi sa kanya. Sarge. hindi?” “Gumagamit din. “Walang hiya ka.

dito raw talaga sa Baguio itinatanim ang mga first class na marijuana. Kaya parang naging obligasyon ko na gabigabi ang bigyan siya ng pagkain. Wala na siguro. habang idinuduyan ako ng hinitit kong damo. Ang sarap ng tama. Bago ako matulog noong gabing iyon. may pera. Sa garden. Bago ako matulog. Talagang first class. Binilot ko ang marijuanang bigay ni Sarge. . sa pagitan ng mga tanim kong gulay. Hindi katulad noon. Ang sabi ng mga tao sa looban. iniisip ko kung ano pa kaya ang kulang sa buhay ko. may bahay. binalak kong magtanim. May buhay ako.6 pusang laging nag-aabang doon. noong nasa kasagsagan pa „ko ng pagiging addict.

Mayroon siyang mga ritwal na sinusunod. Kung sa kamalasan ay wala talagang masisimot sa maruming paminggalan. binyagan at iba pang handaang dinaluhan. Kapag ang mainit na kanin at umuusok na adobo o kaya nama‟y sinigang na baboy ay plastado na sa isip at naglalaro na sa gunita ang mga ala-ala ng nagdaang pistahang dinaluhan. Iisipin niya ang mga pistahan. Sa pagkakahiga ni Tony sa papag na mas akma sa tawag na bahay-surot ay ipipikit niya ang kanyang mga mata. Ang mga gunitang ito ay ipaghehele siya sa isang masalimuot na tulog na may kakambal na mga panaginip. kailangang gunitain ang kulay ng kanin at masasarap na ulam.7 Bangungot sa tahanang walang bubong Maliit pa lang si Tony ay alam na niya kung paano patahimikin ang sikmurang kumakalam. Kung nagkataong may tutong sa ilalim ng kaldero o kaya nama‟y mayroong naglalangib-langib na asukal sa bunganga at gilid-gilid ng garapon na nakapatong sa mamantikang mesa sa kusinang walang atip ay ayos na ang gutom. kasalan. Hindi niya alintana ang sinag ng katanghaliang tapat na diretsong tumatama sa humpak niyang mga pisngi. Una ay ang paggunita kung kailan ba huling nakapiling ang kanin. . ang susunod niyang gagawin ay ang humiga sa papag na amoy ihi at nanggigipalpal sa libag at surot sa loob ng kuwartong ang dingding ay butas-butas na plywood at ang bubungan ay kasalukuyang nakahimlay sa gilid ng bahay ng kanilang kapitbahay na siya nilang binabayaran ng buwanang upa para sa bahay na iyon na kung tutuusin ay mas tamang tawaging basurang hugis parisukat.

8 Tulog ang panlaban sa bitukang naghahamon. at iba pang mga kagamitang kung tutuusin ay dapat nang itapon ngunit hindi maitapon dahil magmumukhang walang kalaman-laman ang bahay kung wala ang mga ito. Ano ba ang nalalaman ng mga anak sa mga usaping pang-magulang? At ang pagtira sa bahay na iyon ay madalas magdulot ng pangitain sa mura niyang isip. Ilang araw na rin silang natutulog nang ang atip ay ang malawak na kalangitan. Noong bago pa man sila mangupahan sa bahay na iyon. kaunti lamang ang kanilang gamit. na siya nilang pinaglalagyan ng mga damit. Sa gabi ay nanunuot sa buto ang lamig ng hangin. Sa araw nama‟y sumusunog ng balat ang init ng araw. Panaginip ang tugon sa bungangang walang malamon. Ngayon ay tila magkakatotoo ang kanyang pangitain. Isa sa mga pangitain na madalas magkahugis sa kanyang imahinasyon ay ang pagkasunog umano ng bahay at ng kanilang mga kasangkapan. Ilang ulit niya itong sinabi sa kanyang ina ngunit hindi siya pinapansin. mga gamit sa kusina. wala nang tiwala si Tony sa pagmumukha ng kanilang kasera. Iba na ang kulay ng kanilang mga kagamitan dahil sa tama ng araw. Ang tangi nilang gamit na sa kanilang palagay ay may tunay na halaga ay ang isang maliit na telebisyong black and white na napanalunan ng . gamit sa pagtulog. isang aparador na bigay ng kanyang tiyahin bilang regalo sa kanyang ina noong ito‟y ikinasal. Isang mesang umuuga. Kunsabagay. Karamiha‟y mga bukbukin. isang papag na ginawang palasyo ng mga surot na nakalkal nila sa mahabang panahong paglipat-lipat ng bahay. Malaking sakripisyo ang hatid sa kanya at sa kanyang mga kasambahay.

Punong-puno ng mumo ang labi at mga pisngi nito. “Putang ina mo. at ito ay pinipilit nilang iligtas sa araw sa pamamagitan ng pagtatakip ng karton. ano‟ng nangyayari dito?” “Huwag kang makialam dito. Sa loob ng bahay. Isang araw. narating niya ang bungad ng kanilang bahay at sumalubong sa kanya ang walang kasing-sariwang pagmumurahan ng kanyang ina at ng may-ari ng basurang kanilang inuupahan. Tony. Nakiraan siya ng patagilid sa naghambalang na mga tao at matapos niyang tanggapin ang mga mura ng isang matandang manang na di sinasadyang natapakan niya ang dulo ng daliri nito sa paang bagong pedicure. Kaipala‟y may kaaway ang kanyang ina. palalayasin mo kami?” “Nay. Bantayan mo ang kapatid mo. Pumasok ka sa loob. Muli niyang sinulyapan ang makapal na bilang ng mga usyosero-usyosera-mga putomga puta na talagang naghihintay ng mga ganitong pagkakataon para naman may mapanood sila at maging kaaliw-aliw na parang sine ang kanilang buhay sa looban. nadatnan niyang maganang kumakain sa maruming mesa ang kanyang nakababatang kapatid.” Labag man sa kalooban ni Tony ay sinunod niya ang utos ng ina. matapos ang kanyang pag-iigib. Ang dalawang kamay ay may bahid ng kulay itim na hindi .9 kanyang ina sa isang bingo sosyal. umuwi siya ng bahay at nadatnang maraming taong nagkakagulo sa harapan ng kanilang bahay na inuupahan. kumot at mga sako. lumayas na kayo diyan!” “Putang ina mo rin! Kababayad ko lang noong isang buwan.

Maya-maya‟y heto na at nakita nila ang dulo ng baretang sumiwang mula sa bubong. Naglaway ang kanyang labi nang makita ang pritong bangus at kaning lamig na nilalantakan ng kanyang kapatid. Ang kanyang titig ay nakapako sa malaking mamang nakahubad na noo‟y tinatanggal ng bareta ang nalalabing mga yero. Kinabukasan. nagagawa niyang utusan ang kanyang isip na managinip ng mga pistahan at . Bangungot para kay Tony ang matulog na humpak ang tiyan. “Maghahanap ako ng malilipatan. Hindi nito pansin ang malalakas na sigawan sa labas ng bahay gayong ito‟y umaabot naman sa loob dahil sa nakakaawang kalagayan ng mga dingding na sa dami ng butas ay daig pa ang isang bayong na pinaulanan ng sangkatutak na indian pana. Ni hindi niya napansing tumayo ito‟t lumabas ng bahay.” Hindi narinig ni Tony ang sinabi ng ina. Totoo. Naglaglagan sa kanilang mga tulalang mukha ang mga alikabok at iba pang basura na ilang panahon na ring naipon sa bubungan ng bahay. mga plastik at sako at iba pang panlaban sa mga tulo ng bubong tuwing umuulan. ginulantang sila ng mga mabibigat na hakbang sa kalawanging yerong nagsisilbing kanilang bubong. Pag-angat nito‟y kasamang umangat ang atip na puro kalawang. Kasunod nito‟y bumagsak sa kanilang paanan ang kalbong gulong ng sasakyan.” wika ng kanyang ina. Nakisalo siya sa pagkain at hindi na pinansin ang awayan sa labas ng bahay. bago pa man sila magising. “Tinotoo ng tarantada ang banta niyang aalisan tayo ng bubong kapag hindi tayo umalis dito.10 malaman ni Tony kung putik o mantsa ng tutong.

11 masasarap na pagkain. Pero ni minsan ay hindi siya nagkaroon ng pagkakataon, kahit sa panaginip, na makakain ng mga katakam-takam na pagkain. Kadalasan, ang mga pagkain ay pilit niyang inaabot, at kapag halos dukwang na niya ang isang piniritong hita ng manok, o kung minsa‟y isusubo na lang niya ang balat ng litsong ang mantika ay umaagos mula sa kanyang kamay tungo sa kanyang braso, kadalasa‟y bigla siyang nagigising. Ang kanyang pagbiling-biling sa papag ay unti-unting ginambala ng isang bangaw na kumakandirit sa tungki ng kanyang ilong na wari‟y gustong sumama sa paglalakbay niya sa mga baryong nagdiriwang ng kapistahan. Putang ina! Huwag mo „kong istorbohin, hayop ka! Hayaan mo „ko, putang ina mo! Mariing dumampi ang palad ni Tony sa kanyang ilong na naging sanhi ng pagkamatay ng maitim na bangaw na gustong sumama sa kanyang panaginip, na naging sanhi rin ng kanyang pagkagising at pag-alis sa pistahan. Putang ina! Ni hindi ko man lang natikman „yung mga pagkain sa pistahan! “Tang „nang buhay ito! Itinutulog na nga lang ang gutom, iistorbohin ka pa!” Ipinikit niyang muli ang kanyang mga mata sa pag-aasam na muling makatulog. Ngunit bago pa man niya umpisahang ipaghele ang sarili‟y alam na niyang hindi na siya muling makababalik. Idinilat niya ang kanyang mga mata at maliksing bumangon. Tinungo niya ang pintuan at doo‟y kinuha ang dalawang timba at ang pingga na siya niyang gamit sa pagsalok ng tubig.

12 Sabong

Sa labasan, sa tabi ng posong igiban, nagkakaingay ang mga agwador. Ang karamihan sa kanila ay mga batang tulad ni Tony, trese anyos pababa. Ang katwiran kasi sa lugar nila, ang pag-iigib ay pambatang trabaho. Ang mga matatanda ay mayroon na dapat ibang pinagkakaabalahan tulad ng pag-inom ng bilog o lapad, pakikipagsuntukan sa mga kainuman, pagtatawag ng mga pasahero sa tabi ng mga dyip na nakapila sa paradahan. Isa itong malaking palaisipan kay Tony. Nagtataka siya kung bakit kailangan pa ng tagatawag ng pasahero gayong ang mga pasahero naman ay marurunong bumasa at kaya naman nilang basahin ang mga karatula ng dyip. Hindi na nila kailangan pa ng tagasigaw sa kanila kung saang dyip sila kailangang sumakay at kung saan ang ruta ng mga dyip na bibiyahe. Sa araw-araw ba naman nilang pagbibiyahe ay hindi lang ruta ng dyip ang kanilang kabisado kundi pati na rin ang hilatsa ng pagmumukha ng mga tsuper, kung aling dyip ang may nakakabinging stereo, kung sinong tsuper ang kaskasero at kung sino ang kung magmaneho ay mabilis pa ang pusitsit ng ihi ng isang dalagang hindi na virgin, at marami pang iba. Ang mga ito‟y kabisado ng mga pasahero sa pilahan ng dyip. Ito‟y bahagi na ng kanilang araw-araw na pakikipagbuno sa buhay. Sa poso ay nagkakaingay ang mga batang agwador. Pinagkukumpulan nila ang dalawang batang naggigirian sa gitna ng naghambalang na mga timba at galon. Ibinaba ni Tony ang tangan niyang mga timba at pagkuwa‟y nakiusyoso sa mga nanonood sa dalawang batang naggigirian.

13 O, iiyak na iyan, o! Iiyak na! Sige nga, hawakan mo sa tenga, Boyong! Hipuin mo bayag! Ha! Ha! Ha! Nagkalampagan ang mga timba na nasagi at nadaganan ng dalawang batang nagpagulong-gulong sa basang semento. Putok ang nguso ni Boyong at sumasargo naman ang dugo sa ilong ni Max. Nakatutulig ang hiyawan ng mga bata. Ang sapakang umaatikabo ay masarap panoorin habang ipinapahinga ang katawang pata sa kaiigib. Masarap ding makisigaw na tila ikaw ay nanonood ng sabong at ang iyong pinustahang manok ay ala-Fernado Poe ang tadyak ng tari habang umeere sa ibabaw o kaya nama‟y dumidiskarte ng pailalim. Ang hiyawan ng mga batang agwador ay nakatawag ng pansin sa mga istambay sa „di kalayuan at ang mga ito‟y pansamantalang huminto sa kanilang pag-iinuman upang makipanood. Tulad ng inaasahan, nadagdagan ang bilang ng mga humihiyaw. Ang mga istambay ay nagsipaglabas ng pusta at animo totoong sabungan ang nangyari sa igiban. Dalawang manok ang naglalaban. Si Boyong at si Max. Parehong walang tinatakbuhang away. Parehong matitinik sa suntukan. Parehong maya‟t maya ay nadadala sa presinto dahil sa mga kasalanan laban sa lipunan at taong bayan tulad ng pagnanakaw, pandurukot at pang-uumit ng ulam sa mga tindahan sa palengke.

14 Hindi na mahalaga ang sanhi ng away. Wala nang sira-ulong umiintindi kung sino sa dalawa ang may kasalanan. Ang importante‟y may napapanood habang nagpapahinga. Ang ingay ng hiyawan ay nakatawag ng pansin sa isang naparaang barangay tanod na noo‟y susuray-suray sa paglalakad dahil sa kalasingan. Ngunit lasing man at magaling, barangay tanod pa rin. Inawat nito ang away at tinanggap ang mga kantyaw ng mga agwador at istambay na naasar dahil sa pagkaputol ng kanilang panoorin. Pinulot ni Tony ang kanyang mga timba na kasamang gumulong nang sina Max at Boyong ay magbabag sa gitna ng igiban, at pagkuwa‟y iniayos sa pila ng mga nauna sa kanya. Dinukot niya sa bulsa ang isang stick ng Champion at nakisindi sa kanyang katabi. Malumanay niyang hinitit ang sigarilyong mapait habang hinihintay ang kanyang turno.

“Kumusta ka na. kapag ibinababa niya ang pinggang sa magkabilang dulo ay nakalambitin ang dalawang timbang puno ng tubig. „tay?” pakli niya. Pamilyar sa kanya ang tinig. Isa na itong katotohanang matagal na niyang . Tinawag siyang anak. nakakaramdam siya ng gaang ng loob. kumusta na?” Kaysarap pakinggan ng salita ng kanyang ama. Inilapag niya ang tangan niyang pingga. Nakatalikod sa pinagmulan ng tinig. Sa mga ganitong pagkakataon. Magmula noong tumuntong siya ng grade three ay hindi na niya alam kung ano ang pakiramdam ng isang taong mayroong matatawag na ama. para bang walang pinag-iba kung pasan man niya ang mga timba o hindi. Ganoon pa rin ang bigat na parang nakadagan sa kanya. may sundot sa tutuli ang mga katagang nagmula sa taong ilang taon na nga ba niyang hindi nasisilayan. anak.15 Ama “Tony!” Napahinto si Tony nang marinig ang sigaw. Pumihit siya at pinilit na mangiti. Na para bang lumaya siya sa lahat ng problemang dala-dala niya magmula pa nang masilayan niya ang buhay sa mundo. Naramdaman niya ang tapik sa kanyang kanang balikat. Bagama‟t matagal niya itong hindi narinig. Anak. “Tony!” Malapit na ang tinig. Ngunit iba ngayon. Nanatili siyang nakatayo. Matagal na silang hindi nagkikita. “Mabuti naman. Kayo ng mga nanay mo.

wari‟y naghahanap ng posporo ngunit alam niyang wala siyang ipangsisindi. Tila kapwa sila nag-aapuhap ng sasabihin.” Patlang. Kumusta na si Dino?” “Mabuti naman. Mga kuwentong nagpapainit sa dugo ng kanyang ina. Tony. . Wala siyang ama.16 tinanggap. Tay?”. Nagdalawang isip nga ako kung tatawagin kita. Kinapa niya ang kanyang bulsa. Mga kuwentong karamihan ay hindi maganda at may kakambal na mga putang ina at kupal at babaero kapag isinasalaysay ng kanyang ina. na hindi kailanman mangyayari sa kanya. sinindihan ang sigarilyo niya. Nagsindi rin ito ng sigarilyo. Napansin ito ng kanyang ama at dinukot sa bulsa ang makintab na lighter. Napansin ni Tony na Marlboro ang hinihitit ng kanyang ama. Ang tangi na lang nag-uugnay sa kanya at sa ama ay ang mga kuwento ng kanyang ina. “Mabuti‟t napasyal ka. Gusto kong matiyak muna. nagtutulak dito para dumura nang dumura sa bintana at kadalasa‟y sumasampid sa babahan ang malagkit na plemang berdeng berde ang kulay na animo hindi sa tao nanggaling kundi kay Zuma. “Oo nga. sa kanya ay isa na lang itong tanawing parang sine. Kahit ang mga kaibigan niya sa looban ay nakikita niyang paminsanminsan ay kasa-kasama ng kanilang mga tatay. “Anlaki mo na. Dinukot ni Tony sa kanyang bulsa ang natitirang sigarilyo at isinubo ito sa nangingitim niyang labi.” Ngumiti lang si Tony.

Hindi bale. Nag-iipon naman ho ako. Kailangan kang makapagtapos ng hayskul. Mga matatandang manang na lasang amag na ang katawan at amoy burak ang pekpek.” Pinitik niya ang sigarilyo niyang naupos. Kapag nakaipon ako ng medyo sapat.” matipid na tugon niya.” . Kaya hindi ako makakita ng disenteng trabaho. papunta sa pusali sa gilid ng daanan. anak. “Kaga-gradweyt ko lang ho ng elementary. “Saan ka magha-hayskul?” “Uso pa ho ba ngayon „yon?” “Aba. Ikaw at saka si Dino. Walang pinag-aralan. “Pasensya ka na. tay. eh di maganda sana. Mga matronang naghahanap ng kasiping. Dapat huwag kayong maparis sa „kin. Sabi ni inay. Hayaan mo. “Wala ho kasi kaming pera. natural. “Hindi bale.” Kung binibigyan mo ba ako ng perang pang-enroll. Gumilid sila ng kanyang ama at naupo sa mahabang upuan sa harap ng isang maliit na tindahan. anak. Marami naman kayong babaeng mauuwian. “Nag-aaral ka pa ba?” tanong nito sa kanya. Pambihira talaga iyang nanay mo. Ni hindi itinuturo sa inyo ang kahalagahan ng edukasyon. saka na lang daw ako maghayskul kapag nagkapera na kami. Itinuloy nila ang naudlot na kuwentuhan. Para makapasok ka sa kolehiyo. kapag natuloy ako sa Taiwan. magpapadala ko ng perang pang-aral mo. makakapag-aral din ako ng hayskul. „tay.17 Binitbit ni Tony ang mga timba niyang nakahalang sa daanan.

malaki ang katawan mo.” Naiintindihan? Naiintindihan mo rin ba „ko? Ha. Kalahati ng kinikita ko sa pag-iigib ay napupunta kay Almang Paybsiks.18 “Anak. mahal kong tatay? Naiintindihan mo ba ang nararamdaman ko sa tuwing makikita ko ang mga tatay dito sa looban? Naiintindihan mo ba kung paano matulog sa bahay na walang bubong? Naiintindihan mo ba ang pakiramdam ng hindi kumakain sa oras? Ikaw. Nang lumaon. Mabuti na lang. sabi ni nanay. malaki ang pagkukulang ko sa iyo. kinukuha ni Alma ang black and white na TV dahil hindi kami makabayad ng utang. At naiintindihan mo rin ba ang nararamdaman ko kapag tinatanong ako ni nanay kung ano ang magandang gawin namin sa miserable naming pamumuhay? “… iyon kasi ang hindi ko maintindihan sa nanay mo. Pambili lang ng bigas.” “Salamat at naiintindihan mo ako. Nang lumaon. At alam mo ba. anak. Masyadong mapaghanap. Tapos kapag wala akong nadilihensyang pera. Ni hindi ako hayaang dumiskarte ng maayos. hindi tumitigil sa kadadakdak. Nang lumaon. „tay. pambili naman ng ulam at pambayad sa upa ng bahay. Sigurado „kong masasarap ang kinakain mo.” Mabuti naman at alam mo.” Naaalala ko noon. At pati na rin sa nanay n‟yo. Mabuti na lang at napakiusapan ni nanay. alam ko. pambili ng gamot nang magkasakit si Dino. Inutusan ako ni nanay na umutang kay Almang Paybsiks. walang wala kaming pera. . „tay. may mabait na aleng nagpapautang sa amin. eh. mahal kong tatay. Ikaw at kay Dino. “Huwag na ho nating pag-usapan ang nakaraan. „tay.

Pupunta na siya ng Taiwan. puntahan natin ang nanay mo‟t si Dino. sana gahasain ka sa puwet ng mga manyakis na makakasama mo sa selda. maparis ka sa mga Domestic Helper na pinupugutan ng ulo. kapag daw nagbayad sa kanya „yung may utang sa kanya. Sana. “…pero sabi naman ni Medy. humuthot ka sa iba mong kabit. . mabuti pa siguro‟y kabitin mo si Almang Paybsiks. Kulang pa ang pera ko. Palabas na kasi siya ng bansa. hindi ako makatulog. “Mabuti pa siguro.” Kapag nasa Taiwan ka na „tay. Medyo malaki nga lang ang placement fee. Ipapanalangin ko sa Panginoong Maykapal na sana. nakakapag-aral kaya kayo. Naaalala ko kayo ni Dino.” Eh di. Iniisip ko kung nakakakain kaya kayo ng maayos. pupunan niya „yung pera ko. ang gusto ko.” Ang mabuti pa „tay. Palaylayin mo pa lalo ang laylay na suso. susulatan ko kayo. Ihahatid ko pa ho itong mga inigib kong tubig. Pawilihin mo siya sa romansang marino mo. anak. pahirapan ka muna ng mga tarantadong singkit. Sumulat kayo sa „kin. Puwede akong sumabit. Kapag nasa Taiwan na „ko. Kung ano‟ng mga kailangang n‟yo Sabihin n‟yo kung ano‟ng gusto n‟yo.” Tinawag ni Tony ang isa sa mga batang naglalaro sa daanan. huwag kang bigyan ng abugado. “…may sinasabi yung isa kong kaibigan.19 “…nahihirapan din ako. Kapag ganoon ay baka i-absuwelto na kami sa mga utang namin.” “Mauna na ho kayo. Sa gabi. Kantutin mo hanggang sa ika-pitong langit. tutal ginawa mo nang raket ang pambababae at panghuhuthot sa mga matrona. „tay.

Dinatnan niya ang kanyang inang umiiyak at kinakausap ang sarili. dahil sa naantalang paglalaro. inihatid ng bata ang kanyang ama sa kanila. Hindi siya nakaramdam kahit isang hibo ng lungkot. Nakaubos sila ng isang boteng gin at dalawang supot ng Chippy. kapag ito‟y umaalis panandali sa kabaliwan at lumalagpak sa mundo ng katotohanan. Ang aba niyang pagkatao‟y manhid na sa sakit. sa mga matitinong sandali ng kanyang ina. Matagal na niyang naririnig ang ganitong mga kuwento. Labag man sa kalooban. Ang lumbay ay isang garbong pangmayaman. Kanginang pagkahatid niya ng inigib na tubig ay pinuntahan niya ang barkadang si Elmer. Madalas ding itukso sa kanya sa looban na siya‟y anak ng pinagsama-samang semilya ng maraming demonyo. Kung sa iba‟y hapdi ang dulot ng katotohanang ang tunay na ama ay hindi mawari kung sino. nalaman niyang ang kanyang tinuturing na ama ay hindi niya totoong ama. Hindi siya nakaramdam ng anumang hinanakit.20 “Omeng. Hatinggabi na nang umuwi si Tony. sa kanya‟y isa lang ito sa mga katotohanang bumubulaga sa kanya araw-araw. Sumusuray ang kanyang lakad sa dami ng kanyang nainom. Ihahatid ko lang „tong tubig. napag-alaman niya ang katotohanan sa likod ng mga naririnig niyang mga salita sa looban. . ihatid mo nga ang tatay ko sa „min. Sa pautal-utal na salaysay ng kanyang ina.” Akmang aangal ang bata ngunit inambaan ni Tony ng suntok. Makalipas ang ilang araw. Ngayo‟y sa labi mismo ng kanyang ina nanggaling ang katotohanan.

motherfucker. Ang totoo. “That‟s right.21 Systems. Naantala ang “conference” nila ng sekretarya niya. Job Interview. Iba na talaga ang matalino. Appointment ko. Nang gumradweyt ako.P. and other serious shit “You must have been the envy of your classmates. Isang buwan muna „kong tumambay.” That‟s right. Hindi pa „ko gumagradweyt.” Umaarte si kupal. summa. sir. . parang nagkakaroon ka ng alas. Dapat kong namnamin ang buhay kalye. kapag me trabaho na „ko. “What. Siguro. Puta. Nawawala ang pagka-agresibo nila. Umano‟y kailangan nila ng magagaling na mga engineer. Galing sa iba‟t ibang kumapanya. with grades like this. Dumating ako ng alas-otso medya. Nailalagay mo sila sa puwesto. database. naabala ang pakikipaglampungan niya sa sekretarya niyang sexy nang dumating ako. Saka mas masarap „yung puro “I‟ll think about it” ang sagot mo sa mga imbitasyon ng iba‟t ibang kumpanya. boy. Marami rin akong nailathalang mga technical journal. alas-nuwebe. hindi na „ko makakatambay.” sagot ko. nagmumukha silang tanga. Kumbaga. laki ng galit ni kupal. and being on the top ten of the board exams. I wish I had your brains. andami nang imbitasyong dumating sa „kin. thesis at iba pang research paper na ngayon ay pinagkakaperahan ng mga buwakanang inang mga propesor at dean sa U. tulad ko.

talo pa rin sila ng kapeng ito. Nakipag-ayos ako ng appointment sa isang sekretarya. “As I‟ve mentioned in our letter. Or can I call you Tony?” Ang sarap ng kapeng imported. Iba talaga ang imported. matapos ang isang buwan kong pagtambay-tambay.22 Mayroong pitong imbitasyong dumating sa „kin noong malapit na akong magmartsa sa graduation. Mga malalaking kumpanya. alas-nuwebe. Kahit sabihin ng mga gagong Batangenyo na da best ang kape nila. Amoy pa lang. kailangan daw nila ng magagaling na systems analyst. . please. Kailangan nila ng magagaling na engineer na magbabalasa ng buong database ng kumpanya. Nagdadalawang isip ako. kupal. “Would you like some coffee?” Sure. Bah. Mayroon akong natipuhan. Heto nga. limang taon kong binuno sa college ang Electronics Communication Engineering. Para kang nakikipaghalikan sa langit habang nakasungalngal ang nguso mo sa labi ng tasa.” Pinindot ni kupal ang intercom at humingi sa seksing sekretarya ng dalawang tasang kape. sulit ka na. Tapos ang usok. Thank you. Parang nagsasawa na kase „ko sa computer. De Guzman. Appointment ko nga. Isang sikat na insurance corporation. sinagot ko ang imbitasyon. Ang sabi sa sulat. Putsa. sir. mukhang may challenge dito. “Yes. Sa pitong imbitasyon. naisip ko. lima roon. Mr. malalaking computer firms. tuloy-tuloy sa ilong mo.

“Actually.23 “It‟s the best coffee in the whole world. “Kailangang ayusin ang database. Napansin sigurong nakapikit ako habang humihigop ng kape. Tony… can I call you.” “You‟re from Batangas?” “Yes. manyak. I am. Siguro medyo nabanas din siya dahil mukhang wala akong interes sa mga sinasabi niya. kupal? “About the database problem. “Yes sir. “I‟m honored to be working for such a great firm like this.” anas ni kupal. Mula nang pumasok ako dito sa kuwartong ito. Matagal na tayong may problema sa department na iyan.” Ayun! Bumigay din si kupal. My brother just came from the province.” “Salamat. My family owns a piece of land.” .” “We are thinking about you being a senior systems analyst of the Database Department. “Is this imported?” tanong ko. Tony?” Sure. it‟s from Batangas. There will be five junior analysts and ten programmers working under your direct supervision. The tenants till it and we share the proceeds. How about that. ni hindi ko narinig na nagsalita ng Tagalog itong putang inang Batangenyong „to. Took care of the land disputes.” So you‟re a fucking land owner.

Tony at wala si Oscar. Pakialam ko ba sa database bullshit n‟yo. bagong analyst ng Database. At ang balakang. Panay din ang pasimpleng sulyap ko sa dibdib niyang parang nanunukso.” Nagkamay kami ni Tess. i-tour mo siya sa department. Tess. Ipakilala mo siya sa mga tao. kung ganito lagi ang nakikita ng mga tarantadong . samahan mo si Tony.” “Yes. tapos.24 Kayo lang. siya si Tony de Guzman. Ang sarap ding ngumiti ni Tess. Executive assistant ko.” “The pleasure is mine. Pero. panay ang sagi ng tingin ko sa hita niyang mapuputi. Ang lambot ng palad. sir. Samahan pa ng mapuputing hita na halos iluwa na ng sobrang ikling mini-skirt. Puta. sulit na. susmaryosep. “I‟ll do my best. kung gumiling parang laging naghahanap ng aayudahan. Mr.” Pinindot uli ni kupal ang intercom at tinawag ang seksing sekretarya. Tama lang pala na mabadtrip si kupal kung naabala ko ang session nila ni Tess. “Sayang. boobs pa lang. sumasahod. sir. Basta ako. “Tony. Dali. He‟s attending to some business with the mother company in New York. he‟s looking forward to meeting you.” “Tess. parang ngiti ng Santo Papa. yung manager ng Computer Department. Kung ganito palagi ang nakikita ko. this is Tess.” Habang nag-iikot kami ni Tess. parang gustong lumabas sa pagkakasakal ng bra at blusa. Bale siya ang magiging boss mo.

puro trabaho ang laman ng utak. Kulang siya sa sex kaya kung anu-ano‟ng naiisip niya. o kaya‟y habang nagtatrabaho tulad ni Mr. Executive Vice-President Jeffrey “Kupal” Dali. Ang tsismis sa looban.25 Pilipino. Aktibista na si Johnny kahit noong maliit pa lang siya. Kahit baho ng may baho nalalaman. Hindi nakakalampas sa looban ang ganito ka-iinit na mga kuwento. Walang sikretong tumatagal. Hindi likas na tagalooban sila Johnny. Puwedeng gawing subject matter sa pagbabate. Natapos ang tour nang ang tanging rehistradong usapin sa utak ko ay ang mga hita ni Tess at ang nagmumura niyang mga suso. Mabuti pa ang mga hindi niya kapamilya. Siguro tatagal ng mga sampung sesyon sa kubeta. ang mommy raw ni Johnny ang nagpapatay sa daddy niya. hanggang sa mabaldado ito. Dangan kasi‟y puro kalandian ang inatupag ng mommy niya. yung isa kong kabatak sa looban. Napunta lang sa looban nang maubos ng mommy niya ang ibinayad ng insurance nang mamatay ang daddy niya. Siguro ang sarap ng buhay. sakay ng wheelchair. Mas malalim magsaliksik ang mga taga-looban. sex kaagad ang laman ng isip. Mantakin mo kung ano‟ng laking ginhawa ng bansa kung sa halip na kung anu-ano‟ng pinaggagagawa ng mga tao. Pero sabi naman ni Johnny. puro sex na lang ang atupagin. Kinabisado ko bawat kurbada. Ang daddy naman niya.” . alam kung ano‟ng totoong nangyari. nahulog daw sa hagdanan ang daddy niya. wala na sanang kaproble-problema ang bansang Pilipinas. Yun kasi ang kulang kay Johnny. Kawawang Johnny. Pagkatapos ng trabaho. “…ang this will be your office.

parang nakakalimutan ko. Matapos ang ilang araw na pangungulit ko kay nanay. Kinahapunan. Amoy mansanas. Sa dinami-dami ba naman ng magagandang chiks dito. De Guzman. bakit matanda pa ang ibinigay sa aking sekretarya. Kako. mas malapit sa trabaho.26 Maliit lang ang kuwarto ko.” Bad trip. dalawang linggo na akong wala sa looban. Natural dahil ako ang boss nila. Mr. hindi ko type ang tabas ng mga pagmumukha. Sila yung mga tipo ng taong isang tingin pa lang. nangungupahan na lang ako ng kuwarto. Huwag silang magkakamaling subukan ako. Iba talaga kapag may aircon. Ngayon. pinayagan din akong bumukod. Pinulong ko lahat ng mga tauhan ko sa Database Department. . Mababait sila sa akin. solo ko ang buhay ko. Kahit nakakapit na sa katawan ko ang amoy ng burak sa looban. Sana si Tess na lang. nagpatawag ako ng pulong. para hindi hassle sa trapik. “Good morning. Makikita nila. Yung iba. Pero sulit. Kunsabagay. Walang asungot. alam mo nang mahirap kausap.

Noong umpisa ay atubili si Tony. Kahit papaano‟y kumikita naman siya sa pag-iigib ng tubig. May malaki siyang takot sa pagtitinda ng balut. Kalimitan kasi. At komo mas marami sila. sa mga lasenggo. sa lugar nila ay laging may magbabalut na nagugulpi. at nang mapuna niyang siya na lang ang natitirang “matanda” sa igiban. Napaghahalata na kasi ng iba na ang trabaho niya ay trabahong pambata kahit siya‟y disi-siyete anyos na. ay pipilitin pa ring ipagtanggol ang pangalan ni inay. Kulitang katakut-takot hanggang sa magalit ang mga lasing at gawing puta ang nanay ng kawawang tindero. nasasaksak at napapatay. Ang resulta.27 Ang wastong pagkain ng balut Ang kaibigan ni Tony na si Chris ang nagsama sa kanya sa bahay ni Aling Sion. Ito at ang asawa nitong sabungero at ang kanilang labing-isang anak ay tulong-tulong sa kanilang negosyo-pagtitinda ng balut. nag-isip na rin siyang umiba ng raket. para silang mga gamu-gamong nararahuyo papalapit sa ilaw ng gasera. Si tindero naman. Ang mali naman kasi ng mga tindero ng balut. kahit lasing ay sanay pala sa babag. Kumbaga. Pero nang mapansin niyang si Chris ay laging may pera. Ang siste. na tila ba batayang karapatan nila na bigay pa sa kanila ng Poong Maykapal ang kumain ng libreng balut kapag sila‟y lasing na. ayaw bayaran ng mga lasing ang kinain nila. sa halip na kumaripas na ng takbo. hindi na sila nadala sa pagtitinda ng balut sa mga nag-iinuman. Ito ay sa simpleng dahilan na sila‟y hindi nagpapautang. Si Aling Sion ay nakatira ilang bloke ang layo mula sa looban. masuwerte kung ospital lang at hindi .

na ngayo‟y isa nang butihing maybahay ng isang dakilang babaerong negosyante na may malaking tindahan ng tela sa Quiapo at si Klara‟y ibinabandilang parang tropeo. Pagkatapos ng grade six. Pumanaw ang lahat ng katinuan ng kanyang ina nang banggitin ng kanyang ama ang pangalan ng kasalukuyang kabit nito at iyong takbong iyon sa kusina at kuha ng itak ay sabay wasiwas sa kanyang ama. napagpasyahan ni Tony na tumigil sa pag-aaral. Isang malaking dahilan rin ang sunod-sunod na problemang dumating sa kanilang buhay. Sa tuwing maaalala niya ang kanyang kaklaseng si Klara na noo‟y pinakamaganda sa lahat ng grade six sa kanilang eskuwelahan. Malaking bigwas sa kanyang gandang lalake at talino ang nangyari sa kanya. sentro na ng mga kantyaw si kupal dahil bukod sa saksakan na ng bobo ay mahilig pang mangulangot sa klase at pagkuway ngangatngatin ang maasim-asim na mga daliri? Kunsabagay. Ang kanyang ama. Sa araw. Bakit mas pinili pa ni Klara si Jun samantalang noong sila‟y grade six pa lang. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. may bentahe rin ang pagtitinda ng balut. Ang habulan ay humantong sa gitna ng kalye. at mabuti na lang at may isip ang ilang matatabang pulis na noo‟y .28 sementeryo ang hahantungan ng magbabalut sa kabila ng sangkaterbang suntok at saksak na dumapo sa katawan niya. Mahigit apat na taon na rin naman siyang natigil mula nang magkalabuan sila ng kanyang kaklase sa grade six. hindi niya mapigilan ang sariling hindi maasar. Sa kabilang banda. Tuwing gabi lang ang lako niya. ay biglang dumalaw. pangit at bobo nga si Jun ngunit ang angkan nito‟y maykaya. Ngunit aminado siya na hindi lang si Klara ang dahilan ng kanyang pananamlay sa pag-aaral. matapos mawala nang ilang taon. puwede siyang mag-aral.

29 kasalukuyang nag-aabang ng mabibiktimang drayber at naawat din ang habulan na malamang sa hindi ay magiging sanhi ng isang madugong patayan. Mula noon. panlaban sa mga manyak at magnanakaw wika niya nang minsang may magtanong kung para saan ang naturang baril. Kung puwede nga lang sanang gamitin ang kanyang luma ay hindi na siya mag-iintindi ngunit itong lumang sapatos ay sumuko na sa dalawang taon nitong pakikipaglaban sa lansangan at sa kanyang paang puno ng eksema‟t alipunga. at ang mga butiki sa kisame na malamang noong panahong iyon ay kuliling-kulili na dahil sa paulit-ulit na pagsambit ng kanyang ina ng pangalan ng kanyang ama at ng kerida nito. Ang kawawang sapatos ay bigla na lang nawalan ng buhay isang hapon habang papauwi siya nang matapilok siya sa isang nakausling bato sa lansangan. “Putang ina nila! Tamaan sana sila ng kidlat!” Isa pang malaking salik sa kanyang pagpapatuloy ng pag-aaral ay ang isang nakakahiyang insidente na nangyari sa kanya noong araw ng kanilang pagtatapos sa grade six. ang ilang daang ipis na kasambahay nila. ang kanyang ina ay ilang buwan ding natulala at ang tanging kinakausap ay ang mga langaw na pasalit-salit ang dapo sa kanyang mukha. nakakurbada ang hugis ng isang 38 rebolber. sa tabi ng kanyang puwit na animo monay na inamag. Nataong ang itinatabi ng kanyang ina na pambili ng bagong sapatos ay dinagit ni Almang Paybsiks. isang beteranong usurero sa looban na laging nakasuot ng hapit na pantalong maong at sa hapit nitong kamiseta ay naaaninag ang dalawang karneng losyang na nakakabit sa kanyang dibdib at sa may ibabang bahagi ng balakang. Dalawang araw na lang ay martsa na ng graduation. Natanggal ang . Problema ni Tony ang pambili ng sapatos.

hanggang sa tuluyang tumila. hanggang sa bawat hakbang niya papalapit sa kanilang prinsipal na siyang nag-aabot ng mga diploma. bawat hakbang niya papunta sa entablado. Kasubuan na. Huli na ang lahat nang mapansin ni Tony na ang kanyang bagong sapatos ay gawa sa karton at nang mababad sandali sa tubig ay sumipsip ng sumipsip at bawat hakbang niya‟y nahihimay at nalalagas ito. likha ng cloud seeding program ng PAG-ASA. may naiiwang bahagi ng kanyang sapatos na karton sa kanyang dinaraanan. Nang nasa kalagitnaan ng seremonya‟y bumuhos ang malakas na ulan. Nang tumayo siya upang kunin ang papel na tinalian ng luntiang laso. Nang makarating siya sa mismong entablado at tanggapin ang . Ang kanyang kaunting perang naiipon ay sapat lang para makabili ng mumurahing sapatos na itinitinda sa bangketa.30 suwelas at lubhang nakakahiya kung ipakukumpuni kay Pablong Shoeshine dahil malamang na kapag nakita ni Pablo ang kanyang Bantex. Sandaling itinigil muna ang pamisa at ang mga tao‟y saglit na sumilong sa mga nakakalat na kyosko sa gilid-gilid ng palaruan. Ayaw na ayaw ni Tony na siya‟y kaawaan. na kadalasa‟y hindi pa magkasukat ang parehong paa. Matapos ang halos kalahating oras ay natapos din ang ulan at ang kanginang malalaking patak na may mga hibla pa ng yelo ay nagtapos sa mahinang ambon. Kinagat na niya ang sapatos na bargain. Naging katawa-tawa sa mga nakakita ang sinapit ni Tony. Abnormal ang malalaking patak ng ulan dahil artipisyal lang ito. baka maawa sa kanya at bigyan na lang siya nito ng pambili ng bagong sapatos. Ang graduation ay ginanap sa malawak na palaruan ng Paaralang Bayan.

