1

MONDOMANILA
Nobela ni Norman Wilwayco

2

Kay Junior, Fred, Romy, Rey at Ben Mga idolo ko mula noon hanggang ngayon.

3 Baguio 1999

Anuman ang sabihin nila, wala akong pakialam. Alam ng Diyos o ng kung sino mang nakatataas sa atin na masyado nang mahaba ang nilakbay ko. Putang ina, kailangan kong magpahinga. Kailangan kong tumigil, humimpil. Ilang buwan na „ko dito sa Baguio. Hindi ko na siguro pagsasawaan ang lugar na „to. Malamig, maraming puno, mura ang mga pagkain. O malamang, paglipas ng ilang buwan pa uli, biglang mangati ang mga talampakan ko at maghanap ng ibang lugar. Doon sa kung saan walang makikialam sa „kin. Doon sa kung saan hindi ako susundan at uusigin ng mga bangungot at ng sarili kong anino. Pero sa ngayon, kuntento ako rito sa buhay ko. May maliit na loteng kinatitirikan ng maliit na bahay, may mga tanim na gulay at marijuana, may buhay, may pera. Itong huli ang pinahahalagahan ko sa lahat. Puta, nabuhay ako ng puro paghihirap ang dinaanan ko. Ni pambili ng bagong brief, pinoproblema ko dati. Natatandaan ko noong elementary pa lang ako, kung wala siguro akong pantalon, nahubo na ang brief ko. Si ermat kasi dati, ni hindi ako maibili ng bago. Ang ginagamit ko noong nasa grade six ako, iyon pa ring brief ko noong grade one. Kaya tuloy sa sobrang lawlaw na‟t wala na talagang garter, kapag tumatakbo ko, lumililis. Nahuhubo ang magkabilang tagiliran. Kaya lang hindi talaga nahuhubo, sumasabit sa pundya ng suot kong pantalon. Ngayon, buwan-buwan bumababa ako ng Maynila para kumuha ng tseke at ideposito sa bangko, sa pangalan ko. Di hamak na masarap ang buhay ko

4 ngayon, minsan sa isang buwan lang ako kung mahirapan, kapag bumababa ako ng Maynila para “sumuweldo”. Kahit papano, nakaka-usad ako. May pangtoma, may pangtira sa mga bebot sa beerhouse, may budget ako para sa mga pangangailangan ko. Mayaman ako at hindi naghihirap. Trip ko lang talaga ang hindi gaanong malaking bahay. Katunayan, itong tinitirhan ko, nang mabili ko ito, napakaraming sira. Lumang luma na. Gumastos pa ako ng medyo malaki para lang matirhan itong bahay. Saka nasa „kin na siguro ang lahat ng sarap. Binata, may kursong tinapos, may pera, may bahay at lupa na bagamat maliit lang, matatawag kong akin. Ang kulang lang siguro dito sa akin sa Baguio, kaibigan. Ang totoo kasi, isa lang ang talagang kabatak ko rito. Si Sarge, dating militar. Kapitbahay ko. Noong minsan kasing inaayos ko ang bubong ko, biglang pumasok ng bakuran si Sarge, tinanong kung may maitutulong siya. Talagang kailangan ko ng tulong, sabi ko. Umakyat siya ng bubong. Pinagtulungan naming tapalan ng vulcaseal ang mga butas ng yero. Nung nabili ko kasi „tong bahay, butas-butas ang yerong atip. Kako, okey lang, papalitan ko na lang. Kaso, ang mahal pala ng yero. Saka, nakakapanghinayang namang palitan dahil puwede pa namang tapalan ang mga butas. Bumili na lang ako ng vulcaseal. At yun nga habang nagtatapal ako sa bubong, sabay pasok si Sarge. Pagkatapos naming mag-ayos ng bubong, pinainom ko ng dalawang bote si Sarge. Pampa-good shot sa kapitbahay. Sabi ko sa sarili ko, hanggang dalawang bote lang. Parang naiilang din kasi „kong makipag-inuman sa hindi ko talaga kilala. Ang kaso, masarap palang kakuwentuhan si Sarge. Panay ang

Pumihit ako pagdating sa may pinto palabas. may ibibigay daw siya sa akin.5 kuwento ni loko tungkol sa mga adventures niya sa army noong araw. “Sarge.” “Ikaw ba. Sarge.” sabi niya. Inihatid ko si Sarge sa bahay niya (wala siyang kasama sa bahay maliban sa isang binatilyong Ifugao na pinag-aaral daw niya).” “Sige. akala ko. Pagkatapos. Pero siyempre. “Walang hiya ka. parang sitenta anyos na siya. nagbukas ako ng sardinas tapos nilagay ko sa plato. Halos gumapang na kami nang umuwi. Tuwing gabi kasi. “First class „yan.” Umuwi na „ko. Hindi ako makapaniwala nang sabihin niyang kwarenta‟y dos lang siya. Inaya niya akong pumasok sa loob. malaking tiyan. uminom pa kami sa isang beerhouse sa bayan. may . Sa susunod na lang. pagkatapos kong tikman ang damong bigay ni Sarge. Nagulat ako nang bigyan ako ni Sarge ng isang supot ng damo. Gumagamit ka pala nito. Kalahating kahong beer ang naubos namin. Pagdating ko sa bahay.” “Akala mo lang „yon.” Paalis na „ko. dehins ko na kaya. Ang tingin ko kasi sa kanya.” “Oo nga sana kaya lang. Sabi niya. sa may Session Road. parang ganting utang na loob. Inilapag ko sa tapat ng bintana. Tinanong ko siya kung bakit siya nag-retiro. problema daw sa pamilya. hanggang toma ka lang. mas masarap tirahin ito kung sabay tayong mag-trip. Kaya lang. ubaning ulo. laylay na balikat. hindi?” “Gumagamit din. Parang gusto ko na ring pumlasta sa kama.

may bahay. May buhay ako. dito raw talaga sa Baguio itinatanim ang mga first class na marijuana. Kaya parang naging obligasyon ko na gabigabi ang bigyan siya ng pagkain. iniisip ko kung ano pa kaya ang kulang sa buhay ko. may pera.6 pusang laging nag-aabang doon. Ang sabi ng mga tao sa looban. noong nasa kasagsagan pa „ko ng pagiging addict. Wala na siguro. Bago ako matulog. Binilot ko ang marijuanang bigay ni Sarge. . Sa garden. Hindi katulad noon. Talagang first class. habang idinuduyan ako ng hinitit kong damo. binalak kong magtanim. sa pagitan ng mga tanim kong gulay. Bago ako matulog noong gabing iyon. Ang sarap ng tama.

7 Bangungot sa tahanang walang bubong Maliit pa lang si Tony ay alam na niya kung paano patahimikin ang sikmurang kumakalam. Ang mga gunitang ito ay ipaghehele siya sa isang masalimuot na tulog na may kakambal na mga panaginip. kasalan. Hindi niya alintana ang sinag ng katanghaliang tapat na diretsong tumatama sa humpak niyang mga pisngi. Kapag ang mainit na kanin at umuusok na adobo o kaya nama‟y sinigang na baboy ay plastado na sa isip at naglalaro na sa gunita ang mga ala-ala ng nagdaang pistahang dinaluhan. binyagan at iba pang handaang dinaluhan. Una ay ang paggunita kung kailan ba huling nakapiling ang kanin. ang susunod niyang gagawin ay ang humiga sa papag na amoy ihi at nanggigipalpal sa libag at surot sa loob ng kuwartong ang dingding ay butas-butas na plywood at ang bubungan ay kasalukuyang nakahimlay sa gilid ng bahay ng kanilang kapitbahay na siya nilang binabayaran ng buwanang upa para sa bahay na iyon na kung tutuusin ay mas tamang tawaging basurang hugis parisukat. Mayroon siyang mga ritwal na sinusunod. . Kung sa kamalasan ay wala talagang masisimot sa maruming paminggalan. Kung nagkataong may tutong sa ilalim ng kaldero o kaya nama‟y mayroong naglalangib-langib na asukal sa bunganga at gilid-gilid ng garapon na nakapatong sa mamantikang mesa sa kusinang walang atip ay ayos na ang gutom. Iisipin niya ang mga pistahan. Sa pagkakahiga ni Tony sa papag na mas akma sa tawag na bahay-surot ay ipipikit niya ang kanyang mga mata. kailangang gunitain ang kulay ng kanin at masasarap na ulam.

Isang mesang umuuga. isang aparador na bigay ng kanyang tiyahin bilang regalo sa kanyang ina noong ito‟y ikinasal. Ano ba ang nalalaman ng mga anak sa mga usaping pang-magulang? At ang pagtira sa bahay na iyon ay madalas magdulot ng pangitain sa mura niyang isip. gamit sa pagtulog. Sa araw nama‟y sumusunog ng balat ang init ng araw. Panaginip ang tugon sa bungangang walang malamon. Ilang araw na rin silang natutulog nang ang atip ay ang malawak na kalangitan. kaunti lamang ang kanilang gamit. Malaking sakripisyo ang hatid sa kanya at sa kanyang mga kasambahay. Kunsabagay. Isa sa mga pangitain na madalas magkahugis sa kanyang imahinasyon ay ang pagkasunog umano ng bahay at ng kanilang mga kasangkapan. at iba pang mga kagamitang kung tutuusin ay dapat nang itapon ngunit hindi maitapon dahil magmumukhang walang kalaman-laman ang bahay kung wala ang mga ito. wala nang tiwala si Tony sa pagmumukha ng kanilang kasera. Ilang ulit niya itong sinabi sa kanyang ina ngunit hindi siya pinapansin. Karamiha‟y mga bukbukin. Noong bago pa man sila mangupahan sa bahay na iyon. isang papag na ginawang palasyo ng mga surot na nakalkal nila sa mahabang panahong paglipat-lipat ng bahay. mga gamit sa kusina. na siya nilang pinaglalagyan ng mga damit. Ngayon ay tila magkakatotoo ang kanyang pangitain. Sa gabi ay nanunuot sa buto ang lamig ng hangin. Ang tangi nilang gamit na sa kanilang palagay ay may tunay na halaga ay ang isang maliit na telebisyong black and white na napanalunan ng . Iba na ang kulay ng kanilang mga kagamitan dahil sa tama ng araw.8 Tulog ang panlaban sa bitukang naghahamon.

Bantayan mo ang kapatid mo. umuwi siya ng bahay at nadatnang maraming taong nagkakagulo sa harapan ng kanilang bahay na inuupahan. Muli niyang sinulyapan ang makapal na bilang ng mga usyosero-usyosera-mga putomga puta na talagang naghihintay ng mga ganitong pagkakataon para naman may mapanood sila at maging kaaliw-aliw na parang sine ang kanilang buhay sa looban.9 kanyang ina sa isang bingo sosyal. Nakiraan siya ng patagilid sa naghambalang na mga tao at matapos niyang tanggapin ang mga mura ng isang matandang manang na di sinasadyang natapakan niya ang dulo ng daliri nito sa paang bagong pedicure. narating niya ang bungad ng kanilang bahay at sumalubong sa kanya ang walang kasing-sariwang pagmumurahan ng kanyang ina at ng may-ari ng basurang kanilang inuupahan. Pumasok ka sa loob. nadatnan niyang maganang kumakain sa maruming mesa ang kanyang nakababatang kapatid. palalayasin mo kami?” “Nay.” Labag man sa kalooban ni Tony ay sinunod niya ang utos ng ina. Punong-puno ng mumo ang labi at mga pisngi nito. ano‟ng nangyayari dito?” “Huwag kang makialam dito. Ang dalawang kamay ay may bahid ng kulay itim na hindi . at ito ay pinipilit nilang iligtas sa araw sa pamamagitan ng pagtatakip ng karton. lumayas na kayo diyan!” “Putang ina mo rin! Kababayad ko lang noong isang buwan. Tony. Sa loob ng bahay. matapos ang kanyang pag-iigib. “Putang ina mo. kumot at mga sako. Kaipala‟y may kaaway ang kanyang ina. Isang araw.