Sa panghihimok na rin ng kanyang ina. walang puwang ang edukasyon sa sikmurang kumakalam. pag-uwi mo. Noong mga panahong iyon. Marami pang mga suliranin na kakambal ng hikahos na pamumuhay at lubhang marami ring mga karanasang nakakahiya ang nagtulak kay Tony na kalimutan na ang kalokohang pag-aaral at magpultaym na lang sa pag-iigib ng tubig. “Kuya.31 kanyang diploma. Sa silong ng hagdan ay tinanggal niya sa pagkakakadena ang kanyang bisikletang ginagamit sa paglalako. tuluyan niyang kinalimutan ang mataas na paaralan. uwian mo „ko ng basag. Ngunit ngayon. “Angahan mo ng uyi. at sa isang butas sa kaliwa ay nakausli ang kanyang hinlalaki sa paa. at pagkuwa‟y bumaba na ng hagdan. muling kumislap ang mga dati‟y kinitil na pangarap. Muling nagkahugis sa kanyang gunita ang mga sinulat niyang formal theme. nagsuklay. Inakay niya ito hanggang sa labasan at .” pahabol ng kanyang ina habang ngumunguya ng kanin. At „di kaginsa-ginsa‟y napagtanto niya ang sarap na idinudulot ng pag-aaral. wala nang natira sa kanyang mga paa kundi ang kanyang lumang medyas na tadtad ng butas. Nagsuot ng malinis na kamiseta.” sigaw ng kanyang nakababatang kapatid. Muling umusbong ang mga pormula ng siyensya sa kanyang bumbunan. na sa dami ng laman ng bibig ay halos mangongo sa pagsasalita. sa kanyang paglalako ng balut. Ang sarap maging estudyante! Pagkakain ng hapunan ay gumayak na si Tony para maglako ng balut.

Habang daan ay ginugunita niya ang mga araling kailangan niyang pagaralan pag-uwi niya ng hatinggabi bilang paghahanda sa kanilang pagsusulit sa eskwela kinabukasan.32 pagkuwa‟y sinakyan patungo kina Aling Sion upang kumuha ng mga ilalakong balut. .

Kaya sinimot namin ang mga bote namin at nag-abang ng taxi sa labas. Dapat siguro. pagbigyan ang mga trip niya. lagi pang tenk yu ang sukli. Hindi katulad sa Maynila na namimili na ng pasahero. meron akong binobola. Ito ang isa pang masarap sa Baguio. Para bang lagi kong pinipilit ang sarili ko na tumawa sa mga jokes niya. Kahit na sa bahay ko kami uminom. kuwarenta ang sisingilin. Ang kuwarenta‟y otso na pamasahe ay dapat nang gawing singkwenta. Gumuguhit sa dila ko ang linamnam ng sisig. Kapag nagbayad ka ng isandaan. At siyempre. Saka hinahanap din ng katawan ko ang ispiritu ng beerhouse. laging si Sarge ang bangka. Malaki na ang bente singko pesos. Ang totoo. pakibagayan siya. Walang ibang nakikita. gusto ko. idisenyo na ang . Para bang nagsasayaw sa ilong ko ang amoy ng mga belyas. walang ibang nakakausap. Kapag sumakay ka ng taxi. Bawal yata sa idolohiya ng mga taxi drivers ng Maynila ang tumanggap ng basag na bayad. Kung trenta‟y singko pesos.33 Baguio 1999 Matapos naming laklakin ang ilang beer sa ref ni Sarge. naisipan naming lumigid sa mga beerhouse sa Session Road. ibinabalik kung magkano man ang sukli mo. kapag umiinom. sampu ang cut-off sa pagro-round off ng mga numero. singkwenta na lang ang ibabalik na sukli. nakakasawa na ring kausap si Sarge. Kailangan. laging buo. Nakakabato rin kasi yung nasa bahay lang. Katorse lang ang flagdown. mura lang ang babayaran mo. At yung mga driver.

Tumango ako. Alangan namang yung sa mga naging syota ko. Palagay ko.34 metro ng taxi para umangkop sa sistema ng paniningil. kainitan na ng mga nagsasayaw. At siyempre. humahataw na sa dancefloor. naghihintay na raw ng sundo ang chick. Medyo nabadtrip ako. kausap ng isang kung sinong pilato. Luwa ang mata ni loko. . Pero hindi kay Christy. lumapit na sa amin ang manager. yung type ni Sarge. Akala mo ginto ang puke niya. Inabutan namin si Christy. samantalang kung ikukumpara sa puke ng iba kong mga naging syota. para mo nang ikinumpara ang baratillo sa Baclaran sa mga boutique ng SM o Robinson‟s. Ang ganda pa naman sana nung chick. dapat sampu-sampu ang andar ng mga numero. Parang bigla akong nabitin. Binagayan ng malilit na bra na halos utong na lang ang natatakpan. „yung puke ni Christy ang baratillo. Baka mamaya. pinapapunta sa isang hotel. Maya-maya. Mataas kasi ang singil ni loka. Kaya nga kami nagpunta sa beerhouse para tumebol. Kailangan pa bang itanong iyon? Inginuso ko sa manager ang isang babaeng nakaupo sa may bar. Pagdating sa beerhouse. yung kalasingang nararamdaman ni Sarge. napalitan ng libog. Sabi ng manager. Suot ni Christy ang malandi niyang bikini. Umorder kami ng beer at pulutan. Kinontrata ng isang kostumer. Para bang yung excitement ko nang pumasok kami ng beerhouse. Tinanong kung magtetebol kami. biglang nabuhusan ng tubig na may yelo. umiskor na naman si Sarge sa mga private rooms sa itaas ng beerhouse.

Tsinita. marami namang datung. Panay din ang bangka ng kuwento ni Sarge.35 Hindi lang ako. Hindi puwedeng itebol dahil may darating daw na sundalo. At least si Ai-ai. Wala kaming choice kaya pinagtiyagaan na lang namin yung mga babaeng hindi pa naikokompromiso. itinawag na kanina pang hapon. Pinipilit niyang mangibabaw sa mga kuwentuhan. Putsa. Tang inang mga burikat na ito. anlalakas umorder ng drinks. Abala ang isang kamay ko sa paghimas ng legs ng katebol ko. naka-reserve. Kundi tungkol sa happenings ng mga sundalo. Eh kesa naman magmukha kaming tanga ni Sarge. ni walang nahihipo kahit legs man lang. Sa lakas nilang magsiinom. kapag maliwanag at kapag hindi ako lasing. Pero hindi ako nagpatangay. Nakakaisang beer pa lang ako. Baka nga kung itatabi kay Ai-ai delas Alas. makikita kong iba ang hitsura ng putatsing na iyon. kahit pangit. Ang isa ko namang kamay. kaya nga ako nasa beerhouse dahil sawang-sawa na ako sa mga kuwento ni Sarge. Okey na rin „tong katebol ko. nakatingin lang sa mga nagsasayaw. Kumakapal ang bilang ng mga bote sa mesa namin. Pati yung type ni Sarge na nakasuot ng pulang bikini. . Kahawig ni Chin-chin Gutierrez. nakakatatlong ladies‟ drinks na sila. baka mas piliin ko pa si Ai-ai. Mga bote ng serbesa at mga baso ng ladies‟ drink para sa mga putang katebol namin ni Sarge. Patango-tango lang ako sa mga salitaan ng mga katabi ko. Pero sigurado ko. iisipin mong para silang galing sa disyerto at noon lang nakarating sa bayan at nakakita ng inumin. tungkol sa mga tanim niyang marijuana sa garden niya.

Tang ina talaga „tong si Sarge. Pinipigilan ko na lang ang sarili ko‟t baka bigla kong mapatay „tong mataray na putang „to. Para kang nakakalalake. bilang pagdidiin sa punto ng kanyang kuwento. Pinigilan ko. Pinagmamaramot pa niya‟ng binti niyang dumaan na sa maruruming kamay ng kung sinu-sinong kupal. baka maisuka ko pati yung mga kinain ko nung tanghali. .36 abala sa paghimas ng legs ng katebol ni Sarge. huwag mong bastusin „tong katebol ko. pasigaw. “Hindi ka pa ba kuntento kay Candy?” hirit uli ng belyas ni Sarge. Pero nang ikumpas na ni Sarge ang dalawa niyang kamay. Parang mga galamay ng gagamba ang mga daliri ko habang pahimas-himas sa mapuputing hita ng mga puta. “Yang kasama mo. “Oo nga naman. Hindi ko malaman kung lasing na o talagang sinusubukan lang ako.” “Bakit? Gaano ba ka-seryoso „yang relasyon n‟yo?” tanong ko. Akala yata. si Sarge ang humihimas sa binti niya. nanghihipo. o. Biglang bumara ang beer sa lalamunan ko. ah. Hindi kasi kita dahil madilim sa ilalim ng mesa. Tony. Biglang pinalis ang kamay ko‟t nagsumbong kay Sarge. “Huwag mo namang bastusin si Cha-cha. talagang badtrip na „ko.” hirit ni Sarge. Natawa ako.” anas nito kay Sarge. Sa puntong ito. Noong umpisa‟y okey lang sa katebol ni Sarge. sayang. papatulan ako ni Sarge. Muntik na akong masuka. “kung ayaw mong bastusin ko „yang katebol mo. Akala yata ng belyas na „to. Tony.” Nasamid ako. nakahalata na ang chick.

hanggang sa dumako sa mabahong kepyas ni Candy. Pabagsak kaming humilata sa kama. Naghubad na rin ako at lumapit kay Candy. bahala na siya sa trip niya. Basta ako. Inuna kong dilaan ang mga daliri sa paa. Napapikit ako habang sinasalsal ng belyas na si Candy ang ari ko. Tang ina. Short time. Naghuhumindig na si Junior. binuksan ko ang pundilyo ng pantalon ko‟t ipinasok ang kamay ng katebol ko sa loob ng pantalon ko. Parang nakaramdam naman ang katebol ko. Kinindatan ko si Candy at nasakyan niya. Kinausap ko ang manager. Pagpasok na pagpasok namin sa kuwarto. Hinimas-himas ang binti ko. iiskor. Sabay kaming tumayo at humakbang papalapit sa bar. Kung anumang hawig niya kay Chin-chin Gutierrez. Pagkatapos. binawi lahat ng masangsang niyang amoy. Ayos na iyon. Inamo-amo ako. Parang pusit na ibinabad sa Elmer‟s Glue tapos saka sinindihan. Walang itinira maliban sa stockings na kulay itim. naghubad na si Candy. Binayaran ko ang bill ng kuwarto. Ang ginawa ko. Inumpisahan ko na ang ritwal. Hindi na ako nagpaalam kay Sarge. Medyo nadismaya ako sa amoy. Tinanong ko kung may bakante pang kuwarto sa itaas. pampaalis lang ng sakit ng puson.37 Pinilit kong magpa-cool. nakakabawas ng init ng ulo. Meron daw. Gusto na yatang lumipad at dumapo sa naggugubat na kepyas ng belyas. paakyat ng paakyat ang mga halik ko. Hinalikan ko siya. para tuluyang matanggal ang kabadtripan ko. . Gustong-gusto nang kumawala sa mapanupil na brief. Nakakakiliti. Hindi ko dapat patulan „tong mga mababaw na kasama ko. Mabango lang ng kaunti sa duryan.

Naisip ko. . nakita ko si Sarge na ka lips-to-lips si Cha-cha. wala na akong dahilan para manatili sa club na ito. Nakatulog na ako sa may pintuan. maraming tumama sa kamay ko. sa labas ay maririnig ang malanding tugtugin at maaaninaw ang magaslaw na pagpapalit-palit ng mga pulang ilaw. Baka magkasakit ako. Kinain ko. Naisip ko. para akong may hawak-hawak na isang dakot na lomi. baka maimpeksyon lang ako sa sala-ulang putang „to. ano kaya ang lasa ng lomi na kakakain lang ngunit isinuka? Isa lang ang paraan. Magmamadaling araw na ng pumasok ako sa tarangkahan ng bakuran ko. Sa muling paghilab ng tiyan ko. Itinutok ko na ang ari ko sa mabahong kepyas ni Candy at saka umayuda hanggang sa labasan. Lumabas ako ng beerhouse at naglakad-lakad. Kitang-kita ko ang paglabas ng mga buo-buong pulutan. ni hindi ko naisipang gumamit ng condom. kahalo ng mapanghing serbesa. sinahod ko ang kamay ko sa bibig ko. Pagbaba namin. Pinigilan ko ang sarili ko dahil parang ang sarap tadyakan ni Candy. Paglabas ng suka. bumulwak na ang buong sikmura ko. Pagkatapos ko. Bago pa man ako nakarating sa pinto. Kumbaga. Putsa. kakakain ko lang ng lomi na iyon. nagsisi ako.38 Itinigil ko na ang romansang marino. Naisipan kong doon ibuhos ang mga kabadtripan ko. Nakita ko rin ang mga hibla ng lomi na kinain ko sa pub. Lasang lomi. Sayang. Nadaanan ko ang isang maliit na pub.

ang pinakaayaw niya‟y magkaroon siya ng mga kaaway na magdadagdag lang sa sandamakmak na problemang pinapasan niya. dinalaw namin siya sa city jail.39 Mutya Sa buong looban. higit pa ng kung ilang libong beses. Napahiya nga kami dahil sabi ni Max. kasama ni Max sa selda yung isang manyak na anak ng politiko. hindi lang galit ang nararamdaman ko sa kanya. Kung mayroon mang damdamin na higit pa sa galit. Gabi-gabi nga raw. at noong medyo nagbinata kami. pagkain. nakakasundo ko. kase kahit papaano. at gin na nakalagay sa bote ng Seven-up. Kase. Ganoon naman sa looban. dinalaw namin siya ni Elmer. nakaka-jockpot sila ng imported. isa lang talaga ang kinamumuhian ko. bagong kamiseta. . Nang malipat siya sa Munti. At kapag dinadalaw iyon ng mga kamag-anak. Ang magkaaway ngayon. Si Mutya. nang may pinatay siyang Amerikano na ninakawan niya ng pera. madalas kaming magkaasaran sa inuman. madalas kaming mag-away sa igiban. Sa tingin ko. Madalas kaming magkagalit. Noong nakulong si Max. pero nagkakasundo rin. lasing sila. Iyon daw ang tagabili ng alak. Kahit noong mga bata pa kami. Kumbaga. Mas okey nga si Max. magkaibigan bukas. dinalhan namin ng yosi. sa haba ng panahong itinira namin dito. iyon ang nararamdaman ko kay Mutya sa tuwing makikita ko ang hilatsa ng pagmumukha niya. marami daw alak doon. mga guwardya ang nagbebenta. para kasing kapag miserable ang pamumuhay ng isang tao.

at minsan nama‟y tagatawag ng mga pasaherong sasakay sa mga nakapilang dyip sa paradahan. na para bang basta na lang ginawa ng Diyos na wala nang pagsasaalang-alang pa sa sining. “maligayang pagdating sa impiyerno! Ako nga pala si Lucifer. Ewan ko ba. Paekstra-ekstra rito. Malamang.” sabi ni Mutya.40 Itong si Mutya. nang tanggalan kami ng bubong doon sa dati naming inuupahang bahay. Ang totoo. at ganoon din naman siya sa akin. umistambay ako sandali sa tindahan sa tapat ng bago naming uupahang bahay. hindi ko nakasundo. Bumili ako ng sigarilyo at hindi pa man malay na manamnam ko ang usok sa bibig ko. may kumausap sa akin. ng . namana niya sa ama niya ang kagandahan ng tabas ng mukha. guwapo si Mutya. noong bagong lipat lang kami sa looban. Madalas kasi kaming mapalayas dahil hindi kami kaagad nakakabayad ng upa. paekstra-ekstra doon. Minsa‟y kargador. walang permanenteng trabaho. magmula nang magkita kami. pagkatapos maghakot ng mga gamit. Si Mutya ang panganay na anak ni Mang Mario. hindi kausap dahil paaskad ang tono ng pananalita. galit na kaagad ako sa kanya. minsa‟y katulong ng karpintero. Anak siya ni Mang Mario na tulad ng karamihan sa mga tatay sa looban. Hahaha!” Sampung taong gulang pa lang ako noon pero hindi ko na mabilang kung ilang beses kaming nagpalipat-lipat ng tirahan. kahit minsan. “Bago lang kayo rito. Di hamak na magandang lalake siya kumpara sa ibang binata sa looban na karamiha‟y basta na lang nagkaroon ng mukha. Noong bagong lipat kami sa looban. Ang totoo. At sa dalas ng paglipat-lipat.

“Oo. Ang tingin niya. . Tama ba ang narinig ko? ”Ikaw ang mutya rito?” paniniyak ko. Parang masyadong deretsa. Hindi ko pa alam noon na mutya ang pangalan niya. nangangahulugang bakla. Lalo na ang hirit ng mayayabang. Nagulat ako nang sabihin niyang siya ang mutya ng looban. “Bakla ako?” ulit ni Mutya. Pero iyon naman din ang gusto kong ipadama sa kanya. mahina pero tumagos sa pandinig ko. Iyon ang pakiramdam ko nang tingnan ako ni Mutya. parang nakakaloko. walang pagdadahan-dahan. “Bakla ako?” parang nagtatakang balik ng tanong niya sa akin.” sagot niya. karaniwang ikinakabit sa mga babae. napagtanto ko na na si Mutya ay institusyon ng kayabangan. Tumingin lang sa akin si mutya. Ang pagiging mutya kasi. bistado ko na ang hirit ng mga tao. parang pakiramdam ko. “Ako ang mutya rito. At kung ang isang lalake‟y ginawang mutya ng looban.41 pangangapa sa mga bagong kapitbahay. Alam ko. nanunulay ako sa makitid na tulay ng diplomasya.” mahinang sabi niya. at hindi sa mga lalake. Noong unang kita ko pa lang sa kanya. Kalilipat lang namin at ayokong lumikha kaagad ng kaaway hanggat hindi ko pa tantyado ang likaw ng bituka ng mga taong nakatira sa lugar na lilipatan namin. “Ako nga pala si Tony. bobo ako na nakikipag-usap sa isang taong nakukulitan sa akin. “Bakla ka?” tanong ko. hindi magalang ang tanong ko. na ako‟y hindi marunong magpatumpik-tumpik.” sabi ko.

“Eh putang ina mo pala eh. Ang sabi ko. Umaasa lang akong sasabihin mo rin kung ano ang pangalan mo.” parang naghahamon na sabi ni Muya. Medyo malaki at malaman kumpara sa akin. “Putang ina mo.” “Putang ina mo. Paano ka naging mutya ng looban?” “Hindi ko sinabing mutya ako ng looban. ako ang mutya rito sa looban. ano ang pangalan mo.” paglilinaw ko sa kanya. “Bakit mo gustong malaman kung ano ang pangalan ko? Bakit?” “Wala lang. Bakit mo naman naitanong kung bakla ako? Mukha ba akong bading? Kumekembot ba ako kapag naglalakad? Ha?” “Naitanong ko lang kase. . tinatanong ko kung bakla ka. kabago-bago mo rito ang yabang mo. lalake ka. Tinantya ko ang katawan ni Mutya. “Bakit? Lalaban ka?” Tama na. hindot ka. tinatantya ang magiging reaksyon niya sa tanong ko. Tony ang pangalan ko. kung anuman ang mangyari. layunin kong ibahin ang takbo ng usapan.” tanong ko. bakit sino ka ba para kilalanin ko?” Hindi ko na talaga gusto ang tinatakbo ng usapan. sabi mo mutya ka ng looban.‟ sabi ko sa kanya. sabi ko sa sarili ko. Pero sa tantya ko. “Huwag mo kong minumura. kaya ko siyang labanan nang parehas. sinabi ko sa iyo. “Putang ina mo! Anong sinasabi mong bakla ako?” “Hindi ko sinasabi. Eh.” “Siyanga pala. na makikipagkilala ka rin sa akin.42 Nakatingin lang ako sa kanya.

Wrong timing. ang may-ari ng tindahan. tapusin na natin ngayon dito sa tindahan ni Aling Eppie. Away kung away. eh!” “Baki nga? Lalaban ka? Ha? Gusto mo. Kung hindi ka nakakatikim ng leksyon doon sa lugar na pinanggalingan mo. Naghubad din ng kamiseta si Mutya.43 “Huwag mo sabi akong minumura. Sa yugtong ito. pinatunog niya ang kanyang mga daliri sa kamay habang walang patid ang pagkakamasid sa akin. kung mag-aaway kayo. Si Dino. Makalipas ang ilang sandali. hindot! Magdadala pa kayo ng kamalasan sa negosyo ko!” Nagtitigan kami ni Mutya. “Hoy. “Kuya. Pagkuway naghubad ako ng kamiseta at isinampay sa sandalan ng upuan na nakalagay sa labas ng tindahan. kinakapa ang kapasidad ng bawat isa. sabi ko sa sarili ko. Unang-una ang leksyong ituturo ko sa iyo!” Okey. Pagkahubad ng kamiseta. hinahanap ka ni nanay.” Napalingon ako. doon kayo sa malayo juwag dito sa tindahan ko. . away kung away. Tang ina. Sige. “Putang ina mo.” Dumungaw ang ulo ni aling Eppie. sa bintana. bata. dito sa looban marami kang leksyon na matututunan. nananahimik ako rito talagang sinundan ako ng away. Hinitit ko ang sigarilyo ko at pinitik ang upos patalsik sa kanal. nagsalita siya. may pangilan-ngilan na ring taong nanonood sa amin. Naghihintay na may mangyari.

natumba ako at pinagtatadyakan naman ako ni Mutya. “Tony. bulls eye sa lalamunan. Ilang sandali akong hindi makahinga. nakatulong ng malaki sa akin. Sinamantala ito ni Mutya. pare sa susunod na lang natin ituloy. Lumipad ang mga kamao. “Baka may gagawin pa kayo ng nanay mo.” sabi ko “kung saka-sakali. umikot ang paningin ko at natumba ako.” Hindi na ako nakapagpigil. Natuklasan na niya ang pinagkakaabalahan ko. eh. tinatawag ka na ng nanay mo. Pinalis ko ang kamay ni Dino sa braso ko at sumugod kay Mutya. paano „yan.” “Di bale. Nang tumama sa akin.” anas ni Mutya.” “Sayang.44 “O. makakabasag na naman sana ko ng mukha. Isang pamatay na suntok ang tumama sa leeg ko. sentrong sentro sa ilong ko. hindot ka!” Nasira ang konsentrasyon ko sa sigaw ni nanay. Baka magkakantutan pa kayo ng nanay mo. kailangang umuwi ka na. kasama ng mga hiyaw at boo ng mga taong nanonood. “Tony!” Boses ni nanay. Hindi ko pinapadapo sa kahit na anong parte ng katawan ko ang lumilipad niyang mga suntok. Hindi ko nakita ang paglipad ng kamao ni Mutya. pinaulanan ako ng suktok at nang matalisod ako sa nakausling bato sa daanan. . putang ina ka! Tigilan mo yan. Malaks si Mutya at medyo nagkulang ako nang tantyahin ko siya mula ulo hanggang paa. Lalo akong naging maingat. Ang pagkakatuklas ko na may ibubuga siya at di tulad ng karamihan sa mga mayayabang na wala naman talagang binatbat.

naghintay ng panibagong round ng mga tadyak na tatama sa katawan ko. binubuhat ako. maraming bumubuhat sa akin. At narinig ko ang pag-aalisan ng mga tao. Naramdaman ko. at narinig ko ang boses ni nanay. umiiyak at humihingi ng tulong. .45 Ilang sandali akong pumikit. Wala. Tuluyan na akong natulog.

beinte-dos anyos na. ganito ba ako noong bata ako? Ang alam ko kasi. Minsan bigla kong naisip. Wala na akong panahong makipagtuksuhan. Pakiramdam ko. malapit nang kapitan ng talaba sa bayag. Palibhasa‟y block section. Ako. Noong nagbibinata . Ayos lang. pati ako tinutukso. nakikisakay ako dahil kahit papaano dumaan din ako sa pagkabata. para akong isandaang taong gulang na kumpara sa mga kaklase kong malamang na hindi pa nakakaranas na tumanggap ng matitinding bayo mula sa tadhana. Napasok ako sa scholarship foundation niya. hindi na baleng maraming naghirap dahil sa mga ninakaw niya. trese anyos pa lang ako nag-iigib na ako ng tubig. Tipikal na freshman. kalimita‟y palaro-laro ng baraha na may maliitang pusta habang tumatagay ng gin.46 Mga milagro sa pamantasan Kahit papaano‟y may silbi rin ang mga trapo. Na kesyo raw bagay ako at ang isa nilang kaibigan. kahit papaano‟y pinartehan niya ako. Kung meron mang mga gimik. na kaklase rin namin. Eh ako. Maiingay. Sila ang tipo ng mga estudyanteng hiyawan ng hiyawan at tuksuhan ng tuksuhan. Hindi na baleng bilyon ang kinurakot ni loko. ang mga edad nila ay naglalaro sa disisiyete hanggang disinuwebe. Kaya hindi ko talaga masakyan ang mga kaklase kong ambabata. At ang ayoko pa. Medyo asiwa ako noong mga unang araw dahil ambabata ng mga kaklase ko. nakatuntong ng kolehiyo dahil sa tulong ng isang trapong kupal na mala-bilao ang lapad ng malalaking tainga. Hindi ko maintindihan ang mga trip nila.

sinasamantala niya ang pagkakataon. napasok sa UP! Puta. may kabit. nakatambay ako kina Elmer at nagbubuklat ng encyclopedia. . Ang kapatid ko ako rin ang taga-abot ng baon. Ang mga kapatid naman ni Elmer. isang magbabalut. math. chemistry. Halos mamemorya ko pa ang isang kumpletong set ng encyclopedia nina Elmer. ang kaulayaw ko‟y mga timba. Kunsabagay. Gabi-gabi ay doon natutulog sa kerida niya. Noong ako‟y medyo tumanda. Noong gabi bago mag-exam. ang matalik kong kabatak ko sa looban. ang akay ko‟y bisikleta sa paglalako ng balut para maitawid ang pag-aaral sa haiskul at para makatulong kina inay. nasa Singapore. may mga asawa na. Ang erpat ni Elmer. Hindi ako nakasubok man lang na magkaroon ng permanenteng allowance gaya ng mga kaklase ko. maraming mga hambog sa haiskul na pa-intelektuwal pumorma pero hindi naman pumapasa sa entrance exam ng UP. At dahil ang asawa ay kasalukuyang nasa Singapore at nagpapaalila sa mga singkit. Ang ermat niya. Noong gabing bago mag-exam. Siya na nga lang ang hindi pa nag-aasawa kaya nakatira pa rin sa bahay ng magulang niya. doon ako natulog kina Elmer. ang alam ko. law.47 ako. Iba talaga „ko. Biro mo. Iyon nga ang nagpadala ng encyclopedia sa pag-aasam na sana‟y mahilig sa pagbabasa si Elmer. Puro Bandera ang binabasa niya. at iba pang libro. Wala rin kasing tao sa bahay nila. Pero si Elmer nama‟y „ala talagang hilig sa pagbabasa. physics. talaga namang pinaghandaan ko ng husto ang exam. Suwertehan talaga ang buhay. Ilang gabi akong nagpuyat sa kababasa ng grammar.

kasi mura ang edukasyon dito . Siya si Wayne Banners. Mahirap isipin kung ano ang mangyayari sa akin. “Huwag kang kabahan.” sagot ko naman. wala namang problema sa mga kaklase ko. pare. Hindi pa rin maalis ang kaba ko. Natatakot ako. Nag-inuman kami ni Elmer at ang pangamba sa buhay akademya ay nalusaw sa pait ng hinyebra at ang mga alalahanin ay kasamang pumailanlang ng usok ng marijuana. Baka hindi ko maiugnay ang sarili ko sa buhay akademya. mga bata pa iyang mga iyan. May tiwala ako sa iyo. kinakabahan ako. sabi ko sa sarili ko. Pakapalan talaga ng mukha dahil ako ang pinakamatanda sa klase.48 “Putang ina. Kaya lang narito sa Pilipinas. Matangkad. mayabang. “Pare. maputi. Ang kinatatakot ko ay ang pamantasan mismo. mahirap isipin kung ano ang magiging sitwasyon ko roon. ah. Gaya ng nabanggit ko. Ilang taon na ba akong nasa lansangan? Noong haiskul. Baka nga pinakamataas na marka pa ang makuha mo. Hindi kaya ako maging katawa-tawa roon? Bahala na. kabisado mo na yata „yan. Tutal. kaya ko namang magpasensya. Sa pangkabuuan. Maliban sa isa. Masyado na akong darang sa buhay kalye.” sabi niya. Kayang kaya mong ipasa ang lintek na eksamin na iyon. puhunan ko lang ay kapal ng mukha at konting balut na panlangis sa mga teacher. „kako sa sarili ko. Hindi siya Pilipino. Pero itong kolehiyo. may tiwala ako sa sarili ko. Pero hindi ako kinakabahan na baka bumagsak ako. Gaya ni Elmer.

Sa mga pulubi. Sa paglikdaw ng mga araw ay pasama nang pasama ang timplada ng mga salita. Masama ang timpla ng mga salita. Kahit papaano‟y may katotohanan naman sa sinasabi ng tao. na muli ay sinang-ayunan na naman ng mga kaklase namin at ng propesor. . at marami pang iba. May sinabi siya tungkol sa mga iskwater. Na kesyo hindi na raw aasenso ang Pilipinas dahil tamad ang mga tao rito. Hindi ko ito mapapalampas. laging present sa mga sinasabi niya ang mga iskwater. Mayroon lang akong hindi mapalampas. Hindi ko nagustuhan. mga manggagawang nagpapahinga sa trabaho. ang taong mayabang. Ang ayoko sa lahat. may nakikita siyang hindi maganda sa Pilipinas at sa mga naninirahan dito. na sinang-ayunan naman din ng propesor naming Ilokano. Sa bawat araw na nilikha ng Diyos. Okey lang. Ang masama pa. mga empleyadong tamad. na sinang-ayunan naman ng mga bugok na kaklase kong Pinoy. na kesyo raw ang gobyerno natin ay isang malaking trahedya. taong grasa. kinokomentaryuhan niya. lahat na lang ng makita niya dito sa Pilipinas. Itong si Wayne. mga bondat na pulis.49 kumpara sa edukasyon sa bansa niya.

Pinagrereport ako sa office ni Dali. pinag-abutan na ko ng animo kabuteng pagsulpot ng napakaraming branches ng kumpanya sa buong bansa. Nilamukos ko ang memo at tinapon sa basurahan. Hindi ko pinansin noon yung mga sinabi niya. Tang-ina. RE: MALICIOUS BEHAVIOR AND SEVERAL CASES OF SEXUAL HARRASSMENT. Pinalabas ko lahat sa kabilang tenga. Tang-ina. alam ko na kung ano‟ng nilalaman ng mahabang memo na natanggap ko. Overall Vice-President ng Computer Department. Lunes ng umaga. Putsa. na may mga tauhan akong nagrereklamo. Hindi ako bulag o bingi para hindi ko malaman „yon. Malaki ang suweldo kaya lang nakakabawas ng respeto sa sarili ang . heto ko‟t nagreport sa opisina. binanggit na sa akin noon ni Kupal No. Sabi niya. at may memo na naghihintay sa akin. lalo na sa mga babaeng clerk. limang taon na ko dito sa punyetang opisinang ito. closed-door meeting. nagdudulot ng tensyon. maghapong nakaupo. Isa pa. 2. i-sexual harrassment nila mukha nila. Jeffrey Dali. manager pa lang ang inaabot kong posisyon. Tang ina. Operations. mula sa isang walang ka-kuwenta-kuwentang weekend. Pinag-usapan na namin yon. Pero hanggang ngayon. yung mga sexist remarks ko. sumusuweldo ng katakut-takot. Ano ba ang pakialam ng hindot na kupal na iyon kung paano ko i-handle ang mga tao sa database. hindi nakakatulong sa pagbubuo ng harmonious relationship. kung siya nga. Executive Vice-President.50 Sexual harrassment and more serious shit More or less. si Oscar Letigio. From the office of Mr.

makakaasa akong sa kanila mapupunta ang promotion at hindi sa akin. hanggang sa mapromote ako nang ma-promote at hanggang sa itigil na ang pag-promote sa akin at makulong na sa kalagayang manager. sabay tago ng lipstick niya sa drawer.” bati ko. kilala yata akong numero unong alaskador at master of sexual harrassment. Ernie “The Fucking Encyclopedia” Baron. sige pa rin. nagiging pala-ayos. Heto pa ang isa kong natuklasan. Nakadagdag ng badtrip ko ang makita ang mukha ni Lorna. lalong nadagdagan ang kabadtripan ko nang makita ko ang sekretarya ko na naglalagay ng lipstick. Kung papatulan niya. ah. kapag pala patanda nang patanda ang isang tao. “Lorna. Medyo namula si Lorna.” nahihiyang sagot niya sa akin. sanay na siya sa mga hirit ko. Isa itong malaking palaisipan ng buhay. Kung bakit ba naman kasi.” “Ano‟ng hindi? Sa kislap pa lang ng mga mata mo. Naisip ko. mula pa noong mag-umpisa kong magtrabaho. alam kong may pinaghahandaan ka.kasabay ko lagi ang matandang bruha sa mabagal na pag-akyat ko corporate shit. “Hindi naman ho. Bah. O malamang. si Lorna na ang sekretarya ko. puwedeng itanong kay Mr. Hindi pala cute sa mga matatanda ang mag-blush. mukhang may pinaghahandaan ka. the ultimate .51 maalalang hangga‟t buhay pa‟t kasalukuyang sinusuyo ang mga empleyadong nauna sa akin.” Hindi siya kumibo. Paglabas ko sa may pintuan. Wala siyang masabi. Kahit na ang epekto ng pag-aayos ay lalo lang nagpapasagwa ng hitsura. baka mapahiya lang siya lalo.

Tatlo ang sekretarya ni Dali. “Boss.” pakli niya. yung babaeng payat na walang boobs at namumutok at nagmamantika ang mukha sa dami ng umusbong na acne at taghiyawat. hinihintay na ho kayo ni Mr. “Yun hong maganda. at kahit alam kong si Tess ang tumawag. ipinagbabawal na ang pagyoyosi sa loob ng building. yung malake dyoga?” Napalunok si Lorna. tinanong ko pa rin si Lorna para makasiguro at siyempre. para makapang-asar. kasalanan „yon ng mga magulang nilang hikain na . Daig ko pa ang kabastusan nina Tito.52 sexist man.” “Sinong sekretarya?” tanong ko. may memo na dumating galing sa Personnel Department.” “Sino. dalawa sa sekretarya ni Dali ang may pangalang Tess. Wala akong pakialam sa hika ng iba. hindi pa rin siya nasasanay sa mga hirit ko kahit mag-lilimang taon na niya akong pinaglilingkuran. Isa lang ang masasabi ko sa patakarang iyon. Unfair daw sa mga hindi naninigarilyo na nasu-suffocate sa usok ng iba. nakakadalawang tawag na rito yung sekretarya niya. nang sa gayon ay maituloy na niya ang ginagawa niya.” hirit ko. Hindi ko kasalanan iyon. Vic and Joey ng Eat Bulaga kapag kinukulit nila ang mga seksing dancer na umiindak-indak habang naghohost sila ng Eat Bulaga. Dali. si Maritess. yung isa naman. si Tess na seksi. Noong isang buwan. Hanggang ngayon.” “Sinong Tess. Wala siyang ibang hangad kundi ang umalis na ako‟t pumunta sa dapat kong puntahan. “Mula ho nang dumating kayo. Yung isa. “Si Tess ho. Nagsindi ako ng sigarilyo.

Antonio de Guzman. nagmukha kang pokpok na walang pera. boss? Maganda naman ho itong lipstick ko. Tingnan mo nga iyang labi mo. Kapansin-pansin ang biglang pagtuwid ng upo ni Lorna. “Lorna. ah. yung bigla ka na lang mapapalunok kahit tuyong-tuyo ang bibig mo. Binuksan niya ang drawer niya at hinugot ang isang folder. mag-re-resign ako. Mawawalan sila ng mahusay na manager.53 ipinamana sa kanila ang mga personal nilang mga sakit na nakalkal din nila sa kanilang mga nuno. hindi kaya nasobrahan ng kapal ng lipstick mo?” “Hindi nama ho makapal. Hindi ako naging manager para pagsabihan ng kung sinong unggoy sa Personnel na hindi ako puwedeng manigarilyo sa loob ng building. parang pinapak ng sanlibong manyak. Kapag talagang pinilit nila „ko.” “Makapal. ah. Sa halip na gumanda ang hitsura mo. Sa buong kasaysayan ng kumpanya. Galing pa ho ito sa Hongkong. Gagawin niya ang lahat ng pagkukunwari para lang huwag ko siyang mapagbalingan. Lagi siyang tensyonado lalo na kapag ganitong hindi ako nagsasalita ng tungkol sa trabaho. Bakit hindi ho ba bagay sa akin?” “Hindi. Kunwa‟y may hinahanap siyang file.” “Bakit. mas kilala sa tawag na Tony. Ang hirap siguro ng ganoon. . Umupo ako sa isang kanto ng mesa ni Lorna habang ninanamnam ang sigarilyo. ngayon lang nagkaroon ng kaayusan ang Database Department. Mawawalan sila ng mahusay na engineer. Ngayong ito ay nasa pamumuno na si Engr.” Kitang-kita ko ang pagtaas-baba ng lalamunan niya.

hindi ito nagpapakopya sa mga exams. Pupunta ako sa office ni Dali. yung isa kong supervisor sa Database. Pero sa kabila nito. inalis na niya ang mga bulaklak na laman ng flower vase para bigyang daan ang upos ko. noong estudyante pa lang itong hindot na ito. mayroong kusina na kumpleto sa kasangkapan. Ang mga tulad ni Dante ang nagpapayaman sa mga doktor na ang espesyalisasyon ay liposuction. Alam na rin ni Lorna ang gagawin ko. Nakasakay ko sa elevator si Dante. Doon ko pinapatay ang yosi kapag sa labas ako ng opisina ko naninigarilyo. kalimitang umookupa ng magagandang apartment. humihimod sa tumbong ng mga dekano at walang ibang pinangarap kundi ang maging corporate kupal kapag nakapagtapos na siya sa kolehiyo. ang sipsipin ang mga ekstrang taba ng mga propesyunal na hindi nagbabanat ng buto at maya‟t maya ay kumakain sa mga matapobreng mga café at fastfoods.54 Nang maubos ang yosi. patay agad ang baga dahil may tubig sa loob. madalas sa labas sila kumakain. Siya rin „yong tipo ng taong sumisipsip sa mga propesor. Sarili lang niya ang iniisip niya. Sa flower vase. inilagay ko sa loob ng flower vase ni Lorna. Kitang-kita ko ang biglang pag-alis ng tensyon ni Lorna. . Siya yung tipo ng taong “may matayog na ambisyon”. Isa siya sa mga kinamumuhian ko sa department. Sigurado ko. Hindi ako kumibo. ang mga katulad ni Dante. Pupunta raw siya sa Accounting Department. Nakakapagtaka. Tumayo na ako‟t humakbang papalayo. Nang makita niyang nauupos na ang yosi. wala kasing ash tray sa mesa ni Lorna.

55 Una‟y tamad silang magluto. Pangalawa, gusto nilang makipagtsikahan sa mga tulad nilang gago na kumakain din sa mga matapobreng kainan. Pero hindi lahat ng katulad ni Dante ay nagpapasipsip ng taba. Marami din sa kanila ang malalaki ang mga katawan, produkto ng mga work-out gym at pagkaing pang-diyeta na kadalasa‟y lasang diyaryong ibinabad sa tubig. Paghinto ng elevator sa third floor, lumabas na ako. Ni hindi ko narinig yung pahabol na sabi ni Dante. Pinipigilan ko ang sarili ko, Lunes ng umaga at sobrang init na ng ulo ko. Baka kung ano pa ang masabi ko kay Dante, makatanggap uli ako ng memo. Pagpasok ko sa foyer ng opisina ni Dali, medyo nabawasan ang init ng ulo ko. Wala ang dalawang sekretarya, malamang ay inutusan ni Dali. Si Tess lang ang naroon. Nakatuwad siya, may hinahalungkat na file sa pinakailalim na drawer ng filing cabinet. Tuloy tuloy ako sa pintuan ng opisina ni Dali. Nang mapadaan ako sa nakatuwad na si Tess, tinapik ko siya sa puwet. Narito na pala ang buong cast ng show, naisip ko nang makita ko ang mga tao sa loob ng opisina ni Dali. Naroon si Oscar Letigio, boss ko. Naroon ang head ng Personnel. Naroon din ang ilang abugado mula sa legal department. May ilang mga taga-Claims, mga mukhang pamilyar sa akin. Naroon din yung isang sekretarya ni Dali, yung matighiyawat, nakaupo sa isang gilid, may hawak na bolpen at steno pad. “Good morning, Tony,” bati ni Dali. “Good morning,” sagot ko. Nagpasukan kami sa maliit na conference room sa loob ng opisina ni Dali. Inumpisahan ang paglilitis.

56

“Tony, siguro naman, I assume na nabasa mo na ang memo, kaya alam mo na ang agenda natin ngayon,” bungad ni Dali. “Yes sir. Ang hindi ko lang alam, may jury palang magsasakdal sa „kin.” Nagtawanan ang iba sa sinabi ko. Puke ng ina n‟yo, sa loob-loob ko. Pare-pareho lang naman tayong nagsisikap para ma-promote at madagdagan ang sahod nang may panustos tayo sa kanya-kanyang bisyo. Kung umasta ang mga buwakanang inang mga ito, akala mo, wala silang katarantaduhang ginagawa. At least ako, walang inililihim. Alam ng lahat ang mga kabulastugan ko. “Before anything else, gusto kong ipaalam sa iyo na this is an informal talk,” dagdag ni Dali. “There‟s no need to become too professional. Afterall, we‟re one big happy family here.” Tarandtado! Hindi ko kayo kapamilya. At ano‟ng informal talk ang pinagsasasabi mo? Bakit kaharap ang mga manager ng Computer Department? Bakit kinukuha ni Maritess “No Boobs” Garcia ang minutes nitong meeting? “Hindi namin alam kung ano ang mayroon sa iyo. Sa totoo lang, ngayon lang naging maayos ang Database Department. Dati, sala-salabat ang mga records. Hindi magkasundo ang Database at Claims. Sabi ng Claims, walang record ang ilang claimants. But when you came, things started to become good. In fact, it‟s a lot better this time. Tingnan mo na lang ang efficiency ng Claims. Dumarami ang clients natin, umaasenso ang kumpanya. And for that, we are very proud of you. I think Atty. Matias of the Legal Department will take it from here.”

57 LEGAL DEPARTMENT: May mga empleyadong nagsampa ng kaso laban sa kumpanya. Isinampa sa Department of Labor. Mabuti na lang, itinimbre sa „tin nung contact natin doon. Nakausap na iyong mga nagsampa ng kaso. Napakiusapan ni Oscar. Ikaw ang tinuturo nila. I hate to say this but they said, masyado raw bastos ang pakikitungo mo sa kanila. Matagal ka na raw nilang inerereklamo kay Oscar kaya lang wala daw aksyon. Dahil doon, inireklamo nila ang buong kumpanya. Tony, you‟re bringing all of us down. CLAIMS: Kapag may mga inquiries ang claimants, madaling naipoprocess. Thanks for a good database systems. Kaya lang, marami ring reklamo sa iyo ang mga empleyado ng Claims. There are times that nababarado rin ang inquiries. Well, that‟s part of the system. At least, madaling nasosolusyunan. Ang problema, may mga ugly remarks ka daw sa tuwing may clerk na pupunta sa office mo for signature. I‟ll give you an incident. Last week lang, may clerk na galing sa office mo, bumalik sa Claims, umiiyak. Inisulto mo raw siya. Tinanong mo raw siya kung gusto niyang kumain ng lollipop. Habang nagtatanong ka raw, nakasapo ang kamay mo sa ano mo. Sa testes. OSCAR: Same with Romy. Yung mga clerk na pumupunta sa department mo. Ayaw na raw nilang pumasok sa office mo. Iniiwan na lang sa secretary mo ang mga documents for signature. Kaya

58 lang, kung minsan, kahit highly confidential ang mga dokumento, iniiwan na lang nila sa desk ni Lorna kahit wala siya doon. CLAIMS: ’d rather…. *%$#@! DALI: Tony, ϕ ϕ  ϕ ϕ  ϕ◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ ϕ
 άӂ℥ ∰ ♂ ╳women’s◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ άӂ℥ ♂♂♂∰ ♂  ϕ ╳even ϕ  άӂ℥ ∰ ♂!in our modern times………

Sa ilalim ng mesa, kubli sa paningin ng mga nakapalibot, nakakuyom ang mga kamao ko. Ginugunita ko ang mga panahong inaagrabyado ako ng lipunan. Itong mga taong ito, itong mga ito, ito ang mga nagpapakasarap sa gitna ng taggutom ng mahihirap. Itong mga taong ito na kailangan pang magpasipsip ng taba para lang magkahugis ang mga katawang binundat sa kakakain ng mga pagkaing mga mahihirap din ang siyang lumilikha. Itong mga taong ito na sinusunog ang kilay sa tennis at golf, mga sports na ang layuni‟y hindi palakasan kundi pasosyalan at pagandahan ng kotse. At sa kanilang mga salu-salo, salusalong puno ng plastikan at pagkukunwari, sa kanilang mga halakhakan at pagandahan ng mga asawa, sa kanilang mga batuhan ng paniniwala, mga prinsipyo, na ang tanging nangingibabaw ay hungkag na ligaya, iisa ang nagbibigay ng direksyon, at ito‟y ang kulay ng pera at amoy ng capital. Kilala ko ang mga taong ito. Sila ang noong maliit pa ako‟y baka nagbato sa akin ng barya. Sila ang mga taong matataas, sa kanilang mga palasyo‟y bingi sila sa mga iyakan sa paligid. Sarado ang kanilang mga bintana sa hiyaw ng mga nagugutom sa kalye. Pinid ang kanilang mga pinto at hindi handang

” Kawawa naman ang mga hindot na ito. mawawala na „ko rito. Wake up! Punyeta! Tang ina nilang lahat. so far?” “Tony. Mr. this is for your own good. Pina-cancell ko ang lahat ng appointments ko. Kung ganoon palang mas mahalaga pa sa inyo ang mga pipitsuging mga babaeng clerk na karamihan ay ampapangit din naman.59 tumanggap ng aarugaing maysakit. Pagkatapos ng paglilitis. Pero huwag kayong mag-alala. You are under a lot of stress lately. Tang-ina nila. ha. sana hindi n‟yo na lang ako binigyan ng trabaho. alam ko na kung pa‟no kayo sisirain. guguho kayong parang lumang bahay na pinagpag ng malakas na lindol. Ini-lock ko ang pinto. Kailangan nating maging politically correct in these modern times. Bago pa „ko magtrabaho rito. . Ganoon pala. Antonio de Guzman.walang kamalay-malay na sa nalalapit na panahon ay sasabog silang parang bulkan. dumeretso ako sa opisina ko. Ilang panahon na lang. “Are you with us. Pasensyahan na lang. Pull yourself together. Welcome to the 21st century. At pag-alis ko. Makikita n‟yo.” “Sama ka sa aming mag-golf sa Sunday. ngunit laging handa kung tulad nila ring nakaaangat ang ibig tumuloy.

Alas diyes na ng gabi wala pa rin si Dino. Hindi na lang ako kumibo sa mga pasaring ni inay dahil baka humaba lang. hinihintay ang pagdating ng kanyang bunso. si Malou. Madalas kong pagsabihan iyang si Dino na huwag magsasama kay Toto dahil alam ng buong looban ang raket ng tatay ni niya. umuwi ng bahay kagabi. Itong si Dino.60 Dino Si Dino. dumudugo ang wetpaks ni kupal. kailangan daw ng masahe. Puta. ganoon na lang. binubugaw ang mga anak. Iyun nga. nagpaalam na magmamasahe raw sa amerkanong kaibigan ng tatay ni Toto. Ngayon. Puta. kalaro niya. wala lang talaga akong magawa. Pero ang tarantado. naroon. nakatanghod sa bintana. duda na talaga ko. sa tuwing madaraan ako kina Aling Esper. Ako. nagpagamit pala sa kanong bakla na kakilala noong tatay ng kalaro niya. . Ang putang ina. Hindi ko alam kung bakit hanggang ngayon. Tang inang bugaw na tatay. Akala mo kung gaano nila ka-kailangan ang pera. trese anyos nang unang biyakin ng kung sinong kostumer. Basta. Tinanong kaagad ni inay kung ano‟ng klaseng masahe. kasama ang mga regular niyang katomaan. hindi makaupo ng maayos. Heto na nga ba ang sinasabi ko. Kapag ganitong lumalalim na ang gabi at wala pa ang kanyang bunso. Ang inay. sa kabila ng mga pananakot ko sa kanya. ayaw pa rin ni Dinong lumubay sa kasasama kay Toto. ma-lalake o babae. kung ibenta ang anak niya. Dapat daw na mahiya ako kay Dino dahil ako ang mas matanda pero mukhang mas masipag si Dino sa akin. Ang panganay niya. na ayon sa kanya‟y may pasalubong raw sa kanyang pansit.

Siguro. may itatagal ang inay. “Kumain ka na ba?” “Oho. Alam mo namang kaya masakit ang katawan ng gagong iyan. ikaw na bata ka. inay. may masakit ba sa iyo?” “Wala ho. nay. saka unti-unting inilapat ang tiyan sa banig. kaya‟t kitang kita namin ni inay ang tila hirap na hirap na kilos ni Dino. anak? May masakit ba sa iyo?” Hindi ko na matiis ang naririnig ko. Tama ang inay. ang sinumang makipagtalo sa kanya‟y baka hindi niya tantanan magdamag.” “Ano ba ang pinaggagawa mo doon sa bahay ng kano?” “Nagmasahe po. Ang kanang kamay niya‟y nakaalalay sa dingding nang pumasok siya ng bahay.” “Eh bakit tila pagod na pagod ka. eh. Kung sa bungangaan. Tumayo ako‟t pumasok sa kuwarto. “Susme. Heto‟ng pansit. “Dino. Kinabahan si inay. Ang kuwarto‟y isang bahagi ng bahay na natatakpan ng isang manipis na kurtina. “Ano ka ba. “Matagal ho kaming nagmasahe ni Toto. alam na niya rin ang iskor kung bakit ganoon ang kilos ni Dino. Pagsaluhan ninyo ni kuya. bakit ngayon ka lang?” tanong ni inay. Mag-aalas-dose nang dumating si Dino. nagpakantot iyan sa puwet. inay? Para ka namang engot.61 malamang sa hindi. hawak niya sa kaliwang kamay ang isang marusing na supot ng pansit. anak. Doon sa .” sagot ni Dino. eh. kung paano siya lumuhod muna. saka padapang pumlasta sa banig. nay.” Iika-ikang pumasok si Dino sa kuwarto. Pagod lang ho ako.

” sagot ko. Kay Dino. Maliksi si inay. Sa malas. namumuro na sa akin iyang putang inang buwayang iyan. yung inaagrabyado ang pamilya ko. Maya-mayay narinig ko silang nag-iiyakan sa kuwarto. walang makakagalaw sa kanya dito sa looban nang hindi tumitikim sa mga dila ng kamao ko.” Pagkasabi nito‟y hinablot ko ang salawal ni Dino. Huwag niya lang hayaang maubos ang pasensya ko sa kanya. t-shirt ko pa ang nadampot. Kung gaano ko pahalagahan ang sarili ko. Nilukot ni inay ang t-shirt kong kasalukuyan ko pa lang kinukumpleto ang hulog sa utol ni Boyet. sa lahat ng ayoko. Nakahain doon ang pansit na dala ni Dino. . kahit kupal na kapatid at madalas akong kontrahin. Nakita namin ang pag-agos ng dugo mula sa puwet ni Dino pagapang sa hita.62 amerikanong pinagmamalaki ni Toto na mabait daw at lagi siyang binibigyan ng pera. ganoon din ang pagpapahalaga ko sa pamilya ko. at idinikit ito sa pinanggagalingan ng dugo. Nagsuot ako ng kamiseta. Puta. “Maniningil ng pautang. At si inay. Kumuha si inay ng kamiseta sa karton na pinaglalagyan namin ng mga damit. Bago pa man ako makalabas ay nakahawak na sa braso ko. Lumabas ako ng kuwarto at sumuba sa sahig. walang sinumang puwedeng umagrabyado o bumastos sa kanya hanggat buhay pa ako. At lumabas ng pinto. “Saan ka pupunta?” tanong niya. Iyang si Almang paybsiks.

Sana magkaroon bigla ng riot dito sa looban. Para naman magkaroon ako ng dahilan para manuntok.” “Nay. Tony. parang bale wala lang sa inyo. baka may gawin kang masama. „to! Tang ina nakita n‟yo na ngang ginahasa sa puwet iyang anak n‟yo. Sinasabi ko sa iyo. Kapag ganitong mainit ang ulo ko. Ako ang kuya niyan at dapat lang na harapin ko kung sino mang hudas ang gumawa niyan kay Dino. Sana masalubong ko si Mutya. Ang sa akin lang. ang bunso n‟yo. Lalo na iyong ganitong klaseng galit na bunga ng pagkaagrabyado at walang katiyakan kung paano makakaganti. Naglakad ako papunta sa may labasan. huwag kang gagawa ng gulo. hindot ka. Nanginginig ang posporong hawak ko habang nagsisindi ako ng sigarilyo. Sana mayroong maghuramentado. binibiktima.63 “Tony. Dapat makaganti. ha. kapatid ko. Sana.” “Hindi sa ganoon. . Hindi magiging mapayapa ang pagtulog ko sa gabi kung hindi ko maipaghihiganti ang sinapit ni Dino. masalubong ko kahit isa sa mga may atraso sa akin.” “Putsa namang buhay. Mga batang walang kamalay-malay. madadagdagan pa ang gastusin natin.” Lumabas ako ng bahay. wala akong ipangpa-pyansa sa iyo kapag nakulong ka. Hamo nang lumamig muna ang sitwasyon bago tayo umaksyon. ang sitwasyon. Wala akong nakita kahit isa sa mga kabatak ko. Pumunta ako sa tindahan at bumili ng sigarilyo. Putang inang mga kano iyan. ipinagdarasal ko na sana‟y may biglang maghuramentado dito sa lugar namin. inabuso. Mahirap talagang magpahupa ng galit.

Tanginang Toto iyan. siguro‟y panahon na para turuan siya ng leksyon. namimigay ng kendi. yung mga nanay dito sa looban. lamog na ang mga katawan at kung mag-isip. Malamang na nandoon si Max. Panay ang bigay ng barya sa mga bata habang umiinom sila ni Domeng sa bahay nila. para nang matanda. At lalong tang ina yung erpat niya. parang si Dino. At si Domeng. Yung mga batang looban na binugaw ng mga nanay o tatay nila. malulutong na dadaaning mapupunta sa bulsa ng mga sugarol at lasenggong magulang. Doon sa bahay na iyon. Yung putang inang kano. nakatira sa isang subdibisyon na puwedeng lakarin mula sa looban. parang nawawala ang espiritu ng pagkabata. si Max ang maaasahan ko sa mga ganitong pagkakataon. isinasama ang mga anak nilang lalake sa bahay nina Domeng. Putang ina. mga sampu hanggang trese ang edad ng mga bata. hindi ko mapapalampas ang ginawa ng amerikanong iyon kay Dino. bumubuga ng dugo.64 Nang maubos ang sigarilyo ay binagtas ko ang daan papunta sa bilyaran. may kasamang kano. Minsan. Napakabait nga ni kupal. . Tanginang kano iyan. siguro‟y ang daming batang umiyak ng ihi at sumuka ng tae at ang mga puwet nila. Para bang tumatanda na lang bigla. nang umuwi si Domeng na tatay ni Toto. kailanman. Kalimitan. pero pagbalik nila. Higit kanino man. Mula noon. kapag bumabalik na sila. isinasama ni Domeng sa bahay nung kano. At ang kapalit.

Malamang na hindi na ito makalakad pang muli. Ang sabi sa balitang looban na ikinukuwento ng mga taga-looban sa mga taga-labas. makalipas ang isang buwan. ang tunay na nagyari kay Domeng ay hindi napagtripan ng mga addict kung hindi kinulata ng isang addict. yung pinaniniwalaan talaga ng nakararami. yung ikinukuwento nila hindi sa mga taga-labas kung hindi sa kapwa nila taga-looban. robbery ang motibo. si Domeng naospital.65 Isang linggo ang lumipas. Tinangay ang pitaka ng kano at ang relos nitong mamahalin. binugbog at halos malumpo daw ang kawawang si Domeng. Pero ang tunay na balitang-looban. natagpuang patay sa labas ng isang beerhouse. Ang sabi sa imbestigasyon ng mga pulis. napagtripan daw ng mga addict. At hindi halos malumpo kundi talagang nilumpo si Domeng at siguradong hindi na siya makakalakad at hindi na maigagalaw ang kalahati ng katawan. Masuwerte nga kung maigalaw pa nito ang kalahati ng katawan. . Ang kano.

Maya-maya‟y pumailanlang ang malakas na iyak. Malilikot na Taliba. Dumating na pala ang kanyang ina. ang opisyal na arawang pahayagan sa looban Matagal bago rumehistro sa utak niya ang mga pangyayari.66 Adbentyurs ni Almang Paybsiks Inilathala sa Makakating Dila. Nakamata siya sa bangkay ng kanyang ama. Nakapaligid sa basag nitong ulo ang pira-pirasong utak. ng kanyang guwapong ama. Walang kibo. Pinagmasdan ni Alma ang lahat nang ito. na parang mekanikong kinukumpuni ang ilalim ng sasakyan. Marahil ay sinundo sa talipapa ng mga taong nakasaksi sa aksidente. nagmistulang tuod sa harap ng isang malaking trahedya. Nanatili siya sa kanyang pagkakaluhod. Nangingintab sa tama ng araw ang basag nitong bungo. laman at dugo. Ang lansa ng dugo at lamang nakabilad ay nanunuot sa kanyang ilong ngunit ito man ay hindi niya iniinda. „Di niya alintana ang anasan ng mga taong nakapaligid sa kanyang nilalangaw na ama. . ng kanyang mabait na ama. Nakahiga sa pagitan ng unahan at hulihang gulong ng bus ang kanyang ama. Ang mukha ng kanyang ama. na para bang ang tinitingnan niya‟y hindi isang tao kundi isang kakaibang uri ng insektong noon lang niya nakita. „Di niya pansin ang naghalu-halong amoy ng mga nakikiusyosong mga tao. Lumuhod siya at hinipo ang noo‟y malamig nang hita ng bangkay. Marahil ang pinag-iba lang ay ang pagkakapilipit ng isang hita nito. naisip niya. ay nagmistulang salbabidang butas at walang hangin. Dumako ang paningin niya sa mukha nito at saglit na natigilan siya sa namasdan.

ang kinakasama ng kanyang ina. Sabi ng kanyang ina‟y ituring niya raw si Artemio bilang pangalawang ama. Wala pa ring dumarating na pulis. At bigla. parang kuryenteng dumaloy sa buong katawan niya ang panghihinayang. Panghihinayang dahil sampung taon lamang niyang nakapiling ang kanyang mabait na ama.67 “Ilyong! Ilyoooong!. Noong umpisa‟y naiilang siya dahil sa laki ng agwat ng edad ng kanyang ina at ni Artemio. At ang sampung taon nilang pagsasama‟y „di na muling madadagdagan. Nang minsang umalis siya nang hindi tinitiyak kung luto na ang kanin. Pinaiikot-ito ng pinaiikot. naisip niya. Tiniyak niya munang inin na ang sinaing bago siya bumaba ng hagdan at lumabas sa tarangkahan. ang kanyang amain. na parang anak na lang si Artemio ng kanyang ina. lagi namang huli kung magsidating ang mga pulis. Namataan niya ang isang batang pinaglalaruan ang hulihang gulong ng yupiyuping bisikleta ng kanyang ama. Naiilang din siya dahil pakiramdam niya‟y iba ang mga titig sa kanya ni Artemio. Marahang dumaloy ang luha sa magkabila niyang pisngi.” hiyaw ng kanyang ina. Nagpamanhid sa binti niya ang pagluhod. At minsan na siya nitong pinasok sa silid habang . Natural. Ngayo‟y may bago siyang “ama-amahan”. nakatikim siya ng malalakas na palo sa puwit at mahahapding kirot sa singit mula kay Artemio. Natuto na siya sa karanasan. Marahan siyang tumayo at pinagmasdan ang mga taong nakapaligid. Tatlong taon na ang lumikdaw mula nang maaksidente ang kanyang ama. sabay subsob at yakap sa ngayo‟y nanlalamig nang bangkay.

Wala naman talagang malaking usapin kung iisiping si Artemio ay kinakasama ng kanyang ina. na nitong huli‟y napapansin niyang dumadalas. Ni hindi na ito nagtanong sa kanya. tinatanong kung nasaan ang suklay. Ngunit ang mga hikbi niya‟y tila nagdudulot ng tuwa sa kanyang amain. na kung minsa‟y lumilihis ng bahagya at napupunta sa hindi nito dapat puntahan. Bandang huli‟y natanggap na niya ang mga pangyayari. Pagkuwa‟y bumaba na siya ng hagdan. Umiiyak siya. sa pagitan ng pagpapalit ng ilaw ng trapiko. Ngayo‟y tiniyak muna ni Alma na inin na ang sinaing. Nang umuwi si Alma noong gabing iyon ay bigla na lang siyang pinaghahampas ng walis tambo ni Artemio. Ang mayroon lang ay isang bitin ng lumang kurtina na itinakip sa isang kanto para magsilbing bihisan. At bago pa man siya makabuwelo para umilag sa mga susunod na hampas ay naramdaman na niya ang mga daliri ni Artemio sa kanyang singit at kinukurot siya doon. Nagtatanong na para bang wala naman talagang nangyari. Gusto niyang tumili noon ngunit biglang nagsalita si Artemio. Na para bang hindi nabuyangyang sa malalaking mata ng kanyang amain ang mga pinakatatagu-tagong bahagi ng katawan niya. Kipkip niya sa isang kamay ang kung ilang buhol ng sampaguita na ilalako sa kalsada. dahil wala naman talagang silid sa parisukat nilang pamamahay.68 nagbibihis siya. Lalo pa nitong nilakasan ang bawat hambalos at lalo pang dumalas ang pagkurot sa kanyang singit. Minsan nga‟y nangyaring nahilaw ang kanin. Hindi niya naiiintindihan kung bakit siya pinapalo. . At hindi rin usapin kung pumasok ito ng kuwarto habang siya‟y nagbibihis. Nagalit ito nang matikman ang kanin. Umuwi si Artemio galing sa trabaho nito sa konstruksyon bandang hapon.

Bakit daw pinili pa niyang magtinda ng sampaguita sa kalsada gayong delikado ang ganitong uri ng hanapbuhay. Mabait ito at hindi nang-aagaw ng kostumer. alam mo na ba nangyari kay Omar?” humihingal na tanong ni Gina. “Hindi. gumagala sa gabi. Nagugunita nito ang nangyari sa kanyang ama. Isang pangkaraniwan nang trahedya sa lansangan ang masagasaan ng sasakyan. ang mayroon nang matatag na hanapbuhay. karamihan sa mga kalaro niya sa looban ay nananahi na ng mga damit-pambata sa pabrika ni Mr. pagtitinda na ng sampaguita ang kanyang pinagkakaabalahan. Nakakahiya naman sa kanyang amain kung siya‟y hindi magbibigay ng pera sa bahay. kailangan niyang pasukin ang anumang hanapbuhay na kaya niya. Ayon kay Artemio maraming mga kasing-edad niya. Ngunit sa paris niyang wala naman talagang mapagpipilian. Kung tutuusin ay dapat nang tumigil sa pagbebenta ng kalamansi ang kanyang ina sa talipapa. “Alma!” Napalingon siya sa tunog ng kanyang pangalan. Napag-isip-isip rin ni Alma ang ganito.69 Mula nang mamatay ang kanyang ama. Tulad niya ring tindera ng sampaguita. Si Gina. Ang katunayan. Mas bata sa kanya ng dalawang taon. Si Omar ay isa sa mga kasundo niya sa lansangan. Sa tagal na nilang nagtitinda ng . Si Nona naman na dati nilang kasama ay isa nang sertipikadong puta. Tiu. “Alma. si Alma ay dalaga na. Siya na lang sa mga kababata niya ang nagtitinda ng sampaguita. Iyon ay dahil siya. Noong una‟y nagalit ang kanyang ina. ayos lang para makapag-ambag siya ng mga gastusin sa bahay. Sa sampaguita ay nakakamahigit sitenta pesos siya sa maghapon. trese anyos.” sagot niya.

Alam niyang ang magiging kapalit ng hindi niya dagliang pagtalima ay isang sampal sa pisngi o isang tadyak sa binti. Narinig niya ang sigaw ni Artemio ngunit hindi siya tuminag sa pagkakaupo. upo muna tayo dun sa lilim.” Hindi umimik si Alma. “Nasagasaan ng bus si Omar. “Punyeta! Alma!” Nakaupo siya sa bangkito sa labas ng kanilang dampa. napipi ang ulo. “Tara. Dinukot niya sa bulsa ang panyolitong marumi at isininga ang mga hinanakit. Parang „yung nangyari sa tatay mo.” aya niya sa kaibigan. Pipi ang ulo. o kaya nama‟y isang bigwas sa sikmura. Mula nang umalis ang kanyang ina tatlong taon na ang nakararaan at hindi na muling nagpakita ay nasanay na siya sa mg pagmamalupit ni Artemio. Gina. Sumabog ang utak. . Hinintay niyang makalmante ito at saka muling tinanong. nakita mo sana si Omar. Ayaw niyang magpatalo sa lungkot at baka malasin ang negosyo niya sa maghapon. Kawawa naman. Ngunit kaya niyang tiisin lahat ng ito. “Putsa. Si Omar ay hindi tulad ng ibang mahilig mang-agaw ng puwesto. Pinigil niya ang pagbugso ng lungkot. Tangna.70 sampaguita ay may kanya-kanya na sila ng puwesto sa kalsada. Naupo siya sa gilid ng daanan ng mga tao.” Hindi pa rin siya umiimik. Humihingal pa rin si Gina. kung nandito ka lang kanina. Sanay na siya sa mga hirit ni Artemio. nalililiman ng matayog na gusali.

dumating si Artemio. wala ang kanyang ina. Sinabi niya kay Artemio na lumayas na ang kanyang ina. Hinanap nito ang kanyang ina. alam na niya na ang ina niya‟y hindi na muling babalik. Gusto niyang tikman ang buhay. Noong gabing iyon. lasing na lasing. Noong gabing iyon. minahal niya si Artemio. pumarine ka nga!” Isang hapong umuwi siya galing sa patahian ni Mr. Kinagabihan noon. Na ito‟y hindi na muling babalik para saluhin ang lahat ng mga suntok ni Artemio. Hindi mo „ko alila!” “Ah ganoon?” . sa tingin niya‟y naranasan na niya ang lahat ng pasakit. Kahit wala itong iniwang sulat. lintik ka!” “Bakit ba?” “Ano‟ng bakit? Bakit walang sinaing?” “Ay puta! Magsaing ka kung gusto mong lumamon. hinalay siya ni Artemio.71 Sa edad niyang disi-otso anyos. humahalinghing siya sa sarap. Gusto niyang lumaya sa mga pasakit. Go. “Punyeta! Almaaaa!” Naputol ang kanyang pagmumuni-muni nang sumungaw ang mukha ni Artemio sa pintuan. Noong gabing iyon. “Putang ina! Kanina pa „ko tawag ng tawag sa‟yo. Na ang ina niya‟y gustong pagsikapan na magpanday ng bagong buhay nang siya lang. pera o kung anupaman. Ni hindi sumagi sa isip niya na malamang ang kanyang ina ay naningil ng mga pautang o kaya‟y dumilihensya ng ulam. “Tang inang buhay „to! Alma.

. may bahid pa ng bahaw at tutong ang puwitan nito. “Putang ina kang babae ka! Ako pa ang uutusan mong magsaing!” Hindi siya kumibo. Hindi pa man siya tapos ay nakaalis na si Artemio. Tumayo siya‟t tinungo ang kalan. Pagkatapos nito‟y hinubad ni Artemio ang kanyang sinturon at hinagupit siya nang hinagupit sa binti. Kinuha niya ang kaldero. Kinuha niya ang lata ng biskwit na lalagyan ng bigas at sinalinan ang maruming kaldero. Bumalik ito bandang hatinggabi at sila‟y nagtalik. Hindi na niya hinugasan ang kaldero.72 Pagkasabi nito‟y pumanaog si Artemio sa hagdan at hinablot ang kanyang buhok. binomba ang tangke ng gaas. sinindihan ng posporo. Sayang. laman tiyan din ang bahaw at tutong sa puwitan nito. sinabawan ng tubig na inigib sa poso at isinalang sa kalan. Kinaladkad siya nito papasok ng bahay at pinagtatadyakan siya sa sikmura.

kung sakaling hindi makapagbayad sa oras ang uupa. Bukod sa mura ang singil kung ikukumpara sa ibang mga paupahan. Kinakailangang mayroon na antimanong hulog kahit isang buwan lang. Ang kanilang mga pamantasang pinapasukan ay nalalakad lang mula sa kanilang tinitirhan. Ang mga may-ari ng mga naturang paupahan ay kalimitang naghihintay ng mga masisilong kasera. Karamihan sa mga paupahan ay hindi pumapayag na walang depositong ilalagak ang uupa. Maraming naghambalang na mga paupahang bahay o kuwarto. Kailangan ni Tony ng apartment. namataan niya ang isang karatulang nakatapal sa pader: WANTED MALE BOARDERS THIS WAY. Inumpisahang suyurin ni Tony ang mga paupahang kuwarto sa may University Belt. naghihintay na matirhan.73 Kasera Taliwas sa sinasabi ng iba. Kailangan ng mga may-ari ng seguro. ang paghahanap ng bahay na matitirhan ay isang simpleng gawain. malaking tipid pa sa pamasahe ng mga estudyante. Ang mahirap sa pangangasera ay ang perang ipambabayad. bahay. Sa pagitan ng dikit-dikit na mga pamantasan ay mga patsi-patsing mga kuwarto na pinapaupahan sa mga estudyante.Sa tabi ng isang umuusok at mataong karinderya. Alas-singko ng umaga. nakakalat sa buong Maynila. kuwarto o bedspace na uupahan. Isa nang malaking ginhawa ang mga paupahang kuwartong ito. papalapit sa kanilang mga lunggang pinapaupahan. LOOK 4 JHUNZ .

May kamahalan ang upa ngunit sa laki ng kanyang sahod ay hindi niya inda. ni hindi makakaapekto sa kanyang gana sa pagkain kahit kumain siya sa tabi ng inuuuod na basura. nasa sentro ng Quezon City. Hindi na niya rin iniinda ang mga tanawing sa iba ay nakakasuka. Para sa kanya. May nakuha na siyang magandang apartment.74 Pinasok niya ang makipot na daanan na tinuturo ng karatula. Sa may pagliko niya sa kanan ay muling bumungad sa kanyang paningin ang karatulang tulad ng kanyang namataan sa labasan. Minsan na itong ginawang bubong. Ang pang-amoy niya‟y malaon nang pinamanhid ng lansa at panghi ng looban. may bahagya lang na pinagkaiba: WANTED MALE BOARDERS COME IN INZIDE. ang mga tanawing tulad ng daan-daang uod na naggagapangan sa nabubulok na mga basurang nakatambak sa gilid ng daanan ay isang pangkaraniwang tanawin. wala talaga siyang balak na tumira rito. bakat sa isang gawi ang marka ng gomang gulong na karaniwang ginagamit na pangdagan ng plastik na siyang ipinapatong sa atip upang ipangdepensa sa mga tulo ng ulan. Ginamit na . At isa pa. LOOK 4 JHUNZ KNAKC FIRST B-4 YUO ENTER Hindi malaman ni Tony kung saan kakatok. Ang kanal sa gawing kanan ay umaapaw na‟t ang burak nito‟y umaagos sa daanan. Ang pinagtatapalan ng karatula ay isang yerong kalawangin na sa wangis ay matagal nang nadestino sa iba‟t ibang gamit. Bale-wala kay Tony kung amoy kanal man o amoy pabango ang uupahan niyang bahay.

” “Bumalik ka na lang maya-maya. “Tao po!” Nilakasan niya ang katok. na siya ring pinagtatapalan ng karatula ay dagling bumukas. bakat ang mga mantsa ng sabong panlaba sa isa nitong panig.75 rin itong kulahan. Tumambad sa kanyang paningin ang isang lalaking payat at animo sa tuko ang malalaki at dilat na mga mata. Umuuga ang yero sa bawat tama ng kanyang nakakuyom na kamao. “Tao po!” “Sandali lang!” tinig mula sa loob. “Ano‟ng kailangan mo? Tangna.” Akmang isasara na ng lalaking payat ang yerong pinto ngunit pinigilan ni Tony ng kanyang binti ang pagsara ng kalawanging yerong pintuan. Epekto ng mahabang panahong pakikipag-jamming sa shabu. Sa bawat tuktok ng kanyang kamao sa kalawanging yero ay nagkakalaglagan sa lupa ang pira-pirasong mga kalawang na nakakapit. ang aga-aga nambubulahaw ka.” “Nabasa ko ang karatula sa labasan. “Ano ba?— ” . Ang yerong kanyang kinakatok. Iyon pala ang pinto. naisip ni Tony. Gusto kong umupa ng kuwarto. kinatok na lang ni Tony ang karatula mismo. at sa mga butas nitong tila tama ng pako ay mamamalas ang ilang hibla ng sinulid na malamang ay mula sa mga damit na ikinula rito. bakat ang mga tama ng martilyo na siyang pinangpitpit. Malamang ay pinitpit na rin ito‟t ginawang alulod. Dahil hindi niya makita ang pinto.

76 Hinawakan ni Tony ang buhok ng kanyang kausap at iniumpog ito ng malakas sa yerong pintuan. “Ako nga. at ayon sa patalastas.” paliwanag ni Tony. Hindi ito nakapagsalita. Sinalubong si Tony ng magkakahalong amoy ng panghi at bantot nang pumasok siya sa loob ng kabahayan. Gusto kong makita ang kuwarto. Uupa ka ba kamo?” “Oo.” Hindi sumagot ang lalake. Pansamantala lang. de-kutson. Nagulat ang lalake. Saksi ito sa „di mabilang nilang pagdurusa. Ilang sandali itong nakatitig lang sa kanya. Ito‟y nang maibili niya ng bagong katre ang kanyang ina. Sa isang tabi ay papag na sa malas ay dapat nang gawaran ng loyalty award sa haba ng panahon ng pagseserbisyo nito.” “Heto. Nilakihan nito ang awang ng pinto at sinenyasan si Tony na pumasok. at nakakalat sa paligid ang mga maruruming damit. malayo pa ang inuuwian ko. “Pare. kahit lakaran ng elepante‟t sagasaan ng pison ay hindi pa rin mawawarak. lupa ang sahig.” sagot ng lalake. “Kaya nga inagahan ko ang punta rito. Isang entresuwelong kuwadrado. mga tatlo o apat na buwan. Mahigit dalawampung taon nilang pinakinabangan ang papag. mga lumang diyaryo‟t komiks. “Ikaw ba si Jhunz?” tanong ni Tony. malambot. . Ang totoo‟y may panghihinayang na gumuhit sa kanyang isip nang baklasin ito ng kanyang kapatid upang gawing panggatong. mga pinagkainan. sabay muwestra ng mga bisig sa palibot ng kabahayan. Pasensya ka na kung naabala ko ang tulog mo. Naalala niyang bigla ang kanilang papag sa looban.

“Sige. kailangan niya lang ay bagsakan ng sulat. Hindi pa kasi nagbubukas ang klase. Yung mga papag na nakasandal nang patagilid sa labas.” “Papaano kung gustong sumulat sa akin ng mga magulang ko?” “Walang problema. May kaselanan ang sobreng inaasahan niyang matanggap. kukunin ko na. Sino ba ang mga makakasama ko rito?” “Sa ngayon. bakasyon pa. Nilapitan niya ito at hinawi ang nakabalabal na sako. ipinapasok ko ang mga iyon kapag nadadagdagan ang umuupa. Pero sa pasukan. Tamang-tama ang dating mo. Tutal. Yung mga estudyanteng umuupa rito. humugot ng isa at sinindihan. Alam ito ng mga kartero. Dinukot niya ang kaha ng sigarilyo sa kanyang bulsa. Napansin niya na sa isang sulok ay may kurtinang sako.77 “Ito? Putsa. Kumuha ito ng tatlong stick.” “Kaya nga mura ang upa rito dahil hindi lang „to parang bahay ng daga.” “Bale ilan ba kami rito kung saka-sakali?” “Kasya ang sampung katao rito. parang bahay ng daga ito. Talagang bahay ng daga ito. Tumambad sa kanya ang isang inidorong barado. wala siyang balak na tirhan ang bahay. mapupuno ito. ang isa ay isinubo sa nangingitim na labi at ang dalawa ay inipit sa magkabila nitong tainga. ah.” Saglit na nag-isip si Tony. . sinusulatan ng mga magulang nila. rehistrado itong boarding house ko.” Iginala ni Tony ang kanyang paningin sa loob ng bahay. wala pa. Kailangan niyang ilinaw ito kay Jhunz. Inalok niya ang kanyang kausap.