Bangungot para kay Tony ang matulog na humpak ang tiyan. Totoo.10 malaman ni Tony kung putik o mantsa ng tutong. Hindi nito pansin ang malalakas na sigawan sa labas ng bahay gayong ito‟y umaabot naman sa loob dahil sa nakakaawang kalagayan ng mga dingding na sa dami ng butas ay daig pa ang isang bayong na pinaulanan ng sangkatutak na indian pana. Ni hindi niya napansing tumayo ito‟t lumabas ng bahay. Nakisalo siya sa pagkain at hindi na pinansin ang awayan sa labas ng bahay. mga plastik at sako at iba pang panlaban sa mga tulo ng bubong tuwing umuulan. Kasunod nito‟y bumagsak sa kanilang paanan ang kalbong gulong ng sasakyan. “Maghahanap ako ng malilipatan. Ang kanyang titig ay nakapako sa malaking mamang nakahubad na noo‟y tinatanggal ng bareta ang nalalabing mga yero. bago pa man sila magising. “Tinotoo ng tarantada ang banta niyang aalisan tayo ng bubong kapag hindi tayo umalis dito. Kinabukasan. Maya-maya‟y heto na at nakita nila ang dulo ng baretang sumiwang mula sa bubong. Pag-angat nito‟y kasamang umangat ang atip na puro kalawang. ginulantang sila ng mga mabibigat na hakbang sa kalawanging yerong nagsisilbing kanilang bubong.” wika ng kanyang ina.” Hindi narinig ni Tony ang sinabi ng ina. Naglaway ang kanyang labi nang makita ang pritong bangus at kaning lamig na nilalantakan ng kanyang kapatid. nagagawa niyang utusan ang kanyang isip na managinip ng mga pistahan at . Naglaglagan sa kanilang mga tulalang mukha ang mga alikabok at iba pang basura na ilang panahon na ring naipon sa bubungan ng bahay.

11 masasarap na pagkain. Pero ni minsan ay hindi siya nagkaroon ng pagkakataon, kahit sa panaginip, na makakain ng mga katakam-takam na pagkain. Kadalasan, ang mga pagkain ay pilit niyang inaabot, at kapag halos dukwang na niya ang isang piniritong hita ng manok, o kung minsa‟y isusubo na lang niya ang balat ng litsong ang mantika ay umaagos mula sa kanyang kamay tungo sa kanyang braso, kadalasa‟y bigla siyang nagigising. Ang kanyang pagbiling-biling sa papag ay unti-unting ginambala ng isang bangaw na kumakandirit sa tungki ng kanyang ilong na wari‟y gustong sumama sa paglalakbay niya sa mga baryong nagdiriwang ng kapistahan. Putang ina! Huwag mo „kong istorbohin, hayop ka! Hayaan mo „ko, putang ina mo! Mariing dumampi ang palad ni Tony sa kanyang ilong na naging sanhi ng pagkamatay ng maitim na bangaw na gustong sumama sa kanyang panaginip, na naging sanhi rin ng kanyang pagkagising at pag-alis sa pistahan. Putang ina! Ni hindi ko man lang natikman „yung mga pagkain sa pistahan! “Tang „nang buhay ito! Itinutulog na nga lang ang gutom, iistorbohin ka pa!” Ipinikit niyang muli ang kanyang mga mata sa pag-aasam na muling makatulog. Ngunit bago pa man niya umpisahang ipaghele ang sarili‟y alam na niyang hindi na siya muling makababalik. Idinilat niya ang kanyang mga mata at maliksing bumangon. Tinungo niya ang pintuan at doo‟y kinuha ang dalawang timba at ang pingga na siya niyang gamit sa pagsalok ng tubig.

12 Sabong

Sa labasan, sa tabi ng posong igiban, nagkakaingay ang mga agwador. Ang karamihan sa kanila ay mga batang tulad ni Tony, trese anyos pababa. Ang katwiran kasi sa lugar nila, ang pag-iigib ay pambatang trabaho. Ang mga matatanda ay mayroon na dapat ibang pinagkakaabalahan tulad ng pag-inom ng bilog o lapad, pakikipagsuntukan sa mga kainuman, pagtatawag ng mga pasahero sa tabi ng mga dyip na nakapila sa paradahan. Isa itong malaking palaisipan kay Tony. Nagtataka siya kung bakit kailangan pa ng tagatawag ng pasahero gayong ang mga pasahero naman ay marurunong bumasa at kaya naman nilang basahin ang mga karatula ng dyip. Hindi na nila kailangan pa ng tagasigaw sa kanila kung saang dyip sila kailangang sumakay at kung saan ang ruta ng mga dyip na bibiyahe. Sa araw-araw ba naman nilang pagbibiyahe ay hindi lang ruta ng dyip ang kanilang kabisado kundi pati na rin ang hilatsa ng pagmumukha ng mga tsuper, kung aling dyip ang may nakakabinging stereo, kung sinong tsuper ang kaskasero at kung sino ang kung magmaneho ay mabilis pa ang pusitsit ng ihi ng isang dalagang hindi na virgin, at marami pang iba. Ang mga ito‟y kabisado ng mga pasahero sa pilahan ng dyip. Ito‟y bahagi na ng kanilang araw-araw na pakikipagbuno sa buhay. Sa poso ay nagkakaingay ang mga batang agwador. Pinagkukumpulan nila ang dalawang batang naggigirian sa gitna ng naghambalang na mga timba at galon. Ibinaba ni Tony ang tangan niyang mga timba at pagkuwa‟y nakiusyoso sa mga nanonood sa dalawang batang naggigirian.

13 O, iiyak na iyan, o! Iiyak na! Sige nga, hawakan mo sa tenga, Boyong! Hipuin mo bayag! Ha! Ha! Ha! Nagkalampagan ang mga timba na nasagi at nadaganan ng dalawang batang nagpagulong-gulong sa basang semento. Putok ang nguso ni Boyong at sumasargo naman ang dugo sa ilong ni Max. Nakatutulig ang hiyawan ng mga bata. Ang sapakang umaatikabo ay masarap panoorin habang ipinapahinga ang katawang pata sa kaiigib. Masarap ding makisigaw na tila ikaw ay nanonood ng sabong at ang iyong pinustahang manok ay ala-Fernado Poe ang tadyak ng tari habang umeere sa ibabaw o kaya nama‟y dumidiskarte ng pailalim. Ang hiyawan ng mga batang agwador ay nakatawag ng pansin sa mga istambay sa „di kalayuan at ang mga ito‟y pansamantalang huminto sa kanilang pag-iinuman upang makipanood. Tulad ng inaasahan, nadagdagan ang bilang ng mga humihiyaw. Ang mga istambay ay nagsipaglabas ng pusta at animo totoong sabungan ang nangyari sa igiban. Dalawang manok ang naglalaban. Si Boyong at si Max. Parehong walang tinatakbuhang away. Parehong matitinik sa suntukan. Parehong maya‟t maya ay nadadala sa presinto dahil sa mga kasalanan laban sa lipunan at taong bayan tulad ng pagnanakaw, pandurukot at pang-uumit ng ulam sa mga tindahan sa palengke.

14 Hindi na mahalaga ang sanhi ng away. Wala nang sira-ulong umiintindi kung sino sa dalawa ang may kasalanan. Ang importante‟y may napapanood habang nagpapahinga. Ang ingay ng hiyawan ay nakatawag ng pansin sa isang naparaang barangay tanod na noo‟y susuray-suray sa paglalakad dahil sa kalasingan. Ngunit lasing man at magaling, barangay tanod pa rin. Inawat nito ang away at tinanggap ang mga kantyaw ng mga agwador at istambay na naasar dahil sa pagkaputol ng kanilang panoorin. Pinulot ni Tony ang kanyang mga timba na kasamang gumulong nang sina Max at Boyong ay magbabag sa gitna ng igiban, at pagkuwa‟y iniayos sa pila ng mga nauna sa kanya. Dinukot niya sa bulsa ang isang stick ng Champion at nakisindi sa kanyang katabi. Malumanay niyang hinitit ang sigarilyong mapait habang hinihintay ang kanyang turno.

Anak. “Mabuti naman. Naramdaman niya ang tapik sa kanyang kanang balikat. nakakaramdam siya ng gaang ng loob. Tinawag siyang anak. Sa mga ganitong pagkakataon. Pumihit siya at pinilit na mangiti. Kayo ng mga nanay mo. may sundot sa tutuli ang mga katagang nagmula sa taong ilang taon na nga ba niyang hindi nasisilayan. Ngunit iba ngayon. Nakatalikod sa pinagmulan ng tinig. anak. Matagal na silang hindi nagkikita. Na para bang lumaya siya sa lahat ng problemang dala-dala niya magmula pa nang masilayan niya ang buhay sa mundo. kumusta na?” Kaysarap pakinggan ng salita ng kanyang ama. “Kumusta ka na. Nanatili siyang nakatayo. para bang walang pinag-iba kung pasan man niya ang mga timba o hindi. Magmula noong tumuntong siya ng grade three ay hindi na niya alam kung ano ang pakiramdam ng isang taong mayroong matatawag na ama. Inilapag niya ang tangan niyang pingga. kapag ibinababa niya ang pinggang sa magkabilang dulo ay nakalambitin ang dalawang timbang puno ng tubig. Bagama‟t matagal niya itong hindi narinig.15 Ama “Tony!” Napahinto si Tony nang marinig ang sigaw. Isa na itong katotohanang matagal na niyang . Pamilyar sa kanya ang tinig. “Tony!” Malapit na ang tinig. „tay?” pakli niya. Ganoon pa rin ang bigat na parang nakadagan sa kanya.

Nagdalawang isip nga ako kung tatawagin kita. Wala siyang ama. Tay?”. Kahit ang mga kaibigan niya sa looban ay nakikita niyang paminsanminsan ay kasa-kasama ng kanilang mga tatay.” Ngumiti lang si Tony. Napansin ito ng kanyang ama at dinukot sa bulsa ang makintab na lighter. Kinapa niya ang kanyang bulsa. wari‟y naghahanap ng posporo ngunit alam niyang wala siyang ipangsisindi. nagtutulak dito para dumura nang dumura sa bintana at kadalasa‟y sumasampid sa babahan ang malagkit na plemang berdeng berde ang kulay na animo hindi sa tao nanggaling kundi kay Zuma. Tony. na hindi kailanman mangyayari sa kanya. Napansin ni Tony na Marlboro ang hinihitit ng kanyang ama. sa kanya ay isa na lang itong tanawing parang sine. Ang tangi na lang nag-uugnay sa kanya at sa ama ay ang mga kuwento ng kanyang ina. Dinukot ni Tony sa kanyang bulsa ang natitirang sigarilyo at isinubo ito sa nangingitim niyang labi.” Patlang. “Oo nga. Tila kapwa sila nag-aapuhap ng sasabihin. sinindihan ang sigarilyo niya. Mga kuwentong nagpapainit sa dugo ng kanyang ina. . Kumusta na si Dino?” “Mabuti naman. “Anlaki mo na. Gusto kong matiyak muna. Nagsindi rin ito ng sigarilyo. Mga kuwentong karamihan ay hindi maganda at may kakambal na mga putang ina at kupal at babaero kapag isinasalaysay ng kanyang ina. “Mabuti‟t napasyal ka.16 tinanggap.