Tatlong daan sa isang buwan. Naghuhumiyaw sa sakit si Jhunz. May gripo sa isang gilid ngunit walang tubig na tumagas nang buksan niya ito. Nilapitan siya ni Tony at iwinasiwas ang dos por dos. Muling iwinasiwas ni Tony ang hawak na kahoy. Bale siyam na raan ang paunang bayad.78 Lumulutang sa kulay kapeng tubig ang ilang piraso ng duming malamang ay nanggaling kay Jhunz. Nang umangat ang mukha ni Jhunz ay sinalubong niya ito ng malakas na tadyak. para wala na tayong pag-uusapan.” Dinampot ni Tony ang kaputol na dos por dos na nakakalat sa sahig. Nanginginig na tumayo si Jhunz habang sapo ng isang kamay ang putok sa kanyang bumbunan. “Huwag kang maingay. Tiniyempuhan niyang sa iba nakatingin si Jhunz at saka niya ito hinataw ng kahoy sa ulo. Ibinaba ni Tony ang tangang kahoy. napaluhod ito sa lupa sapo ang tadyang. Napaigkas ito sa tindi ng sakit na dumapo sa katawan. Tinamaan si Jhunz sa likod. puwede nang nine hundred ang ibigay mo sa akin.” banta ni Tony. isang buwan na advance. Dalawang buwan ang deposito. papatayin kita. Kung apat na buwan ka lang dito. na naging sanhi ng paglipad ng ilan nitong mga ngipin na nagtalbugan sa lupa. nahagip ang tadyang ni Jhunz. Hinampas ni Tony sa tiyan si Jhunz at tuluyan na itong napahiga at lumupasay sa lupang ngayo‟y nagpuputik na sa sinispsip na dugo. Impit na hiyaw ang isinagot sa kanya ni Jhunz. . Kumalat ang dugo sa lupang sahig. “Mura lang ang upa rito.

ibig sabihin. kinasusulatan ng numero ng kanyang cellphone.” sagot ni Tony. Maawa ka na sa kin. Kapag dumating ang sobre. Maliwanag ba?” Muling tumango si Jhunz. “Meron kaming operasyon dito sa lugar na ito. Pero may darating na sulat dito para akin. Minsan ko lang ito sasabihin at gusto kong nagkakaintindihan tayo. Sosolohin ko ang buong bahay. hindi ka na magpapatira ng iba rito hanggat inuupahan ko ito.” “At ano naman ang mananakaw ko dito sa bahay mo? Yung inidoro mong punung-puno ng tae? Yang papag mong puro surot?” “Ano‟ng kailangan mo?” “Makinig kang mabuti. “Sino ka?” tanong ni Jhunz. Huwag mong bubuksan. Tawagan mo ako sa number na ito. Huwag mo na lang akong saktan. Makipagtulungan ka sa amin para hindi ka madamay. “Uupahan ko itong bahay mo.” Iniabot ni Tony kay Jhunz ang kapirasong papel. “Hindi ako titira dito. itabi mo.” “Ano ba ang maitutulong ko?” . May nag-tip sa amin na dito raw ang bagsakan ng shabu na nanggagaling sa China. “Kunin mo na ang lahat ng gusto mong nakawin.” Marahang tumango si Jhunz. “Ako si John Lucero. Ahente ako ng NBI.79 “Ano‟ng kailangan mo sa akin?” pagmamakaawa ni Jhunz.

“Sa iyo na iyan. ikaw ang unang-unang reresbakan ko. Kahit sa mga pulis. Iba-iba kasi ang tumitira rito taon-taon. malaki na iyan dahil hindi naman ako titira rito. Buti kung ikulong kita. tsip. Baka ang iba pa. Kung sosolohin n‟yo ho kasi itong bahay. Kaya huwag kang magkakamali ng kilos. kapag nabulilyaso ang operasyon namin. Marami akong mga tauhan na nakakalat dito. huwag kang magkukuwento kahit kanino tungkol sa kung sino ang umuupa rito. Maliwanag ba?” Sunod-sunod na tango ang tugon ni Jhunz. . Kahit kanino. kasi sampu ang kasya rito. Patay kang bata ka kapag nagkataon.” “Hindi ba magtataka iyon kapag nakitang hindi pamilyar ang pangalan na tinutukoy ng address?” “Hindi. huwag kang magkukuwento.” “Akala ko ba.” Inalalayan ni Tony sa pagtayo si Jhunz. mag-rereport sa akin ang mga tauhan ko. Kulang ho kasi itong ibinigay n‟yo. Baka sa inis ko. gagawin ko lang bagsakan ng sulat. Ang ilan sa kanila. Sanay na iyon dito sa boarding house ko.80 “Una.” “Eh. Kung tutuusin. baka isalvage na lang kita. nakainuman mo na. Kapag kumalat ang kuwento. Nasasalubong mo araw-araw pero hindi mo alam. matatagal nang nakatira rito. “Kakilala mo ba ang karterong naghahatid ng mga sulat dito ?” “Kakilala ko. sa tatlong daan na lang ang isa. may operasyon kayo rito?” “Mayroon. Para sa pag-upa ko rito. Tapos. at pagkuwa‟y inabutan ito ng sampung malulutong na tig-iisang libo. Isang pagkakamali mo lang.

eh. at kuwarto. papunta sa labasan.” “Saka na tayo mag-usap kapag tapos na ang operasyon namin. Nakita niya ang anunsyo ng isang paupahang apartment sa Munitinlupa. “Huwag mong iwawala yang number na ibinigay ko sa iyo. apartment. tsip. komportable siyang sumandal sa malambot na sandalan at binuklat ang bagong peryodiko. Para sa akin yun . Puwede mo kong puntahan sa opisina. humakbang papalabas ng yerong pinto. Wala siyang pakialam sa mga ulo ng balita.” “Eh. Sa Muntinlupa na lang. huwag na lang tayo sa City Hall.” . Alalahanin mo. “Mama.81 dalawang buwan na deposito. huwag mong bubuksan. isang buwan na advance… tapos maselan ho iyong sa inyo dahil kanyo. Magpakabait ka.” Dagling lumabas ng pinto si Tony at mabilis na naglakad sa makipot na eskinita. 2 bedrooms. Mabibilang n‟yo nga sa daliri ang tulad kong ni hindi pa nakakatikim ng droga kahit minsan. operasyong anti-droga. Tinunghayan niya ang Classified Ads at naghanap ng mga anunsyo tungkol sa mga bakanteng bahay. Pinara niya ang naparaang taksi at matapos sabihin sa truper kung saan siya pupunta. Itabi mo ang sulat. Huminto siya sa gilid na kalsada upang bumili ng bagong diyaryo. eh alam n‟yo namang puro addict ang nakatira dito sa gawi namin. Pagdating niya sa may labasan ay pumihit siya‟t hinarap si Jhunz. kayo ho ba ang nakapangalan sa sulat na darating?” “Natural. marami akong tauhan na nakakalat dito.” Tumalikod na si Tony.

” sagot ni Tony.” “No problem. ipinikit niya ang kanyang mga mata at mabilis na naidlip. Malayo ho kasi iyon at matrapik ang dadaanan natin. “baka ho puwedeng dagdagan n‟yo na lang ng kaunti ang bayad. “Boss. Matapos niyang ibigay sa tsuper ang eksaktong address ng paupahang apartment sa Muntinlupa.82 Napatingin sa kanya ang tsuper.” wika nito. .

Pepper May malaking problema si Sgt. Pepper. Ito ang madalas niyang panalangin sa tuwing rarampa sa delivery room ang kanyang maybahay. na hindi na nakabalik sa daungan. nagbunga ang kanyang kapusukan. sana lalake ngayon. na walang ibiniyaya sa kanya maliban sa siyam na malulusog na babaeng anak. Si Maricar ay dalawang taon nang byuda. Hinding-hindi magkakaanak ng lalake ang misis ko. Makalipas ang dalawang buwan ng pakikipagsiping sa kanyang kapitbahay at kumareng si Maricar. Ang asawa nito‟y kasamang pumalaot ng isang malaking lantsang pampangisda. Lahi nila talaga ang mag-anak ng puro babae. Diyos ko. Nagtataka siya kung bakit hindi niya ito naisip noon pa. nang sa gayon ay mayroon siyang mapagpasahan ng kanyang mga natatanging kaalaman sa pagiging pulis. Pepper na magkaroon ng anak na lalake ay unti-unti nang nakukulapulan ng panimdim. Matapos ang siyam na beses niyang pagparoo‟t parito sa delivery room.83 Sgt. Nabuntis ang kanyang kumare. . Matagal na niyang pinapangarap na sana‟y magkaroon siya ng anak na lalaki. Isang teorya ang kumislap sa isip niya. ang pag-aasam ni Sgt. sinusubok kung hanggang saan tatagal ang kanyang pasensya. Ngunit tila talagang sinasabik siya ng tadhana. sinubok niyang ipunla ang kanyang semilya sa sinapupunan ng iba. Ngunit ang pagbubuntis nito‟y nagluwal ng isang malaking suliranin. Tangan ang kanyang bagong tuklas na teorya.

May isip na ang mga ito kung kaya‟t madali nilang malalaman ang kundisyon ng kanilang ina. Walang lihim na hindi nabubunyag pagdating sa mga ganitong usapin. Isa pang malaking suliranin ay ang mga tao sa looban. Kailangan niyang isakripisyo ang kanyang dinadala. Sasabihin na lang niya kay Donato na siya‟y nahulog sa hagdan at nakunan. ang kanyang dalawang anak. At mula nang mabuntis siya. mahihirapan si Maricar na ipaunawa sa mga ito kung bakit siya biglang nagbuntis. ang siguro‟y kaisa-isang natitirang matinong pulis sa buong bansa. kailangan niyang gawin iyon.84 Binatilyo‟t dalagita na ang dalawang anak ni Maricar. Alang-alang sa kanyang natitirang pamilya. Matagal na nitong pangarap na magkaroon ng anak na lalake. Paano niya sasabihin sa mga ito na ang kanilang ninong. ang kumpare‟t matalik na kaibigan ng kanilang ama. Hindi maaaring hindi pansinin ng mga makakating dila sa looban ang kanyang kalagayan. ang tatay ng kanilang mga kababata. Naisipan na lang ni Maricar na ipalaglag ang bata. At sa kadahilanang ang dalawang anak ay matindi ang pagmamahal sa kanilang yumaong ama. panay ang arumba ng lambing ni Donato. Bahala na. Abot hanggang tainga ang ngiti nito nang samahan siyang magpa-check-up. ay siyang ama ng kanyang dinadala ngayon. Bahala na. Alam ni Maricar na anumang paliwanag niya ay hindi niya mapapapayag si Donato na ipalaglag ang bata. Labag man sa kanyang kalooban. .

tuloy tuloy na gumulong pababa ng hagdan…” Nakapag-isip na siya ng magandang pangalan para sa kanyang magiging anak. tumuloy sila sa isang department store at namili ng mga kagamitan. walang reaksyon sa mga sinabi ni Maricar. Pepper dahil sa kanyang abnormal na obsesyon sa bandang Beatles. Ang mga mata niya‟y nakapikit. Sa labis na galak. ay nakaupo sa sofa. siya at ang mga kasamahan niya. Naisip niyang wala nang gaganda pa sa pangalang Donato kung kayat binalak niyang gawing junior ang kanyang dapat sana‟y magiging anak. Tuwang-tuwa rin ang kanyang mga kasamahan sa mabuting kapalarang sinapit niya. Noong galing sila sa clinic. na mas kilala sa looban sa bansag na Sgt. Naramdaman kong tumatagas ang dugo galing sa ano ko…” Nagpainom pa siya sa presinto. bumili siya ng tatlong bote ng Fundador at nilaklak nilang lahat. ang isa sa mga natitirang matitinong pulis sa bansa. Namumuti ang mga buto niya sa kamay sa mahigpit na pagkakakuyom ng kanyang mga palad. “Donat? Bakit hindi ka magsalita?” Animo estatwa siyang nakaupo sa sofa. Malakas ang kutob niyang lalake ang magiging anak nila ni Maricar. “Kanginang pagbaba ko sa hagdan. tungo ang ulo habang pinakikinggan ang paliwanag ni Maricar.85 Si Sgt. Pagkuwa‟y dahan-dahan siyang tumayo at nagsalita. natapilok ako…” Mabilis na nagdaraan sa kanyang gunita ang pamimili nila ni Maricar ng mga gamit na pambata. “…hindi ko pa alam noon. Donato Cruz. Napansin ko na lang noong tumayo ako‟t pumunta sa kusina. “…natumba ko. .

“Anon‟ng oras na?” pupungas-pungas na tanong niya sa kanyang asawa. nalasing siya‟t doon na nakatulog sa sofa. Donato Cruz. Pepper ang kusina pagdating niya sa kanilang bahay. Tulog na ang kanyang asawa at ang kanilang siyam na mga anak na babae. Tinungo ni Sgt. Nato. ay umuwing bigo na tulad ng isang sundalong matapos isalang ang sarili sa di mabilang na mga labanan sa malalayong bayan sa loob ng mahabang panahon ay umuwi at ang kasabika‟y napawi nang hindi siya mapagsino ng kanyang sariling pamilya.” Ito ang isa pang magandang katangian ni Sgt. Pepper. namumukod tanging mataas ang dignidad sa loob ng lipunang ang moralidad ay kasamang gumuho ng mga pangako ng pamahalaang bulok hanggang kaibuturan. “Huwag ka na munang pumasok ngayon. Para sa kanya ang pagliban sa pagpasok ay isang mabigat na kasalanan. Hindi siya makapaniwala sa sinasabi ng kanyang maybahay. Sa labis na kalasingan noong nagdaang gabi.” “Ha? Naloloka ka na ba? Marami akong trabaho sa presinto. at umawit. Ginising siya nito. kinuha sa pagkakasabit sa dingding ang isang lumang gitara. Binuksan niya ito‟t tinungga ang laman. isa sa mga natitirang matitinong pulis.86 “Mare. sa pagpapabalik-balik niya sa refrigerator.” Si Sgt. kalimutan na natin ang lahat ng namagitan sa atin. sa harap ng telebisyon. kilala sa tawag na Sgt. Sa mahigit tatlumpung . Patawarin sana „ko ni pare. matapang sa larangan ng labanan. Kumuha siya ng malamig na serbesa sa refrigerator. Tinungo niya ang sala. Pepper.

Hindi makapaniwala si Sgt.” pagpupumilit ng kanyang maybahay. “Samahan mo na lang ako sa Baclaran. gagawin niya. makapagpasalamat sa Diyos. Tuturuan niya itong humawak ng baril. Pepper kung matutuwa o malulungkot sa ibinalita ng kanyang asawa.” Lalake.” “Nagpa-check-up ako sa clinic kahapon. Pihadong babae na naman ang magiging anak nito. . Nabuo sa isip niya ang maraming mga plano. “Tigilan mo „ko. Kanina pa niya tinatapik ang kanyang pisngi sa paniniguradong ang nagyari ay totoo at hindi isang panaginip. Pepper na lalake ang anak nila ni Maring. magbihis ka na. Iniisip na niyang ang pagkakaanak niya ng lalake kay Maring ay parang paghahanap ng karayom sa isang balumbon ng dayami. hindi naman Miyerkules ngayon. Maring. Sasamahan na lang kita sa Baclaran.. “Sige. Isasama niya ang kanyang anak kung ito‟y malaki-laki na sa mga outing nila ng kanyang mga kasamahang pulis. Nato. Kailangan kong pumasok. May Junior na ako.” Hndi alam ni Sgt. Buntis ako. Kung maaari lang sanang pumasok kahit pista opisyal. Isang pangyayaring hindi maaaring magkatotoo. Gusto ko sanang magsimba. Ngunit heto siya‟t pinanonood ang natutulog na sanggol.87 taon niyang pagseserbisyo ay hindi siya nakaliban ng pagpasok. Saka. bakit mo naman naisipang magsimba sa Baclaran. kapag inaagrabyado ang mga ito ng mga lalake. Ang kanyang junior ang magiging tagapagtanggol ng kanyang mga kapatid na babae.

Noong umpisa‟y hindi iniinda ni Sgt. Alam niya na pinagtatawanan siya sa buong looban. babaeng may lawit. sa edad nitong kinse anyos. May kakayanan na itong gumampan ng mga bagay na naaayon sa kanya‟y tama. Natural lang sa bata ang maimpluwensyahan ng mga nakatatanda. At dito nag-uumpisa ang malaking problema ni Sgt. May sarili na itong pag-iisip. Sa looban ay matagal nang kalat ang balitang si Don-don. bakal. Huwag na sanang lumampas pa roon. Naisip niyang kaya medyo pinong kumilos ang kanyang anak ay dahil ang lagi nitong kasa-kasama ay ang kanyang ina at siyam na kapatid na babae. syoke. Si Don-don. Pepper. Pepper noong mga panahong iyon. Pepper. ang kaisa-isang anak na lalaki ni Sgt. Kapansinpansin ang hinhin ng kanyang anak. Alam na nito ang mga katangiang inaasahan sa kanya. huwag naman po sana. Pepper. Pepper. ay may tikwas sa kalingkingan. Sa garapalang katawagan ay bakla. Pepper.88 Masayang masaya si Sgt. ay kapapansinan ng kakaibang kilos. Ngayon ay may malaking problema si Sgt. bading. Ang mga pasaring ay nakakarating sa tainga ni Sgt. at pokpok na walang hiyas. Sadyang nagbabago ang panahon. basta‟t hanggang hinhin na lang. Hindi bale nang mahinhin. Ngunit kung talagang hindi ukol ay sadyang hindi bubukol. Noong mga panahong iyon ay wala siyang malaking problema. Kaya na nitong pag-ibahin ang tama at mali. ang kanyang junior. Diyos ko. Ngunit buo pa rin ang kanyang tiwala na . Ngunit ang isang kinse anyos ay hindi na maaaring ituring na bata.

Pepper sa mga alingasngasan ng mga tao. Hindi maaaring maging bakla ang kanyang anak dahil wala ito sa kanilang lahi. kahit ang hatid nito‟y isang malaking problema. Ayaw maniwala ni Sgt. at sa pagkakaalam niya.89 ang Maykapal ay hindi nagbibiro nang ganoon. . wala rin ito sa lahi ng asawa niyang si Maring.

red horse na may halong gin. sa eskuwela o sa kung anumang pinagkakakitaan ko. umaalis ako sa amin. ang tingin ko sa sarili ko. isang katsokaran ko sa looban). colt na may . May gin (sa may tindahan ni Aling Goring). lambanog (kina Ranie). tanduay-coke (sa umpukan ng mga barkada ng kapatid ni Ranie. Gusto kong nalalanghap ang amoy ng intelektuwalismo. tanduay (sa tapat nina Mang Berto). inaabot ako ng mahigit isang oras bago makalabas sa labasan at makapara ng dyip. red horse. At hindi lang basta marami. Masamang ugali iyon para sa mga beteranong tomador ng looban. Karaniwan. kailangan daanan ko lahat. Ni hindi sumasagi sa isip ko na isa akong hamak na taga-looban. Pero kaya matagal akong dumarating. colt. Sa looban lang. Kaya madalas. isa akong marangal na tao. kung saan-saan pa ako napapadaan. Halo-halo pa. pumupunta ako sa UP. sa mga araw na walang lakad. Darating ako sa UP.90 Campus coño Sa mga araw na walang pasok. pagdating ko sa UP. beer-gin (sa umpukan nina Jojo. Sa dami ba naman ng naghambalang na mga nag-iinuman. tanggapin ko ang bawat tagay na ialok sa akin ng mga dinadaanan ko. mga alas nuwebe ng umaga. Hindi naman ganoong kalayo ang UP sa amin. medyo lango na ko sa dami ng nainom. mayroon kang pinakikisamahan at mayroong hindi. Para bang kapag nasa UP ako. Mahirap namang tanggpin ang iba at tanggihan ang ilan. Kailangan. ang mga pambatong basketball player ng lugar namin). Isang sakay lang. mga alas-onse. Baka isipin pa. na araw-araw na lang ay namumrublema sa pera.

Kahit walang pasok. ang akala ko noon. gold eagle beer. Hindot. Hihiritan pa ng mga islogan tulad ng: Malayang kasipan sa malayang pamantasan. makabayan. Mabuti pa ang mga pribadong eskuwelahan. Noon kasi. adobo isaw. mah ling. sibuyas. beer na beer. Nakakatawa na nakakaasar. Nakakatawa. hindi nakikipagkompromiso sa mga . at kung minsan. maprinsipyo. iisipin mong humahabol ito sa mga pribadong eskuwelahan ng Maynila. sa laki ba naman ng tuition fee sa UP. Bukod pa sa iba‟t ibang pulutan tulad ng mani. isang marangal na eskuwelahan. hindi na nagkukunwaring makamasa. buro. Puta. may mga pautot pang mga pa-isko-iskolar ng bayan. bakit ko ba nagustuhan ang UP. beer grande. Dapat palitan ng mas tamang islogan: Maperang kaisipan sa mayamang pamantasan. Hindi saklaw ng pagkasakim ng komersyo. ang tingin ko sa UP. Tumitingin din ako ng mga tinitindang mga kamiseta na may mga tatak ng UP. sili. nagbabandila ng nasyonalismo. assorted nuts. cornbits. menudo. corned beef. Ang mga estudyante. kendi. Nakakatawa ulit. ang taas naman ng matrikula. Pero ang UP. akala yata ng mga taga-UP. bopis. Tumitingin-tingin ako ng mga magazine at librong segunda mano. Ang lahat ng kamisetang ito. Ngayon. maluluma ang pagtataas ng presyo ng gasolina. tokwa. makatao. tuba. manila beer. habang sa background ay may larawan ni Oblation. Bukod dito. Inuumpisahan ko ang ronda sa shopping center. at marami pang iba. kalderetang nakaw. Tamang-tama para sa mga tulad kong isang kahig isang tuka. marami pa ring tao sa UP. may mga bonus pang ilang hitit ng marijuana. Garapalan ang takbo ng metro ng kahera taon-taon. mararangal ang mga tao sa UP. simbolo ng kalayaan ang Obalation. adobong sitaw. napapag-isip-isip ko.91 halong gin.

kahit lihis sa kanilang mga hilig.92 tabinging pananaw at kairalan ng lipunan. iyong mas “madali” at kayang arukin ng kanilang mga utak. hindi sila mahilig sa toma. mga paris ko ring “matatanda” na. Matapos ang ilang semestre. at matapos maranasang lumagpak sa ilang subjects. tatadtarin ka ng mga bayarin. hindi iyong mga kaklase ko. Mga nakakasama sa mga inuman. Matapos ang ilang semestre. isinusuka ng iba‟t ibang department. Saka. Pag nagsawa na ko sa shopping center (dahil talaga namang nakakasawa ang tumingin ng mga itinitinda sa estante kahit wala namang pambili at ang buong layunin lang ay mangulit ng mga tindera). Lilipat ngayon sila ng kurso. matatanggap na nila ang katotohanan na hindi sila para sa mga ganoong “kabibigat” na kurso. ang nililipatan. Mahirap sakyan ang mga trip sa buhay. madidiskubre nilang ang kanilang debosyon sa buhay ay wala sa pagtuturo. kung ilang taon nang nag-aaral pero wala pa ring tinatapos na kurso. May mga kabatak ako roon . Ang mga kaklase ko kasi. Pero ngayong narito na ko. Mga mag-aaral na matapos maglaspag ng maraming pera sa paglalayag sa iba‟t ibang departamento ng pamantasan ay magkukumahog na magtapos na lang ng kahit anong kurso. Karaniwang nag-uumpisa sila sa mahihirap na kurso tulad ng Engineering o kaya‟y Physics. Mapa-UP ka o La Salle o Ateneo o San Beda o kahit PSBA. Kalimitan. nakikita kong wala rin palang pinagkaiba. Itong mga department na ito ang tambakan ng mga bobo. Lilipat ngayon sila ng Library Science o Community Development o Social Work. Sila yung palipat-lipat ng kurso. Mga estudyanteng sa UP na yata tinubuan ng balbas. Kaya ang mga nakakasama ko. . Karamihan ng mga nakakasama ko sa inuman. Education. ambabata. tumutuloy ako sa Narra Residence Hall.

May . Mayroon lang allowance na kung ilang taon. sisipain ka na sa UP. lumipat ka na ng ibang eskuwelahan. Sinalubong ako ng amoy ng damo. Nungka. para hindi mapansin ng tagabantay. pag hindi pa rin natatapos ang kursong kinukuha. bawal ang lumampas ng kung ilang taon sa nakatakdang panahong gugugulin sa pagtatapos ng kurso. naroon ang lahat ng bisyo. Minsan. Habang papalabas ako ng shopping center. Sinundan ko ang grupo ng mga estudyante. pumunta kaya ako? Siguro naman. May pinasok silang kuwarto. Puta. Pasok din ako. Tinungga ko. naglakad ako papunta sa sunken garden.93 Sa Narra. sabi ko sa sarili ko. Nagpunta nga ako roon. may kakilala ako roon kahit isa. Akala ng pamantasan. maraming mga gurang na estudyante roon. Marami ring mga hindi talaga doon nakarehistro pero doon nakatira. Sa Narra ko nakilala si Roman. Ang dinig ko. matitino ang mga nasa Narra. May inuman daw. Sa UP kasi. Mga kung ilang ulit nang nag-first year. Napag-isip-isip ko. Sampung taon na siya sa UP. okey to. may birthday daw ang isang taga-roon. Sa mga butas ng bakod dumadaan kapag umuuwi sa gabi. Para naman mabigyan ng puwang ang mga mas matitino at mayayamang estudyante. Katakot-takot na palusot na ang ginawa niya para hindi tamaan ng maximum residency. narinig ko ang kuwentuhan ng isang grupo ng mga estudyante. pagkatapos kong takawin ang mga mata ko sa mga tinda sa shopping center. bahala ka na sa buhay mo. isang pusher at trenta anyos na second year student ng Communitiy Development. Ang ibig sabihin. papunta sila ng Narra. nang pumunta ako sa UP. May nag-abot sa akin ng tagay.

sa Sunken Garden. nakita ko ang sarili ko. Hindi kagaya dito. ang isa raw joint ng chongki doon katumbas ng limang joint ng chongki rito sa Maynila. sa mga kuwentuhan namin ni Roman. sa tanglaw ng buwan.” Pagdating namin sa Sunken. Sabi niya. mataba ang lupa. Nakikita ko sa mga nag-usli niyang panga ang kalbaryong .” sabi niya. Kapag tiningnan mo sa malayo. doon. hinitit ko. “Saan ka umiiskor nito?” tanong ko habang sa mga daliri ko‟y inaayos ko ang pagkakabilot sa joint. Sabi ko. malamig ang klima. magpapahangin. Matagal ko nang gawain iyan. Ang lakas ng tama. napapaunlad ng mga magsasaka ang plantasyon dahil hindi sila pinapakialaman ng gobyerno. Andaming mga magsyotang magkakalingkis. Siya si Roman. paborable sa damo. Habang lumalalim ang gabi. sabay abot sa akin ng isang joint. “Pusher ako rito. lumabas ako. parang mga umpok-umpok na tae ng kalabaw. pampawala ng amats. Nang mabato ko sa inuman. puro patago ang pagtatanim. Tinanong niya ako kung saan ang punta ko. parang galing Baguio. madilim na. nababato rin daw siya. Sa pagkatao niya‟y nasasalamin ko ang “kaunlarang” narating ng sangkatauhan. sabi ng mga kakilala ko. Sa Baguio.94 nag-abot sa akin ng chongki. Si Roman ang sagisag ng lipunang naliligaw. may sindi. Nang tingnan ko ang nagbigay. Doon kasi. lalong tumitingkad ang pagkilala ko sa sarili ko. Saka. Kasunod ko siya. Kaya huwag mo nang itanong kung saan ako umiiskor. Sinindihan namin doon ang joint na galing kay Roman. “Mas masarap magpahangin kung mayron nito.

Sa isa sa mga ronda ko sa UP. kahit asin na ang namamahay sa pantog nito. Mas masahol pa nga siguro dahil ang nanay niya. nakaupo ako sa Sunken Garden. wala nang bukambibig kundi kapintasan sa mga Pilipino. may sakit at ang tatay niya. iyong may mga syotang kaakbay saka yung mga may balak gawing labag sa batas at moralidad ng lipunan tulad ng paghitit ng damo at pagbabasa ng porno. nakita ko si Wayne. Medyo yumuko ako para hindi niya ako mapagsino. Nakita ko siyang papalabas ng Registrar. Bigla ang pag-akyat ng dugo ko sa ulo. ang pumupunta lang sa Lagoon. kahit gusto nang magretiro sa pinapasukang pabrika ng patis. sige pa rin ang paghahanapbuhay. Noong oras na iyon. Saka ang alam ko. ninanamnam ko ang damong inutang ko kay Roman. Tumayo ako‟t sinundan siya. Malamang. may mabigat na dahilan kung bakit hindi siya nakapagtapos kaagad. nakakatulong ng bahagya sa mga magulang niya. Bihira ang pumupunta roon para tumambay lang dahil maraming lamok doon. Lumiko siya pagdating sa UP Lagoon.95 pinapasan ko. May mabigat na dahilan kung bakit siya nagtutulak ng damo. Tuloy-tuloy si Wayne sa paglalakad. kung bakit siya nagpalipat-lipat ng kurso. Hindi ko siya hinuhusgahang masamang anak o bulakbulero o kung anupaman. . Medyo nagdududa ako sa lakad ni kupal. yung kaklase kong Amerikano. Kailangang sustenahan ang karamdaman ng nanay ni Roman. Si Roman. sa paunti-unting pagtutulak ng damo. isang kahig isang tuka rin si Roman. Ang putang ina. Tulad ko.

may mga nakaupo.” sabi niya. bakit may magbabasa ng ganoong magasin? Bakit may mga taong ang gusto‟y mga bata? Hindi ko lubos maisip ang dahilan. hindi pa rin niya alam. Ang unang rumehistro sa utak ko ay mga bata. Naisip ko. “What are you doing here. Sa mga pahina ng magasin ay nakalarawan ang iba‟t ibang posisyon ng mga batang nagtatalik. Mga batang binibiktima ng mga putanginang pedophile na karamiha‟y mga Amerikano.96 Nakita kong umupo si Wayne sa damuhan at may kinuha sa bag niya. . “Oh. Lumuwa ang mata ko nang makita ko ang magasin na binabasa ni Wayne. may nakataas ang paa. Naiiisip ko ang mga walang muwang na nene at totoy na gumagala sa lansangan kapag gabi. Napalatak ako sa asar at labis na pandidiri dito sa putang inang kaklse kong Amerikano. May mga nakatuwad. Napalatak ako hindi pa dahil nagulat ako sa nakita ko. Sa anyo. mukhang magasing imported. Narinig ni Wayne ang Tsk ko kaya bigla ang pagsara niya ng mga pahina ng magasin at nag-angat ng mukha. it‟s you. tangan niya ang isang babasahing may makintab na pabalat. Ang mga edad ay naglalaro sa dose hanggang kinse. may nakangiwing hindi malaman kung nasasaktan o nasasarapan. man?” tanong ko. Gugulatin ko si kupal. Nasa likod na niya ako. nang lumitaw ang kamay niya. baka hindi ako makatulog kapag hindi ko nalaman kung ano yung binabasa niya. Tahimik akong lumapit. Kunwa‟y hindi ko nakita ang binabasa niya. Hindi ako mapapakali.

97 “Oh. man. just some literary stuff. feeling the grass and everything. malayo sa mga naglalampungang mga magsyota.” Kupal! Punyeta ka. Steinbeck.” “Not really. “What are you reading?” “Nothing. Well. motherfucker. hindi ako nakapagtrip ng maayos. Iniisip ko ang mga raket ko. I‟m tired of reading engineering journals. iniisip ko ang ilang taong pag-aaral ko sa UP. iyang magasing hawak-hawak mo‟t dagling isinilid sa bag nang makita mo ko. Stay cool. Bumalik ako sa Sunken Garden. Tapos.” You are reading filth. Iniisip ko ang nanay kong tali sa utang kay Almang Paybsiks. Medyo madilim na. among others. There‟s too much garbage out there. The feel of grass under my feet and my butt. I‟m just hangin out. Iniisip ko ang tatay kong hindi na muling magpakita nang habulin siya ng taga ng nanay ko. I just love nature. I‟ll see you around then. “That‟s good.” “I didn‟t know you‟re an environmentalist. inisip ko ang mga pangarap ko kapag . man. Habang lumilipas ang amats ng jutes. I read Hemingway. A part of my break from the garbage. You know that kind of stuff. Umupo ako sa damuhan. You should take a break and sit on the grass. Bad trip. Nasayang lang ang tinira kong jutes. Ulol! Lokohin mo ang lola mong Amerikanong manyak.” Lumakad na ako papalayo. man.” “Yeah. Anong garbage ang pinagsasasabi mo? Ang totoong garbage.

sumigaw ako ng paglakas-lakas. SISINGILIN KA NG MGA ESTUDYANTE.98 nagtapos na ako sa UP. at habang tinatahi-tahi ko ang mga plano ko sa hinaharap. TITIBAGIN KO ANG OBLATION MONG HINDOT. kung saan ang dapat na maging pangunahing layunin ng mga mag-aaral ay maglingkod sa bayan. Dito sa UP. UP NAMING MAHAL. UP NAMING MAHAL. UP NAMING MAHAL! NABUBULOK KA NA. sumilip sa utak ko ang kababuyan ni Wayne. HUMANDA KA. Hanggang sa dumaloy na ito sa mga pisngi ko at mapagtanto kong napakarami ko palang maling akala. Pagkatapos. At kung bakit dito sa UP. HUMANDA KA! PUTANG INA MOOOOO! . mayroong mga ganoong klase ng estudyante. bilang kabayaran ng edukasyon nilang piniga sa bulsa ng mga mamamayang walang paltos sa pagbabayad ng buwis. PUTANG INA KA! DARATING ANG ARAW. Umiyak ako nang umiyak. Hindi ko nahalata ang pamumuo ng luha sa sulok ng mga mata ko.

Ang papel niya sa naturang lihim na pagpupulong ay maging alalay ng opisyal niyang heneral at hindi upang makilahok sa mga diskusyon. Ang pulong ay may kaugnayan sa pagpaplano ng detalye hinggil sa dapat‟ sana‟y ilulunsad na kudeta. sa kanyang palagay. at naipaalam sa ilang politiko. ito‟y lumikha ng serye ng pagsususpinde sa ilang elemento ng militar. Naipagpatuloy niya ang pagiging sundalo. nang dumalo ito sa isang lihim na pagpupulong ng mga may matataas na katungkulan sa hanay ng militar. Larawan siya ng isang responsableng ama. isang maganda babaeng anak. ay hindi siya nagkulang sa pagbibigay ng suportang pinansyal at moral . Nang makarating sa pangulo ng bansa ang plano. upang gumampan sa papel na tsuper at dakilang alalay. Kailanman. Pangalawang punta na niya iyon ng Baguio.99 Sarge Taong 1995 nang sumakay si Ador ng bus papuntang Baguio. Ang iba pang detalye‟y hindi na niya alam. at isang masinop na maybahay. Ito‟y nadiskubre ng ilang opisyal din ng militar. Malaki ang pasasalamat ni Sarge nang siya‟y hindi napasama sa mga nasuspinde. Ang kalat-kalat na impormasyon hinggil sa kudeta ay napulot niya kay Capt. Castillo na tulad niya ring isinama lang doon ng isang kung sinong mataas na opisyal. Ang pinlanong coup ay hindi natuloy. Hindi naputol ang kanyang pinagkakakitaan at tuloy ang pagsuporta niya sa kanyang pamilya na noong panahong iyon ay binubuo ng dalawang nagbibinatang lalakeng anak. Ang una‟y noong isama siya ng kanyang commanding officer.

Ito‟y mula nang madiskubre ng kanyang maybahay na si Sarge ay may kalaguyong iba. na natural na maging mas malapit sa kanilang ina dahil ito ang tangi nilang kasama sa mga panahong si Sarge ay nakadestino sa malalayong lugar. Ang sa kanila‟y isang maliit ngunit masayang pamilya. .100 sa kanyang pamilya. at pagkatapos nito‟y kumakain sila sa labas. Isang makinilyadong sulat ang nakita ng kanyang maybahay na maingat na nakatiklop at nakasilid sa pitaka ni Sarge. ay untiunting nanlamig sa kanya. at mga kakaibang titig at turing ng mga kapitbahay at malalapit na pamilya ang nagtulak kay Sarge para lumayo. Naisip niyang mabuti na siya‟y lumayo at hayaang lumamig ang mga pangyayari bago bumalik sa kanyang pamilya. Ngunit ang lahat ng ito‟y nagbago. nakita nitong may pitaka sa bulsa ng pantalong kanyang lalabhan. Isang gabing naglalaba sa washing machine ang asawa ni Sarge. Ang kanilang padre de pamilya ay may kalaguyong lalake. tiningnan ang mga laman. Ang kanyang pamilya ay karaniwang makikita sa simbahan tuwing Linggo. tapunan ng tukso at mapangutyang mga titig ang pamilya ni Sarge. At di naglaon. at nakita ang sulat na punong-puno ng pagibig. Itinulak ng kung ano‟ng kuryosidad kaya binulatlat niya ang pitaka. Ito‟y lumilipad papunta sa mga tenga ng kapitbahay. Ang mga tukso. Tampuhang naging tulay ng nagbabagang galit nang madiskubre ng pamilya ni Sarge na si Ros ay isang lalakeng sundalo. Ang sulat ay galing sa isang nagngangalang Ros. Ang ganitong mga pangyayari ay hindi lumalayo. Ang kanyang mga anak. masasamang salita. Ang komprontasyon ay nagbunga ng tampuhan.

101 Taong 1995 noon at naisipan ni Sarge na magbakasyon sa serbisyo at pumunta sa Baguio. putol na ang ugnayan ni Sarge at ng kanyang pamilya. Ang perang pinapadala‟y naging regular. Naging kaibigan niya si Efren at nagboluntaryo siyang maging daan sa mga panaginip nito. Mga pag-uusap na nang lumaon ay naging madalang. nakilala niya si Efren. buwanan kung dumating kung kaya‟t si Sarge ay hindi na naghanap ng trabaho at nakuntento na sa paghila-hilata at pagkalkal ng iba‟t ibang bisyo. Sa loob ng tatlong buwan. bilang pagsuporta sa kapatid. Sa tingin niya‟y wala nang saysay ang paghahanapbuhay ngayong wala na siyang ibang bubuhayin. hanggang sa tuluyang mahinto. Kinupkop niya ito sa kanyang bahay at binigyan ng sapat na pera para makapag-aral. Ang lungkot sa pagkawaglit ng kanyang pamilya at ang mga bisyo ang nagpabago sa hitsura ni Sarge mula sa matipunong sundalo tungo sa isang yukot na sibilyan na walang inaatupag kundi maglasing at humitit ng marijuana. Makalipas ang ilang buwang paglalagalag sa Baguio. . Hindi na nagreport sa trabaho si Sarge. Ang mga sulat niya‟y hindi na sinasagot ng kanyang maybahay at ng kanyang mga anak. Nabalitaan niyang ang mga ito ay umuwi sa Zamboanga. Tanging mga sulat at tawagan sa telepono ang nag-uugnay kay Sarge sa kanyang pamilya. Ang balitang ito‟y nakarating sa kanyang kapatid na nakatira sa Canada at ito‟y boluntaryong nagpadala ng pera. sa probinsya ng kanyang mga biyenan. isang Ifugao na may matayog na ambisyon.

na kalimita‟y kanyang ipinamumukha sa tuwing sila‟y kapwa lango sa alak o damo. Minsan ay nakarating pa sila ng Sagada. Tunay niya ngang kasundo si Tony. Hindi malinaw sa kanya kung ano ang pinagkakakitaan ni Tony.102 Ilang taon pa muli ang lumikdaw at nakilala ni Sarge si Tony. Ang tangi niya lang alam kay Tony ay ang pagiging engineer nito. kanyang kapitbahay. Ang hinanakit niya lang dito. Pagkatapos nito‟y isang buwan na naman silang magtatapon ng pera sa mga beerhouse na nakakalat sa Baguio. . Ang alam niya lang ay lumuluwas ito ng Maynila buwan-buwan. Kay Tony ay nakikita niya ang imahen ng kanyang panganay na anak. isang lugar na anim na oras ang layo mula sa Baguio. Mayaman kung kaya‟t hindi na nagtatrabaho. Madalas niyang makasama si Tony sa mga beerhouse sa Baguio. ay ang hindi nito pagkukuwento ng mga karanasan. ng kanyang nakaraan. para “kumubra” ng pera. para lang tingnan kung totoo ang balitang doon daw ay nagkalat ang marijuana.

nagpapakinig sa kanyang buong katawan. ay mayroong lihim na pagtingin sa kanya? Hindi nito kayang itago ang lagkit ng mga titig sa tuwing saglit na magtatama ang kanilang mga tingin. Matagal nang gustong magtapat ni Tony ng kanyang pagsuyo kay Klara. gumuguhit sa kanyang batok ang kilabot na pinapatingkad ng mga butlig-butlig sa kanyang balat na untiunting kumakalat pababa hanggang sa kanyang likod. napapansin niya ang kagyat na paglipat ng tingin ni Klara. Animo may kuryenteng tumutulay sa mga titig na nag-uugnay sa kanila. sa mga sandaling bago lumingon si Klara sa ibang direksyon. Una. Sa kanyang dibdib ay kumakalabog ang pintig ng animo daan-daang tambol na walang tigil na humahampas. Umuusbong sa kanyang noo ang gabutil na mga pawis. sa tulad niyang pinagsasabay ang paghahanapbuhay sa pag-aaral. ang umakyat ng ligaw ay isang luhong hindi niya maaaring ipagpauna sa kanyang . at biglang ipinapaling sa iba ang mukha sa tuwing siya‟y mapapalingon. Kumikinig ang mga tuhod ni Tony sa tuwing magtatagpo ang kanilang mga mata. na sa kanyang palagay ay siyang pinakamagandang babae sa buong paaralan. Halatang ito‟y nakatingin sa kanya. Bakit siya tinitingnan ni Klara? Nangangahulugan ba ito na si Klara. Ang ganitong pangyayari ay nagdudulot ng kalituhan sa kanyang isip.103 Klara Sa tuwing dadako ang tingin ni Tony sa may gawing kaliwa ng silid aralan. Ngunit ang mga balakin ay laging nasasapawan ng mas mabibigat na alalahanin.