Nag-iipon naman ho ako. saka na lang daw ako maghayskul kapag nagkapera na kami. Itinuloy nila ang naudlot na kuwentuhan. Mga matronang naghahanap ng kasiping. Kapag nakaipon ako ng medyo sapat. Sabi ni inay. “Hindi bale. “Nag-aaral ka pa ba?” tanong nito sa kanya. “Pasensya ka na. eh di maganda sana. makakapag-aral din ako ng hayskul. Mga matatandang manang na lasang amag na ang katawan at amoy burak ang pekpek. “Saan ka magha-hayskul?” “Uso pa ho ba ngayon „yon?” “Aba.” Kung binibigyan mo ba ako ng perang pang-enroll.” . natural. “Kaga-gradweyt ko lang ho ng elementary.17 Binitbit ni Tony ang mga timba niyang nakahalang sa daanan. Walang pinag-aralan. Pambihira talaga iyang nanay mo. Ni hindi itinuturo sa inyo ang kahalagahan ng edukasyon. Para makapasok ka sa kolehiyo. Marami naman kayong babaeng mauuwian. papunta sa pusali sa gilid ng daanan. anak. Hindi bale. Kaya hindi ako makakita ng disenteng trabaho. magpapadala ko ng perang pang-aral mo.” matipid na tugon niya. „tay. Ikaw at saka si Dino. tay. “Wala ho kasi kaming pera. anak.” Pinitik niya ang sigarilyo niyang naupos. kapag natuloy ako sa Taiwan. Dapat huwag kayong maparis sa „kin. Kailangan kang makapagtapos ng hayskul. Hayaan mo. Gumilid sila ng kanyang ama at naupo sa mahabang upuan sa harap ng isang maliit na tindahan.

malaki ang katawan mo. may mabait na aleng nagpapautang sa amin. kinukuha ni Alma ang black and white na TV dahil hindi kami makabayad ng utang. Mabuti na lang at napakiusapan ni nanay. Nang lumaon. Ni hindi ako hayaang dumiskarte ng maayos. pambili ng gamot nang magkasakit si Dino. .18 “Anak. mahal kong tatay. Mabuti na lang. „tay. Kalahati ng kinikita ko sa pag-iigib ay napupunta kay Almang Paybsiks. pambili naman ng ulam at pambayad sa upa ng bahay. Sigurado „kong masasarap ang kinakain mo. sabi ni nanay. eh. „tay. mahal kong tatay? Naiintindihan mo ba ang nararamdaman ko sa tuwing makikita ko ang mga tatay dito sa looban? Naiintindihan mo ba kung paano matulog sa bahay na walang bubong? Naiintindihan mo ba ang pakiramdam ng hindi kumakain sa oras? Ikaw.” “Salamat at naiintindihan mo ako. Masyadong mapaghanap. hindi tumitigil sa kadadakdak. Inutusan ako ni nanay na umutang kay Almang Paybsiks. malaki ang pagkukulang ko sa iyo. At pati na rin sa nanay n‟yo. walang wala kaming pera. Tapos kapag wala akong nadilihensyang pera.” Naiintindihan? Naiintindihan mo rin ba „ko? Ha. Pambili lang ng bigas. Nang lumaon. “Huwag na ho nating pag-usapan ang nakaraan. At naiintindihan mo rin ba ang nararamdaman ko kapag tinatanong ako ni nanay kung ano ang magandang gawin namin sa miserable naming pamumuhay? “… iyon kasi ang hindi ko maintindihan sa nanay mo.” Naaalala ko noon. alam ko. Ikaw at kay Dino.” Mabuti naman at alam mo. anak. At alam mo ba. „tay. Nang lumaon.

. Sa gabi. “Mabuti pa siguro. Medyo malaki nga lang ang placement fee. Puwede akong sumabit. humuthot ka sa iba mong kabit.” “Mauna na ho kayo. Pupunta na siya ng Taiwan. Palabas na kasi siya ng bansa. kapag daw nagbayad sa kanya „yung may utang sa kanya.” Eh di. „tay. Sumulat kayo sa „kin. Kapag ganoon ay baka i-absuwelto na kami sa mga utang namin. Iniisip ko kung nakakakain kaya kayo ng maayos. anak.” Kapag nasa Taiwan ka na „tay. ang gusto ko. Kung ano‟ng mga kailangang n‟yo Sabihin n‟yo kung ano‟ng gusto n‟yo. puntahan natin ang nanay mo‟t si Dino. Pawilihin mo siya sa romansang marino mo. Ipapanalangin ko sa Panginoong Maykapal na sana.19 “…nahihirapan din ako. “…pero sabi naman ni Medy. Ihahatid ko pa ho itong mga inigib kong tubig. maparis ka sa mga Domestic Helper na pinupugutan ng ulo. huwag kang bigyan ng abugado. Kulang pa ang pera ko. nakakapag-aral kaya kayo. pahirapan ka muna ng mga tarantadong singkit. Palaylayin mo pa lalo ang laylay na suso. “…may sinasabi yung isa kong kaibigan. sana gahasain ka sa puwet ng mga manyakis na makakasama mo sa selda. Kapag nasa Taiwan na „ko.” Tinawag ni Tony ang isa sa mga batang naglalaro sa daanan. tutal ginawa mo nang raket ang pambababae at panghuhuthot sa mga matrona. susulatan ko kayo. pupunan niya „yung pera ko. Sana. Naaalala ko kayo ni Dino. Kantutin mo hanggang sa ika-pitong langit. hindi ako makatulog. mabuti pa siguro‟y kabitin mo si Almang Paybsiks.” Ang mabuti pa „tay.

inihatid ng bata ang kanyang ama sa kanila. Sa pautal-utal na salaysay ng kanyang ina. Kanginang pagkahatid niya ng inigib na tubig ay pinuntahan niya ang barkadang si Elmer. Nakaubos sila ng isang boteng gin at dalawang supot ng Chippy. napag-alaman niya ang katotohanan sa likod ng mga naririnig niyang mga salita sa looban. Ang lumbay ay isang garbong pangmayaman.20 “Omeng. sa mga matitinong sandali ng kanyang ina. Ngayo‟y sa labi mismo ng kanyang ina nanggaling ang katotohanan. Hindi siya nakaramdam ng anumang hinanakit. sa kanya‟y isa lang ito sa mga katotohanang bumubulaga sa kanya araw-araw. kapag ito‟y umaalis panandali sa kabaliwan at lumalagpak sa mundo ng katotohanan. Kung sa iba‟y hapdi ang dulot ng katotohanang ang tunay na ama ay hindi mawari kung sino. Ihahatid ko lang „tong tubig. Sumusuray ang kanyang lakad sa dami ng kanyang nainom. . Labag man sa kalooban. Ang aba niyang pagkatao‟y manhid na sa sakit. dahil sa naantalang paglalaro. nalaman niyang ang kanyang tinuturing na ama ay hindi niya totoong ama. Matagal na niyang naririnig ang ganitong mga kuwento. Hatinggabi na nang umuwi si Tony. Dinatnan niya ang kanyang inang umiiyak at kinakausap ang sarili.” Akmang aangal ang bata ngunit inambaan ni Tony ng suntok. ihatid mo nga ang tatay ko sa „min. Hindi siya nakaramdam kahit isang hibo ng lungkot. Makalipas ang ilang araw. Madalas ding itukso sa kanya sa looban na siya‟y anak ng pinagsama-samang semilya ng maraming demonyo.

andami nang imbitasyong dumating sa „kin. parang nagkakaroon ka ng alas. Nawawala ang pagka-agresibo nila. Dumating ako ng alas-otso medya. “What. summa. laki ng galit ni kupal. I wish I had your brains. Iba na talaga ang matalino. “That‟s right. and being on the top ten of the board exams. tulad ko. alas-nuwebe. database.” Umaarte si kupal. thesis at iba pang research paper na ngayon ay pinagkakaperahan ng mga buwakanang inang mga propesor at dean sa U. Saka mas masarap „yung puro “I‟ll think about it” ang sagot mo sa mga imbitasyon ng iba‟t ibang kumpanya. kapag me trabaho na „ko. hindi na „ko makakatambay.P. and other serious shit “You must have been the envy of your classmates. motherfucker. Hindi pa „ko gumagradweyt. Nang gumradweyt ako. Umano‟y kailangan nila ng magagaling na mga engineer.” sagot ko. Siguro. Dapat kong namnamin ang buhay kalye. Nailalagay mo sila sa puwesto. boy. sir. Naantala ang “conference” nila ng sekretarya niya. Galing sa iba‟t ibang kumapanya. Puta. . Appointment ko. Kumbaga. naabala ang pakikipaglampungan niya sa sekretarya niyang sexy nang dumating ako. Job Interview.” That‟s right. nagmumukha silang tanga. Ang totoo.21 Systems. Isang buwan muna „kong tumambay. Marami rin akong nailathalang mga technical journal. with grades like this.

Amoy pa lang. malalaking computer firms. Mga malalaking kumpanya. Or can I call you Tony?” Ang sarap ng kapeng imported. Isang sikat na insurance corporation. talo pa rin sila ng kapeng ito.22 Mayroong pitong imbitasyong dumating sa „kin noong malapit na akong magmartsa sa graduation. Bah. please. Para kang nakikipaghalikan sa langit habang nakasungalngal ang nguso mo sa labi ng tasa. Kahit sabihin ng mga gagong Batangenyo na da best ang kape nila. alas-nuwebe. “Would you like some coffee?” Sure. De Guzman. lima roon. Tapos ang usok. “Yes. Nakipag-ayos ako ng appointment sa isang sekretarya. Kailangan nila ng magagaling na engineer na magbabalasa ng buong database ng kumpanya. kupal. Parang nagsasawa na kase „ko sa computer. . Nagdadalawang isip ako. matapos ang isang buwan kong pagtambay-tambay. sinagot ko ang imbitasyon. Thank you. Sa pitong imbitasyon. Mayroon akong natipuhan. Heto nga.” Pinindot ni kupal ang intercom at humingi sa seksing sekretarya ng dalawang tasang kape. sir. Mr. kailangan daw nila ng magagaling na systems analyst. Putsa. Ang sabi sa sulat. tuloy-tuloy sa ilong mo. Appointment ko nga. “As I‟ve mentioned in our letter. naisip ko. Iba talaga ang imported. sulit ka na. mukhang may challenge dito. limang taon kong binuno sa college ang Electronics Communication Engineering.

23 “It‟s the best coffee in the whole world. I am.” “You‟re from Batangas?” “Yes.” Ayun! Bumigay din si kupal. “Kailangang ayusin ang database. Siguro medyo nabanas din siya dahil mukhang wala akong interes sa mga sinasabi niya. it‟s from Batangas. Tony… can I call you. There will be five junior analysts and ten programmers working under your direct supervision. Napansin sigurong nakapikit ako habang humihigop ng kape. “Yes sir. How about that. “Is this imported?” tanong ko. “I‟m honored to be working for such a great firm like this.” So you‟re a fucking land owner. Took care of the land disputes.” .” “We are thinking about you being a senior systems analyst of the Database Department.” anas ni kupal. kupal? “About the database problem. Matagal na tayong may problema sa department na iyan. manyak. My family owns a piece of land.” “Salamat. My brother just came from the province. Tony?” Sure. ni hindi ko narinig na nagsalita ng Tagalog itong putang inang Batangenyong „to. The tenants till it and we share the proceeds. Mula nang pumasok ako dito sa kuwartong ito. “Actually.