Ang totoo. Isang araw. Pang-apat. pihadong pagagalitan siya ng kanyang ina kung ang kanyang i-eentregang pera ay babawasan niya ng pampanood ng sine kung sakaling maging magsyota sila ni Klara. di hamak na mas may sinasabi ang pamilya nina Klara kaysa kanyang pamilya. Wala siyang matinong pantalon na maaaring isuot sa mga disenteng pagtitipon. na sa tingin niya‟y bunga marahil ng kadahilanang iba ang pananaw ng mga mayayaman sa mga bagay-bagay. hindi niya mapigilan ang sariling humanga kay Klara at mangarap na sana‟y balang-araw. Pangalawa. inabangan niya ang paglabas ni Klara. Pangatlo. maging kanya ang babaeng sinisinta. malaking palaisipan kay Tony kung bakit si Klarang anak ng mayaman ay nag-aaral sa isang paaralang pampubliko. Itong huli ay isa sa mga pinakaiinda niyang suliranin. Bakit nagtitiyaga ang mga magulang ni Klara sa isang pipitsuging paaralan gayong kaya naman ng mga itong ipasok si Klara sa mga sikat na eksklusibong paaralan? Ang sagot ay nalaman niya sa mga kuwentu-kuwentuhang ang prinsipal ng kanilang hamak na paaralan ay kumpare‟t kaibigang matalik ng ama ni Klara. Taliwas sa kanyang inaasahang ang lahat ng mayayaman ay karaniwang suplado‟t suplada. hindi pa man siya sinasagot ni Klara ay kailangan nang indahin ang kanyang panggugol sa tuwing sila‟y kakain sa labas o kaya‟y manonood ng sine. Ngunit anuman ang mga sagka at balakid. Sinundan niya ito sa may parking lot ng paaralan.104 mga nakatakdang gawain. Ang kanyang sapatos na Bantex ay malapit nang sumuko sa tadhana at kailangan nang palitan. kung saan ito‟y naghihintay ng sundo. na karaniwan nang ang . Paano siya aakyat ng ligaw ganooong wala naman siya ni polong kupas na maaaring pumasang pamporma.

ang mapula nitong labi. Nagkuwentuhan sila ng mga nangyari sa klase. Mula noon. ang mga mata nitong nangungusap. sa may parking lot ng pamantasan. ang mga biloy nito sa pisngi. upang habambuhay na lang silang makapagkuwentuhan. inaabangan niya lagi ang oras ng uwian. sakay ng isang magarang kotse. Maya-maya ay dumarating na ang ina ni Klara. napuputol din ang kanilang sarilinan. ang eksenang binigyang kulay ng papalubog na araw at papalamig na simoy ng hangin. galing sa opisina nito sa Makati. mga kasalukuyang leksyong nahihirapang unawain. at marami pang iba. Maiiwan siyang nakatingin sa papalayong kotse. Naiiisip niya. Ang mga oras na iyon ang pinakamahalaga sa kanyang buong maghapon. . nagtatanungan ng mga hindi nila maunawaan sa klase. kung puwede lang sanang tumigil na ang pag-inog ng panahon sa mga oras na iyon. Sa mga oras na ito‟y silang dalawa lang. mainit ang pagbati sa kanya ni Klara. Sa mga pagkakataong ito‟y natititigan niya nang matagal ang mukha ni Klara. Nag-uusap sila tungkol sa masasayang bagay habang si Klara‟y naghihintay ng kanyang sundo. ay mamamahay ng maraming taon sa gunita ni Tony. mga aralin. Sa mga sandaling iyon ay sisinupin na ni Klara ang kanyang mga libro‟t iba pang gamit at magpapaalam sa kanya. Ang pag-uusap na iyon. Kung minsan nama‟y sabay silang nag-aaral ng kanilang mga leksyon at aralin. Ngunit anumang pangangarap ang gawin nya. Ito lang ang pagkakataon na nakakausap niya si Klara ng sarilinan.105 anumang bagay na tamaan ng kanilang paningin ay napangingibabawan ng komersyal na halaga ng mga bagay-bagay. nagtatalakayan ng mga aralin.

sa kanilang pagsasarilinan. nay. tinanong ni Klara kung ano nga ba talaga ang nangyari at muntik na siyang masuspinde sa klase. ang naging sanhi ng pagkaputol ng mahahabang sandali sa parking lot ng pamantasan ay ang kanya mismong sinisintang si Klara.106 hanggang sa matauhan siya‟t maudlot ang pangangarap. Tony. puro kalibugan na iyang laman ng kukote mo. Hindi iyang puro kalandian na lang ang inaatupag mo sa eskuwelahan. . at siya ma‟y maghahanda na ring umuwi.” Marami pang sinasabi ang kanyang ina ngunit hindi ito nagpasuko sa kanya. Tony! Puta. May mga pagkakataong nakatingin siya sa kisame nang matagal. Ang bata-bata mo pa. nay?” “Ano ba ang problema mo. nay.” “Hoy. Minsan. bata ka? Bakit palagi kang natutulala?” “Wala ho. “Gusto mo ba talagang malaman?” paniniyak niya. “Oo. Mag-aral ka nang mabuti. Ang nagpasuko sa kanyang pangangarap. Unahin mo „yang pag-aaral mo.” “Baka naman totoo yung sinasabi ni Dino na may pinopormahan ka raw sa eskuwelahan?” “Wala ho. “Hoy.” sabik na tugon ni Klara. Madalas siyang punahin ng kanyang ina sa mga oras na natutulala siya habang kumakain o nanonood ng telebisyon. ah!” “Ano „yon. kanina pa ko tawag nang tawag sa iyo.

Ang plano niya‟y isilid sa kanyang bag ang lata kapag nakalabas na ang lahat ng kanyang mga kaklase. mabait ka. ang kanyang pamilya‟y kapos na kapos sa pera. Araw-araw ay kinukulit ang kanyang ina ng kanilang kapitbahay na usurera. Ngunit nang dadamputin na niya ang naturang lata. bakit hindi ka humiram mga kaklase natin?” “Hindi ganoon kadali iyon. Ang mga kaklase natin. Tony. nagpahuli siya sa paglabas ng silid aralan. Alam ko. Inisip ni Tony na ipagpabukas na lang ang kanyang plano. nawala ng lata at nagkataong ang napagbintanga‟y siya. grade six lang tayo. Aniya. Klara. Saka. Bakit mo naisipang nakawin ang lata? Kung kailangan mo ng pera. Na naging sanhi ng sunod-sunod na mga pangyayaring muntik-muntikan nang maging sanhi ng kanyang pagkakasuspinde. Kilala kita. nang aktong nanakawin na niya ang lata ng mga barya. na siyang ikinaudlot ng kanyang plano. ni hindi ako papansinin ng mga iyon. Noong mga panahong iyon. baka pagtawanan pa ako kapag sinabi kong wala akong pera.” Sa pag-uusap na iyon. At hindi mo kasalanan ang ibang mga kasong ibinibintang sa iyo ng teacher at mga kaklase natin. “Hindi ko maisip na magagawa mo iyon. Ang pagnanakaw mismo.” .” “Ang alin? Ang pagpapaliban ng plano?” “Hindi. inamin ni Tony na binalak niyang nakawin ang lata ng mga barya na nakapatong sa mesa ng kanilang guro.107 “Ikaw pa lang ang seryosong nagtatanong kung ano nga ba ang talagang dahilan. biglang pumasok sa silid ang isang janitor. may dalang walis at pandakot. Ngunit kinabukasan din.

” “Hindi naman kami mayaman.” “Eh.” bati ni Tony. “Kumusta ka.” .” “Mabuti. walang pakialam sa mga estudyanteng walang pera. Sinundan niya si Klara sa parking lot at umupo siya sa tabi nito.” “Ang teacher natin. “Hi. hindi niya alam ang itutugon. Pagdating niya mamaya.108 “Eh. inabangan uli ni Tony ang labasan. Kinabukasan. bakit hindi ka sa akin mangutang?” “Hindi ganoon kadali iyon. Klara. “Hi. Di ba . Hindi mo ba napapansin.” “Talaga? Ano?” “Sinabi ko sa mommy ko na kailangan mo ng pera. Klara?” “Gusto ko kasing makatulong sa iyo. Alam mo. dapat ako ang nagbibigay sa iyo ng pera dahil ako ang lalake?” Natahimik si Klara. Ano nga ba ang kailangan niyang sabihin? Ano ang kailangan niyang patunayan? “Bakit mo sinabi sa mommy mo.” tugon ni Klara.” Natahimik si Tony. Klara. Hindi na ito nagsalita hanggang sa dumating ang sundo nito. Tony.” “Pero kung ikukumpara mo sa amin. di sa teacher ka manghiram ng pera. may maganda akong ibabalita sa iyo. Matagal na. Klara. bibigyan ka daw niya ng pera. lagi na lang ikaw at iba pa nating mga kaklaseng mayayaman ang pinapansin niya. Klara. iyon. Ang totoo. mapera talaga kayo. may gusto ko sa yo. Tony.

hintayin daw natin siya ngayon. mga patay-gutom!” “Hindi. Sabihin mo na lang sa mommy mo. di ba? Sabi mo pa nga sa akin—” Hindi na naituloy ni Klara ang sasabihin nito. Ngunit mas lalong masakit ang tinuran ni Klara. salamat.” “Mali. na baka nahihiya rin ako? Na baka may natitira pa kong hiya sa katawan ko? Ang hirap kasi sa inyong mayayaman.” . Kailangan ko pang umigib ng tubig para may baon ako bukas. ito yung kaklase ni Klara na walang pera‟. Kapag umakyat na ako ng ligaw sa inyo. Klara. Masakit para sa kanya ang makitang umiiyak si Klara. sasabihin ng mommy mo. Saka nung kinuwento ko sa kanya na balak mong nakawin ang lata. Tony. At hindi utang iyon. Bibigyan ka daw niya ng pera.” “Hindi mo ba naiiisip. Hindi ko kailangan ang tulong at alipusta n‟yo. ang tingin ninyo sa amin. natutulungan mo ko sa lagay na iyan?” “Oo. uuwi na ko.” “Pero binalak mong magnakaw.” “Hindi ako magnanakaw. „Ah. mataas ang tingin mo sa akin. Mataas ang tingin ko sa iyo. Bigay talaga sa iyo. eh. Ayokong magkaroon ng boyfriend na magnanakaw. sabi niya. Kaya nga gusto kong bigyan ka ng mommy ko ng pera. Klara. Gusto mo bang mangyari iyon?” “Mabait naman ang mommy ko. Tumayo siya‟t nagpaalam para sa tingin niya‟y huling pagsasarilinan nila ni Klara. “Klara.Akala ko ba. Humagulgol na ito ng iyak. Ang mga mata man ni Tony ay unti-unti na ring nagtutubig.109 “Bakit sa palagay mo ba.

110 Hindi nag-angat ng mukha si Klara nang siya‟y lumayo. . Nanatili itong nakatungo at umiiyak.

” Ito ang pangungusap na binitiwan sa akin ni Tess habang nagmamadali niyang pinupulot ang mga hinubad niyang baro. Pinakahuli ay ang pagrereklamo sa DOLE ng mga empleyado. na muntik-muntikan nang maging sanhi ng pagkakasangkot ng kumpanya sa masalimuot na labanan sa korte. Ang tingin ko pa nga. Dumukwang siya sa ilalim ng mesa para tingnan kung naroon ang kanyang panty. Ang mga malalaking tae. Ilang araw matapos ang komprontasyon sa opisina ni Dali. Ang tingin ko.111 Tess “I don‟t want a fucking relationship. At sa kalagayang ang kumpanya ay nataong nakalinya sa mabantot at mapagsamantalang iskemang seguro. kay Dali. sa Legal at sa Personnel. Kasalukuyan itong nakakuyumos at nakatago sa ilalim ng kutson ng sofa na siyang pinagparausan namin ng matagal nang kinikimkim na mga pagnanasa. ipinagpapalagay nilang hindi kayang pagbayaran ng mahusay kong pagtatrabaho ang mga perhuwisyong inakyat ko sa kumpanya. Para bang mas ginaganahan akong mam-bullshit ng mga empleyada ngayong mayroon na akong final warning mula kay Oscar. I just want sex. . ito rin ang tantya. Natural. iniiwasan nitong masangkot kahit sa mga maliliit na kasong maaaring maging daan para ungkatin ng korte ang mga itinatago nitong baho. mas lalong lumala. napagtanto na ng mga nakararami na malapit na akong “mamaalam” sa kumpanya na limang taon ko ring pinagsikapang pag-ambagan ng talino‟t pagod. wala. Ni walang pinagbago sa pag-uugali ko.

Hindi ko alam kung ano‟ng nakita ng mga empleyadong ito at nalulungkot sa pag-alis ko. tuwa. Ang dahilan ay upang makibalita sa mga taong tulad niya ring nauulol sa tuwing may bagong produkto ang Intel. at ibinabandila pa sa mga kasamahan sa department ang kanilang nag-uumapaw na galak dahil sa napipintong pag-alis ko. hanggang sa matuloy sa paggigirian na lang. Nasa Spain si Dali. Marami rin ang nanghihinayang at nalulungkot. Isa sa mga nalulungkot at nanghihinayang ay si Tess. Maraming hindi lihim ang pagkatuwa. Buwan-buwan kasi. walang pinapalagpas si Dali. pareho kasi kaming naguumapaw sa pride. Ang tantya ko. Sa loob ng limang taon kong pamamayagpag sa bulok na kumpanya. Matagal na kaming naggigirian at naghihintay na lang ng magandang timing para pakawalan ang mga nag-uumalpas na pagnanasa. maraming mga ispekulasyon. tulad ng sekretarya kong si Lorna. dumalo sa isang pagtitipon ng mga taong nauulol sa teknolohiya. Iisa lang dahilan kung bakit gustong-gusto niyang makapunta sa mga pagtitipon. parang ayaw aminin ng isang may amats siya sa isa. ni minsan. Maraming mga empleyado ang lihim na natutuwa. Microsoft.112 Ngayong sigurado na ang pag-alis ko. Oracle. sukdang sariling pera na niya ang ginagastos niya. may mga ginaganap na ganoong pagtitipon. . na isang hapon ay nagkaroon ng katuparan. IBM at iba pang mga big time ng Silicon Valley. hindi ko naka-jamming sa kama si Tess. na naging kapansin-pansin dahil sa pag-aayos ko ng mga files at iba pang papeles na iiwanan sa kung sinumang hahalili sa akin. panghihinayang. Isa man sa mga ito. sa mga panahong ayaw siyang gastusan ng kumpanya dahil napaghahalata na ang dalas ng pag-alis niya. na kaugnay ng pamamaalam.

” . Nagsindi kami ng sigarilyo. Tony.” tanong ko sa kanya. Ang bagong teknolohiya ang nagpapadaloy sa dugo niya. nilundag ako ni Tess. Wala akong nagawa kundi sapuhin siya sa puwet at gumanti ng halik.” “Gusto kita. Naglambitin kaagad sa leeg ko. Tess. Gusto natin ang isa‟t isa.113 Isang malaking obsesyon kay Dali ang computer. Ang dalawang paa. Maghahanap ako ng mas magandang trabaho. “Bakit ni wala ka man lang pasintabi. Alam din ito ni Tess kung kaya‟t hindi niya pinag-overtime ang dalawa pang sekretarya ni Dali. Pabagsak kaming nahiga sa malambot na sofa. Mabilis kaming nakapaghubad.” “Ako lang ba?” “Ano‟ng ibig mong sabihin?” “Hindi ka ba susunod sa akin?” “Bakit naman ako susunod?” “Come on. Bandang alas-singko medya ng hapon nang puntahan ko si Tess sa opisina ni Dali. iniyakap sa baywang ko. “basta mo na lang ako nilundag at sabay nilapang?” “Malapit ka na kasing umalis. puwedeng sa bahay ka na lang. humihingal kaming nakaupo at pawis na pawis. Pero wala pa akong balak na maging plain housewife. Pagpasok na pagpasok ko. at ilang sandali lang. Magsama na tayo. Ikaw. Alam ko. at pinupog ako ng halik. pagkakataon na para magparaos.

alam ko. Tony.” “Manyak na kung manyak. marami siyang babae.” “Nasa husay ng diskarte iyan.” “Mapo-promote ka? Paano ka mapo-promote. alam ko. malaking issue ang seniority. Akala mo ba. Oo. hindi ka pagsasawaan ng manyakis na iyon?” “Pagsasawaan din ako. Ikaw. Alam mo ang mga patakaran dito na hindi nasusulat. hindi na lang ako sekretarya.” “Ano‟ng gentleman? Gentleman ba ang kumaliwa sa asawa? Manyak ang tawag doon. Pero pagdating ng araw na iyon. hindi rin tatagal sa iyo yung kumpanyang lilipatan mo. pero gentleman siya. madali kang makakahanap ng bagong trabaho dahil topnotcher ka sa board exams. Tess. Dito sa kumpanya. kung hindi mo pa alam. Mas unang iaangat sa tungkulin ang mga matatandang bobo at kupal kaysa sa mga batang maabilidad. Oo. Tess.114 “Eh ano‟ng gusto mo? Magpakantot na lang sa manyak na si Dali habambuhay?” “Hindi siya manyak. At ano naman ang pakialam mo kung magpakantot ako kay Dali? Eh kung sabihin ko sa iyong mas gusto ko ang romansa niya kesa sa iyo?” “Tang ina mo. Pero sigurado ko. hindi ka naman marunong makisama.” “Putang ina ka. eh Secretarial lang ang tinapos mo? Saka. may pinag-aralan ka nga. Sino ka para pagsabihan ako ng ganyan?” . sinisiguro ko. mawawalan ka ng trabaho. Kaya ngayon. nauna ka pa sa akin dito.

Lagi namang maaga kung umuwi ang gagang iyon. idinuldol ko ang upos sa barnisadong mesa ni Dali. baby. you fucking bastard!” Pagkasabi niyon. ni hindi na niya inisip na naaalibadbaran ako tuwing makikita siya . Hanggang ganyan ka na lang.” “Go to hell. Lumabas ako ng opisina ni Dali at tumuloy sa opisina ko. sa tuwing lalampas ng alas-singko ng hapon. Hindi niya makita ang panty niya kung saan napunta. “Nasaan ang panty ko?” “Ewan ko. Ba‟t sa akin mo itatanong. Pinatay ko ang sigarilyo ko. di ba ikaw ang may suot noon kangina?” “Fuck you.” Pumasok siya sa maliit na banyo sa loob ng opisina ni Dali. Nakauwi na si Lorna.” “Then let‟s do it. malaki ang posibilidad na gahasain ko siya. “I hate you! I don‟t want a fucking relationship! I don‟t need your fucking companionship!” “Eh bakit ka nagpakarat sa akin?” “I just want sex. Ang tingin niya. I‟m a fucking sex machine. that‟s all. akala mo siya ang may-ari ng putang inang kumpanya. Dinukot ko ang panty ni Tess na itinago ko sa ilalim ng kutson ng sofa noong kinakarat ko siya. nilamukos ko‟t ipinasak sa bulsa ng pantalon ko. Puta. Tang ina niya.115 “Asar-talo ka Tony kase alam mong totoo ang sinasabi ko. At alam mo ring hindi ka na uunlad. pinulot ni Tess ang mga damit niya. kung magsalita siya.” Mariing sampal ang isinagot ko kay Tess.

Kaya lang. Kung papayag lang si Tess na sumama sa akin. sa katawan pa lang sulit na sulit na ang sinumang lalake. Pero ayaw niya. Sayang. kahit medyo malandi si Tess at mahilig magpa-cute sa kung kani-kanino. titigasan kapag nakita si Tess at ang mga suso nitong nagmumura. Maski siguro ang Papa sa Roma. ang mahirap kay Tess. suwerte pa rin ang mapapangasawa niya. Dinukot ko ang panty ni Tess sa bulsa ko. Pucha. Hindi niya alam na ako ang dapat niyang pakisamahan at hindi ang mga kupal heads ng IT.116 kaya kailan man. Sayang. siguradong madadamay siya. Sa pagresbak ko sa kumpanya. hindi ko magagawang galawin siya. mas gusto niyang magpakamartir sa punyetang kumpanya kaya‟t wala na akong magagawa. Inamoy-amoy ko. kahit siguro lasing na lasing ako. Sayang. Kung tutuusin. bobo siya. . puwede na siyang magbuhay-milyonarya.

117 Pablo Sampung taon na ang nakalipas nang unang makilala ni Pablo ang isa sa mga pinakamahalagang tao sa kanyang buhay. Ang ideya ng pagkakaroon ng pera sa sunog ay matagal na nagsayaw sa kanyang gunita. kung siya ay magpapatala sa seguro. kung gagawin niyang miyembro ng insurance corporation ang kanyang maliit na shop. kung nais niyang malaking halaga ang makuhang salapi sa . asawa ng kapatid niyang si Paulina. napagtanto ni Pablo na ang pinakamainam na solusyon ay ang magpamiyembro ng seguro. May mga butil ng pawis sa noo ni Pablo habang ipinaliliwanag sa kanya ni Rudy ang mga bentaheng idudulot sa kanya ng seguro. Makalipas ang ilang panahong pagtitimbang-timbang ng mga usapin. kung saka-sakaling biglang magkaroon ng sunog o iba pa mang sakuna. Si Rudy. Atubili siya sa kadahilanang batid niya ang laki ng kanyang gugugulin. at matapos makulili sa maya‟t maya‟y paniningil sa kanya ng kanyang mga pinagkakautangan. pinaghehele ang kanyang pagtulog. sasaya ka dahil magkakaroon ka ng maraming pera? Makakabawi ka sa nasunog sa iyo. tila isang musang sa tuwina‟y naroon sa kanyang tabi. Ayon dito. sinasaliwan ang kanyang pag-iisa. siya ay babayaran ng insurance corporation. Ayon kay Rudy. “Hindi ba‟t sa halip na malungkot ka kung masunugan ka. at sobra-sobra pa kaya madadagdagan ang puhunan mo.” Ilang gabi niyang pinagpuyatan ang payo ng ni Rudy. Ito ang kanyang bayaw na si Rudy. ang gumabay sa kanya sa masalimuot ngunit tubong-lugaw na landas ng seguro.

118 pagkasunog ng kanyang shop. Sa tulong ni Rudy. na biniyayaan niya ng ilang porsyento batay sa kanilang lihim na kasunduan. anaki‟y kisapmatang naging milyonaryo si Pablo. sigarilyo. karera. hueteng. Noo‟y mayroon na siyang malaking tindahan ng mga sapatos sa pamilihang bayan. Ang kanyang mga utang ay nabayaran. ang sunog ay dinisenyo upang hindi . muli na namang nasunugan si Pablo. sakla at pusoy. Dalawang milyon pagkatapos ng ilang buwang paghuhulog. ang anumang naibayad niya‟y mababawi niya ng kung ilang porsyentong tubo. babae. Tulad ng nakaraan. kasama sa mga nakalista sa talaan ng kanyang mga bisyo ang alak. Bukod pa rito. Ngunit ang hirap ay hindi nakapagpalamyo sa kanyang engrandeng plano. Noong mga panahong iyon. muli ay tinupok ng sunog ang kanyang shop. At upang lalo pang lumago ang negosyo. Marami-rami na rin ang kanyang tauhan. Makalipas ang dalawang taon. mayroon siyang malaking shop na naghahatid ng mga pagawa ng mga malalaking department store. napagtakpan ang mga ebidensya ng arson at napabilis ang pagsasaproseso ng bayaran. Ang kanyang mga bisyo ay umusbong at lumago. Noong umpisa‟y mahirap. Ang kanyang maliit na shop ay lumaki. Mahalagang tao sa kanyang buhay si Rudy. Makalipas ang dalawang taon. kinakailangang mataas din ang kanyang huhulugan. Kung saan-saan siya nangungutang ng pera huwag lamang makaliban ng paghuhulog. Ito nalalabing pag-asa upang maisalba ang pamumuhunang unti-unti nang nasasaid dahil sa kanyang mga bisyo. Ngunit ayon naman dito. bingo.

Ipupuwesto niya ito sa sentrong lunsod. Ang mga nasalanta ng sunog. Ang apoy ay sadyang ginawan ng tatahaking daan. agad itong magniningas at kasabay na matutupok ng buong shop ang anumang ebidensya ng arson. si Pablo‟y nahatulang pagbayaran ng kung ilang taon sa bilangguan ang kanyang kasalanan.119 magmukhang sinadya. aniya. Sa may labasan ng looban. Sa kanyang paglaya. Dalawang sunog pa. Walang kamaly-malay ang mga tao na ang kanilang mga bahay ay binubuhusan ng gasolina upang kaagad ay magliyab. ang kinabagsakan niya‟y sa looban. Pagkuwa‟y hinintay niyang matapos ang kanyang paninilbihan sa loob ng bilangguan. At ang mga ito‟y kanyang binayaran ng kung ilang milyon. siya‟y naglagay ng isang silya at pinakintab ang sapatos ng sinumang . Ngunit ang huling sunog ay lumikha ng dalisdis. Nagbunga ang imbestigasyon ng korporasyon ng seguro. kahalubilo ng mga tulad niya ring pinanawan na ng pag-asa. mga kabahayang may saboy ng gasolina. sa mga lugar na madalas puntahan ng mga tao. Sa oras na ito‟y madilaan ng apoy. ay maaari na siyang magtayo ng isang malaking-malaking tindahan ng sapatos. Nadagdagan ang milyon ni Pablo. Di naglaon. Ang shop ay basang basa ng gasolina. at ang tanging hangad na lang ay tustusan ang maliliit na pangangailangan sa pang-araw-araw. Inumpisahan ang sunog sa ilang mga kalapit na kabahayan. ang mga may-ari ng kabahayang nangatupok dahil sa kanyang kasibaan ay pawang nagsipagsampa ng kaso. hanggang sa makarating sa shop ni Pablo.

120 handang magbayad. Ang kanyang mga suot ay luma‟t natatagpian sa iba‟t ibang bahagi. ang alalahaning ang kanyang ina ay nililigawan ng isang arsonista. Mahaba ang kanyang buhok.” “Kung magsalita ka. “Pagbigyan mo na ako. akala mo kung sino ka. At isa ito sa mga kinamumuhian ni Tony. Okey lang kung nakawan mo ang kapitbahay mo. Ipinagluluto ito ng kanyang ina ng makakain. Ang kanyang bigote‟t balbas ay nagdagdag ng kung ilang porsyento ng pagkamiserable sa nakakaawa niyang hitsura. Ang kanyang tutol ay bunga ng dahilang sa dinami-dami ng mga lalakeng mapagpipilian. okey lang kung gahasain mo ang kapitbahay . mukhang ang loob ng kanyang ina ay nahuhulog na kay Pablo. anak. Ang dating matikas niyang tindig na likas sa mga mapalad na komersyate ay naging tungo. Ang kanyang pangala‟y nagkaroon na ng panibagong binyag na apelyido. huwag lang arsonista. At batay sa takbo ng mga pangyayari. Madalas ay bisita nina Tony si Pablong Shoeshine sa kanilang bahay. Kung tawagin na siya ngayo‟y Pablong Shoeshine. Bakit. Wala akong pakialam sa gusto mo. si Pablo pa ang napili ng kanyang ina. Basta ayokong dito tumira yang hampaslupang iyan. Ang maging arsonista ay mortal na kasalanan sa kulturang iskwater. “Bahala ka.” pakiusap sa kanya ng kanyang ina. hindi hampaslupa?” Wala siyang tutol kung gusto mang mag-asawa ng kanyang ina. tayo ba. Hindi bale nang magnanakaw. nay. Hindi iniinda ng kanyang ina ang amoy alak na hininga ni Pablo.

Si Pablo. Dangan nga lamang at sila‟y mahirap lang. Kaiba sa mga nanay sa looban. At bagamat sunog sa araw ang balat. At totoong makakapili ang kanyang ina ng higit kay Pablo.” . hindi mataba ang kanyang ina. “Ano ang gusto mo. ang manunog ng bahay ng may bahay para sa sariling kapakinabangan. kundi maaaring ang buong bloke ng kabahayan. At kalat na sa buong looban na si Pablo‟y malimit nilang bisita. Hindi laylay ang mga suso nito. masasabing kung naging angat ang kanilang buhay. okey lang kung patayin mo ang kapitbahay mo. Si Pablo na ang buhay ay madalas i-broadcast sa buong looban. Walang inatupag kundi uminom at magpalaki ng bayag. Hindi lang ang kapitbahay mo. ibang usapan na iyon. may hanapbuhay. at nakikisuso pa ang mga dapat sana‟y hindi na nakikisuso. kahit papaano. Pero bakit ho kay Pablong Shoeshine? Kaya ba kayong pakainin noon?” “Si Pablo lang ang totoong tao dito sa atin. Marangal na tao.. maraming nadadamay. Pero ang maging arsonista. hindi na ako lumigaya?” “Hindi naman ho sa ganoon. Tingnan mo nga ang ibang lalake rito. Kahit papaano. ang karanasan nito bilang arsonista ay nakatatak sa noo nito. Mahirap pangalagaan ang ganda kung mamad sa paghihirap. maganda ang kanyang ina. Sa looban. hindi tulad ng mga nanay sa looban na dose-dosena ang pinasususo. Tony. Siya lang ang hindi plastik.121 mo. Bakit si Pablo pa? Si Pablo na kinukutya ng buong looban. Ang nakaraan nito. batid niya na maraming may pagnanasa sa kanyang ina. hindi matapobre. Sa arson. Balingkinitan ang katawan nito. ikaw lang at ang kapitbahay mo ang mapeperwisyo ng kawalanghiyaan.

papatulan ako ng mayaman?” Bumaba ng hagdan si Tony. maraming mga taong nagkukumpulan. wala pang nananalo sa pakikipagtalo rito. Marami diyang mas higit pa kay Pablo. Ano‟ng klase kayong mga tao? Hindi pa ba sapat ang pagdurusa ng tao? Iniwan na siya ng asawa‟t mga anak. . marami pa ring pamilya ang mas maraming problema. Ito ang paraan ng kanilang mga kapitbahay para maigpawan ang sari-sariling mga problema. kayo ba. sugalan. Sa tingin mo. pumatol ako sa isang eksekyutib sa Makati? Kung pumatol man ako. Ayaw niyang makipagtalo sa kanyang ina. arsonista si Pablo. Lahat ng mga kamag-anak niya. Ang usapin ay kahit maraming problema. Sa pagbaba ng hagdan nila. Kayo na lang ang hindi pa nagpapatawad sa kanya. ang malamang ang iba‟y nagtataglay ng mas malalalang problema. droga. At ito‟y tunay na nakakagaang ng loob. Sa karanasan. sa tingin mo papatol sila sa akin? Tingnan mo nga itong hitsura ko.” “Pinagbayaran na niya ang kasalanan niya.” “Ano‟ng gusto mo. walang kabulastugang ginagawa? Pare-pareho lang naman tayo rito sa looban. marami pa ring nanonood ng mga bagong mga awayan sa mga tahanan. sa iba na lang kayo pumatol. Huweteng. Bagamat ordinaryo na sa looban ang sigawan sa mga bahay-bahay. lahat na ng bisyo!” “Nay. Pinatawad na siya ng gobyerno. Gasgas na tayo sa dami ng mga iligal na pinaggagagawa natin.122 “Inay. ah. hindi na siya kinikilala mula nang makulong siya. Bakit hindi n‟yo pa siya tigilan? Bakit.

123 Kinatkatan ni Tony ang mga taong nakapalibot. . papalayo sa hagulgol ng kanyang ina. Itinaas niya ang panggitnang daliri ng magkabilang kamay habang tuloy-tuloy ang paglalakad niya papalayo sa kanilang tahanan.

Ang kaso ay hindi. hindi matingkad na mamamalas sa kalimitang malungkot nitong anyong panlabas. Pepper. na sa kung ano‟ng dahilan na hanggang ngayo‟y tinutuklas at iniimbistigahan pa ng mga taga-looban. Pepper. kung patagong tumitikwas ang mga kanyang mga hinliliit sa tuwing may puntong gustong bigyan ng linaw. babaero. ay . at nitong huling mga taon ng kanyang pagseserbisyo bilang pulis. nahuli ni Tony ang loob ni Dondon. Isa itong pambihirang pangyayari sa ganang si Dondon ay hindi regular na nakikihalubilo sa mga tao sa looban. sa ganitong lagay ay maaaring masabi na ng mga beteranong istambay at mga tismoso‟t tsismosang intelektuwal na maaari ngang ang pagkabakla ni Dondon ay minana nito sa kanyang ama. na bunga ng katotohanan ng pagiging bakla nito. Nabalita sa buong looban ang kanyang maikling panahon ng pakikiapid sa kanyang kumare. ayon sa mga beterano ng kanto. Pepper.124 Dondon Sa konting pambobola. Siya. Tunay ngang ang pagkalalake. Pepper. Maliban na lang kung may palihim ding “landi” si Sgt. ay imahen ng pagkalalake: brusko. si Sgt. maprinsipyo. Ang pagkalalake ay hindi tulad ng ibang katangian ng mga magulang na naipapasa sa mga anak. Kung may kulo man ito ng kalandian. Batid ng buong looban ang sekswal na oryentasyon ng nag-iisang anak na lalake ni Sgt. ay hindi maaaring ipamana. Walang maipintas ang mga taga-looban ni katiting na pagtalilis sa pagkalalake ni Sgt.

Kung paano nakumbinse ni Tony si Dondon na sumama sa kanya sa kanyang pagpunta-punta sa UP. Pasulyapsulyap siya sa relo ng mamang tulad niyang nag-aabang din ng masasakyan. Bakat ang pag-aalala sa mukha ni Tony habang pasalit-salit ang dapo ng kanyang paningin sa relo ng mama at sa mga nagdaraang mga sasakyang punong-puno na ng mga pasahero. wala ni isang indikasyon na si Sgt. Kung bakit ay makikita sa buhay na katunayan— ang pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. nakakita si Tony ng matalim na sibat na siya niyang magagamit sa panahon ng paniningil. nag-aabang si Tony ng masasakyan papuntang eskuwela. Wala. Mayroon siyang nakatakdang pagsusulit noong umagang iyon at kung maaari ay liliparin niya ang pamantasan upang huwag lamang mahuli sa klase. Ipinakilala ni Tony si Dondon sa kanyang kaklaseng si Wayne. Namamawis na ang kili-kili ni Tony sa tagal ng pagkakatayo sa may bukana ng looban. sa may bukana ng looban. Pepper ay “hindi gaanong lalake”. at kung paano niya naigiya ang mga pangyayari para umayon sa kanyang mga plano. At sa pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. Inabutan na siya ng pagtaas ng araw. kung paano niya napaglapit si Dondon at si Wayne.125 biglang natapos. Isang umaga. ay isang masalimuot at mahabang kuwento na nag-umpisa isang umaga. . tama ang pahayag ng mga beterano sa looban na ang pagkalalake ay hindi naipapamana. baka ang mga naturang sasakyan ay bigla na lang dumapa sa gitna ng kalye sa bigat ng kargada. Samakatwid. na mandi‟y kapag sumabit pa siya. o Dondon.

“Late ka na. Dondon?” “Mag-aalas-diyes na.” pahabol ni Tony. Ayos. Bumabayo sa pandinig ang maingay nitong stereo. Nakabihis ito ng unipormeng pamasok. “Hi. Ni hindi nag-minor ang dyip. mukhang tinanghali rin. “Sabihin mo.” Naghahanapbuhay kase ko sa gabi.” bati ni Tony nang huminto sa may tabi niya si Dondon. Talaga namang sobra ang trapik sa buong Maynila. nanlalake ka pa. Sa mukha nito‟y mababakas ang make-up na sa tantya ni Tony ay nasobrahan ng pahid. papalabas ng looban. Ikaw. ah. matrapik. Hindi tulad mong puro kalandian ang laman ng isip.126 Maya-maya‟y namataan niya si Dondon. Iyan ang isang problemang kahit kelan hindi masosolusyunan ng gobyerno. eh.” Hindi kumikibo si Dondon. . Bad trip. “Ano‟ng oras na ba.” matipid na tugon nito. Pagkuwa‟y nagtanong si Tony. “Oo nga. halos nakatingala na ito sa dami ng mga nakasabit na pasahero. May pulang lasong nakatali sa mahaba nitong buhok. Ano na naman kaya ang ikakatwiran ko sa prinsipal namin?” Eh. Pagkakataon ko na ito. Sa laki ng burat. Pinara nito ang isang dyip na nagdaan.” Ilang sandaling walang imikan. natagalan ka. Kipkip nito sa dibdib ang mga libro. “Hi. “Oo nga. May test pa naman kami ngayon. di sabihin mo.