Mr. Bale siya ang magiging boss mo. parang ngiti ng Santo Papa. yung manager ng Computer Department. Executive assistant ko. Pakialam ko ba sa database bullshit n‟yo. bagong analyst ng Database.” Habang nag-iikot kami ni Tess. Basta ako. Ang lambot ng palad. this is Tess. i-tour mo siya sa department. he‟s looking forward to meeting you. Panay din ang pasimpleng sulyap ko sa dibdib niyang parang nanunukso.” Nagkamay kami ni Tess. Samahan pa ng mapuputing hita na halos iluwa na ng sobrang ikling mini-skirt. Ipakilala mo siya sa mga tao. sir. sulit na. kung ganito lagi ang nakikita ng mga tarantadong . Tony at wala si Oscar. panay ang sagi ng tingin ko sa hita niyang mapuputi. Kung ganito palagi ang nakikita ko. Pero. Dali. siya si Tony de Guzman. “Sayang. “I‟ll do my best. sir. Ang sarap ding ngumiti ni Tess. tapos.24 Kayo lang. parang gustong lumabas sa pagkakasakal ng bra at blusa.” Pinindot uli ni kupal ang intercom at tinawag ang seksing sekretarya. At ang balakang. samahan mo si Tony.” “Tess. He‟s attending to some business with the mother company in New York. “Tony. susmaryosep.” “The pleasure is mine.” “Yes. sumasahod. kung gumiling parang laging naghahanap ng aayudahan. Puta. boobs pa lang. Tama lang pala na mabadtrip si kupal kung naabala ko ang session nila ni Tess. Tess.

Mabuti pa ang mga hindi niya kapamilya. Pagkatapos ng trabaho. Napunta lang sa looban nang maubos ng mommy niya ang ibinayad ng insurance nang mamatay ang daddy niya.25 Pilipino. Ang tsismis sa looban. Natapos ang tour nang ang tanging rehistradong usapin sa utak ko ay ang mga hita ni Tess at ang nagmumura niyang mga suso. Mas malalim magsaliksik ang mga taga-looban. Aktibista na si Johnny kahit noong maliit pa lang siya. sex kaagad ang laman ng isip. Dangan kasi‟y puro kalandian ang inatupag ng mommy niya. yung isa kong kabatak sa looban. “…ang this will be your office. Kawawang Johnny. hanggang sa mabaldado ito. alam kung ano‟ng totoong nangyari. Siguro ang sarap ng buhay. Mantakin mo kung ano‟ng laking ginhawa ng bansa kung sa halip na kung anu-ano‟ng pinaggagagawa ng mga tao. ang mommy raw ni Johnny ang nagpapatay sa daddy niya. Kahit baho ng may baho nalalaman. Ang daddy naman niya.” . Kinabisado ko bawat kurbada. Pero sabi naman ni Johnny. Puwedeng gawing subject matter sa pagbabate. Hindi likas na tagalooban sila Johnny. Executive Vice-President Jeffrey “Kupal” Dali. puro trabaho ang laman ng utak. Hindi nakakalampas sa looban ang ganito ka-iinit na mga kuwento. Siguro tatagal ng mga sampung sesyon sa kubeta. Walang sikretong tumatagal. puro sex na lang ang atupagin. Yun kasi ang kulang kay Johnny. wala na sanang kaproble-problema ang bansang Pilipinas. sakay ng wheelchair. nahulog daw sa hagdanan ang daddy niya. Kulang siya sa sex kaya kung anu-ano‟ng naiisip niya. o kaya‟y habang nagtatrabaho tulad ni Mr.

Kinahapunan. bakit matanda pa ang ibinigay sa aking sekretarya. solo ko ang buhay ko. Makikita nila. Kunsabagay. Kako. alam mo nang mahirap kausap. Sila yung mga tipo ng taong isang tingin pa lang. Matapos ang ilang araw na pangungulit ko kay nanay. dalawang linggo na akong wala sa looban. Huwag silang magkakamaling subukan ako. Yung iba. “Good morning. mas malapit sa trabaho. Amoy mansanas. para hindi hassle sa trapik.26 Maliit lang ang kuwarto ko. parang nakakalimutan ko. nagpatawag ako ng pulong.” Bad trip. nangungupahan na lang ako ng kuwarto. . Walang asungot. Natural dahil ako ang boss nila. Iba talaga kapag may aircon. Pinulong ko lahat ng mga tauhan ko sa Database Department. Pero sulit. Sana si Tess na lang. Kahit nakakapit na sa katawan ko ang amoy ng burak sa looban. Mababait sila sa akin. hindi ko type ang tabas ng mga pagmumukha. pinayagan din akong bumukod. Ngayon. Mr. Sa dinami-dami ba naman ng magagandang chiks dito. De Guzman.

nasasaksak at napapatay. Kalimitan kasi. Ito at ang asawa nitong sabungero at ang kanilang labing-isang anak ay tulong-tulong sa kanilang negosyo-pagtitinda ng balut. hindi na sila nadala sa pagtitinda ng balut sa mga nag-iinuman. na tila ba batayang karapatan nila na bigay pa sa kanila ng Poong Maykapal ang kumain ng libreng balut kapag sila‟y lasing na. Kahit papaano‟y kumikita naman siya sa pag-iigib ng tubig. para silang mga gamu-gamong nararahuyo papalapit sa ilaw ng gasera. Kumbaga. Napaghahalata na kasi ng iba na ang trabaho niya ay trabahong pambata kahit siya‟y disi-siyete anyos na. Kulitang katakut-takot hanggang sa magalit ang mga lasing at gawing puta ang nanay ng kawawang tindero. Ang siste. at nang mapuna niyang siya na lang ang natitirang “matanda” sa igiban. Noong umpisa ay atubili si Tony. At komo mas marami sila. Pero nang mapansin niyang si Chris ay laging may pera. sa halip na kumaripas na ng takbo. Si tindero naman. masuwerte kung ospital lang at hindi . May malaki siyang takot sa pagtitinda ng balut.27 Ang wastong pagkain ng balut Ang kaibigan ni Tony na si Chris ang nagsama sa kanya sa bahay ni Aling Sion. Ito ay sa simpleng dahilan na sila‟y hindi nagpapautang. Ang mali naman kasi ng mga tindero ng balut. nag-isip na rin siyang umiba ng raket. ayaw bayaran ng mga lasing ang kinain nila. sa mga lasenggo. Si Aling Sion ay nakatira ilang bloke ang layo mula sa looban. Ang resulta. sa lugar nila ay laging may magbabalut na nagugulpi. kahit lasing ay sanay pala sa babag. ay pipilitin pa ring ipagtanggol ang pangalan ni inay.

Sa kabilang banda. napagpasyahan ni Tony na tumigil sa pag-aaral. Ang habulan ay humantong sa gitna ng kalye. may bentahe rin ang pagtitinda ng balut.28 sementeryo ang hahantungan ng magbabalut sa kabila ng sangkaterbang suntok at saksak na dumapo sa katawan niya. ay biglang dumalaw. Ang kanyang ama. Isang malaking dahilan rin ang sunod-sunod na problemang dumating sa kanilang buhay. Pumanaw ang lahat ng katinuan ng kanyang ina nang banggitin ng kanyang ama ang pangalan ng kasalukuyang kabit nito at iyong takbong iyon sa kusina at kuha ng itak ay sabay wasiwas sa kanyang ama. Sa tuwing maaalala niya ang kanyang kaklaseng si Klara na noo‟y pinakamaganda sa lahat ng grade six sa kanilang eskuwelahan. Ngunit aminado siya na hindi lang si Klara ang dahilan ng kanyang pananamlay sa pag-aaral. Sa araw. Pagkatapos ng grade six. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. Tuwing gabi lang ang lako niya. Bakit mas pinili pa ni Klara si Jun samantalang noong sila‟y grade six pa lang. na ngayo‟y isa nang butihing maybahay ng isang dakilang babaerong negosyante na may malaking tindahan ng tela sa Quiapo at si Klara‟y ibinabandilang parang tropeo. Mahigit apat na taon na rin naman siyang natigil mula nang magkalabuan sila ng kanyang kaklase sa grade six. puwede siyang mag-aral. hindi niya mapigilan ang sariling hindi maasar. pangit at bobo nga si Jun ngunit ang angkan nito‟y maykaya. Malaking bigwas sa kanyang gandang lalake at talino ang nangyari sa kanya. at mabuti na lang at may isip ang ilang matatabang pulis na noo‟y . matapos mawala nang ilang taon. sentro na ng mga kantyaw si kupal dahil bukod sa saksakan na ng bobo ay mahilig pang mangulangot sa klase at pagkuway ngangatngatin ang maasim-asim na mga daliri? Kunsabagay.

sa tabi ng kanyang puwit na animo monay na inamag. Nataong ang itinatabi ng kanyang ina na pambili ng bagong sapatos ay dinagit ni Almang Paybsiks. panlaban sa mga manyak at magnanakaw wika niya nang minsang may magtanong kung para saan ang naturang baril. ang kanyang ina ay ilang buwan ding natulala at ang tanging kinakausap ay ang mga langaw na pasalit-salit ang dapo sa kanyang mukha. Natanggal ang . Kung puwede nga lang sanang gamitin ang kanyang luma ay hindi na siya mag-iintindi ngunit itong lumang sapatos ay sumuko na sa dalawang taon nitong pakikipaglaban sa lansangan at sa kanyang paang puno ng eksema‟t alipunga. Dalawang araw na lang ay martsa na ng graduation. isang beteranong usurero sa looban na laging nakasuot ng hapit na pantalong maong at sa hapit nitong kamiseta ay naaaninag ang dalawang karneng losyang na nakakabit sa kanyang dibdib at sa may ibabang bahagi ng balakang. “Putang ina nila! Tamaan sana sila ng kidlat!” Isa pang malaking salik sa kanyang pagpapatuloy ng pag-aaral ay ang isang nakakahiyang insidente na nangyari sa kanya noong araw ng kanilang pagtatapos sa grade six. Mula noon. ang ilang daang ipis na kasambahay nila. Problema ni Tony ang pambili ng sapatos. at ang mga butiki sa kisame na malamang noong panahong iyon ay kuliling-kulili na dahil sa paulit-ulit na pagsambit ng kanyang ina ng pangalan ng kanyang ama at ng kerida nito. Ang kawawang sapatos ay bigla na lang nawalan ng buhay isang hapon habang papauwi siya nang matapilok siya sa isang nakausling bato sa lansangan. nakakurbada ang hugis ng isang 38 rebolber.29 kasalukuyang nag-aabang ng mabibiktimang drayber at naawat din ang habulan na malamang sa hindi ay magiging sanhi ng isang madugong patayan.