Tang ina. tapos na nga akong magalmusal. Ikaw din. ako. puwedeng makapag-almusal na lang muna. Mag-aalmusal muna ko. “ano kaya kung lakarin natin hanggang doon sa may kanto. di na baleng mahuli basta busog . Umupo sila sa may malapit sa kahera. talaga namang huli ka na. May bakery doon.” “Nag-almusal na ko. baka ka magutom. wala pang sakay. Lumapit siya sa kahera at binayaran ang mga pagkain at pagkuwa‟y umupo siya sa harap ni Dondon. Doon pa rin mas magandang mag-abang.” Naglakad sila hanggang sa may kanto. Tutal pareho naman tayong late na sa pupuntahan.127 “Dondon. “Ganoon din naman.” “Sige na nga. eh. magmeryenda ka na lang. Mga kolorum. eh. Ano pa ang inaalala mo? Halika na.” “Kahit na. Baka kasi mahuli na „ko. mas maraming dyip na dumaraan doon sa kanto.” Bantulot na sumonod si Dondon. Hindi naman tayo masasakay dito dahil laging puno ang mga nagdaraan.” “Eh. Tutal huli na tayo. ikaw na lang. Saka.” “Baka lalo tayong ma-late. mag-almusal muna tayo.” anas ni Tony.” nag-aalalang tugon ni Dondon. Doo‟y nangangalabit ang amoy ng mga bagong tinapay na niluluto sa karatig na panaderya. di magpaka-huli na. “Halika. Sa loob ng panaderya ay may ilang mesa at mga upuan. maraming jeep.” “Ikaw na lang. pambili ko sana „to ng libro. At least. Saka. Umorder si Tony ng dalawang hiwa ng egg pie at dalawang softdrinks. .

parang takot na takot sa mga tulad ko ang mga taga-atin. “Pakiramdam ko kasi. nandidiri sila sa akin.” “Kung ikaw ang lumagay sa katayuan ko.128 Dumukot si Dondon sa kanyang bulsa para bayaran kung magkano man ang nagasta ni Tony. wala naman akong mapupuntahan. baka araw-araw magugulpi ako. “Bakit hindi ka nakikipagsosyalan sa mga tao sa atin?” bungad ni Tony. na ilabas nito ang mga natatagong hinanakit. “Bakit naman? May mga sinasabi ba sila tungkol sa iyo?” “Wala naman. Kung gusto kong putulin ang ugnay ko sa looban. Pero kung nagkataong hindi dating pulis ang tatay ko. At tiyak. “Kung minsan. Tony. Kahit siguro may isang milyon na ang popolasyon ng mga bakla sa buong Pilipinas. naiiisip ko. iba pa rin ang pagtingin nila sa mga tulad ko. Hindi rin ako makakalayo. ano kaya kung lumayas na lang ako? Kaya lang. Pinigil siya ni Tony. eh. . Siguro parang pagrespeto na rin sa tatay ko dahil dating pulis. parang nandidiri sila sa akin. baka araw-araw mapraning ka dahil sa pagtrato sa yo ng mga tao. hahanapin ako ng itay. “Kahit hindi sila magsalita.” Hinayaan ni Tony si Dondon. Ewan ko ba.” Nakakadiri ka naman talaga.” Tama! Baka ako ang unang-unang gumulpi sa iyo! “Hindi naman siguro. mga tinitimping galit. alam ko. sa ganang binayaran nito pati ang dapat ay kay Dondon. dapat mag-abroad ako para hindi na talaga ako masundan.

” tugon ni Tony. ako lang. inaya mo pa kong kumain.” “Nagtataka ko. dismaya sa akin. Tony. hindi naman pinapansin ng mga tao. Pero sa lugar natin. At karamihan. iniiwasan ako ng mga tao sa looban. nagkaroon siya ng lalake. Hindi katulad ng mga ipokrito‟t ipokritang kapitbahay natin. Hindi mo lang alam. “Napapansin ko. Marami nang katulad mo. Sa lipunan.” “Marami ba talaga kami?” “Maraming marami. puta ka! “Hindi. pati sila. pinapatay. kung bakit ba alalang-alala ka sa kalagayan mo sa looban. bakit sa ibang lugar. anak na lalake. Iba na ang panahon ngayon. Kase.” “Nagtataka ko. Walang-wala sa isip niya na lilihis ako sa kasarian ko.129 “Ang itay. Dondon. Baka siguro. Gusto niya. Kasi nga nandidiri sila sa „kin. hindi ikinakahiya ang pagiging bakla nila. Nagtataka nga ako kung bakit ikaw. ang sakit-sakit ng konsensya ko. Matapos ang siyam na beses na panganganak ng inay. yung mga baklang hindi pa ipinapanganak. Alam mo. ambait-bait mo. naiimpluwensyahan na ng kamachohan ng . andami-daming bakla. Parang ordinaryo na lang. suwerte ang mapapangasawa mo. “Mabuti ka pa. Tony. Balwarte kasi ng mga barako yung sa atin. Hindi ka ba naaasiwa sa „kin?” Nandidiri ako sa yo. Bakit?” Dahil ang mga bakla sa atin. Hindi lang naman ako ang umiiwas. nahihiya ako dahil binigo ko ang itay. ganoon. ako pala. Ang hindi niya alam. “Ewan ko. sandamakmak ang mga bakla.

nagamot na. Sabihin mo.” “Eh paano kung hingan ako ng excuse letter. Pagkuwa‟y inilibot ni Tony si Dondon sa iba‟t ibang mga building. hindi na bakla. tutal. Ipinakilala sa ilang mga kakilala. Cutting classes? Nagpaalam na ako sa bahay. alam nilang papasok ako sa school. Saka ano ang gusto mo. huwag ka na lang pumasok. Don. Doon ay tumingin sila ng mga tinitindang . alam ba ng maestra n‟yo kung ano‟ng hitsura ng pirma ng tatay mo? Eh di. Dinampot ni Tony ang mga libro nito sa mesa at lumabas ng panaderya. ikaw ang pumirma. halika na!” “Sige na nga!” Sa UP. nagkasakit ka. huling huli ka na sa eskuwela. Nagtakip ito ng panyolito sa bibig. ang magkandautal ka ng kapapaliwanag sa maestra mo kung bakit ka late? Bukas ka na lang pumasok para madaling mangatwiran. Bakit.130 mga taong nakapaligid.” “Naku. “Dondon. normal na gawain ng mga estudyante ang ganyan.” Natawa si Dondon sa tinuran ni Tony. “Don. Pinara niya ang noo‟y paparating na taxi.” “Hindi naman nila malalaman. eh. nananghalian sila sa isang karinderya. Sama ka na lang sa akin sa UP. Sanay na tayo dapat sa ganyang mga diskarte. tapos kailangan may pirma ng magulang?” “Alam mo.” Bantulot ang pagtayo ni Dondon. Isinama niya si Dondon sa shopping center. Hindi na malalaman ng eskuwelahan iyon. Kaya paglabas sa nanay nila.

at ang tantya ni Tony ay papunta na naman sa UP lagoon. namataan ni Tony si Wayne. tenk yu. di bilhin mo. pahihiramin kita.” Sa isip ni Tony ay kinalkula niya ang natitira niyang pera na dapat sana‟y ipambibili niya ng libro. Trenta lang ang pera ko. Sa kanilang paglabas sa shopping center. may bibilhin sana ko. ayan.” anas ni Dondon sa kanya habang nagbubuklat siya ng isang science magazine.” anas ni Tony.” Ulol! Kanina pa ko nagtitimpi sa yo. May nabawas na sa nakalaan niyang pera. “Don. Ayos! Two birds in one stone! Tingnan mo nga naman ang suwerte. kamiseta. Ang bait-bait mo talaga. Naglabas siya ng tatlong sasampuin at iniabot kay Dondon. “Eh. Tony. at iba pang koloreteng pambabae.” Nanlaki sa tuwa ang mga mata ni Dondon ng dumukot si Tony ng pitaka. Sigurado. ngunit ito nama‟y dapat niyang ituring na isang tipo ng pamumuhunan.131 libro. magugustuhan mo iyon dahil guwapo saka mabait. “ipapakilala kita sa kaklase kong Amerikano.” . Naglalakad ito. “O. may kapalit na mas malaking tubo sa tamang panahon. at iba pang paninda.” “Kulang ang pera ko. Magkano ba ang kailangan mo?” “Sisenta pesos kasi itong fashion magazine. “Sige. “Tony. Masaya ka na?” “Naku.. magazine. Aliw na aliw si Dondon sa pagbubuklat ng mga magasin na naglalarawan ng mga bagong moda sa pananamit. sa make-up. eh.

Sinabi ni Tony kay Dondon na siya‟y mayroon pang papasukang klase kung kaya‟t maiiwan na niya sila. Dondon.” Binilisan nila ang lakad para maabutan sina Wayne. Nakakubli ito sa katawan ng isang puno sa „di kalayuan. Dondon. “Wayne!” “Hey.” Ayos! “I better go or I‟ll be late for my class. take care of my friend here. why don‟t we take a walk? Let‟s go to the lagoon and feel the nature. will you?” “Sure. Nanatili siyang nagmamasid. man. Don. ipakilala mo ko. See you guys at the lagoon later. Tony! What‟s up. Hey Wayne.132 “Talaga? Sige. “Ha? Sino‟ng kasama ko?” “Si Wayne. this is Wayne. Say. Maraming lamok sa lagoon ngunit ang kagat ng mga ito‟y hindi iniinda ni Tony. naninigarilyo habang pinanonood ang halikan nilang dalawa.” Nagkamay ang dalawa. Sa kanyang pisngi‟y nakabakat ang isang ngiti. buddy?” I‟m not your fucking buddy. . you stupid degenerate American pedophile! “I‟d like you to meet my friend.” Walang kamalay-malay sina Dondon at Wayne na nakamasid si Tony sa kanila.

yung mga musikerong hindi maporma pero may ibubuga. Sayang. Tubig na lang. isinusumpa ko ang pag-inom. Ubos na ang kape. ang sarap kasing magpakalango sa alak. hindi napaglalaanan ng panahon sa radyo. sa tuwing magigising akong ganito. tanghali na. isinumpa kong hinding-hindi na ako iinom. Ewan ko ba. Nakakatulog pa kaya ang mga hinayupak na iyon sa gabi? Hindi . pinupuri nila sa radyo. Pero uminom ulit ako. Lipat ng istasyon. hala. mula sa bintana. Kailangan ko nang bumangon. Ngayon. Kahit na ampapangit ng mga kanta. nalalagyan kasi ang mga putang inang istasyon ng radyo. basta may halong kabastusan ang kanta. Mukhang pera ang mga DJ. Ibig sabihin. Bakit hindi nila ibalik ang mga dating musikero? Iba na kasi ang panahon ngayon. Kahit na ang totoo‟y wala naman talagang saysay ang kanta. Madalas. Binuksan ko ang radyo habang umiinom ng tubig. Parokya ni Edgar.133 Baguio 1999 Ang pinakaayoko sa lahat. nanunumpa ako. Baka matanggal nga ang hang-ober ko pero dalihin naman ako ng diabetes. sige ang patugtog sa radyo. sobrang dami ng nainom ko. Noong sumusuka na ako. pero lagi na lang nababawi? Tulad noong isang linggo. Maraming asukal kaya lang hindi naman puwedeng puro asukal ang inumin. Paano. basta‟t magagandang lalake at mapoporma ang kumakanta. Malamig na tubig. Bakit ba sa tuwing malalasing ako. ang magising akong parang binabarena ang ulo. Harana. Hindi na tumatama ang araw sa mukha ko. siguradong papatusin ng mga tao. yung mga magagaling na musikero.

si Dolores. Bakit . Cranberries. Kumustahin ang mga kaibigang ilang taon na ring hindi nakukumusta. Ayos. Halimbawa‟y tatawag ng isang numero at kapag sinagot. tatlo-tatlo ang telepono. Titingnan ko yung mga tanim niyang marijuana. ginagawang payphone. Pero marami silang telepono. Mamaya. baka pasyalan ko si Sarge. Maraming mga banda ang mahusay pero hindi maporma na hanggang jamming na lang sa mababahong club dahil hindi naman musika ang tinatangkilik ngayon sa radyo kundi ang porma‟t tindig ng mga kumakanta at tumutugtog. kung anu-anong kabastusan ang sasabihin. Pero hindi ngayon. Lipat ng istasyon. Hirap akong magkikilos sa tindi ng sakit ng ulo ko. Nagpapayabangan kasi kami sa mga tanim namin. Bukas siguro. hindi pa rin ako kinakabitan ng linya. Ako. tang ina hanggang ngayon wala pa rin. Ni wala namang permanenteng address ang mga iyon. para kong nakakarinig ng awitan ng mga anghel. Kapag ganitong walang magawa. pinupuri pa rin nila. Puwede ring mambuwisit ng mga tao. Nakakapagtaka kasi yung mga tindera sa sidewalk. Kailangan na rin akong maglinis. ang sarap magtatawag sa telepono. Kung kaninong tanim ang malakas ang tama. May telepono kasi si Sarge. Mag-iisang taon nang naka-file ang application ko sa PLDT. Madalas kong gawin iyon kina Sarge. Pinagmasdan ko ang palibot ng bahay. siya ang panalo.134 ba sila nahihiya na isinusuka na ng mga tao ang mga kantang pinapatugtog nila. Sa bangketa nga lang umiiskwat. Kapag naririnig ko ang boses ng singer ng Cranberries.

Naaalala ko si Klara. tulad ng iba. may hawak na kutsilyo. nagising isang gabi na masakit ang burat niya. hawak sa kabilang kamay ang maliit niyang tarugo. pinutol ni Klara ang etits ng mister niya. lagi ko siyang naaalala. Garahe. may malinaw na address. ayaw pansinin ng PLDT? Pipigilan kong masira ang araw ko. Sa takot ni kupal. Pag-angat ng mukha niya. Walang hassle. Kunsabagay. may pambayad naman ng bill. Hindi raw dapat ikulong si Klara dahil hindi naman daw siya ang pumatay kay Jun. Bigla niyang tiningnan. matagal ko itong pinlano. mula nang lumaya siya sa bilangguan. Naging mainit ang isyu niya dahil tinulungan siya ng mga maka-kaliwang organisasyon. Inatake ito sa puso. inatake sa puso. Nitong mga nakaraang araw. Ang tanging ginawa ni Klara ay pinutol ang ari ng kanyang asawang babaero. Puta. wala na siyang burat. Ni hindi pinansin ang mga ahunin. nakarating na ng Sagada. nakita niya si Klara.135 ako. Naka-address sa isang apartment sa Benguet. isang milyon at sandaang libong piso. Ang kawawang asawa. nakita niya. Noong nakaraang taon. Gusto niya raw umanong makaganti sa pambababae ng asawa niya. Ayon sa balita. Okey lang ang pagkakadeposito ko ng tseke sa account ko sa bangko. . Hindi niya ginustong atakehin ito sa puso. Ayos na ayos ang pagdating ng huli kong tseke. headline ng mga peryodiko si Klara. Makintab ang bago kong biling Isuzu four wheel drive na pick-up. si Jun. Tinulungan si Klara ng iba‟t ibang organisasyon ng mga kababaihan.

biglang bigla heto‟t nakatanggap siya ng sulat mula sa akin. Noong nasa bilanggo si Klara. Mahigpit ang pagdidiin ng simbahan na kailangang makulong si Klara. Congrats daw. Karamihan daw ng mga kasamahan niya roon mga nanay. Ano naman ang sasabihin ko kay Klara kung sakaling magkaharap na kami? Pinadalhan ko siya ng sulat. Hindi naman daw totoong maraming tibo roon na mahilig manggahasa ng mga bagong salta. Tapos. gulat na gulat siya dahil ang tagal na naming hindi nagkikita o nagkakausap man lang. atrasado nang kung ilang libong taon at dahil dito. parang nakakahiya. nagtulak ng droga. .136 Nakulong si Klara ng ilang buwan. Correctional ang return address. Mga ordinaryong babae na kung nagkataong lalake ay hindi naman talaga makukulong. madalas hindi nakukulong. hindi ito kailanman magiging relevant sa buhay ng mga tao. ang sabi ng ilang kilala sa larangan ng pilosopiya. naaareglo na. sumuway sa utos ng mga pilato sa simbahan. o ano pa. Pangungumusta. May ilang madre din na nakibaka. nagnakaw. Sumama silang nakipagmartsa sa mga kababaihan. ang simbahan kasi. Kaya lang. dadalawin ko sana siya. Okey naman daw ang pakikitungo sa kanya ng mga kasamahan niya doon. Mas mabigat daw kasi kapag babae ang nagnakaw. Sa presinto pa lang. hindi idinidiin ng simbahan? Kunsabagay. Nakakapagtaka. Paano kung hindi na pala ako kilala ni Klara? Hindi ko rin matantya ang sarili ko. nabalitaan niya ang pagtop ko sa board exams. nanlalake. Na sinagot naman niya. nagtulak ng droga. Pero kung lalake raw ang nambabae. Araw-araw ang piket ng mga organisasyon ng kababaihan. Sabi niya. bakit si Jun.

Maraming sumisimpatya. Noong nasa Quezon na siya. Magnenegosyo daw siya doon. May dalang bagong cured na jutes. Maganda pa rin si Klara. Hindi ko sinagot. Sapat na sa akin na malamang okey na ang kalagayan niya. Mayroon naman daw siyang konting naipon para makapag-umpisa. Ininterbyu siya sa TV. May kumakatok sa pintuan.137 Sabi niya. Ang sarap. Bakit naghanap pa ng iba si Jun? Sabi niya sa interview. Dadalhin niya ang dalawa niyang anak. At nabalitaan ko nga ang paglaya niya. Mukhang tatalunin ako ni Sarge sa contest namin. Walang choice ang gogyerno kundi palayain siya. Nangungumusta. malapit na siyang makalaya. Si Sarge. kahit mahigpit na tinututulan ng mga biyenan niya. nagpadala siya ng postcard sa akin. Binilot namin tapos hinitit namin. . uuwi siya ng Quezon. Marami raw mga internasyunal na organisasyon na nagla-lobby sa kaso niya.

hindi ninyo mate-trace ang gagawin ko. Kuwentado ko na ang panahon. bawat isa sa kanila ay nakatanggap na ng tseke. isang buwan matapos kong mag-resign. Ngayong isang linggo na lang ang ilalagi ko rito sa putang inang kumpanyang ito na punong-puno ng mga matapobre at mayayabang na kupal. ang isa naman ang makakatanggap. Hetong mapapala mo sa pagpapaalis sa isang napakahusay na Electronics Communication Engineer na nagngangalang Engr. pero ang balikwas na ganansya‟y milyon-milyon. Putang ina mo. Great Insurance. nakapaloob na sa tatlong diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. Sa loob ng anim na buwan. At ang programang magsasakatuparan ng lahat. Bale anim silang mga claimants. Ni hindi n‟yo mamamalayang mawawalan kayo ng 6. Antonio de Guzman. . Handa na rin ang mga address ng mga ito. Nakahanda na ang listahan ng mga pangalan. Unang-una sa lista ang pangalan ni John Lucero.6 milyones. Sa paglipas ng isang buwan pa uli. Bawat buwan. ng mga inutil mong techie.138 Claimants Nakahanda na ako. Tang ina mo. Ilang buwan ko ring pinlano ito. Kahit ano pang gawin ng mga kupal mong manager. ng mga tarantado mong analyst. ngayon na ang panahon ng paglikha ng mga claimants. address c/o Juanito “Jhunz” Salas. tatanggap ang isa sa kanila ng tsekeng nagkakahalaga ng isang milyon at sandaang libong piso. Baka hindi mo alam na genius itong tinitira mo. Great Insurance.

100% COMPLETE Goodbye. Windows 98. 25% COMPLETE ____________________…. Unix. 88% COMPLETE ____________________________________…. Kinuwestiyon niya ito sa . ang unang diskette ay para sa panimulang tungkulin na paglilista ng mga pekeng claimants. 50 % COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 2> ____________________________…. Great Insurance! Para sa iyong kaalaman. Run. paglalagay ng kanilang mga pangalan sa listahan ng mga taong tatanggap ng tseke. at hinihintay na lang ang takdang panahon para padalhan ng tseke ng Mailing Department. Hindi maaaring makuwestiyon ang mga pekeng claimants dahil tungkulin ng unang diskette na palabasin silang mga lehitimo. Great Insurance.139 Sindi muna ko ng yosi.98% COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 3> _______________________________________…. <WELCOME TO GI BRAVO I> <ENTER COMMAND> COPY A:\ <COPYING FILES FROM A TO BRAVO__\\H:\ ________________…. 62% COMPLETE _________________________________…. May pangyayari noon na nagduda ang isang kung sinong clerk sa Mailing Department sa sobrang laki ng value ng isang tseke. Computer. kumpleto sa mga papeles. Start menu. 40% COMPLETE ________________________….

Pinapakuha ito mismo sa claimant. pararangalan siya dahil siya ang nakabisto sa modus operandi ng mga buwaya sa itaas. Nang i-audit ang putang inang tseke. At tuloy pa rin ang modus operandi. Kapag kasi milyon na ang halaga ng claim.140 supervisor. nagsumbong sa supervisor niya na hindi raw tugma sa company policy na mag-mail ng tsekeng nagkakahalaga ng dalawang milyon. napag-alaman na fictitiuous claimant pala ang nakapangalan at na-trace na ang pera pala. Ang mga rekord na buburahin ay mapupunta sa kung saan mang lugar napupunta ang mga rekord na binubura. Tungkulin ng pangalawang diskette na pagtakpan ang mga bakas ko. para naman kung sakaling may gagong empleyadong maisipang magbuklat ng mga rekord. Ang pangatlong dikette naman ang magbubura hindi lang ng bakas ko kundi ng karamihan sa mga rekord na iniingatan ng Database. Mahirap na. Puta. nakaprogramang mapunta sa ilang matataas na opisyal ng kumpanya. Hindi siya magrereport sa management. At itong kupal na clerk sa Mailing Department. hindi niya matutumbok ang ginawa ko. Kaya ngayon. nawalan siya ng trabaho. bahala kayong magpaliwanag sa mga lehitimong claimants na maghahabol sa inyo. Ang nangyari. Ang akala ng bobong clerk. kung sino mang clerk ang makakita ng tseke na nagkakahalaga ng milyon. ipapadala pa rin niya ito sa koreo. Pinagrerepot ang claimant sa opisina at doon iniaabot ang tseke niya. hindi na ito inihuhulog sa koreo. Matagal na pala nilang ginagawa ito. Siyempre. baka mawala. Sayang kasi. Problema . Malamang sa Data Heaven. baka sundan niya ang yapak ng clerk na pinatalsik dahil sa pagiging usyusero. sisikat siya.

inaamag at nabubulok. hindi na muna ako uuwi. Tumulo ang tubig mula sa butas ng bubong. ang back-up mo. Oo nga pala. Computer. Tsk. siguro. Ako. tsk. ang have a nice day. . magpapasarap na ako sa malayong lugar. At ang huling dinig ko. puro hard copy. Makatuloy muna doon sa nadaanan kong bagong bar sa Timog. Shut down. minsang inulan daw. Mga dokumentong hindi na mabasa dahil sa sobrang kalumaan.141 n‟yo na iyan. Baka sakaling maka-pick-up ng magandang chick. Goodbye. Kasalukuyan ngayong nasa isang warehouse sa Pasay. meron ka nga palang back-up ng lahat ng files. Alas otso na ng gabi. Pero ang kaso. parang time bomb na bigla na lang sasabog pagdating ng araw. Kawawang mga records. pagdating ng panahong iyon. Itong virus na ilalagay ko na magbubura ng mga files.

Sa palagay mo kaya. Hindi pa. Tang ina sana nandoon si Beverly. Hayup kasi sa katawan. Mawawala ba iyon doon? Putsa. nakakahiya. pare. punta tayo.142 Si Elmer at ang tropang praning 11:55 PM Putsa. Alas-dose na. kinukuba ang likod sa pagwawashing ng mga bus. may mga umiinom pa kina Ompong? Sabi ko na sa iyong meron pa. Huwag na lang tayong pumunta. Tony. Utol ng ka-tropa natin yung pinagtitripan mo. eh utol ni Ompong iyon. uuwi na lang ako. Tangina nagpapakahirap sa terminal ng bus yung tao. Hindi naman sa nambabadtrip ako. Baka nga kamo kasama yung mga kaklase niyang ang gaganda. pare. ba‟t ngayon ka lang? Naaberya nang kaunti. barkada natin si Ompong. eh baka natutulog na kina Ompong ngayon. pare. Baka kamo ngayon pa lang nagkakainitan ng inuman. Sige. eh. ang lakas ng tama ko kay Bevs. Nandoon iyon. Sige. Hindi ka ba naaalangan kay Ompong? Pare. Tang na. Masyado na tayong huli. Teka. pare. eh. tapos bababuyin mo yung utol niya? . Sa tingin mo. Bakit ako maaalangan? Kaya ka nga dapat maalangan dahil barkada natin si Ompong. naroon si Beverly? Papaanong mawawala yun doon.

Bahala ka. At kung minsan. pare. sa tingin mo. Tang ina mo. pakialam mo ba sa akin? Diskarte ko to. Okey lang sa araw matulog kung wala ka namang gagawin. eh. 12:02 Pare. Puta. bakit mo naman sinasabing bababuyin ko si Bevs? Mahal ko yung bebot na yon. ano‟ng ginagawa n‟yo riyan? Tara kayo dito sa loob. Eh sa mahal ko yung tao. Para sa gabi. Pero bakit? Bakit hindi na lang gabi-gabi may buwan? Bakit ganoon? Ewan ko. Ulol! Ano‟ng mahal? Libog lang iyan. Ayoko pang matulog. Eh mas malibog ka sa akin. pare. kung magsalita ka. Saka. sa tingin mo. Para meron tayong gabi. Pare. Elmer. Puta. Ang ganda-ganda ng gabi itutulog ko? Sa araw mas masarap matulog.143 Ton. hindot! Iba na lang kasi ang pagtripan mo. pare. Siguro yun ang tinakda ng Diyos para sa mga tao. ikaw. Okey lang yun. Boyet. kahit gabi walang buwan. matutulog na ang mga tao. huwag na si Beverly. Bakit kaya? Ewan ko. para kang santo. bakit sa gabi lang may buwan. bakit sa gabi lang mayroong buwan? . nandito ang happenings.

Tang ina bakit ka pa papasok eh ikaw ang pinakamatalino sa UP? Kahit na. Sa gabi na ito nagigising at tulog sa araw. May quiz kami bukas. eh. tol. Okey lang. Pong. Damo? First class ba to. Diyan lang iyan sa Balara galing. Mukhang inubos muna lahat ng tinda niyang balut bago ko dinaanan sa amin. Elmer? Hindi. regalo ko sa yo pare. o. Kaya lang. Pero okey na rin ang tama. Pong. 12:10 AM Pare. Hindo t na ito. . uuwi ka na? Kailangan. tirahin mo na lang. Nakakadiri na yung mga yun. puntahan ko sina Baby? Tang ina. Kapag tinamaan ka sa damong iyan. Pong. bakit ngayon lang kayo? Ang tagal kasi nitong si Tony. bumili ng gin kina Tikya. Alas-otso ang pasok ko bukas. Tang ina. ako‟ng magbabalot. ingat ka. Anong buwan? Basta. hintayin natin si Boyet. para me mapaglibangan tayo. pare.144 Siguro kasi laging puyat ang buwan. mapapamahal sa yo ang buwan. May pasok pa ko bukas. uuwi na ko. gusto mo. Di bale. Akina. Ang aga-aga pa. huwag na.

Tangina mo. eh. pare. huwag kang hihirit. Timawa talaga tong putang inang to. ano. isama yung mga tropa niya. Ton. . ah.145 Tangna talaga tong si Tony. may atraso kay Tony iyon. Ton. Tol. Pahitit naman. Boyet. ah. Maya-maya ka na lang umuwi. o. Heto pa. Di bale. alam n‟yo ba kung sino nakita ko kanina? Sino? Si Mutya. Bakit naman? Eh ikaw tong ayaw silang papuntahin dito. sabihin mo. eh. kapag nandito na yung mga pokpok. eh. Napaka-KJ mo. sa susunod. Kanina mo pa ko kinukulit diyan sa buwan na iyan. bilutin n‟yo. babawi ako. huwag kayong mag-agawan diyan. bakit nga gabi lang may buwan? Tang ina mo naman. puta. Penge! Hoy. Tangna. Mga wala namang pera yung mga iyon. Tigilan mo na ko. Hindi ka puwedeng umuwi. Pare. Damo lang iyan. pupuntahan ko na si Baby? Sige. makikiinom lang yung mga yon. Ah. Pare huwag mo namang solohin iyan. Walang bisita ko ang puwedeng umuwi hanggat hindi ko sinasabi.

Hindi kumakalimot si Tony. si Mutya ang laging kasakasama ko noon.146 Oo nga. Baso. Teka. noong umalis sila dito sa looban. Ha? Ano ba atraso ni Mutya sa iyo? Hoy baso! Di bale nang magtagal sa suso huwag lang sa baso. ano atraso ni Mutya sa iyo? Noon pa iyon. pare. eh. kinalimutan na ni Tony iyon. saan mo nakita si Mutya? Nasalubong ko sa Cubao. Eh ang laki-laki ng katawan ni Mutya kahit noong bata pa iyong kupal na iyon. Siyanga pala. . Nakipagkuwentuhan ka kay Mutya? Paano mong natiis yung baho ng hininga noon? Eh. ano ba? O heto na! Ambabagal kasing magsiinom. kasi noong hindi ko pa kayo katropa. eh. Di bale nang magtagal sa puke wag lang sa nescafe. Iyon ang akala n‟yo. si Mutya raw. pare. Nagkuwentuhan nga kami sandali. Sino‟ng panalo? Si Mutya. Tony. Ano‟ng sabi ni Mutya? Wala. Kaya lang kami nagkahiwalay ni Mutya. Tony. Nagsuntukan kami noon ni Mutya. Noong bagong lipat kami dito sa looban. nangungumusta lang.

Huwag mo nang ipagsigawan. Lotlot. Tang ina amoy chongki rito. Pare. Cherry! Upo kayo. Hoy. eh. Ha? Ano‟ng nakawheelchair? Sabi niya. kumusta. mga apat na taon na. Patuluyin mo. Tuloy kayo. ah. pare. wala diyan si Mario. huwag mo kong pinuputa! Akala mo kung sino tong isang to. baso. Ana! Hi. Puta. Tina! Hi Glenda. Eh di sa iba ka umiskor. O. Cherry. Lotlot. Glenda. heto na sila Baby. 1:35 AM Pare. naaksidente raw siya. Tang ina naman eh. Ton. . iskor ka ng chongki kay Mario. Hayun. Baby. Gin ang iniinom namin. Tama na iyan! Boyet. Hi. Tinatamad ka lang yata eh. pupunta raw siyang Baclaran.147 Eh siya naman. Tang ina ka naman. Sino ba yang mga kasama mo? Sila Tina. Ana. heto na baso mo. Mabuti naman. Nasalubong ko kanina. tagay mo. Hoy. naka-wheelchair.

eh bakit ka pa nagtitinda ng balut? Kailangan kasi ng pera sa bahay. alam mo ba kung sino yung kinakasama niya? Si Artemio. sino ba yung pulitikong iyon? Oo nga. tanga. alam ko! Ang tinatanong ko. Napaghahalata ka lang na bobo. paanong naging paybsiks ang negosyo niya? Paano siya nagkaroon ng puhunan sa pagpapautang. namatay yung kinakasama niya. ang hirap kasi sa iyo. humihirit ka na.. Oo. dapat diyan gahasain hanggang sa masira ang ulo. alalay lang ako. di ba iskolar ka naman ng. Pare. kase. pare. Papasok ako bukas. Bigyan mo na lang ng balut yung titser mo. hindi pa ko tapos. Hindi puwede sa UP yung ganon. yung kabit dati ng nanay niya. o.148 Pare.. pare. Nagbabayad pa kami ng utang ke Alma. Oo. Natural kaya tinawag na Almang Paybsiks kase paybsiks ang negosyo. hirit ka kasi ng hirit eh. paybsiks ang negosyo niya. dapat diyan kay Almang Paybsiks. tapos naglayas ang nanay niya. bobo! Alam ko. Ang tinatanong ko. Tang ina. Para maabsuwelto na lahat ng may utang sa kanya. Tangina. Kaya nagkapera si Alma para sa negosyo niya. . Yun ang tinatanong ko. Pare. Hindot na ito. Huwag ka nang pumasok. Siya ngayon ang pumalit kay Artemio. eh. bakit ba naging paybsiks yang si Alma? Kase.

Pare. iinom pa ba tayo? Sige. Hindi ganyan ang nagyari. yung nakuhang pera ni Alma sa kumpanyang pinagtatrabahuhan ni Artemio. Pare. anim lang ang babae. Ano. May nasangkot kasing mga pulis. sinalvage ng mga pulis ng Quezon City. Boyet. . 3:30 AM Pare. Isang libo lang yata ang nakuha ni Alma pero napalaki niya sa pagpapatubo. marami nang naglabas-masok sa puday noon. Kahit na. Mas swak si Cherry.149 Tapos nang mamatay si Artemio. Tang ina pare. ako‟ng naunang dumampot kay Cherry. bili ka pa nga ng gin. Hindi kasi naglalagay ng maayos sa mga pulis. Marami rin kasing bisyo yung hayup na iyon. Tangina ka naman. kailangan mayroong magparelyebo. Okey pa rin sa akin si Baby. Natatakot ang iba pang pulis na kumanta si Artemio kaya pinatay siya. pare. bakit sinalvage si Artemio? Nagtutulak kasi ng bato yun. ayaw mo man lang magparelyebo. Natural. bakit mo aagawin? Nakita mo namang pito tayong lalake rito. yun ang ginamit niyang puhunan sa pagpapautang. Ang mga puli naman. kapag may parte sila sa koleksyon mo. eh. Eh puta ka. kinakalabit kita kanina. ang sarap ni Baby. Nadale si Artemio noong uminit ang anti-drugs campaign. pare. Mali. hindi ka papansinin ng mga iyan.

manyak ka talaga. ang dumi noon! Tang ina. sabi. Patayo kong tinira si Ana. Mas manyak ka naman sa akin. Hindi. Puta. tinitira si Baby. „Glenda. nasaan ang erpat mo? Nasa piggery. „Ewan ko. Ako rin. Umaga na. pasandal sa dingding. Malinis na malinis. pare. pare. Magbilot ka na lang ng chongki. Hanggang sa karatan. naririnig ko. Tangina. pare. pare. Tol. Elmer. habang binabayo si Glenda. si Elmer kanina. pare. sinisisid mo si Tina sa kusina. Pati yung kumot ni hindi nagusot. Nasaan si Ompong? Nasa kuwarto. uuwi na talaga ko. uuwi na. wala na bang yosi? Wala na.150 Tangina mo! Kupal! Tangina. May klase pa ko bukas. bakit gabi lang may buwan?‟ Sabi naman ni Glenda. Nakita kita. baka siguro gabi lang talaga may buwan‟. hindi pa ba sanay sa iyo yung erpat mo? Ikaw. Oo nga. Baka hinahanap na ko ni erpat. Tang ina. eh. nasa kabilang kuwarto. . Tangina pati ako. pare. kumakantot ng mga baboy. Ano‟ng bukas? Mamaya na iyon. dala-dala mo yang ka-praningan mo?‟ 4:50 AM Pare. pare. tawa ko ng tawa. eh. Ton. baka naman dinumihan n‟yo yung kuwarto nila nanay.

Tangina. Pepper iyon. Hoy! Ang aga-aga ang ingay-ingay n‟yo! Pare. umaga na. Tangna. pare. Kinse anyos lang iyong kupal na iyon. Sabay na tayo. nakakahiya sa mga kapitbahay. Mas bata si Boyet sa ting lahat.151 Nandito pa ba si Baby? Akala ko kasamang umalis nina Tina kangina. Umaga na naman!!!! Mga putang ina ninyong lahat!!! Pare. Bumalik. Split na tayo. 5:45 AM Tangina. isinuka mo lang. Ton. daig ka pa ni Boyet. hindi magigising yang mga hampaslupang iyan. Huwag kang sumigaw Bakit nakakahiya? Kahit may magdaang tren dito sa gitna ng looban. tayo pa kaya? Kunsabagay. Sige. Nasaan na ba si Boyet? Tulog. eh. Tara na. Tirahin na muna natin. Elmer. Pare. Sumusuka ka. Mukhang type si Ompong. Nasa labas ka kasi kangina. Hindi ko na kaya. si Sgt. pare. takot ka ba kay Sgt. pare. . sinayang mo yung ininom natin. Parang mga mantika kung matulog. Pare. Pepper? Yung anak niya nga hindi niya madisiplina. Bakit. may isa pang joint dito sa akin. Nasa kusina. uuwi na ko.

. May pasok pa ko mamaya.152 6:59 Elmer. tol. pare. uuwi na ko. Baka hinahanap na ko ni erpat. Sige. Uuwi na rin ako.

Pirma ko lang ang kailangan.? Ano kaya ang ikinamatay nito? Pinindot ko ang buzzer para tawagin yung dakila kong sekretarya na wala nang ibang hinangad sa buhay kundi ang sana‟y masisante na ko. Database Department. Si Ronald Eliseo ay isang claimant. Nang sa gayon ay makinabang naman siya sa perang sinipsip sa kanya. Nang sa gayon ay mabigyan na siya ng pera nitong insurance corporation na binayaran niya ng kung ilang taon. EA32786-64H. Nang sa gayon ay hindi masyadong malungkot ang iniwan niyang pamilya. TO: TONY DE GUZMAN. kape lang ang gusto ko. Ronald B. kasama ng request para sa iba pang mga claimants.etc. na arawaraw ay ipinapadala ng Claims. Pumasok siya sa opisina ko. Ano kaya ang nangyari dito kay Eliseo. Kasama ng marami pang ibang mga papeles na kailangang pirmahan. ang akala yata. Ronald B. o ibasura. Funeral claim. Isang pangkaraniwang request. may hawak na isang tasang kape. This is to release the printed record of deceased claimant Eliseo.. Ronald B. para siyang maghanap ng record n Eliseo. Isa itong request na hanapin sa pusod ng database ang record ng isang taong nagngangalang Ronald Eliseo. No. Pinatong niya ang kape sa mesa ko. etc. aksyunan.153 Magnanakaw Isa lang itong ordinaryong papeles. Mabuti naman at hindi tungkol sa sexual harrassment. ibibigay ko sa isang tauhan ko. itong memo sa mesa ko. Tapos. .

Cool ka lang.154 “Tawagin mo nga si Dante. “may ipapahanap akong record. may dalang isang tasang kape. sabi ko sa sarili ko. Pumasok muli ang butihin kong sekretarya. “Tawagin mo uli si Dante.” Pagkasabi‟y dinampot nito ang tasang walang laman na nasa mesa ko at pumihit na papalabas ng pinto. “Boss. saka ko muling tinawag ang sekretarya ko. “Boss. Nabasa ko ho ito sa diyaryo. Maya-maya ay muling kumatok si Dante. Come in. “Ronald Eliseo. ah.” bungad ko habang hinihigop ang mainit na kape. sir. Nahahalata ito ni kupal pero wala siyang magawa. Hindi ka puwedeng manigaw ng bobong empleyado at baka mapadalhan ka ulit ng memo ng Personnel. kumatok sa opisina ko si Dante. Inilapag niya ang kape sa mesa ko at kinuha ang basyong tasa. pinapatawag n‟yo daw ulit ako?” . Ton. Hinintay kong makalabas siya.” “Yes. pinapatawag n‟yo daw ako?” “Gusto kong ikaw ang mag-handle ng order na ito. kupal. ang superkupal na supervisor na sinasadya kong bigyan ng mga assignments na dapat sana‟y para sa mga clerk at hindi sa mga supervisor.” sabi ko.” sabi ko. habang binabaybay ko ang mga ulo ng balita sa diyaryo. sabay abot sa kanya ng memo. naghintay pa muna ako ng ilang sandali.” sabi niya habang papalabas ng pinto. tinantya ko ang tatakbuhing minuto hanggang sa makabalik siya sa desk niya. Ilang sandali pa.

nagkaroon ako ng kaso. Kaya nabayaran ng milyon ang mga biktima.” “Sino ang suspect sa salvage?” “Mga muslim daw ho. kung interesado kayo. Nag-set-up ngayon ng calamity relief fund sa eskuwelahan. Siya ho ang naghandle ng kaso ng ilang human rights victim sa Mindanao. Gugupitin ko para sa inyo yung balita. yung mga landlord sa Mindanao na nakalaban niya sa korte.155 “Kaninang bago ka lumabas. Mayroon ding brief story doon tungkol sa buhay niya. sir. maraming mga nasalanta. hahanapin ko na lang yung lumang diyaryo. Sa isang makipot na alley sa Quiapo. Magaling siya sa korte. Abugado ho siya ng human rights. Kilala mo ba siya?” “Hindi ko ho siya personal na kilala.” “Right away. Boss.” “I want it now. Natagpuan na lang isang umaga na bangkay na‟t naninigas.” “Sikat ba itong abugadong ito?” “He‟s one of the best. sinabi mo na nabasa mo sa diyaryo yung tungkol kay Ronald Eliseo. Minsan kasi. Napagbintangan akong ninakaw ko raw ang latang pinaglalagyan ng mga baryang donasyon para sa mga biktima ng bagyo. Pero hindi naman na-confirm ng NBI. Yung mga nagmulta ng ilang milyon sa mga biktima ng human rights abuse.” Noong nasa elementarya pa lang ako. bumagyo ng malakas. boss. Nabasa ko lang ho sa diyaryo. . May mga tsismis na ang nagpatira daw.