Kinagat na niya ang sapatos na bargain.30 suwelas at lubhang nakakahiya kung ipakukumpuni kay Pablong Shoeshine dahil malamang na kapag nakita ni Pablo ang kanyang Bantex. Kasubuan na. Nang makarating siya sa mismong entablado at tanggapin ang . Matapos ang halos kalahating oras ay natapos din ang ulan at ang kanginang malalaking patak na may mga hibla pa ng yelo ay nagtapos sa mahinang ambon. na kadalasa‟y hindi pa magkasukat ang parehong paa. Nang nasa kalagitnaan ng seremonya‟y bumuhos ang malakas na ulan. Ayaw na ayaw ni Tony na siya‟y kaawaan. may naiiwang bahagi ng kanyang sapatos na karton sa kanyang dinaraanan. Huli na ang lahat nang mapansin ni Tony na ang kanyang bagong sapatos ay gawa sa karton at nang mababad sandali sa tubig ay sumipsip ng sumipsip at bawat hakbang niya‟y nahihimay at nalalagas ito. Nang tumayo siya upang kunin ang papel na tinalian ng luntiang laso. Naging katawa-tawa sa mga nakakita ang sinapit ni Tony. hanggang sa tuluyang tumila. Abnormal ang malalaking patak ng ulan dahil artipisyal lang ito. baka maawa sa kanya at bigyan na lang siya nito ng pambili ng bagong sapatos. Sandaling itinigil muna ang pamisa at ang mga tao‟y saglit na sumilong sa mga nakakalat na kyosko sa gilid-gilid ng palaruan. Ang kanyang kaunting perang naiipon ay sapat lang para makabili ng mumurahing sapatos na itinitinda sa bangketa. likha ng cloud seeding program ng PAG-ASA. bawat hakbang niya papunta sa entablado. hanggang sa bawat hakbang niya papalapit sa kanilang prinsipal na siyang nag-aabot ng mga diploma. Ang graduation ay ginanap sa malawak na palaruan ng Paaralang Bayan.

nagsuklay. Muling nagkahugis sa kanyang gunita ang mga sinulat niyang formal theme. At „di kaginsa-ginsa‟y napagtanto niya ang sarap na idinudulot ng pag-aaral. sa kanyang paglalako ng balut. at sa isang butas sa kaliwa ay nakausli ang kanyang hinlalaki sa paa. uwian mo „ko ng basag. Inakay niya ito hanggang sa labasan at . pag-uwi mo. Sa silong ng hagdan ay tinanggal niya sa pagkakakadena ang kanyang bisikletang ginagamit sa paglalako. Noong mga panahong iyon. na sa dami ng laman ng bibig ay halos mangongo sa pagsasalita. at pagkuwa‟y bumaba na ng hagdan. wala nang natira sa kanyang mga paa kundi ang kanyang lumang medyas na tadtad ng butas. Ang sarap maging estudyante! Pagkakain ng hapunan ay gumayak na si Tony para maglako ng balut. Muling umusbong ang mga pormula ng siyensya sa kanyang bumbunan. Sa panghihimok na rin ng kanyang ina. tuluyan niyang kinalimutan ang mataas na paaralan. muling kumislap ang mga dati‟y kinitil na pangarap.” pahabol ng kanyang ina habang ngumunguya ng kanin. “Angahan mo ng uyi. walang puwang ang edukasyon sa sikmurang kumakalam. Marami pang mga suliranin na kakambal ng hikahos na pamumuhay at lubhang marami ring mga karanasang nakakahiya ang nagtulak kay Tony na kalimutan na ang kalokohang pag-aaral at magpultaym na lang sa pag-iigib ng tubig.” sigaw ng kanyang nakababatang kapatid. Ngunit ngayon. “Kuya. Nagsuot ng malinis na kamiseta.31 kanyang diploma.

Habang daan ay ginugunita niya ang mga araling kailangan niyang pagaralan pag-uwi niya ng hatinggabi bilang paghahanda sa kanilang pagsusulit sa eskwela kinabukasan. .32 pagkuwa‟y sinakyan patungo kina Aling Sion upang kumuha ng mga ilalakong balut.

pakibagayan siya. sampu ang cut-off sa pagro-round off ng mga numero. Para bang lagi kong pinipilit ang sarili ko na tumawa sa mga jokes niya. Kapag sumakay ka ng taxi. Dapat siguro. idisenyo na ang . laging si Sarge ang bangka. singkwenta na lang ang ibabalik na sukli. Kailangan. Kaya sinimot namin ang mga bote namin at nag-abang ng taxi sa labas. Walang ibang nakikita. Ang kuwarenta‟y otso na pamasahe ay dapat nang gawing singkwenta. Nakakabato rin kasi yung nasa bahay lang. Hindi katulad sa Maynila na namimili na ng pasahero. Kung trenta‟y singko pesos. walang ibang nakakausap. Malaki na ang bente singko pesos. meron akong binobola. kapag umiinom. Ito ang isa pang masarap sa Baguio. Kahit na sa bahay ko kami uminom. Saka hinahanap din ng katawan ko ang ispiritu ng beerhouse. nakakasawa na ring kausap si Sarge. kuwarenta ang sisingilin. Ang totoo. At siyempre.33 Baguio 1999 Matapos naming laklakin ang ilang beer sa ref ni Sarge. Gumuguhit sa dila ko ang linamnam ng sisig. lagi pang tenk yu ang sukli. At yung mga driver. Kapag nagbayad ka ng isandaan. ibinabalik kung magkano man ang sukli mo. Katorse lang ang flagdown. pagbigyan ang mga trip niya. Bawal yata sa idolohiya ng mga taxi drivers ng Maynila ang tumanggap ng basag na bayad. mura lang ang babayaran mo. gusto ko. Para bang nagsasayaw sa ilong ko ang amoy ng mga belyas. naisipan naming lumigid sa mga beerhouse sa Session Road. laging buo.

yung type ni Sarge. dapat sampu-sampu ang andar ng mga numero. Tinanong kung magtetebol kami. humahataw na sa dancefloor. Baka mamaya. „yung puke ni Christy ang baratillo. Sabi ng manager. Ang ganda pa naman sana nung chick. umiskor na naman si Sarge sa mga private rooms sa itaas ng beerhouse. Maya-maya. Binagayan ng malilit na bra na halos utong na lang ang natatakpan. samantalang kung ikukumpara sa puke ng iba kong mga naging syota. Kinontrata ng isang kostumer. pinapapunta sa isang hotel. lumapit na sa amin ang manager. . Medyo nabadtrip ako. para mo nang ikinumpara ang baratillo sa Baclaran sa mga boutique ng SM o Robinson‟s. kausap ng isang kung sinong pilato. naghihintay na raw ng sundo ang chick. Tumango ako. kainitan na ng mga nagsasayaw. napalitan ng libog. Alangan namang yung sa mga naging syota ko.34 metro ng taxi para umangkop sa sistema ng paniningil. At siyempre. Kaya nga kami nagpunta sa beerhouse para tumebol. Akala mo ginto ang puke niya. yung kalasingang nararamdaman ni Sarge. Parang bigla akong nabitin. Pero hindi kay Christy. Suot ni Christy ang malandi niyang bikini. biglang nabuhusan ng tubig na may yelo. Para bang yung excitement ko nang pumasok kami ng beerhouse. Inabutan namin si Christy. Mataas kasi ang singil ni loka. Palagay ko. Kailangan pa bang itanong iyon? Inginuso ko sa manager ang isang babaeng nakaupo sa may bar. Pagdating sa beerhouse. Luwa ang mata ni loko. Umorder kami ng beer at pulutan.

Kumakapal ang bilang ng mga bote sa mesa namin. Abala ang isang kamay ko sa paghimas ng legs ng katebol ko. Panay din ang bangka ng kuwento ni Sarge. Tang inang mga burikat na ito. naka-reserve. marami namang datung. kahit pangit. Pero sigurado ko. Wala kaming choice kaya pinagtiyagaan na lang namin yung mga babaeng hindi pa naikokompromiso. Sa lakas nilang magsiinom. iisipin mong para silang galing sa disyerto at noon lang nakarating sa bayan at nakakita ng inumin. Hindi puwedeng itebol dahil may darating daw na sundalo. Tsinita. Putsa. nakakatatlong ladies‟ drinks na sila. baka mas piliin ko pa si Ai-ai. At least si Ai-ai. .35 Hindi lang ako. Baka nga kung itatabi kay Ai-ai delas Alas. tungkol sa mga tanim niyang marijuana sa garden niya. makikita kong iba ang hitsura ng putatsing na iyon. Mga bote ng serbesa at mga baso ng ladies‟ drink para sa mga putang katebol namin ni Sarge. kapag maliwanag at kapag hindi ako lasing. anlalakas umorder ng drinks. Kundi tungkol sa happenings ng mga sundalo. Ang isa ko namang kamay. Pati yung type ni Sarge na nakasuot ng pulang bikini. Eh kesa naman magmukha kaming tanga ni Sarge. Kahawig ni Chin-chin Gutierrez. itinawag na kanina pang hapon. Nakakaisang beer pa lang ako. Patango-tango lang ako sa mga salitaan ng mga katabi ko. ni walang nahihipo kahit legs man lang. Okey na rin „tong katebol ko. Pero hindi ako nagpatangay. kaya nga ako nasa beerhouse dahil sawang-sawa na ako sa mga kuwento ni Sarge. nakatingin lang sa mga nagsasayaw. Pinipilit niyang mangibabaw sa mga kuwentuhan.

nanghihipo. Para kang nakakalalake. “Oo nga naman. Parang mga galamay ng gagamba ang mga daliri ko habang pahimas-himas sa mapuputing hita ng mga puta. o. Natawa ako. Pinigilan ko. Noong umpisa‟y okey lang sa katebol ni Sarge. “Huwag mo namang bastusin si Cha-cha. Sa puntong ito. baka maisuka ko pati yung mga kinain ko nung tanghali. . “kung ayaw mong bastusin ko „yang katebol mo. papatulan ako ni Sarge. sayang.” anas nito kay Sarge. Tang ina talaga „tong si Sarge.36 abala sa paghimas ng legs ng katebol ni Sarge. huwag mong bastusin „tong katebol ko.” Nasamid ako.” “Bakit? Gaano ba ka-seryoso „yang relasyon n‟yo?” tanong ko. nakahalata na ang chick. Akala yata. bilang pagdidiin sa punto ng kanyang kuwento. “Hindi ka pa ba kuntento kay Candy?” hirit uli ng belyas ni Sarge. Muntik na akong masuka. Pinipigilan ko na lang ang sarili ko‟t baka bigla kong mapatay „tong mataray na putang „to. Pinagmamaramot pa niya‟ng binti niyang dumaan na sa maruruming kamay ng kung sinu-sinong kupal. Biglang bumara ang beer sa lalamunan ko. Tony. Tony. ah. Akala yata ng belyas na „to. pasigaw. si Sarge ang humihimas sa binti niya. Pero nang ikumpas na ni Sarge ang dalawa niyang kamay. Hindi ko malaman kung lasing na o talagang sinusubukan lang ako. talagang badtrip na „ko. Hindi kasi kita dahil madilim sa ilalim ng mesa.” hirit ni Sarge. “Yang kasama mo. Biglang pinalis ang kamay ko‟t nagsumbong kay Sarge.

binawi lahat ng masangsang niyang amoy. Pabagsak kaming humilata sa kama. iiskor. Gustong-gusto nang kumawala sa mapanupil na brief. Napapikit ako habang sinasalsal ng belyas na si Candy ang ari ko. Tang ina. Gusto na yatang lumipad at dumapo sa naggugubat na kepyas ng belyas. Hindi na ako nagpaalam kay Sarge. Parang nakaramdam naman ang katebol ko. Binayaran ko ang bill ng kuwarto. Kinindatan ko si Candy at nasakyan niya. Sabay kaming tumayo at humakbang papalapit sa bar. Parang pusit na ibinabad sa Elmer‟s Glue tapos saka sinindihan. Pagpasok na pagpasok namin sa kuwarto. bahala na siya sa trip niya. Mabango lang ng kaunti sa duryan. hanggang sa dumako sa mabahong kepyas ni Candy. pampaalis lang ng sakit ng puson. . Tinanong ko kung may bakante pang kuwarto sa itaas. Hinimas-himas ang binti ko. Pagkatapos. nakakabawas ng init ng ulo. binuksan ko ang pundilyo ng pantalon ko‟t ipinasok ang kamay ng katebol ko sa loob ng pantalon ko. Inuna kong dilaan ang mga daliri sa paa. Short time. Nakakakiliti. Naghuhumindig na si Junior. Meron daw. Kung anumang hawig niya kay Chin-chin Gutierrez. Walang itinira maliban sa stockings na kulay itim. Naghubad na rin ako at lumapit kay Candy. Kinausap ko ang manager. Inumpisahan ko na ang ritwal. Basta ako. Medyo nadismaya ako sa amoy. Ang ginawa ko. Ayos na iyon. naghubad na si Candy. Hinalikan ko siya. Hindi ko dapat patulan „tong mga mababaw na kasama ko. para tuluyang matanggal ang kabadtripan ko. Inamo-amo ako.37 Pinilit kong magpa-cool. paakyat ng paakyat ang mga halik ko.

Lumabas ako ng beerhouse at naglakad-lakad. Pinigilan ko ang sarili ko dahil parang ang sarap tadyakan ni Candy. Lasang lomi.38 Itinigil ko na ang romansang marino. ano kaya ang lasa ng lomi na kakakain lang ngunit isinuka? Isa lang ang paraan. Bago pa man ako nakarating sa pinto. Kitang-kita ko ang paglabas ng mga buo-buong pulutan. Nadaanan ko ang isang maliit na pub. Itinutok ko na ang ari ko sa mabahong kepyas ni Candy at saka umayuda hanggang sa labasan. nakita ko si Sarge na ka lips-to-lips si Cha-cha. kakakain ko lang ng lomi na iyon. Baka magkasakit ako. Pagkatapos ko. sinahod ko ang kamay ko sa bibig ko. Paglabas ng suka. ni hindi ko naisipang gumamit ng condom. kahalo ng mapanghing serbesa. Sayang. Kinain ko. Kumbaga. nagsisi ako. baka maimpeksyon lang ako sa sala-ulang putang „to. Naisip ko. Nakatulog na ako sa may pintuan. bumulwak na ang buong sikmura ko. para akong may hawak-hawak na isang dakot na lomi. Sa muling paghilab ng tiyan ko. Magmamadaling araw na ng pumasok ako sa tarangkahan ng bakuran ko. maraming tumama sa kamay ko. . Naisip ko. wala na akong dahilan para manatili sa club na ito. Putsa. Pagbaba namin. Naisipan kong doon ibuhos ang mga kabadtripan ko. Nakita ko rin ang mga hibla ng lomi na kinain ko sa pub. sa labas ay maririnig ang malanding tugtugin at maaaninaw ang magaslaw na pagpapalit-palit ng mga pulang ilaw.

pagkain. At kapag dinadalaw iyon ng mga kamag-anak. . Madalas kaming magkagalit. nakaka-jockpot sila ng imported. Ang magkaaway ngayon. para kasing kapag miserable ang pamumuhay ng isang tao. higit pa ng kung ilang libong beses. Gabi-gabi nga raw. dinalaw namin siya ni Elmer. bagong kamiseta. Si Mutya. madalas kaming mag-away sa igiban. kase kahit papaano. Kase. Mas okey nga si Max. hindi lang galit ang nararamdaman ko sa kanya. Nang malipat siya sa Munti. Sa tingin ko. isa lang talaga ang kinamumuhian ko. Kumbaga. nakakasundo ko. dinalaw namin siya sa city jail. marami daw alak doon. iyon ang nararamdaman ko kay Mutya sa tuwing makikita ko ang hilatsa ng pagmumukha niya. ang pinakaayaw niya‟y magkaroon siya ng mga kaaway na magdadagdag lang sa sandamakmak na problemang pinapasan niya. mga guwardya ang nagbebenta. dinalhan namin ng yosi. Napahiya nga kami dahil sabi ni Max. lasing sila. Ganoon naman sa looban. Kung mayroon mang damdamin na higit pa sa galit. at gin na nakalagay sa bote ng Seven-up.39 Mutya Sa buong looban. Iyon daw ang tagabili ng alak. Kahit noong mga bata pa kami. nang may pinatay siyang Amerikano na ninakawan niya ng pera. at noong medyo nagbinata kami. madalas kaming magkaasaran sa inuman. pero nagkakasundo rin. kasama ni Max sa selda yung isang manyak na anak ng politiko. sa haba ng panahong itinira namin dito. Noong nakulong si Max. magkaibigan bukas.

galit na kaagad ako sa kanya. Ang totoo. magmula nang magkita kami. Ang totoo. Anak siya ni Mang Mario na tulad ng karamihan sa mga tatay sa looban. Malamang. paekstra-ekstra doon. Ewan ko ba. hindi ko nakasundo. Minsa‟y kargador. Noong bagong lipat kami sa looban. Di hamak na magandang lalake siya kumpara sa ibang binata sa looban na karamiha‟y basta na lang nagkaroon ng mukha. nang tanggalan kami ng bubong doon sa dati naming inuupahang bahay. At sa dalas ng paglipat-lipat. kahit minsan.40 Itong si Mutya. pagkatapos maghakot ng mga gamit. Paekstra-ekstra rito. namana niya sa ama niya ang kagandahan ng tabas ng mukha. “maligayang pagdating sa impiyerno! Ako nga pala si Lucifer. may kumausap sa akin. Bumili ako ng sigarilyo at hindi pa man malay na manamnam ko ang usok sa bibig ko. at minsan nama‟y tagatawag ng mga pasaherong sasakay sa mga nakapilang dyip sa paradahan. hindi kausap dahil paaskad ang tono ng pananalita. guwapo si Mutya. Si Mutya ang panganay na anak ni Mang Mario. Madalas kasi kaming mapalayas dahil hindi kami kaagad nakakabayad ng upa. umistambay ako sandali sa tindahan sa tapat ng bago naming uupahang bahay. at ganoon din naman siya sa akin. ng . walang permanenteng trabaho. na para bang basta na lang ginawa ng Diyos na wala nang pagsasaalang-alang pa sa sining.” sabi ni Mutya. Hahaha!” Sampung taong gulang pa lang ako noon pero hindi ko na mabilang kung ilang beses kaming nagpalipat-lipat ng tirahan. “Bago lang kayo rito. minsa‟y katulong ng karpintero. noong bagong lipat lang kami sa looban.

At kung ang isang lalake‟y ginawang mutya ng looban.” sagot niya. “Oo. parang nakakaloko. hindi magalang ang tanong ko. nangangahulugang bakla.” mahinang sabi niya.41 pangangapa sa mga bagong kapitbahay. bistado ko na ang hirit ng mga tao. bobo ako na nakikipag-usap sa isang taong nakukulitan sa akin. karaniwang ikinakabit sa mga babae. Hindi ko pa alam noon na mutya ang pangalan niya. na ako‟y hindi marunong magpatumpik-tumpik. “Bakla ka?” tanong ko. Parang masyadong deretsa. Iyon ang pakiramdam ko nang tingnan ako ni Mutya. walang pagdadahan-dahan. Alam ko. mahina pero tumagos sa pandinig ko. Ang tingin niya. “Bakla ako?” parang nagtatakang balik ng tanong niya sa akin. “Ako ang mutya rito. Nagulat ako nang sabihin niyang siya ang mutya ng looban. Lalo na ang hirit ng mayayabang. “Ako nga pala si Tony. Kalilipat lang namin at ayokong lumikha kaagad ng kaaway hanggat hindi ko pa tantyado ang likaw ng bituka ng mga taong nakatira sa lugar na lilipatan namin.” sabi ko. Tama ba ang narinig ko? ”Ikaw ang mutya rito?” paniniyak ko. “Bakla ako?” ulit ni Mutya. Noong unang kita ko pa lang sa kanya. Ang pagiging mutya kasi. parang pakiramdam ko. Tumingin lang sa akin si mutya. nanunulay ako sa makitid na tulay ng diplomasya. at hindi sa mga lalake. napagtanto ko na na si Mutya ay institusyon ng kayabangan. . Pero iyon naman din ang gusto kong ipadama sa kanya.

sinabi ko sa iyo. “Bakit? Lalaban ka?” Tama na. lalake ka. Paano ka naging mutya ng looban?” “Hindi ko sinabing mutya ako ng looban.” paglilinaw ko sa kanya. “Putang ina mo. bakit sino ka ba para kilalanin ko?” Hindi ko na talaga gusto ang tinatakbo ng usapan.” parang naghahamon na sabi ni Muya.‟ sabi ko sa kanya. “Bakit mo gustong malaman kung ano ang pangalan ko? Bakit?” “Wala lang. Pero sa tantya ko. Medyo malaki at malaman kumpara sa akin. kabago-bago mo rito ang yabang mo. Bakit mo naman naitanong kung bakla ako? Mukha ba akong bading? Kumekembot ba ako kapag naglalakad? Ha?” “Naitanong ko lang kase. kaya ko siyang labanan nang parehas. Umaasa lang akong sasabihin mo rin kung ano ang pangalan mo.” “Putang ina mo. tinatantya ang magiging reaksyon niya sa tanong ko. Tony ang pangalan ko. . sabi mo mutya ka ng looban. Eh. ako ang mutya rito sa looban.” “Siyanga pala. hindot ka. “Eh putang ina mo pala eh. kung anuman ang mangyari. “Huwag mo kong minumura. tinatanong ko kung bakla ka.” tanong ko. Ang sabi ko. na makikipagkilala ka rin sa akin. sabi ko sa sarili ko.42 Nakatingin lang ako sa kanya. “Putang ina mo! Anong sinasabi mong bakla ako?” “Hindi ko sinasabi. Tinantya ko ang katawan ni Mutya. layunin kong ibahin ang takbo ng usapan. ano ang pangalan mo.

” Napalingon ako. Kung hindi ka nakakatikim ng leksyon doon sa lugar na pinanggalingan mo. Wrong timing. Tang ina. hinahanap ka ni nanay. doon kayo sa malayo juwag dito sa tindahan ko. Naghubad din ng kamiseta si Mutya.43 “Huwag mo sabi akong minumura. tapusin na natin ngayon dito sa tindahan ni Aling Eppie. nagsalita siya. Si Dino. “Hoy. pinatunog niya ang kanyang mga daliri sa kamay habang walang patid ang pagkakamasid sa akin. Pagkuway naghubad ako ng kamiseta at isinampay sa sandalan ng upuan na nakalagay sa labas ng tindahan. . nananahimik ako rito talagang sinundan ako ng away. kung mag-aaway kayo. kinakapa ang kapasidad ng bawat isa. dito sa looban marami kang leksyon na matututunan. hindot! Magdadala pa kayo ng kamalasan sa negosyo ko!” Nagtitigan kami ni Mutya.” Dumungaw ang ulo ni aling Eppie. eh!” “Baki nga? Lalaban ka? Ha? Gusto mo. Pagkahubad ng kamiseta. “Putang ina mo. Sa yugtong ito. Unang-una ang leksyong ituturo ko sa iyo!” Okey. “Kuya. sabi ko sa sarili ko. away kung away. ang may-ari ng tindahan. may pangilan-ngilan na ring taong nanonood sa amin. Naghihintay na may mangyari. sa bintana. Sige. Away kung away. Makalipas ang ilang sandali. Hinitit ko ang sigarilyo ko at pinitik ang upos patalsik sa kanal. bata.

Lumipad ang mga kamao. “Tony. Baka magkakantutan pa kayo ng nanay mo. Sinamantala ito ni Mutya.” Hindi na ako nakapagpigil. bulls eye sa lalamunan.” “Di bale. Hindi ko pinapadapo sa kahit na anong parte ng katawan ko ang lumilipad niyang mga suntok. “Baka may gagawin pa kayo ng nanay mo. Hindi ko nakita ang paglipad ng kamao ni Mutya. Lalo akong naging maingat. putang ina ka! Tigilan mo yan. kasama ng mga hiyaw at boo ng mga taong nanonood. hindot ka!” Nasira ang konsentrasyon ko sa sigaw ni nanay.” anas ni Mutya. Isang pamatay na suntok ang tumama sa leeg ko. sentrong sentro sa ilong ko.” “Sayang. . tinatawag ka na ng nanay mo. Malaks si Mutya at medyo nagkulang ako nang tantyahin ko siya mula ulo hanggang paa. natumba ako at pinagtatadyakan naman ako ni Mutya. Ilang sandali akong hindi makahinga. paano „yan. Ang pagkakatuklas ko na may ibubuga siya at di tulad ng karamihan sa mga mayayabang na wala naman talagang binatbat. pare sa susunod na lang natin ituloy.44 “O.” sabi ko “kung saka-sakali. Nang tumama sa akin. Natuklasan na niya ang pinagkakaabalahan ko. umikot ang paningin ko at natumba ako. nakatulong ng malaki sa akin. Pinalis ko ang kamay ni Dino sa braso ko at sumugod kay Mutya. pinaulanan ako ng suktok at nang matalisod ako sa nakausling bato sa daanan. “Tony!” Boses ni nanay. makakabasag na naman sana ko ng mukha. kailangang umuwi ka na. eh.