Ang layunin noon. “Sagutin mo ang tanong ko. Ang lata sa klasrum namin. naramdaman ko ang tensyon sa loob ng principal‟s office. nang kinabukasan ay ire-remit na sa principal‟s office ang laman ng lata. bigla itong nawala. Bakit mo kinuha ang lata? Ano ang nagtulak sa iyo para pagnakawan ang mga typhoon victims?” . Pagdating ng hapon. Araw-araw. Ang lahat. Na kahit nakita ng mga mata ko ang mga nagngangalit na litid sa leeg ni Hagan-Tae. Tony. Parang ayaw maniwala ng isip ko. Hagan kung ano raw ang nagtulak sa akin para kunin ko ang lata. Ilalagay yon doon ng isang linggo. Tinatanong ng mukhang tae naming principal na si Mrs. ayaw rumehistro sa utak ko. Parang nawalan ng koordinasyon ang mga tenga ko sa utak ko. Naka-lock dahil malamang ay wala silang tiwala sa mga mag-aaral nila. ang mga estudyante ay naglalagay ng bahagi ng kanilang baon sa lata. Bandang hapon. ang iniisip ng utak ko‟y iba. nakalagay sa desk ng maestra. Tinanong lahat ng estudyante. para makatulong sa mga binaha at binagyo. ipinatawag ako sa principal‟s office.156 Naglagay ng lata sa bawat classroom. para turuan ng pakikipagkapwa ang mga estudyante. Hindi raw ba ako naaawa sa mga nasalanta ng bagyo? Ang ginawa ko raw ay isang pagnanakaw hindi sa paaralan kundi sa mga typhoon victims. itinatabi ng maestra ang lata sa loob ng kanyang drawer. na bagama‟t malinaw na narinig ng mga tenga ko ang paratang sa akin. maaaring mag-donate ng barya. kapag uwian na. Noong huling araw ng donasyon. Nagkaroon ng imbestigasyon sa klasrum. “Ha?” mulagat ang mga mata ko.

Kailangang pairalin ang disiplina sa loob ng paaralan.” “Alam mo. We are only human. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. Kung gusto mong gumradweyt.” “Ga-graduate ka na sa March. ipapatawag ko ang mga magulang mo. Pero huwag ka namang maging unrepentant. mas gagaang ang sanction mo kung aaminin mo ang kasalanan mo. Or you can face expulsion. Hindi ho ako ang kumuha ng lata. Tony. Nang sabihin niya sa akin.” “Puwes. ikaw lang ang may motive na kunin ang pera. nagkakamali kayo. Kaklase mo. Handa kaming magpatawad. At maghahanap ka na ng ibang eskuwelahan. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. naisip ko. Wala kaming choice. Kapag wala sa desk ko ang lata bukas ng umaga. Gusto mo bang gumradweyt?” “Opo. Tony. Alam namin na nature ng tao ang magkamali. Sino naman ho ang nagsabi sa inyong ako ang kumuha ng lata?” “May nagsabi sa akin." “Ma‟am. Mamatay man ho ako at ang mga magulang ko at lalo na ho ang tatay ko.” “Pero.157 “Ma‟am. I want it on my desk tomorrow morning. wala ho talaga akong kasalanan. aminin mo ang kasalanan mo at magsisi ka!” “Ma‟am. ma‟am—“ “Get out!!!” . ibalik mo ang lata. Ma‟am Tae—” “What? What did you call me?” “Ha?!?” “Get out of my office right now!” “Eh.

na malamang hindi ako makagradweyt ng grade six. isumbong n‟yo sa akin. Alam n‟yo. Sinesermunan ng guro ang mga kaklase ko. Kapag nakita ninyong may ginawang kasalanan ang classmate n‟yo. Tuloy-tuloy ako sa upuan ko. Malaki pala ang tama niya kay Klara. Medyo kumubli ako sa may pintuan. tamang-tamang naabutan ko ang pagsasalita ng aming homeroom adviser. dapat kayo rin. siraan ako kay Klara. Iyon ay matapos kong basagin ang dalawa niyang ngipin sa harap at bigyan siya ng black-eye sa magkabilang mata at permanenteng i-disporma ang ilong niya. sorry daw.” Nagpalakpakan sila. isang seryosong usapin ang pagnanakaw. isang kahindik-hindik na asal na kailangang ipaunawa sa mga mag-aaral. Let‟s give him a hand. na napapansin niyang sa akin may gusto. nagbago ang pananaw ni Ronald Eliseo sa buhay. Sabi niya. sapat na ang sermon na natanggap ko ngayong araw na ito. Hindi ako kumikilos sa kinatatayuan ko. Hinintay kong matapos ang Homeroom saka ako pumasok ng classroom. Papasok na ako sa pintuan nang maisipan kong huminto muna. Pinalakpakan nila si Ronald Eliseo dahil sa marangal niyang gawain. ganoon. “Good work. hindi niya akalaing hahantong sa ganoon. galing sa principal‟s office. kailangan . na magkakakaso ako. class. Kinahapunan. Sa palagay ko. Ronald. Pero naririnig ko pa rin ang sinasabi ng maestra. Ang gusto lang naman daw niya. Para makabawi siya. Naputol ang mga alingasngasan nang pumasok ako. Hihintayin kong matapos ang sermon ng maestra bago pumasok. Ronald here sets an example. Sa eskuwelahan. Tumingin ako sa direksyon ni Klara pero nakayuko siya. Huwag kayong matakot.158 Pgbalik ko sa klase.

sabi ko. Mr. Bad trip sa akin ang lahat ng tao. Inilipat na siya ng mga magulang niya sa ibang eskuwelahan. Ni hindi nagsalita. Pagdating namin sa principal‟s office. Nagbibintang ka nang wala ka namang pruweba. hindi pa kami nakakapagsalita. Hagan-Tae. Ako naman. I want to talk to your parents. Putang ina mo. Pero nakatatak na bilang karagdagang kaso ko sa esskuwelahan ang panggugulpi ko kay Ronald. ma‟am. humirit na si Mrs. Pero nang ambaan ko siya ng suntok. Matapos ang suspensyon. De Guzman! And when you come back. “Si Tony po.” “Ma‟am—” “Get out!!!‟ Putangina si Ronald. Nailagay pala ng mga naglilinis ng classroom sa cabinet na lalagyan ng bunot dahil akala.” “How could you do such a thing?” “Ma‟am. Sorry daw. Hindi sila nabadtrip kay Ronald kahit alam nilang nag-imbento ito ng kuwento para ako ang . naabsuwelto sa kaso ng pagnanakaw nang bigla na lang lumitaw ang lata.159 niyang sirain ang reputasyon ko. makinig muna kayo sa—“ “Shut up! You are suspended for two weeks. Ni hindi nagtaka kung bakit may silat na parang alkansya ang takip ng lata. bumigay din.” tanong niya kay Ronald. Inaya ko siya sa principal‟s office para aminin ang kasalanan niya. Ni hindi sinabi na siya ang may kasalanan. Noong umpisa‟y ayaw pa niyang pumayag. floorwax ang laman. “Sino‟ng gumawa sa iyo niyan. hindi ko na nakita si Ronald.

1995. blah. Sabi ko sa kanya. <ONLINE CLAIMANT INQUIRY> <ENTER LOG-IN NAME> A-N-T-O-N-I-O-D-E-G-U-Z-M-A-N <WELCOME. muli kong na-encounter si Ronald. with no. ANTONIO DE GUZMAN> <ENTER PASSWORD> . Funeral claim. tabingi ang ilong. Binuksan ko ang computer sa mesa ko. at basag ang dalawang ngipin na nakausli sa namamagang nguso. pumasok si Dante sa opisina ko.. Ronald B. Deceased. Kunsabagay.160 madiin sa nawawalang lata. Ngayon. EA32786-64H. Bakit kayo pa?” “He‟s a personal friend. blah…blah…blah… community action group etc. etc… a responsible father of three children. etc… Atty. Dala ang clipping mula sa lumang peryodiko. ako na lang ang magha-handle ng kaso ni Ronald Eliseo. mahirap magalit sa isang taong may black-eye sa dalawang mata. But why? Puwede naman nating ipatrabaho iyan kahit kaninong clerk dito. etc. blah. Nilamukos ko ang clipping at itinapon sa basurahan. blah… a human rights lawyer was found decomposing beside a pile of garbage… blah. Salvage list still growing despite doubled efforts of PNP and NBI blah. Oct 19.” Manila Times. Ronald B. Maya-maya. blah… in a dark alley in the vicinity of Quiapo… etc. etc. ako at tanging ako lang. Heto‟t may request na hanapin ko raw ang record ng isang nagngangalang Eliseo. Ang tapunan ng puna. Eliseo. “Sure sir.

RONALD BERMUDEZ/ 660921> <OCCUPATION <INSURANCE TYPE <STATUS : : : ATTORNEY-AT-LAW> FULL-LIFE> CLAIM FILED> <FOR CLAIM INFO F8> <BENEFICIARIES : ELISEO. RUDY A. RONALD A.> <ELISEO JR.> <ELISEO.> <TO MODIFY F6> F6 <ENTER PASSWORD TO MODIFY> K-A-N-T-O-T <EDIT F1> <DELETE F2> <HELP F3> F2 QUIT <SAVE CHANGES? Y / N> Y <RECORD DELETED> <HAVE A NICE DAY!!!> . KLARA A.161 H-I-N-D-O-T <ENTER CLAIMANT NO.> <ELISEO. GLENDA A.> EA32786-4H <WORKING… PLEASE WAIT> <ELISEO.

wala siyang dalang kape. Iniisip ko ang nangyari noong grade six ako. TO: MINDA ABRA. I checked our records about Claimant No. Kundi‟y baka maibuhos ko na sa mukha niya. bilang sagot doon sa request na ipinadala ng Claims. Claims Dept. . Ronald B. Ipinatong ko ang paa ko sa mesa ko. Hanggang sa makatulog na ako sa ganoong posisyon.162 Nagsulat ako ng memo. Tinawag ko ang sekretarya ko. EA32786-64H under the name of Eliseo. and found out that no such record exist. Paglabas niya‟y nagsindi ako ng yosi at sumandal sa sandalan ng swivel chair. Mabuti na lang at pagpasok niya sa opisina ko. Manager. Inutos ko sa kanya na mangyari‟y dalhin niya sa Claims ang sinulat kong tugon sa request.

mapapagtanto ang bigat ng mga pasaning pinilit niyang bunuin noong panahon ng kanyang kalakasan. At mawawari. Kung matamang susuriin. sa mga banat niyang bisig. Ang mga mata niya‟y salamin ng pagdarahop. ang hitsura niya‟y nagkamit ng makamundong titig ng mga kalalakihan noong panahon ng kanyang pagsibol mula sa kamusmusan tungo sa pagdadalaga. Ang mukha niyang batbat ng mga gatlang inilatay ng mga nagdaang taon ay larawan ng kapagurang sumibol sa maghapong paggaygay ng kanyang nangangapal na mga palad sa batya at kulahan. Ngunit sa kanyang hitsura‟y . animo umuusal ng kung anong orasyon na walang saysay sa ibang makakarinig at tanging siya lang ang nakakaunawa. Sa kanyang laylay na mga balikat. ngunit ang yayat niyang katawa‟y gusto nang sumuko. at ngayo‟y mamamasid sa kanyang mga gatla ng edad sa noo na mandi‟y hindi pa niya tapos gampanan ang mga gawain. animo mga kampon ng kultong tanging siya lang ang nagtayo at tanging siya lang din ang sumasamba. anaki may kung anong hiwagang pinawawalan ang kanyang mga labi kung kaya‟t sa kanyang paana‟y madalas magkulumpon ang mga ipis.163 Ina Sinumang matamang magmamasid ay mapapansin ang marahang paggalaw ng kanyang mga labi. na sinamantala niya ang kanyang lakas habang bata pa‟t maaari pang gumampan ng mga mabibigat na gawain. Sa kanyang pag-iisa.

pinangarap niyang mag-artista o maging isang sikat na mangangawit. hanggang sa matagpuan niya ang sariling sakay ng pampasaherong bus papuntang Maynila. . “Sumasali ako noon sa amatyur sa istasyon ng radyo sa bayan. Ipapakita ko kay inang ang ganda ko.164 masasalamin din ang pagpapabaya sa kariktan upang bigyang daan ang hamon ng sikmurang nagmumura at nagpapahiwatig ng kagustuhang lumaya sa mga sakmal ng gutom.” May ningning sa kanyang mga mata habang nagsasalaysay. bunga ng mga suliraning kaakibat ng hikahos na pamumuhay. katawang binigyang hugis ng nag-usling mga buto. papunta sa rurok ng kanyang mga panaginip. “Tapos isusuot ko ang bagong damit at magpapari‟t-parito ako sa kusina. Tunay ngang ang kanyang katawang yayat. Minsa‟y naikuwento niya sa kanyang panganay na anak ang kanyang mga pangarap. At ang mga buhay na pangarap ay sinikap niyang pagyamanin sa gunita. “Noong maliit pa ako. hanggang sa magdalaga. Sinabi niya rito na noong siya‟y musmos pa. Ako ang pinakamagaling kumanta.” kuwento niya sa kanyang anak. ay isang institusyon na kumakatawan sa kahulugan ng kahirapan at labis na paghihinagpis. ibinibili ako ng inang ng bagong damit sa bayan kapag daraos ang pasko.” Sa maliit na baryong sakop ng bayang noo‟y pinag-aagawan ng Bulakan at Nueva Ecijah. tila ba buhay na buhay sa kanyang gunita ang bawat eksenang kanyang binabalikan. tunay ngang siya ang pinakamagaling kumanta. Ngunit ang pangarap na ito‟y hindi natupad.

165 May pangungutya sa himig ng pananalita ng kanyang tiyahin nang sabihin niya ang kanyang pakay. “Ibig mong sabihin, mag-aartista ka kaya ka pumarine sa Maynila?” tanong ng kanyang tiyahin. “Opo, tiyang,” matipid niyang tugon. “Hoy, gaga! Baka akala mo, gano‟n-gano‟n lang mag-artista? May kakilala ka bang direktor?” “Wala ho.” “Wala pala, eh. Paano ka magiging artista?” “Sa umpisa ho, kakanta muna ako sa mga malilit na restoran, hanggang sa makilala ako.” “At saang restoran ka naman kakanta, hane? Eh hindi ka naman masyadong maganda. Ang mga artista‟t mang-aawit dito sa Maynila, saksakan ng gaganda. Maaaring sa inyo ikaw ay maganda na. Pero dito sa Maynila, hindi pa sapat yang ganda mo. Aba, eh halata kang taga-probinsya, ah. Ang mabuti pa, itigil mo na iyang mga pangarap mong walang katuparan. Ang gawin mo, samahan mo ako sa paglalaba.” Napahikbi siya ng mahina sa tinuran ng kanyang tiyahin. “Hoy, bruha, huwag mo kong dramahan. Manang-mana ka sa inang mong isa ring tanga. Ang gawin mo rito, magsipag ka. Tondo ito, ineng, maraming lalake. Magdasal ka na lang na sana‟y makapag-asawa ka ng hindi gaanong salbahe.” Ang tingin niya noo‟y may sa-demonyo ang kanyang tiyahin. Nagkatotoo ang mga salita nito. Makalipas ang ilang buwan ng kanyang pagpari‟t parito sa

166 poso at sa kulahan, nabura na sa kanyang gunita ang dahilan ng kanyang pagluwas ng Maynila. Ang tangi na lang niyang inaasam ay ang sana‟y makatapos siya ng maaga sa kanyang paglalaba nang sa gayo‟y maipahinga niya ang patang katawan. Sa loob ng limang taon, ang kanyang tanging kaulayaw ay ang batya, timbang pang-igib, sabon, kalawanging yerong kulahan, palo-palo at ang mga sariwang pasaring ng kanyang tiyahin. Sa loob ng limang taon, ang kanyang morenang anyo ay napalitan ng kagaspangan. Ang mga palad niyang sa probinsya‟y iniingatan ng kanyang inang at amang upang huwag magurlisan, ay nangapal tulad ng mga palad ng ibang kababaihang kasa-kasama niya sa paglalaba sa poso. Sa loob ng maraming taon niyang pagtira sa Tondo, marami na ring kalalakihan ang sumubok na lumigaw sa kanya. Ngunit ang mga ito‟y hindi niya pinansin, maliban na lang sa isa, si Mario, na tunay na mabait sa kanya. Si Mario‟y isang pahinante ng trak na naghahatid ng mga kargamento sa pier. Kaiba sa mga lalakeng dumidiga sa kanya, si Mario‟y may regular na pinagkakakitaan. Ngunit ang kanilang relasyon ni Mario ay kagyat ding nahinto. Ito‟y nang siya‟y umuwi isang hapon, na gula-gulanit ang suot. Ang sabi niya sa kanyang tiyang ay ginahasa siya ng apat na lasing na napadaan sa kulahan habang sinisinop niya ang mga sinampay. Hinatak umano siya papunta sa loob ng isang lumang kamalig na kalapit ng kulahan niya ng mga damit.

167 Ang gusto niya‟y magreklamo sa pulisya. Ang gusto ng kanyang tiyahin ay tumahimik siya‟t huwag ipamalita kanino man ang kahiya-hiyang bagay na sinapit niya. “Pero, tiyang, alam na ng mga kapitbahay,” pangangatwiran niya sa kanyang tiyahin. “Paanong hindi malalaman, idinaldal mo na kung kani-kanino! Gaga! Ayaw mo kasing magdamit nang maayos. Ang sinusuot mo pag naglalaba ka, ke nipis-nipis. Nababasa pa ng tubig. Kaya yang suso mo, lumuluwa sa daster. Mabuti nga‟t sinapit mo iyan para ka magtanda.” “Tiyang, wala akong pinagkuwentuhan. Talaga lang hindi naililihim ang ganitong mga pangyayari. Ang sa tingin ko, hindi pa ko nagagahasa, alam na ng mga kapitbahay na magagahasa ako!” Ngpumilit siya sa kanyang tiyang, na mangyari‟y samahan siya sa munispyo para magsampa ng reklamo. “Hindi puwede! Alam mo bang si Rico, yung promotor ng paggahasa sa iyo, kaibigan ng hepe. Kapag nagreklamo ka, baka patayin ka.” Wala siyang nagawa kundi magtimpi at ipagdasal na sana‟y walang mabuong binhi sa kanyang sinapupunan. Ngunit ang mga panalangin, kadalasa‟y hindi nagkakaroon ng katuparan. Napagtanto niya makalipas ang ilang buwan, na siya‟y nagdadalantao. Noo‟y wala na silang relasyon ni Mario. Pormal itong nagpaalam at humiwalay sa kanya dahil hindi nito matanggap na may iba nang lalaking nauna sa kanya, na siya‟y nalawayan na ng ibang lalake, na siya‟y nakakadiri na sa kanyang kalagayan, na siya‟y hindi na birhen, at marami pang ibang dahilan na ang tangi

168 niyang naisagot ay isang malakas na hambalos ng batya sa bumbunan ni Mario habang nagsasalita ito. Umalis siya sa bahay ng kanyang tiyahin at nakituloy sa kanyang isang kakilala na nakatira malayo sa Tondo. Ang pinakaibig niya‟y malayo muna sa Tondo, na sa tingin niya‟y walang naidulot sa kanya ni isa mang kabutihan. Sa kanyang pagtira sa kaisa-isang kaibigan, nakilala niya si Tomas, isang Batangenyong wala namang malinaw na hanapbuhay ngunit nagpakita sa kanya ng labis na pagmamahal. Makalipas ang isang buwan, ikinasal sila ni Tomas. Bale-wala kay Tomas na siya‟y buntis at halata na ang tiyan. Handa itong bigyan ng pangalan ang kanyang magiging anak. Sa isang sulok ng lungga ng mga iskwater, tinayo ni Tomas ang kanilang dampa, at doo‟y isinilang niya ang kanyang panganay, na pinangalanan nilang Antonio, hawan sa pangalan ng nuno ni Tomas. Lumipas ang limang taon bago nasundan ang kanilang anak. Maraming beses siyang nakunan dahil sa paggampan niya ng mabibigat na gawain. Kailangan niyang ipagpatuloy ang paglalaba dahil si Tomas ay walang permanenteng trabaho. Kung ano-ano ang pinapasok nito, pasabit-sabit sa mga kontraktor, paekstra-ekstra sa pamamasada ng dyip, kung minsa‟y pagtatawag ng mga pasahero ng dyip sa paradahan. Makalipas ang limang taon, nagsilang siyang muli. Ngayo‟y anak na ni Tomas ang kanyang iniluwal. Kasabay nito, si Tomas ay nakakita ng permanenteng trabaho. Ang trabahong ito‟y magiging tulay ng pagkasira ng kanyang pamilya. Likas sa

pagtitinda ng balut. mga babaeng nalulungkot. Ito ang magiging gawain ni Tomas hanggang sa malagas ang tikas ng matipuno niyang katawan at makalbo ang kanyang bumbunan. Ibayong pananabik ang bumalot sa kanyang katawan. Sinikap niyang itaguyod ang kanyang mga anak. bakla. siksikan sa loob ng maliit na dampa. agad naghalu-halo ang mga gunita sa kanyang isip. Nakakatulong sa kanyang paglalaba at nagaakyat pa ng ekstrang kita sa kanilang tahanan. Ngunit nang banggitin ni Tomas na hihiwalay na ito sa kanyang kasalukuyang kabit. pagkarinig niya sa salitang kabit. Pinalayas niya si Tomas dahil ayaw nitong lumubay sa pakikiapid sa iba. Minsa‟y umuwi ang kanyang si Tomas. ayaw niyang magkaroon ng pagsasamantala sa mga kababaihan. sa pag-aasam na muli na naman silang magkakasamasama matapos ang ilang taon ng pagtitiisan.169 bagong trabaho ni Tomas ang magsasama sa mga lakad ng mga matrona. at nitong lumaki‟t maging mama ang kanyang panganay. Kailanman ay hindi niya natanggap ang bagong trabaho ng kanyang asawang si Tomas. Higit kanino man. pag-iigib. Mabuti na lang at malaki na ang kanyang panganay at kaya nang mag-igib ng tubig. Pumaradang parang . nabubuhay sa halos baryang kinikita sa paglalaba. hindi niya matanggap na ang kakainin nilang mag-anak ay galing sa bulsa ng kung sinong matrona o ng kung sinong matandang bakla o ng kung sinong babaeng nangangaliwa sa asawa. Nabuhay sila ng maraming taon. Bagamat sa mga sabi ng kanyang asawa na sa kanyang bagong linya ng gawain ay mabilis umakyat ang pera. Dinanas niya ito at ang ganitong iskema ay walang idinudulot na maganda.

“Putang ina ka! Pinabayaan mo kami. hayup ka!” “Huwag! Maghunos-dili ka!” “Tang ina mo!” Hinabol niya ng taga si Tomas hanggang sa labasan. Tulog na ang kanyang bunso. Hindi niya inda ang mapangutyang titig ng mga kapitbahay. ang mga araw na binubulabog sila ng usurerang si Alma. Nang umuwi siya ng gabi. ang pagtatakwil sa kanya ni Mario. Kinuha niya ang itak na nakatago sa ilalim ng kalan. Kinausap silang dalawa sa presinto. ang mga gabing nangungulila siya sa pag-iisa. Umusal siya ng maikling panalangin at nilusob ang asawang noo‟y kausap ang kanilang bunsong anak sa sala. ang araw na pinalayas niya si Tomas. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. ang mga araw na hindi sila kumakain. ang mga magulang niyang namatay na‟t lahat ay hindi man lang niya nadalaw. Ang habulan ay inawat ng mga pulis na nakatayo sa gilid ng kalsada.170 sine ang mga eksena ng panggagahasa sa kanya ng apat na lasing sa Tondo. . Ang tanging mahalaga sa kanya ay tadtarin ng taga ang lalakeng nagpabaya sa kanila at nagpakasarap sa kandungan ng kung sino-sinong babae. Hindi niya rin inda ang halakhakan ng mga nakaistambay sa lugar nila. wala pa ang kanyang panganay na anak. ang mga sumbong ng kanyang panganay na anak na umano‟y tinutukso sa eskwela dahil sa mga kasalanang ibinibintang dito… Sumusuray siyang tumayo at pumunta sa kusina.

Ang bibig niya‟y umusal ng mga litanya at sa kanyang paanan ay nangagkulumpon ang mga ipis. Hindi niya namalayan ang pagtagas ng ihi niya sa pagitan ng kanyang mga binti. pakalat sa sahig. .171 Umupo siya sa sahig sa kusina.

mga lumang komiks.” Tumayo si Jhunz at dinukwang ang tokador. tanging mukha nito ang hindi balot ng kumot. Para sa akin „yon. Tinanggal niya ang mga damit. Alas-dose ng gabi nang sumakay siya ng bus. Pumasok si Tony sa loob ng kabahayan at isinara ang pinto. Nasaan na ang sobre?” “Sandali lang. tsip.172 Jhunz Pagsungaw ng inaantok na mukha ni Jhunz sa yerong nagsisilbing pinto ng miserable niyang bahay na pinapaupahan. Nakapa niya ng dila niya ang isang ngipin na malamang ay nabunot sa lakas ng suntok. sa tinitirhan ni Jhunz. “Tsip?” “Jhunz. Iritado ang boses niya sa pagod sa biyahe. mula sa Baguio. may dumating akong sobre. isang malakas na suntok ang sumalubong sa kanya. “Ano‟ng kailangan mo?” nagugulumihanang tanong ni Jhunz. ang alam ko. Sa papag ay namataan niya ang isang binatilyong natutulog. Pagkarating niya sa terminal ng bus sa Cubao. “Ano sa palagay mo?” sagot ni Tony. mga marurumi at malilinis. mag-aalas-sais ng umaga. mga ginupit na larawan . Inikot niya ng paningin ang palibot ng dampa ni Jhunz. sumakay siya ng taxi papuntang Recto. yung John Lucero ang pangalan. Sa lakas ng suntok ay napaatras siya pabalik sa loob ng bahay at nagising na ng tuluyan ang inaatok niyang katawan.” “Oo. Dumating siya ng Maynila.” “Ah.

” “Sino nga pala ito?” tanong ni Tony sabay nguso sa binatilyong natutulog sa papag. eh. Wala kasing matutuluyan. usapan natin. Sabi ko na sa iyong marami akong mata rito sa lugar n‟yo. Para hindi ka na kumuha ng boarder dahil masyadong maselan ang operation namin dito. wala akong ginagawang kasalanan. “sa susunod.” anas ni Jhunz. dapat ka nang umalis dito dahil inaarbor ka na sa akin ng mga tauhan ko. tsip.” “Eh. galing sa probinsya. maniwala kayo sa akin.” “Tsip. Wala akong atraso sa inyo. ano ba ang nagawa kong katarantaduhan?” “Ikaw ang makakapagsabi niyan. “Tsip. tsip. eh. walang problema diyan. Marami akong natanggap na report tungkol sa yo.” “Di ba. boarder ko iyan dito. Ipinakiusap sa akin ng tatay niya. Ayaw mo kasing maniwala sa akin. at sa pinakailalim ng mga tambak ay kinuha niya ang isang puting sobre. Pinigilan ko lang. Kapatid ko ang tatay niyan. Gusto ka nang i-salvage.” . eh. mga larawan ng babaeng nakahubo. huwag naman kayong manunutok kaagad. eh. Tumango siya kay Jhunz. Pamangkin ko iyan. hindi ka tatanggap ng boarder? Kaya ko nga binayaran ng pakyaw itong bahay mo. Nabawasan na naman ako ng isang ngipin. Ang alam ko. Iniabot niya kay Tony ang sobre.” “Tsip. Binuksan ni Tony ang sobre‟t sinilip ang loob. “Ah.173 ng mga artista.” “Tarantado ka kasi.

dumapo sa kanyang ulo ang matigas na dulo ng dos por dos. Pagkahitit ni Jhunz ng sigarilyo. nandilat ang mga mata niya nang mapansing sa kamay ni Tony ay hawak nito ang isang dos por dos. “Tumahimik ka! Kung ayaw mong ikaw ang isunod ko!” Hinawakan ni Tony ang kuwelyo ng maruming kamiseta ni Jhunz at pagkuwa‟y isinalya niya ito paupo sa isang suruting papag. “Tsip. at hindi pa man malay na humupa ang sunod-sunod na pagsasal ng kanyang ubo. Tumagas ang dugo mula sa bibig at ilong ni Jhunz.174 Nagsindi si Tony ng sigarilyo at iniabot kay Jhunz ang kaha. Mula ngayon. . ang dalawa‟y inipit sa magkabilang tainga at ang isa‟y isinubo sa bibig. “Makinig ka sa sasabihin ko sa iyo. habang ninanamnam niya ang usok na naglalakbay papunta sa pinakaubod ng kanyang paghinga.” Dumukot si Tony ng isang bugkos na lilibuhing piso mula sa kanyang bulsa at ibinato ito sa mukha ni Jhunz. Ang binatilyong kangina‟y natutulog ay napabalikwas sa lakas ng hiyaw ni Jhunz. Muling lumipad ang dos por dos. parang awa n‟yo na. ayoko nang makita ang pagmumukha mo rito o sa kahit na saan pang parte ng Maynila. kupal. Ibayong hapdi ang naramdaman ni Jhunz nang dumapo ang matigas na kahoy sa kanyang pisngi. Halos mabilaukan siya sa usok sa tindi ng pagkakagulat.” pagmamakaawa ni Jhunz. “Tiyong!” sigaw nito sa tiyuhing namimilipit sa lupang sahig. Sinindihan ni Tony ng lighter ang sigarilyong nakasubo kay Jhunz. Kumuha si Jhunz ng talong sigarilyo mula sa kaha.

Tama na iyan.” Dinukot ni Tony ang kanyang pitaka at kumuha ng ilang lilibuhin. Yung mga tauhan ko. Desidido silang patayin ka. tsip…” “Punyeta! Kapag sinabi kong umalis ka. dalhin mo iyang pera. Umalis ka na sa lugar na ito.” “Eh. Sinigurado niya ang oras ng kanyang pag-alis. Yung matitira. gamitin mo para makapagbagong buhay ka na. sa terminal ng Victory Liner sa Cubao. sir! Paano „tong pamangkin ko?” “Isama mo.” Humakbang si Tony palabas ng pintuan. Sa labasan ay pumara si Tony ng taxi. Dinukot ni Tony ang tiket ng bus na nakatikolp ng maayos sa loob ng bulsa ng kanyang polo.” “Tsip. hindi mo kilala. kapag may nakaalam sa mga transaksyon natin dito. “Pare.” “Hindi mo kabisado lahat. “Jhunz. alas-diyes . Ang mabuti pa. ayan.” “Salamat po. Sa may yerong tabing ay lumingon siya patalikod. at lumayo ka na.175 “Para iyan sa pagpapagamot mo. papatayin kita. “O. Kabisado ko na ang likaw ng bituka ng bawat mukha rito. tsip. At binalaan si Jhunz.” Mabilis ang pagtango ni Jhunz. Dinagdagan ko ng sampung libo. umalis ka!” “Yes. paano naman ako? Saan ako titira? Matagal na ako rito sa lugar na ito.” sambit niya sa tsuper. kung ayaw mong mapahamak sa mga tauhan ko.” “Kulang ho itong perang ibinigay ninyo.

Sinipat niya ang numerong nakatatak sa mukha ng tseke: One Million And One Hundred Pesos Only (Pp1. at ang garantiya ng santambak na mga papeles na tatabon sa mga transaksyon ni Tony. Ang isandaang libong piso ay para sa tahimik na mga transaksyon. pupunta siya ng Bulakan dahil doon naka-address ang susunod niyang tseke. ang huli. Sa Benguet ito naka-address.176 ng umaga. sa isa pang alyas niya. Ang branch manager ay tumatanggap sa kanya ng sandaang libong piso bilang lagay sa tuwing idedeposito niya sa kanyang pangalan ang mga tsekeng kanyang nakukuha. Kanginang dumating siya galing Baguio ay bumili na siya antimano ng tiket na pabalik. Inisip niya ang mga tsekeng hindi pa dumarating. at nangungupahan sa isang lumang townhouse. At sa susunod pa uling buwan. walang mga samu‟t saring tanong.000. Tiniklop niya ng maliit ang tseke at ipinasok sa kanyang pitaka. Ang ikaanim na tseke. Panibagong milyon na naman ang maidedeposito niya sa kanyang account.00). Inilapat ni Tony ang kanyang likod sa sandalan ng taxi.100. May sapat pang panahon para makabalik siya sa Cubao. Sa isang buwan ay muli na naman siyang luluwas para kunin ang tsekeng darating sa isang bahay na inuupahan niya sa Muntinlupa. magtitiyak na mahihirapan ang sinumang magkamaling mag-imbestiga sa buwanang deposito sa kanyang pangalan. ay hindi na niya kailangan pang luwasin sa Maynila. na nagkakahalaga tuwina ng isang milyon. Ang mga nakukuha niyang tseke ay pinapapalitan niya sa isang bangko sa Baguio. . Pangatlong luwas na niya ito. Kikita na naman ng isandaang libo ang branch manager na kakilala niya. Dinukot niya ang sobreng nakatiklop sa kanyang bulsa.

.177 Ipinikit niya ang mga mata hanggang sa gisingin siya ng drayber at sabihin sa kanyang narating na nila ang terminal ng Victory Liner.

may kaakbay itong Amerikano. Katunaya‟y halos hindi niya iniinda ang talong anak niyang nag-aaral sa kolehiyo . Maingat sa pagkakakubli sa tabi ng isang poste. Hindi naman ho sa panghihimasok pero talaga hong nakita ko kung ano ang ginagawa ni Dondon dun sa Amerkano. Ang nagdaang sampung taon ay tila isang mabigat na pasaning nakadagan sa kanyang balikat. tanda ng kanyang damdaming nagpupuyos. Ilang taon na nga ba niyang pinapalampas ang mga sabi-sabi? Ilang pagkakataon na bang pinagtitimpian niya ang sariling huwag pumatol sa mga masasakit na mga salita? Sa pagkakaalam niya‟y mahigit nang sampung taong sinasadya niyang pamanhirin ang kanyang mga tainga.178 Sgt. Ito‟y magmula nang tumuntong ng ikaanim na taong gulang si Dondon at nagpakita ng unang mga sinyales ng kahinhinan. Sa noo niya‟y nakabakat ang mga nag-usling ugat. Tatlo sa kanyang mga anak ang nagtatrabaho sa ibang bansa at patuloy ang pagpapadala sa kanila ng pera. Pepper Nagngangalit ang mga bagang ni Sgt. pinagmamasdan niya si Dondon. Tama ang sinabi ni Tony. naglalakad papunta sa UP lagoon. na naging sanhi nang unti-unting pagdami ng kanyang uban at mga kulubot sa noo. ang paligid ay lalo pang pinalamlam ng nagkalat na mga puno. Kalat na ang dilim at sa UP. Kung tutuusi‟y isa siya sa mga maituturing na masuwerte. Pepper habang sinusubaybayan ng mga mata si Dondon. Isang malaking kaluwagan sa kanyang pamilya. at ng kanyang maagang pagreretiro sa pulisya.

Ito‟y sa kadahilanang ang kanyang bunso. siya‟y may anak na lalake ngunit sa kabila nito‟y mapuputol ang tradisyon. Ngunit ang dami ng mga pinag-aaral ay halos hindi nila iniinda ng kanyang maybahay kahit ngayong siya‟y retirado na. Labis-labis ang ipinapadalang pera ng kanyang mga anak na nakikipagsapalaran sa ibang bansa. Mayroon siyang apat na anak na nag-aaral ng high school sa iba‟t ibang mga paaralang pribado. Hindi niya raw alam kung ano ang sadya. Sa kanyang bunsong anak na nitong mga huling tao‟y nagiging agresibo na sa pagpaparamdam ng kanyang naiibang kasarian. hanggang sa kanyang ama. papasok sa animo parkeng napapalibutan ng malalabay na puno‟t nalalatagan ng luntiang damo. Ang sabi ng kanyang maybahay. Kahapon ng tanghali. Lumiko si Dondon at ang kasama nito. at hanggang sa kanya ay naging bahagi ng pulisya. Ang isa‟y kumukuha ng kursong abogasya. Isa ang malapit nang magtapos sa pagdodoktor. Ang kanyang mga nuno. na tanging lalake sa kanyang mga anak. Ang isa nama‟y malapit na ring magtapos ng kursong Mass Communication. na dapat sana‟y siyang magtutuloy ng kanilang tradisyunal na panata sa pagpupulis. At ngayon. Ang tangi niyang iniinda ay ang pangyayaring iisa lang ang kanyang anak na lalaki.179 at kumukuha ng mabibigat na karera. ay may malaking suliranin sa pagkalalake. . Na sa hindi malamang dahilan. anak daw ni Maria. Alam ko hong malaki ang hinanakit n‟yo sa anak n‟yo. may umistorbo sa kanyang siesta. Napilitan siyang iiling ang antok at bumangon para harapin si Tony. Pataliwas sa kalsadang kongkreto. Pepper ang paghigpit ng yakap ng Amerikano sa kanyang anak. Kitang kita ni Sgt. lumaking taliwas sa inaasahan n‟yo.

nakaupo ho ako sa malapit sa kanila. Kangina pa lang hapon na nagpaalam si Dondon na pupunta ito sa kanyang kaklase at may tatapusing proyekto sa eskuwelahan. Noong umpisa‟y magkaakbay lang sila habang nakaupo sa damuhan. Nangingibabaw ang kanyang mahabang karanasan sa pagpupulis. pero kitang-kita ko ho na nakasubsob si Dondon sa kandungan ng Amerikano. bahagyang yumuyuko si Sgt. Sgt. Pepper. inikot niya ang buong gusali at inalam ang mga daanan papalabas. Sa mga ganitong sandali. Sa labasan. paminsan-minsang nagmemenor kung dumarating ang pagkakataong naaabutan ng taxi ang dyip. Mula sa pinagkukublihang poste. Maingat ang kanyang pagsunod.180 Kitang-kita ko ho silang dalawa. Nakaupo silang dalawa sa damuhan. Pumuwesto siya sa isang lugar kung saan tatlo sa apat na labasan ang kanyang . Pepper. kaagad na siyang nagbihis. patalilis na sumunod si Sgt. Nakagawa siya ng planong maganda. para palihim na sundan ang dyip na sinakyan ng kanyang anak. Tapos nakita ko. dagli niyang pinara ang isang taxi at pinangakuan ang drayber nito ng ilang dagdag na pasahe. kasama ko ang syota ko. umiiwas na mamataan at mapagsino ng kanyang anak. huwag ho kayong mabibigla. Tuloy tuloy ang takbo ng taxi. sumubsob si Dondon sa pantalon ng Amerkano. bukod sa ipapatak ng metro. Tumataas-baba ang ulo niya. Pepper sa bakas ng dalawa. Nakita niya ang pagpasok ni Dondon sa isang gusali. Hindi ko ho talaga gustong manubok kaya lang. Hindi ho ako nagkakamali si Dondon ang nakita ko.