Tuluyan na akong natulog. naghintay ng panibagong round ng mga tadyak na tatama sa katawan ko. Naramdaman ko. binubuhat ako. maraming bumubuhat sa akin. At narinig ko ang pag-aalisan ng mga tao. umiiyak at humihingi ng tulong. at narinig ko ang boses ni nanay. Wala. .45 Ilang sandali akong pumikit.

Tipikal na freshman. trese anyos pa lang ako nag-iigib na ako ng tubig. Kung meron mang mga gimik. Ayos lang. Maiingay. Medyo asiwa ako noong mga unang araw dahil ambabata ng mga kaklase ko. ang mga edad nila ay naglalaro sa disisiyete hanggang disinuwebe. Napasok ako sa scholarship foundation niya. Ako. Minsan bigla kong naisip. Noong nagbibinata . para akong isandaang taong gulang na kumpara sa mga kaklase kong malamang na hindi pa nakakaranas na tumanggap ng matitinding bayo mula sa tadhana. Wala na akong panahong makipagtuksuhan. malapit nang kapitan ng talaba sa bayag. Hindi na baleng bilyon ang kinurakot ni loko. Sila ang tipo ng mga estudyanteng hiyawan ng hiyawan at tuksuhan ng tuksuhan. na kaklase rin namin. kahit papaano‟y pinartehan niya ako. Hindi ko maintindihan ang mga trip nila. pati ako tinutukso. kalimita‟y palaro-laro ng baraha na may maliitang pusta habang tumatagay ng gin. Eh ako. Palibhasa‟y block section.46 Mga milagro sa pamantasan Kahit papaano‟y may silbi rin ang mga trapo. Na kesyo raw bagay ako at ang isa nilang kaibigan. ganito ba ako noong bata ako? Ang alam ko kasi. beinte-dos anyos na. Pakiramdam ko. Kaya hindi ko talaga masakyan ang mga kaklase kong ambabata. At ang ayoko pa. nakatuntong ng kolehiyo dahil sa tulong ng isang trapong kupal na mala-bilao ang lapad ng malalaking tainga. nakikisakay ako dahil kahit papaano dumaan din ako sa pagkabata. hindi na baleng maraming naghirap dahil sa mga ninakaw niya.

At dahil ang asawa ay kasalukuyang nasa Singapore at nagpapaalila sa mga singkit. napasok sa UP! Puta. Ang kapatid ko ako rin ang taga-abot ng baon. may mga asawa na. Kunsabagay. Noong gabing bago mag-exam. nakatambay ako kina Elmer at nagbubuklat ng encyclopedia. Suwertehan talaga ang buhay. Siya na nga lang ang hindi pa nag-aasawa kaya nakatira pa rin sa bahay ng magulang niya. math. nasa Singapore. ang alam ko. Puro Bandera ang binabasa niya. ang matalik kong kabatak ko sa looban. doon ako natulog kina Elmer. chemistry. Wala rin kasing tao sa bahay nila. ang akay ko‟y bisikleta sa paglalako ng balut para maitawid ang pag-aaral sa haiskul at para makatulong kina inay. Ang mga kapatid naman ni Elmer. Hindi ako nakasubok man lang na magkaroon ng permanenteng allowance gaya ng mga kaklase ko. Noong ako‟y medyo tumanda. Ang erpat ni Elmer. Ilang gabi akong nagpuyat sa kababasa ng grammar. . Iyon nga ang nagpadala ng encyclopedia sa pag-aasam na sana‟y mahilig sa pagbabasa si Elmer. Pero si Elmer nama‟y „ala talagang hilig sa pagbabasa. sinasamantala niya ang pagkakataon. Iba talaga „ko. Ang ermat niya. physics. ang kaulayaw ko‟y mga timba. maraming mga hambog sa haiskul na pa-intelektuwal pumorma pero hindi naman pumapasa sa entrance exam ng UP. isang magbabalut.47 ako. Gabi-gabi ay doon natutulog sa kerida niya. at iba pang libro. may kabit. law. Biro mo. talaga namang pinaghandaan ko ng husto ang exam. Halos mamemorya ko pa ang isang kumpletong set ng encyclopedia nina Elmer. Noong gabi bago mag-exam.

„kako sa sarili ko. puhunan ko lang ay kapal ng mukha at konting balut na panlangis sa mga teacher. Gaya ni Elmer. may tiwala ako sa sarili ko. kasi mura ang edukasyon dito . sabi ko sa sarili ko. Kayang kaya mong ipasa ang lintek na eksamin na iyon. Ang kinatatakot ko ay ang pamantasan mismo. Hindi pa rin maalis ang kaba ko. Pero hindi ako kinakabahan na baka bumagsak ako. mayabang. Baka hindi ko maiugnay ang sarili ko sa buhay akademya. maputi. Hindi kaya ako maging katawa-tawa roon? Bahala na. kinakabahan ako. kaya ko namang magpasensya. Pero itong kolehiyo. Matangkad. Hindi siya Pilipino. Siya si Wayne Banners. kabisado mo na yata „yan. ah. May tiwala ako sa iyo. mga bata pa iyang mga iyan. “Huwag kang kabahan. Sa pangkabuuan. Ilang taon na ba akong nasa lansangan? Noong haiskul.” sagot ko naman. Tutal. “Pare. Nag-inuman kami ni Elmer at ang pangamba sa buhay akademya ay nalusaw sa pait ng hinyebra at ang mga alalahanin ay kasamang pumailanlang ng usok ng marijuana. Pakapalan talaga ng mukha dahil ako ang pinakamatanda sa klase. Natatakot ako. mahirap isipin kung ano ang magiging sitwasyon ko roon. Maliban sa isa. Mahirap isipin kung ano ang mangyayari sa akin. pare. wala namang problema sa mga kaklase ko. Masyado na akong darang sa buhay kalye.48 “Putang ina. Baka nga pinakamataas na marka pa ang makuha mo. Kaya lang narito sa Pilipinas. Gaya ng nabanggit ko.” sabi niya.

na kesyo raw ang gobyerno natin ay isang malaking trahedya. na muli ay sinang-ayunan na naman ng mga kaklase namin at ng propesor. Ang ayoko sa lahat. laging present sa mga sinasabi niya ang mga iskwater. May sinabi siya tungkol sa mga iskwater. Na kesyo hindi na raw aasenso ang Pilipinas dahil tamad ang mga tao rito. mga bondat na pulis.49 kumpara sa edukasyon sa bansa niya. kinokomentaryuhan niya. Hindi ko nagustuhan. taong grasa. Sa paglikdaw ng mga araw ay pasama nang pasama ang timplada ng mga salita. mga manggagawang nagpapahinga sa trabaho. lahat na lang ng makita niya dito sa Pilipinas. ang taong mayabang. na sinang-ayunan naman din ng propesor naming Ilokano. Okey lang. Hindi ko ito mapapalampas. na sinang-ayunan naman ng mga bugok na kaklase kong Pinoy. Sa bawat araw na nilikha ng Diyos. Ang masama pa. . may nakikita siyang hindi maganda sa Pilipinas at sa mga naninirahan dito. Masama ang timpla ng mga salita. Sa mga pulubi. Itong si Wayne. mga empleyadong tamad. Kahit papaano‟y may katotohanan naman sa sinasabi ng tao. Mayroon lang akong hindi mapalampas. at marami pang iba.

Hindi ako bulag o bingi para hindi ko malaman „yon. Pinagrereport ako sa office ni Dali. RE: MALICIOUS BEHAVIOR AND SEVERAL CASES OF SEXUAL HARRASSMENT. closed-door meeting. si Oscar Letigio. lalo na sa mga babaeng clerk. Overall Vice-President ng Computer Department. Lunes ng umaga. nagdudulot ng tensyon. kung siya nga. sumusuweldo ng katakut-takot. Hindi ko pinansin noon yung mga sinabi niya. Pinalabas ko lahat sa kabilang tenga. at may memo na naghihintay sa akin. na may mga tauhan akong nagrereklamo. hindi nakakatulong sa pagbubuo ng harmonious relationship. Executive Vice-President. limang taon na ko dito sa punyetang opisinang ito. mula sa isang walang ka-kuwenta-kuwentang weekend. Pero hanggang ngayon. Sabi niya. Nilamukos ko ang memo at tinapon sa basurahan. binanggit na sa akin noon ni Kupal No. Putsa. i-sexual harrassment nila mukha nila. heto ko‟t nagreport sa opisina. maghapong nakaupo. Tang ina. Pinag-usapan na namin yon. Operations. Jeffrey Dali. 2. Ano ba ang pakialam ng hindot na kupal na iyon kung paano ko i-handle ang mga tao sa database. Tang-ina. Malaki ang suweldo kaya lang nakakabawas ng respeto sa sarili ang . manager pa lang ang inaabot kong posisyon. yung mga sexist remarks ko.50 Sexual harrassment and more serious shit More or less. alam ko na kung ano‟ng nilalaman ng mahabang memo na natanggap ko. pinag-abutan na ko ng animo kabuteng pagsulpot ng napakaraming branches ng kumpanya sa buong bansa. Tang-ina. Isa pa. From the office of Mr.

” “Ano‟ng hindi? Sa kislap pa lang ng mga mata mo. Isa itong malaking palaisipan ng buhay. si Lorna na ang sekretarya ko. Naisip ko. sabay tago ng lipstick niya sa drawer. Bah. lalong nadagdagan ang kabadtripan ko nang makita ko ang sekretarya ko na naglalagay ng lipstick. Kahit na ang epekto ng pag-aayos ay lalo lang nagpapasagwa ng hitsura.” nahihiyang sagot niya sa akin. “Lorna. Paglabas ko sa may pintuan.51 maalalang hangga‟t buhay pa‟t kasalukuyang sinusuyo ang mga empleyadong nauna sa akin. Hindi pala cute sa mga matatanda ang mag-blush. Heto pa ang isa kong natuklasan. Wala siyang masabi. O malamang.kasabay ko lagi ang matandang bruha sa mabagal na pag-akyat ko corporate shit. “Hindi naman ho. sige pa rin. Nakadagdag ng badtrip ko ang makita ang mukha ni Lorna. kilala yata akong numero unong alaskador at master of sexual harrassment. mula pa noong mag-umpisa kong magtrabaho. puwedeng itanong kay Mr. mukhang may pinaghahandaan ka. Kung papatulan niya. makakaasa akong sa kanila mapupunta ang promotion at hindi sa akin. nagiging pala-ayos. hanggang sa mapromote ako nang ma-promote at hanggang sa itigil na ang pag-promote sa akin at makulong na sa kalagayang manager.” Hindi siya kumibo. sanay na siya sa mga hirit ko. baka mapahiya lang siya lalo. the ultimate . Ernie “The Fucking Encyclopedia” Baron. Medyo namula si Lorna. alam kong may pinaghahandaan ka. ah. kapag pala patanda nang patanda ang isang tao. Kung bakit ba naman kasi.” bati ko.