Nagdilat ito ng mga mata at sa liwanag ng buwan. Pepper ang gulat sa mukha nito.181 matamang mamamataan. Pasalit-salit naman ang kanyang ronda para matyagan ang natitira pang labasan. Nakalapit na siya‟t lahat ngunit walang kamalay-malay ang dalawang umuungol sa pananabik. Pepper sa tabi ng isang matabang puno at isinandal ang kangina pa nangangalay na katawan. bago malaman pa ng iba. Dinukot ni Sgt. Hindi naman ho sa nagsusulsol ako sa mga kuwento rito sa atin. kaakbay ng isang Amerikano. nakita ni Sgt. Umupo si Sgt. Pepper ang paglakad ng dalawa. nang kumalat na ang dilim. Sinundan ni Sgt. Itinutok ni Sgt. nakita niya ang paglabas ni Dondon sa gusali. hanggang sa makarating sila sa parke. Pepper ang baril sa noo ng Amerikano. Kaya nga ho sa inyo na kaagad ako nag-report. Kitang-kita ni Sgt. Pepper sa kanyang tagiliran ang isang rebolber Dahan-dahan siyang tumayo at lumapit sa noo‟y umuungol na Amerikanong ang mga mata‟y nakapikit. Maya-maya. Nakita niya ang pagsubsob ng ulo ng kanyang anak sa kandungan ng Amerikano. Bang! Bang! Bang! Bang! . Hindi ko ho gustong magkagulo-gulo tayo. marahil ay sa sarap na nararamdaman dulot ng ginagawa ng kanyang anak sa kandungan nito. Pepper ang pagbabago ng posisyon ng dalawa. Nagsindi siya ng sigarilyo at nagmasid. Tumataas-baba ang ulo ni Dondon. Kalahating oras siyang naghintay.

Nagtititili ito at paulit-ulit na sinasambit ang darling Wayne. Humarang si Sgt. May sakay ang taxi kung kaya‟t ni hindi ito nagmemenor. Nakarating sina Sgt. Pepper sa gitna ng daan at itinutok ang rebolber sa taxi. Pepper ang tatlong pasahero nito. Sinabi niya sa tsuper ang kanilang destinasyon. Pepper sa may kalsada at dagli niyang pinara ang isang paparaang taxi. Ang kamiseta nito‟y may mga pilansik na dugo. idinahilan ang police business at inginudngod papasok ng taxi ang kanyang anak.182 Hinawakan niya sa buhok si Dondon at kinaladkad ito papalayo sa nangingisay na Amerikano. . Pinababa ni Sgt.

” “Oo. DIto sila pumasok. “Kase kalimitan. Basta sabi mo. yung konti na lang ang maiinom kong tubig dahil sa dami ng yelo. meyn. “Mer. Nagsindi si Tony ng sigarilyo habang minamanmanan ang mga ngitian at kuwentuhan ng mga tao sa kanilang palibot. tama na. ha. Ikaw na nga ang hinahanapan ng babae. umuwi ka na.” “O. eh. maganda. Pagkaibis nila ay naglakad pa sila ng kaunti hanggang sa marating nila ang isang sikat na coffeeshop. sige. bukod sa kape ay humingi sa waiter ng isang basong tubig na maraming yelo. Hindi mo ipagpapalit sa kahit na ano‟ng bisyo. Ako na lang ang babanat doon sa dalawang bebot. “Tang inang „to. Pag-upo nila‟y umorder sila ng dalawang tasang kape. eh. “Yung maraming-maraming yelo.183 Date Pinara ni Elmer ang taxi sa tapat ng isang kilalang hotel sa Makati.” “Bakit naman?” wari‟y tila nagtatampong tanong ni Elmer. duda kase ako kapag sinasabi mong maganda.” . Si Elmer. magaganda ba talaga iyong mga tsikas na sinasabi mo?” “Oo. Dumukot siya sa kanyang bulsa at binayaran ang drayber. yung nakakasakit na ng ulo.” “Puta. Buti nga isinama kita rito. reklamador ka pa. sir. pare. pare. Puta ang katawan. yung maganda sa iyo.” “Yes..” pakli ng waiter. masagwa sa akin. kung ayaw mo. Putsa.

naisip ni Tony. kung sumama ka sa akin noon. “Nakilala ko iyong dalawa sa isang party ng katropa ng pinsan ko. ano? Puta. Ang isang dadaani‟y medyo nakalabas nang bahagya ang kanto sa may pitaka. kuwarenta pesos na. Tony. High class itong tinutukoy ko.” “At bakit naman ako sasama sa kamag-anak ng bayaw ng pinsan ng katropa ng kapatid ng kung anupaman?” Dumating ang kanilang inorder na kape. . sa bahay ng bayaw ng pinsan noong katropa ko. Nagpadala si ermats ng pera. para kay Elmer. baka hanggang sa pagtanda natin.” Dinukot ni Elmer ang kanyang pitaka at binuklat sa harap ng mukha ni Tony. Huling inilagay ng waiter sa mesa ang isang basong tubig na kumikinang sa dami ng gma nakalutang na yelo. Nakita ni Tony ang ilang dadaanin na nakaipit sa pitaka. Putsa. Sinadya ito ni Elmer. di sana nakabanat ka kahit isa doon sa mga naggagandahang bebot doon. pare. pare.” “Na lulustayin natin. bakit dito pa tayo magkikita-kita. Kape pa lang. ipagmalaki natin hanggang sa mga apo natin sa tuhod. ngayon lang tayo makakabanat ng chikas na dekalidad.” “Relaks ka lang. Eh baka maglakad na tayo niyan pauwi. „tol.” “Eh. Paldo tayo ngayon. Tangna. Inilapag ng waiter sa kanilang mesa ang isang maliit na kopita ng fresh milk. Gusto nitong nakikitang laging may lamang ube ang kanyang pitaka kahit hindi pa man binubuklat. asukal at dalawang tasa ng umuusok na brewed coffee.184 “Saan mo ba nakilala iyong dalawang iyon? Saka. Nagpunta kami noon sa Dasma. Eh ang mamahal ng pagkain dito.

Sapat na ang mga wika ng mata at bulong ng mga haplos. hanggang sa halos ang buong baso ay mapuno ng animo ginagad na yelo. nakatawid sa mesa ang dalawang mga kamay na magkahawak. Iginawi niya ang kanyang tingin kay Elmer. iniluluwa muli sa basong kanyang iniinuman. Pagkatapos ay kanya itong binuhusan ng fresh milk at saka hinalo ng kutsara. Nang mapino na ang lahat ng yelo. Ang pagmumuni-muni niya‟y pinutol ng tunog ng nginunguyang yelo. sa isip ni Tony ay parang nakikita niya ang mamulamulang mga utong. . Nginunguya na naman nito ang yelo. Pinagmasdan sila ni Tony. Plunging neckline ang suot nitong blusa. Kahit pangit. Ang suwerte naman ng kumag na ito. Ipinagpatuloy niya ang paghitit ng sigarilyo. bagkus. nakakuha ng magandang syota. Wari‟y kuntento na sa pagkakalapit nilang dalawa. Sa mesang katabi nila ay halos magdikit na ang mga nguso ng magsyotang nag-uusap. Ang yelong kanyang dinudurog sa bibig ay hindi niya nilululon. Napansin niyang hindi nag-uusap ang dalawa. saka nilagyan ng limang kutsarang asukal. Inabot nito ang lalagyan ng asukal at nilagyan ng asukal ang nginuyang yelo.185 Tinimplahan ni Tony ng fresh milk ang kanyang kape. hindi na kailangan pa ng mga salita upang patingkarin ang nagbabaga nilang pag-iibigan. Naaaninag ang puti nitong bra. Patuloy na nginunguya ni Elmer ang yelo. Isang ugali ni Elmer na ngumuya ng yelo. Muling iginala ni Tony ang kanyang tingin. Iginawi ni Tony ang kanyang mata sa dibdib ng babae. itinigil ni Elmer ang pagnguya. Kinilatis niya ang mga muwestra ng mga tao habang nagsasalita at kumakain.

186 “Instant halo-halo,” nagmamalaking pakli ni Elmer. Hinalo niyang parang halo-halo ang baso. Napatingin sa kanila ang ibang mga kostumer. “Mer, tigilan mo nga iyang kahibangan mo. Tuwing kakain tayo sa labas, lagi ka na lang gumagawa niyang instant halo-halo. Hindi ka ba nandidiri diyan? Puro laway mo na iyan, ah.” “Eh, ako lang naman ang kakain, eh.” Maya-maya ay dumating ang kanilang hinihintay. Dalawang babaeng nakabihis ng bestidang matitingkad ang mga kulay. Naitaya ni Tony ang mga edad ng kanilang mga katipan. Nasa disi-otso hanggang bente, tamang kaedad rin nila ni Elmer. “Maupo kayo,” nakangiting anyaya ni Tony na pinaunlakan ng dalawang babae. Pakilanlan. Si Daisy at si Minda. Totoo ngang hihg-class. Pag-upong pagupo ay nagsindi agad ng sigarilyo ang dalawang babae at tinanong kung saan sila pupunta. “Saan n‟yo ba gustong gumimik?” tanong ni Elmer. “Saan ba ang plano ninyo?” “Huwag ninyo kaming tanungin. Kayo ang bahala kung saan ninyo gustong pumunta, doon tayo.” Lumapit sa kanila ang waiter, bilang pagtugon sa kaway ni Tony. Hiningi ng waiter ang kanilang karagdagang order. Dalawang mango juice para kina Daisy at Minda, isang basong yelo naman ang kay Elmer. “Ikaw, Tony, ano‟ng sa iyo?” tanong ni Elmer sa kaibigan.

187 “Wala, tubig na lang siguro,” sagot ni tony. “Punta na lang tayo ng Tagaytay,” bungad ni Daisy. Nagkatinginan si Tony at Elmer. Ang kahulugan ng Tagaytay ay panibagong gastos ng pamasahe. “Sige, sa Tagaytay na lang tayo,” sagot ni Minda. “Eh, girls, magastos sa taxi iyon. Baka puwedeng dito lang tayo sa loob ng Metro Manila.” Nagtatakang nagkatinginan ang dalawang babae. “Wala kayong kotse?” Nagkatinginan sina Tony at Elmer. “Wala, eh,” tila nahihiyang sagot ni Elmer. Saglit na natahimik silang apat. Pagkuwa‟y nagpaalam ang dalawang babae para pumunta sa palikuran. Pagkaalis nila‟y agad na pinag-usapan nina Tony at Elmer kung ano ang maganda nilang gawin, kung saan magandang pumunta. Napagkaisahan nilang manood na lang ng sine. Pagkatapos nito‟y kumain sa labas, at saka magtuloy sa motel. Maya-maya ay bumalik na ang dalawang babae. “Maglinawan muna tayo,” bungad ni Minda. “May mga pera ba kayo?” Nagtatakang tumango si Elmer. Nakatingin lang si Tony. “Bakit mo naman naitanong?” nagtatakng tanong ni Elmer. “Mukha ba kaming mga walang pera?” “Gusto lang naming ilinaw, bago tayo lumakad. One thousand ang presyo namin, kaming dalawa.”

188 Napanganga ang dalawang binata, hindi makapaniwala sa kanilang narinig. Pagkuwa‟y natawa ng mahina si Tony. “Tama ka, Elmer. Mga high-class nga ang mga ito.” Nakanganga ang bibig ni Elemr. Wari‟y hindi makapaniwala sa narinig. Sa isang kanto ng kanyang bibig ay tumulo ang kanyang laway. “Kailangan kasi, malinaw ang usapan bago kami sumama sa inyo.” “Akala namin, hindi kayo, ano…” “Sorry kung mali ang akala ninyo.” “Pero sulit kayo sa one thousand. Puwede tayong mag-foursome. Siguradong masisiyahan kayo sa serbisyo namin.” “Ang ibig ninyong sabihin, mga ano kayo?” tanong ni Elmer. “Ano ka ba naman, Elmer,” naiiritang puna ni Tony sa kaibigan. “Sinasabi na nga sa iyong mga puta sila, ayaw mo pang maniwala.” Nagsindi ng sigarilyo si Tony at hinarap ang dalawang babae. “Baka naman puwedeng five hundred na lang,” tawad niya. “Hindi puwede. Mababa na nga ang sa inyo, sa iba, one-five ang singil namin.” “Ang mamahal naman ng mga puke n‟yo.” “Eh magaganda naman ang mga puke namin. At siguradong malinis. Hindi kagaya sa mga pakalat-kalat diyan sa labas.” “Six-hundred, huling tawad,” may yamot sa tinig ni Tony. Ang lagay, gumastos na sila sa pamasahe at as inorder na kape at mango juice, hindi sila makakaiskor?

189 “Sorry,” sabi ni Minda. Pagkuwa‟y tumayo ang dalawang babae at humakbang palayo sa mesa nila. Sinundan sila ng tingin ni Elmer. “Tangna, mga putatsing pala ang mga iyon,” nanghihinayang ang tinig ni Elmer. “Hindi lang basta puta. Mga primera-klaseng puta. Kumbaga, sila ang mga diyosa ng kaputahan sa Pilipinas. Kaya siguro naninignil sila ng mahal. Halika na, uwi na tayo. May exam pa ako bukas, kailangan kong magrebyu.” “Tangina, Tony, punta na lang tayo ng Mabini. Yung mga puta doon, kaya nating bayaran.” “Bakit ka pa magbabayad? Eh, marami namang pokpok sa atin, libre pa. tara na.” “Teka, baka puwedeng humingi ulit ng isang basong yelo, one for the road.” “Halika na!” “Sige na nga.”

Karamihan ay talagang pangmalakasan ang mga suot na damit. sampu ng mga tuta niyang opisyales ng looban. Malaki rin ang nagastos . Ang gusto sana ni ermats. Noong binatilyo pa ako. si Elmer. kapag pala inahitan at ginupit ang tumatabal na buhok. mabigyan ko man lang ng isang regalo ang nanay ko. nakikipagkilala naman. ang mabigyan sila ni Pablong Shoeshine ng disenteng kasal. Pero ayoko. Mapapansing karamihan ay mga dalaga‟t binata ang nasa loob ng simbahan. Kung minsan. mukhang tao. iyon ang huli kong simbang seryoso. mayroong mga tsikas na hindi matataray. noong first communion. Matagal na panahon na. madalas kong kasama sa Lovers‟ Mass. para siyang hindi taga-iskwater. puro mga simbang porma na lang.190 Kasal Hindi ko na matandaan kung kailan ako huling pumasok ng simbahan. Ang huli ko yatang simba. Maganda talaga ang nanay ko. At si Pablong Shoeshine. Alas-sais nag-uumpisa ang Lovers‟ Mass. Ang mga sumunod. Mukha siyang middle class. Sa suot niyang puting gown. Tama. sumabay sa mass wedding na sponsored ng kung sinong kupal na pulitiko. Kapag nakipagkilala kami. Kahit minsan lang sa buhay ko. Trip namin ni Elmer na tumayo sa may bandang likuran at pagtripan ang mga seksing babaeng nagsisimba. Ito na siguro ang pinakamagandang regalong maibibigay ko. regalong magkakaroon ng natatanging puwang sa isip niya hanggang sa mamatay siya.

puro mga taga-looban. Pagkatapos. Bahala na raw ako. walang problema. sabi ko. Gustong sumama ni Dino pero pinigilan ko. Ang tarantadong . Hindi ko alam kung bakit doon nila gustong mag-honeymoon. Tangna. honeymoon nina ermats sa Zamboanga. tungkols a buhay ni Kamlon. Sige. gusto niya raw makita si Kamlon. Napanood niya raw kasi iyong pelikula ni Ramon Revilla. Dalawang Linggo sina ermats sa Zamboanga. dapat lang. nasabi kasi sa akin ni Pablo na balak niyang magtayo ng tindahan ng sapatos. Pero sa kanila na lang. doon na rin siya mag-aaral ng kolehiyo. Kasama nila si Dino. Dapat sana. Ang sabi ni Pablo. Sa tingin ko. Ako ang gumasta ng mga barong at gown. puntahan mo si Kamlon. alam niyang matagal nang patay si Kamlon. Pero ewan ko rin. Siguro naman. makakaistorbo lang siya sa honeymoon. Tinanong ko kung magkano ang kailangan. sa kanilang paglayo sa looban. panahon na para sumaya ang inay. Siguro naman. Nakabili ako ng lupa roon. Okey. Sa Malolos sila titira. tutuloy sila sa bagong bahay na ipinagawa ko para sa kanila. At pagkatapos ng kasal. Kailangan nila iyon para sa bagong buhay. Hindi ko alam kung seryoso o nagloloko lang si Pablo. Bakit sa Zamboanga nila gustong mag-honeymoon? Ibigay ang hilig. Ang mga abay at iba pang kalahok. salu-salo sa isang sikat na restoran. Binigyan ko rin sila ng konting puhunan. kako. Si Elmer ang best man. Unang sakay ni ermats ng eroplano. doon ako titira sa panahong magretiro ako sa trabaho. Tapos.191 ko pero okey lang.

tiningnan ko ang nanay ko. Baka doon pa ako sa simbahan magkalat.192 „to. Masayang masaya. Nagpaalam ako kay Dino. Hindi ko na tinapos ang kasalan. Una. Bakit daw. . Exit na ako bago pa man utusan ng pari ang lalake na hagkan ang babae. Sana ganoon din ako kasaya. Tanging kamatayan lang ang makapagpapatawad sa kanya. ayokong makitang hinahagkan ng ibang tao ang nanay ko. Sabi ko. sabi ko. Kahit na pinagbayaran na niya sa bilibid ang kasalanan niya. Nakakainggit siya. ayokong makitang si Pablo ang hahalik sa nanay ko. alis na ako. ako pa ang papoproblemahin sa pagkukuwenta kung magkano ang kailangang panimulang kapital para makapagpundar ng tindahan ng sapatos. Pangalawa. sira ang tiyan ko. ayaw ko pa rin kay Pablo. Hanggang ngayon. Ang maging arsonista ay isang mabigat na kasalanan. bagamat hindi ko na sinasabi kay inay ang pagtutol ko. Bago ako lumabas ng simbahan.

binuksan ito ng bahagya at dumungaw sa labas. Umupo sila sa isang mesita.” sagot ni Tony. “May bisita ka.” sagot ng panauhain. Pupungas-pungas na bumangon si Tony. diyaryo at telebisyon nitong mga nakaraang araw.193 Dondon Mahimbing ang tulog ni Tony nang maramdaman ang tapik ng palad sa kanyang pisngi. mga ilang hakbang ang layo mula sa kanilang pintuan ay hugis ng isang mamang matangkad. Pepper?” paniniyak ni Tony. may baga ng sigarilyong nakasubo sa bibig. Ang tangi niyang nakita sa labas. Pepper. nandiyan si Sgt. tungkol sa isang Amerikanong walang awang pinaslang sa nangungunang pamantasan sa bansa. Kabang may kaugnayan sa nabalita sa radyo. Ito lang ang tindahan sa lugar nila ang hindi nagsasara. Dinukwang niya ang kanyang kamisetang nakasampay sa babahan ng bintana. “Sandali lang ho.” anas ng kanyang ina. Tinungo niya ang pintuan. Si Tony ay umorder ng isang malamig . “Sgt. “Ako nga. Isinuot niya ito at lumabas ng bahay. puwede ba tayong mag-usap?” May kabang gumapang sa katawan ni Tony. Pinadpad sila ng kanilang mga talampakan sa nag-iisang karinderya sa may paglabas ng looban. “Tony. Madilim ang gabi at ang nagiisang posteng umaandap-andap ang bombilya‟y tila nagdadagdag pa ng dilim sa halip ng liwanag.

Bigla. na masaya ako‟t nawalan kayo ng anak?” . lumipad ang kamao ni Sgt. Pepper nama‟y humingi ng isang tasa ng mainit na kape. Pepper at dumapo sa ilong ni Tony. “Ano‟ng ibig n‟yong sabihin. “Paano hong namatay.194 na serbesa habang si Sgt. Pepper. masaya ka na. Wari‟y hinahayaan niya munang lumublob ang bigat ng kanyang sinabi sa isip ni Tony. “Ang ibig mong sabihin. Humigop ito ng kape at nagsindi ng sigarilyo. nangangapal ang kanyang paghinga sa pagsargo ng kanyang dugo sa ilong.” nagtatakang tanong ni Tony.” ulit ni Sgt. hindi mo alam kung ano‟ng nangyari kay Dondon? Sa anak kong si Dondon?” “Hindi ho a—“ “Ngayon. Pakiramdam ni Tony ay bumara sa lalamunan niya ang nilalagok na serbesa. Humigop ng kape si Sgt. Pepper. Pepper. “Patay na si Dondon. Umiikot ang kanyang paningin. “Ano‟ng paanong namatay?” sigaw ni Sgt. Malapot ang dugong tumulo sa sahig mula sa ilong ni Tony. Hinimas-himas niya ang mamasa-masang bote ng serbesa sa harapan niya. Tony?” Hindi malaman ni Tony kung ano ang isasagot. Hindi kaagad nakabango si Tony.” pagtatapat ni Sgt. Pepper. “Patay na si Dondon. Nabuwal ang kanyang bangkong inuupuan. Sa lakas ng suntok ay nawalan ng balanse sa pagkakaupo si Tony.

Alam ko. uniporme. Sapo niya ng isang kamay na may hawak na panyo ang dumudugo niyang ilong. Ang dinig niya . kaya mo sinumbong sa akin si Dondon. Pepper? Dapat ba siyang gumanti? Ngunit tila may importanteng sasabihin ang kanyang kausap. Iyan ang mga katangian ng isang tunay na lalake.” Hindi kumikibo si Tony. Pepper. Nilagay mo ako sa alanganin.” “Bakit n‟yo naman ho nasabi iyon?” Tumawa ng mahina si Sgt. napansin niya ang pagkukumpulan ng mga tao sa harap ng bahay nina Sgt. totoo man o hindi. Ang totoo. pagtatawanan ako ng buong looban. ginamit mo ako. walang balita. Kanginang pag-uwi niya galing sa eskuwelahan. Dapat ba niyang palampasin ang ginawang pagsuntok ni Sgt.195 “Bistado kita. Magaling kang dumiskarte. Mali ang una niyang entrada. naisip niya. Kung nagpulis o sundalo ka lang sana. kailangan niya itong marinig. Alam mong kapag wala akong ginawa. Sa mga oras na iyo‟y namamawis ang kanyang noo. Humigop ito ng kape. At lagi mong inuuna ang sarili mong kapakanan. Ang kulang na lang sa iyo. ang hindi nakakarating sa mga tenga ng bawat isa. Tony. malamang may galit ka sa Amerikanong taga-UP. “Hinahangaan ko ang talino mo. Tony. Dose-dosenang mga nanay ang kasalukuyang nagtatrabho ng pultaym sa pagkakalat ng mga balita. Pepper. sino nga ba naman ang hindi makakabalita sa pagkamatay ni Dondon? Dito sa looban. Hindi niya malaman kung ano ang gagawin. talagang lalakeng lalake ka na.

Pepper. Naisip ng binata na kung sakali mang bigyan siya ni Sgt.” Sinimot ni Sgt. Paalam. Mabuti na rin siguro iyong ganoon. Pepper ang laman ng kanyang tasa. makakaiwas siya. Bilang paghanga ko sa galing mo. hindi rin naman lalake si Dondon. Kung ako ang tatay mo. sa kanyang pagkamatay ay maging mapayapa na ang kanyang pamilya. Tutal. kahit namatay ang kaisa-isang kong anak na lalake. aalis sa looban.” Naputol ang pagmumuni-muni ni Tony. baka pinatay na kita sa gulpi. Nag-aalala siya na baka tamaan na naman ang namamaga niyang ilong. hindi kita gagalawin. Sinasayang mo lang ang talentong bigay sa yo ng Diyos. ang anak na bakla ni Sgt. Pagtayo niya‟y tumayo rin si Tony. Ang kanyang mga palad ay mahigpit na nakakuyom. Sana raw. Hindi na niya kaya ang pandidiri sa kanya ng mismong ama niya. Pagkuwa‟y tumayo na ito. heto ang batang lalaking may bayag. “Pero kahit inagrabyado mo „ko. . Sabi ko. nakakubli sa ilalim ng mesa. “Sayang ka. Heto ang batang paglaki. Tony. Maliit ka pa lang.196 sa mga bulung-bulungan ng mga tao ay nagbigti raw si Dondon. hindi na niya raw kaya ang pagmamalupit na ginagawa sa kanya ng mga taong malapit sa kanya. “Kung nagpulis ka lang sana. Ayon sa suicide note na natagpuan ng mga kaanak ni Dondon. “Matagal na akong hanga sa iyo. Heto ang batang lalaking ilalaan ang buhay sa pagtuklas at pag-ani ng mga karanasan. Tony. Ginagamit mo sa masama ang talino mo‟t galing. tinitingnan na kita. Pepper ng one for the road.

ikukuwento ko sa iyo kung paano ko tinira iyong kano. sa ibang araw. Nilagok niya ang natitirang serbesa at binagtas ang madilim na eskinita papauwi sa kanilang dampa.” Sinundan ni Tony ang papalayong anino ni Sgt. Siguro. nawala ang tikas ng pagiging pulis nito. Sa tingin niya. . Pepper.197 “Aaalis na ko. Tony. Yukot ang mga balikat nito. kapag malamig na ang ulo ko.

tinitigan niya ang mukha ni Mutya. . naisip niya. Sa kanang kamay niya ay tangan niya nang mahigpit ang isang tubong may dalawang talampakan ang haba. Hindi siya nakilala ni Mutya. Nang minsang mapadpad siya sa Proj. Ang natatandaan na lang niya‟y ang kahihiyang inabot niya sa mga taong nanonood sa suntukan nila ni Mutya. umalis ng looban sina Mutya. hindi na niya matandaan. Aksidente ang pagkakatagpo niya kay Mutya. Nagbabantay si Mutya ng tindahan na sa tingin niya. Makalipas ang ilang taon. Malaki ang pinagbago nito. Tamang-tama. Ito ang naiisip ni Tony habang sinusundan si Mutya. Kung paano siya gumulong sa putikan nang suntukin siya nito. Lumiit na ang dati‟y matipunong katawan. pito. buhay na buhay pa rin sa isip niya ang nangyari sa kanila ni Mutya. sa bahay ng isa niyang dating kaklase. anim. Pero lintik lang ang walang ganti. ngunit hindi siya nito nakilala. “Tindahan ni Mutya” ang nakalagay na karatula sa itaas. Pero ngayon. 4. Sayang. Bumili siya ng isang kahang sigarilyo. nakita niya si Mutya. Ilang linggo matapos ang sa tingin niya‟y nakakahiyang panggugulpi sa kanya ni Mutya. Hiniram niya sa tambakan nina Mang Eloy ng looban. siya ang may-ari. Ilang taon na nga ba? Lima. tanda ng dinaranas nitong kaalwanan.198 Mutya Lintik lang ang walang ganti. Ang tiyan nito‟y unti-unti nang lumolobo. makalipas ang ilang taon. hindi siya nakaganti. walo.

Kunsabagay. Linggo ng madaling araw nang makalimutan ni Mutya kung paano maglakad. . na sa tingin niya‟y anak. ang yabang nito. ngayo‟y mama na siya. Dala-dala pa rin ni Mutya. Pinag-aralan niya ang labas at pasok ni Mutya sa kanyang tindahan. Sa kanyang pagkakaupo. Sa Divisoria umano ang kanyang destinasyon. Minsay umistambay siya sa mahabang upuang nakapuwesto sa bukana ng tindahan. ay nakipagkuwentuhan siya kay Mutya. Nasa tono pa rin ng pananalita nito ang yabang ng isang taong sigurado sa kanyang sarili. Parang himala na hindi siya nito nakilala.199 Ilang araw siyang nagbabad sa gawi ng tindahan. napansin niya. Linggo ng madaling araw nang makatikim si Mutya ng asim at pait ng paghihiganti. Sa kuwentuhan ay napag-alaman niyang tuwing Linggo ng madaling araw kung mamili si Mutya ng kanyang mga paninda sa sari-sari store. kung saan mura ang mga sitsiryang paninda. Kung noo‟y isa siyang patpating bata. Linggo ng madaling araw nang mamaalam ang mga paa ni Mutya sa mahabang panahong pakikipagniig ng mga ito sa lupa. malaki na rin ang pinagbago ng kanyang hitsura. pag-inom ng Coke. Lintik lang ang walang ganti. Kalimitan ay mayroong kalong na bata si Mutya.

pagdurusa at paghihirap. ang sarili ko. Ako mismo ang tumatawag sa mga bagay o pangyayari para lumapit sa akin. dadalawin niya daw ako sa Quezon. ibig sabihi‟y kung magkakapera siya ng malaki-laki. ang ibang tao. Nagising ako sa gitna ng panaginip. hindi pa rin puwede. Bukas na ang alis ko. Ngayon alam ko na na hindi lang ako ang nagdedesisyon para sa buhay ko. Malakas pa rin pala ang tawag ng mundo. . ibig sabihi‟y hindi siya makakadalaw sa akin sa Quezon. Akala ko noon. at ang tanging inaasahan ay ang buwanang padalang pera ng kanyang kapatid na siyang kaisa-isang nakakaalala sa kanya. dito na ako magtatagal sa Baguio. ang mga pangyayari. ang mga babae. Kahit na isara ko ang sarili ko sa lahat ng bagay. si Klara. Nagising ako isang gabi. Siya na kako ang bahala roon. Ipinaubaya ko na kay Sarge ang mga tanim kong marijuana sa garden. nang akmang dadamputin ko ang piniritong hita ng manok na namimintog sa dulas ng mantika.200 Baguio 1999 Nakaayos na lahat ng gamit ko. sa gitna ng panaginip na nagkahugis sa isang malaking bahay na kasalukuyang nagdiriwang ng pista. Ang problema. Ako mismo ang naghahanap. At dahil sa kalagayan ni Sarge na wala naman talagang pinagkakakitaan. Hindi naman sa pinipilit ako ng lipunan na bumalik sa tiklop ng lilim nitong walang naidulot sa akin kundi kahihiyan. Pag may pagkakataon daw siya. Nariyan pa rin ang lipunan. Hindi pala. Nagising akong pinagpapawisan at ang una kong naisip. kayang palampasin. Kung ganoon sanang tulak lang ng ibang bagay.

hirap siya sa buhay. kapag . Mula nang matanggap ko ang postcard na ipinadala sa akin ni Klara. At may pinag-aaral siya sa kolehiyo. Pero nang mapagtanto kong seryoso ang pananalita niya. Gusto niyang bayaran. At higit sa lahat. Lalo pa‟t mapapalapit ako sa babaeng siya naman talagang gusto kong makasama mula pa noong hindi pa ako tinutubuan ng bulbol at wala pang hibo ng malisya sa utak. ang planong ibayad sa akin ni Sarge. Ang kaso.201 Tama. ipinaubaya ko na kay Sarge. na ayon sa kanya‟y hindi raw gaanong kalakihan. nahihiya naman akong tumanggap ng bayad dahil alam ko. sa Quezon. nagbibiro siya. At isa pa. At panghuli. ay walong libong piso. Siguro naman. Walong libong piso para sa bahay na may katamtamang laki at lupang kinatitirikan nito at ng maliit na garden. mahahanap ko na ang sarili ko. Itong bahay. Naniniwala siyang ang anumang bagay na hindi niya pinagpawisan ay hindi dapat na mapasakanya. milyonaryo ako at hindi ko kailangan ang perang ibabayad ni Sarge. doon. Ibinibigay ko pero ayaw niyang tanggapin. maprinsipyo. kahit man lang pormalidad na binili niya ang bahay at lupa. nakatali ng laste at nakasilid sa isang lumang medyas. natahimik ako. Kasi si Sarge. dapat kong tanggapin kay Sarge ang walong libo. lagi ko nang naiisip ang Quezon. Napag-isip-isip ko. Walong libong pisong tanging naiipon niya at iniingat-ingatan at pinakatatagu-tago. Hindi niya mapapatawad ang sarili niya kung tatanggapin niya ang bahay at lupa bilang regalo ko. Akala ko kasi. Noong umpisa‟y gusto kong batukan si Sarge. na bago kami maghiwalay ay sinabi niyang nasa ilalim ng kanyang sofa sa sala.

sa halip na matuwa siya. Hindi naka-lock ang pinto. sapat lang para magkaroon ng awang at makita ko si Sarge. marahan. Kipkip ko sa palad ko ang ilang buto ng marijuana na napag-kasunduan namin ni Sarge na itanim sa garden niya. Pinihit ko ang doorknob at binuksan ng bahagya ang pinto. Noong isang linggo. Sa dalas kasi ng punta namin sa bahay ng isa‟t isa. Pumihit ako palabas. Nakasubo sa bibig niya ang ari ni Efren ang Ifugao na pinag-aaral niya. Bigla kasi akong pumasok sa bahay niya. Naisip ko. naisip ko. nakita ko kaagad si Sarge sa balandra ng reflection sa salamin. nakarinig ako ng ungol mula sa kuwarto. baka binabangungot si Sarge. nakilala ko nang tuluyan si Sarge. Pero narinig ko ang ugong ng radyo sa kuwarto kung kayat naisip kong baka natutulog si Sarge. hindi na kami nakakaisip pang kumatok. mamaya na lang kapag gising na si Sarge. Nakita ko si Sarge. Pagbukas ko ng pinto. . Pagpasok ko sa bahay ni Sarge. Pagkatapos ay lumabas ako ng bahay ni Sarge at umuwi.202 niregalo ko ang bahay at lupa. At gayon nga ang ginawa ko. Hinila ko pasara ang pinto. At iyon ang pinaka-ayaw kong mangyari. Hindi niya ako kita dahil nakukublihan ako ng pinto. Ang pintuan ng silid. baka lalo lang siyang maawa sa sarili niya. Bago ako makalabas. nakaharap sa salamin. walang tao. Ngayong kilala ko na si Sarge at kahit papaano‟y nararamdaman ko ang sakit ng loob niya sa mga problemang ipinataw sa kanya ng buhay. Takbo ako papunta sa kuwarto.

o babaeng may lawit. ipinasok sa Y2K testing. o iskemang pangresolba kung sakaling papalpak ang programa.203 Higit kanino man. Ang problema. Pero yung panlalamig ko. mga malalaking bangko. Ang sabi sa balita. Naapektuhan din ng crash ang ilang malalaking kumpanya sa labas ng Pilipinas. Nagtesting umano sila ng ilang programa. wala silang contingency plan. mga malalaking funding institutions. ilang sangay ng gobyerno. Noong isang linggo. Mas higit pa siguro sa pag-unawang iginagawad sa kanya ng kapatid niyang nakatira sa Amerika at sumusustento sa kanya. At saka. ke tibo siya na nagbabakla-baklaan. sa araw-araw ba naman naming pagsasama. pumutok sa diyaryo‟t telebisyon ang pinakamalaking systems crash sa buong bansa. ang crash daw o ang pagkasira ng computerized system nila ay dahil sa millenium bug. hindi na mahalaga sa akin. Napakabait sa akin ni Sarge at hindi na mahalaga sa akin kung lalake siya o bading. Nagsisisi nga ako dahil nang malaman ko ang katotohanan sa likod ng pagkatao ni Sarge. . o baklang nagkukunwang tomboy. ang pinakamalaking pagkalugi raw ay tinamo ng Great Insurance Corporation. na nagkakahalaga ng mahigit sampung bilyong piso. Ang apektado ng systems crash noong isang linggo. Siguro. agad kong inaresto. Ang sabi ng mga opisyal ng Great Insurance. padadalhan ko ng pera si Sarge para madalaw niya ako. ako ang nakakaunawa kay Sarge. kapag plastado na ako sa Quezon. Higit na malaki ang pinsala kaysa noong nagkaroon ng computer virus crash noong magtatapos na ang dekada otsenta. medyo nanlamig ako. sumemplang. at mga malalaking insurance corporation.

ang pagpalpak ng programa ay bunga ng isang programang matagal nang namamahay sa kanilang network. Yung iba kong mga damit. limang brief. Saka. mahirap daw magpundar ng mga panggarbo sa katawan. Tatlong kamiseta. Nagalit nga noong ipinamigay ko ang mga damit ko. Alam ko. kung kay Sarge ko ibibigay.204 Iyon ang paliwanag nila. Pero ang hindi nila alam. Ilang araw matapos ang crash. isang maliit na travelling bag ang dala ko. Ang dalawa ngayo‟y nasa pangangalaga ng NBI at kasalukuyang iniimbestigahan. Malaking pera umano ang gugugulin. kakailanganin ko raw ang mga iyon. dalawang opisyal ng Great Insurance. Isang programang bubura sa mga records at mag-aakyat ng bilyonbilyong pagkalugi dahil sa pagkasira ng mga programang ginastusan ng milyon para lang mapatakbo. Maliit na travelling bag. Isiniksik ko na lahat ng dadalhin ko. . ang promotor ng nasabing virus ay dalawang inhinyerong nagngangalang Jeffrey Dali at Oscar Letig. Ang lumitaw sa kanilang imbestigayon. at ilang pares na medyas. Sa halos isang taong pagsasama namin ni Sarge bilang tunay na magkabatak. Sa pagkakatanda ko. hindi niya tatanggapin. Sa pag-alis ko dito sa Baguio. isang jacket. ang programang nabanggit ay mula sa tatlong itim na diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. Sabi niya. natuklasan ng mga espesyalistang galing pa sa Amerika ang virus. sepilyo. Na-trace nila ang programmer na gumawa nito. ni hindi sumagi sa isip niyang ako‟y isang milyonaryo. isang maong. isang tuwalya. ibinigay ko sa Ifugao na kasama ni Sarge sa bahay niya.

Sabi ko. pag-alis ko dito sa Baguio. hindi uso ang damo roon. . babawasan ko na. stereo. Ang lahat ng ito‟y kakayanin ko. Padalas nang padalas at palala na nang palala ang pana-panahong pagsakit ng dibdib ko. saka na ako magpapakita sa mga tao. Ang dadalhin ko lang naman talagang gamit. Gusto ko sanang dumaan sa looban. Kunsabagay. kakayanin ko ang lahat. yung bago kong pick-up. Sabi ko sa kanya. Balak ko na nga ring itigil na ang pagyoyosi. Tinanong ako ni Sarge kung gusto ko raw magbaon ng damo. ititigil ko na rin ang paghitit ng damo. kalan at marami pang iba. at ang tanging nakasapatos ay ang gobernador. na ang mga tao raw doon ay hindi alam kung ano ang marijuana at ang sarap na idinudulot nito sa katawan. Yun ang sasakyan ko papuntang Quezon. ibinigay ko na kay Sarge. Huling kita ko kay Elmer. Baka daw kasi walang kuwenta ang damo sa Quezon. Pero saka na lang rin. Ang plano ko kasi. malamang daw sa hindi. Kapag daw ganoon kamiserable ang pamumuhay ng isang kabayanan. ang mga tao doon. ref. kapag nagpakita pa ako baka magulo lang. mahigit isang taon pa lang. Ang dinig niya raw kasi. libre na iyon dahil binili niya ang bahay. noong kasal ni inay. Pati pag-inom.205 Yung mga gamit sa bahay. Kapag ayos na ang buhay ko sa Quezon. hindi na. tulad ng TV. puro nakayapak at ang tanging nakatsinelas lang ay ang mga ikinakasal. Tama. Hindi na rin ako dadaan sa bahay nina inay. Ayos na ang buhay nila.

Sana. Aakyatin ko ang Mt. dito na magtapos ang paglalakbay ko. Ang sarap sigurong makapaglunoy sa mga beach ng Quezon at malasahan ko ang alat ng dagat.206 Paharap ako sa panibagong yugto ng buhay. Banahaw at titingnan ang ganda nito mula sa itaas. ibang perspektiba kaysa sa larawan sa mga post card. At higit sa lahat. si Klara. at maiugnay ko ang mga karanasan sa mga nakaimabak na gunita sa isip ko. WASAK . hindi ako mahirapan sa Quezon. At sana.

O hanapin mo kami sa facebook. punta ka sa http://bookay. Salamat! NW http://absurdrepublic.com .com.207 P. Kung gusto mo ng kopya ng libro.blogspot. Sana nagustuhan mo ang kuwento ni Tony. Sa nagbasa ng librong ito. maraming salamat sa oras mo. Pasensya ka na sa mga typo.S.multiply.