may memo na dumating galing sa Personnel Department. Noong isang buwan. hinihintay na ho kayo ni Mr. “Si Tess ho. Dali. Tatlo ang sekretarya ni Dali. “Boss. Nagsindi ako ng sigarilyo. si Maritess. “Yun hong maganda.” “Sinong Tess. si Tess na seksi. Hindi ko kasalanan iyon. nang sa gayon ay maituloy na niya ang ginagawa niya. Isa lang ang masasabi ko sa patakarang iyon. Wala akong pakialam sa hika ng iba. ipinagbabawal na ang pagyoyosi sa loob ng building. nakakadalawang tawag na rito yung sekretarya niya. para makapang-asar. kasalanan „yon ng mga magulang nilang hikain na . yung malake dyoga?” Napalunok si Lorna. at kahit alam kong si Tess ang tumawag.” hirit ko. “Mula ho nang dumating kayo. Daig ko pa ang kabastusan nina Tito. yung isa naman.” “Sinong sekretarya?” tanong ko. Wala siyang ibang hangad kundi ang umalis na ako‟t pumunta sa dapat kong puntahan. Yung isa. yung babaeng payat na walang boobs at namumutok at nagmamantika ang mukha sa dami ng umusbong na acne at taghiyawat. tinanong ko pa rin si Lorna para makasiguro at siyempre.” “Sino. Vic and Joey ng Eat Bulaga kapag kinukulit nila ang mga seksing dancer na umiindak-indak habang naghohost sila ng Eat Bulaga. hindi pa rin siya nasasanay sa mga hirit ko kahit mag-lilimang taon na niya akong pinaglilingkuran. Unfair daw sa mga hindi naninigarilyo na nasu-suffocate sa usok ng iba.52 sexist man. dalawa sa sekretarya ni Dali ang may pangalang Tess. Hanggang ngayon.” pakli niya.

Kapag talagang pinilit nila „ko. Umupo ako sa isang kanto ng mesa ni Lorna habang ninanamnam ang sigarilyo. Hindi ako naging manager para pagsabihan ng kung sinong unggoy sa Personnel na hindi ako puwedeng manigarilyo sa loob ng building. nagmukha kang pokpok na walang pera. hindi kaya nasobrahan ng kapal ng lipstick mo?” “Hindi nama ho makapal. Binuksan niya ang drawer niya at hinugot ang isang folder. Bakit hindi ho ba bagay sa akin?” “Hindi. Lagi siyang tensyonado lalo na kapag ganitong hindi ako nagsasalita ng tungkol sa trabaho. Mawawalan sila ng mahusay na engineer. Kunwa‟y may hinahanap siyang file. Mawawalan sila ng mahusay na manager. Tingnan mo nga iyang labi mo. ah. Gagawin niya ang lahat ng pagkukunwari para lang huwag ko siyang mapagbalingan. Antonio de Guzman. Kapansin-pansin ang biglang pagtuwid ng upo ni Lorna.” Kitang-kita ko ang pagtaas-baba ng lalamunan niya.” “Bakit. . Galing pa ho ito sa Hongkong. Ngayong ito ay nasa pamumuno na si Engr. Sa halip na gumanda ang hitsura mo. Ang hirap siguro ng ganoon. parang pinapak ng sanlibong manyak. ah. Sa buong kasaysayan ng kumpanya. mas kilala sa tawag na Tony. “Lorna. mag-re-resign ako. boss? Maganda naman ho itong lipstick ko. yung bigla ka na lang mapapalunok kahit tuyong-tuyo ang bibig mo. ngayon lang nagkaroon ng kaayusan ang Database Department.53 ipinamana sa kanila ang mga personal nilang mga sakit na nakalkal din nila sa kanilang mga nuno.” “Makapal.

Kitang-kita ko ang biglang pag-alis ng tensyon ni Lorna. Siya yung tipo ng taong “may matayog na ambisyon”. Siya rin „yong tipo ng taong sumisipsip sa mga propesor. wala kasing ash tray sa mesa ni Lorna. patay agad ang baga dahil may tubig sa loob. Pupunta ako sa office ni Dali. Sa flower vase. madalas sa labas sila kumakain. Doon ko pinapatay ang yosi kapag sa labas ako ng opisina ko naninigarilyo. Isa siya sa mga kinamumuhian ko sa department. noong estudyante pa lang itong hindot na ito. humihimod sa tumbong ng mga dekano at walang ibang pinangarap kundi ang maging corporate kupal kapag nakapagtapos na siya sa kolehiyo. Pero sa kabila nito. Alam na rin ni Lorna ang gagawin ko. yung isa kong supervisor sa Database. kalimitang umookupa ng magagandang apartment. Sarili lang niya ang iniisip niya. hindi ito nagpapakopya sa mga exams. Pupunta raw siya sa Accounting Department.54 Nang maubos ang yosi. Ang mga tulad ni Dante ang nagpapayaman sa mga doktor na ang espesyalisasyon ay liposuction. inilagay ko sa loob ng flower vase ni Lorna. Tumayo na ako‟t humakbang papalayo. Nakakapagtaka. Sigurado ko. Nakasakay ko sa elevator si Dante. ang mga katulad ni Dante. mayroong kusina na kumpleto sa kasangkapan. Hindi ako kumibo. ang sipsipin ang mga ekstrang taba ng mga propesyunal na hindi nagbabanat ng buto at maya‟t maya ay kumakain sa mga matapobreng mga café at fastfoods. Nang makita niyang nauupos na ang yosi. . inalis na niya ang mga bulaklak na laman ng flower vase para bigyang daan ang upos ko.

55 Una‟y tamad silang magluto. Pangalawa, gusto nilang makipagtsikahan sa mga tulad nilang gago na kumakain din sa mga matapobreng kainan. Pero hindi lahat ng katulad ni Dante ay nagpapasipsip ng taba. Marami din sa kanila ang malalaki ang mga katawan, produkto ng mga work-out gym at pagkaing pang-diyeta na kadalasa‟y lasang diyaryong ibinabad sa tubig. Paghinto ng elevator sa third floor, lumabas na ako. Ni hindi ko narinig yung pahabol na sabi ni Dante. Pinipigilan ko ang sarili ko, Lunes ng umaga at sobrang init na ng ulo ko. Baka kung ano pa ang masabi ko kay Dante, makatanggap uli ako ng memo. Pagpasok ko sa foyer ng opisina ni Dali, medyo nabawasan ang init ng ulo ko. Wala ang dalawang sekretarya, malamang ay inutusan ni Dali. Si Tess lang ang naroon. Nakatuwad siya, may hinahalungkat na file sa pinakailalim na drawer ng filing cabinet. Tuloy tuloy ako sa pintuan ng opisina ni Dali. Nang mapadaan ako sa nakatuwad na si Tess, tinapik ko siya sa puwet. Narito na pala ang buong cast ng show, naisip ko nang makita ko ang mga tao sa loob ng opisina ni Dali. Naroon si Oscar Letigio, boss ko. Naroon ang head ng Personnel. Naroon din ang ilang abugado mula sa legal department. May ilang mga taga-Claims, mga mukhang pamilyar sa akin. Naroon din yung isang sekretarya ni Dali, yung matighiyawat, nakaupo sa isang gilid, may hawak na bolpen at steno pad. “Good morning, Tony,” bati ni Dali. “Good morning,” sagot ko. Nagpasukan kami sa maliit na conference room sa loob ng opisina ni Dali. Inumpisahan ang paglilitis.

56

“Tony, siguro naman, I assume na nabasa mo na ang memo, kaya alam mo na ang agenda natin ngayon,” bungad ni Dali. “Yes sir. Ang hindi ko lang alam, may jury palang magsasakdal sa „kin.” Nagtawanan ang iba sa sinabi ko. Puke ng ina n‟yo, sa loob-loob ko. Pare-pareho lang naman tayong nagsisikap para ma-promote at madagdagan ang sahod nang may panustos tayo sa kanya-kanyang bisyo. Kung umasta ang mga buwakanang inang mga ito, akala mo, wala silang katarantaduhang ginagawa. At least ako, walang inililihim. Alam ng lahat ang mga kabulastugan ko. “Before anything else, gusto kong ipaalam sa iyo na this is an informal talk,” dagdag ni Dali. “There‟s no need to become too professional. Afterall, we‟re one big happy family here.” Tarandtado! Hindi ko kayo kapamilya. At ano‟ng informal talk ang pinagsasasabi mo? Bakit kaharap ang mga manager ng Computer Department? Bakit kinukuha ni Maritess “No Boobs” Garcia ang minutes nitong meeting? “Hindi namin alam kung ano ang mayroon sa iyo. Sa totoo lang, ngayon lang naging maayos ang Database Department. Dati, sala-salabat ang mga records. Hindi magkasundo ang Database at Claims. Sabi ng Claims, walang record ang ilang claimants. But when you came, things started to become good. In fact, it‟s a lot better this time. Tingnan mo na lang ang efficiency ng Claims. Dumarami ang clients natin, umaasenso ang kumpanya. And for that, we are very proud of you. I think Atty. Matias of the Legal Department will take it from here.”

57 LEGAL DEPARTMENT: May mga empleyadong nagsampa ng kaso laban sa kumpanya. Isinampa sa Department of Labor. Mabuti na lang, itinimbre sa „tin nung contact natin doon. Nakausap na iyong mga nagsampa ng kaso. Napakiusapan ni Oscar. Ikaw ang tinuturo nila. I hate to say this but they said, masyado raw bastos ang pakikitungo mo sa kanila. Matagal ka na raw nilang inerereklamo kay Oscar kaya lang wala daw aksyon. Dahil doon, inireklamo nila ang buong kumpanya. Tony, you‟re bringing all of us down. CLAIMS: Kapag may mga inquiries ang claimants, madaling naipoprocess. Thanks for a good database systems. Kaya lang, marami ring reklamo sa iyo ang mga empleyado ng Claims. There are times that nababarado rin ang inquiries. Well, that‟s part of the system. At least, madaling nasosolusyunan. Ang problema, may mga ugly remarks ka daw sa tuwing may clerk na pupunta sa office mo for signature. I‟ll give you an incident. Last week lang, may clerk na galing sa office mo, bumalik sa Claims, umiiyak. Inisulto mo raw siya. Tinanong mo raw siya kung gusto niyang kumain ng lollipop. Habang nagtatanong ka raw, nakasapo ang kamay mo sa ano mo. Sa testes. OSCAR: Same with Romy. Yung mga clerk na pumupunta sa department mo. Ayaw na raw nilang pumasok sa office mo. Iniiwan na lang sa secretary mo ang mga documents for signature. Kaya

58 lang, kung minsan, kahit highly confidential ang mga dokumento, iniiwan na lang nila sa desk ni Lorna kahit wala siya doon. CLAIMS: ’d rather…. *%$#@! DALI: Tony, ϕ ϕ  ϕ ϕ  ϕ◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ ϕ
 άӂ℥ ∰ ♂ ╳women’s◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ άӂ℥ ♂♂♂∰ ♂  ϕ ╳even ϕ  άӂ℥ ∰ ♂!in our modern times………

Sa ilalim ng mesa, kubli sa paningin ng mga nakapalibot, nakakuyom ang mga kamao ko. Ginugunita ko ang mga panahong inaagrabyado ako ng lipunan. Itong mga taong ito, itong mga ito, ito ang mga nagpapakasarap sa gitna ng taggutom ng mahihirap. Itong mga taong ito na kailangan pang magpasipsip ng taba para lang magkahugis ang mga katawang binundat sa kakakain ng mga pagkaing mga mahihirap din ang siyang lumilikha. Itong mga taong ito na sinusunog ang kilay sa tennis at golf, mga sports na ang layuni‟y hindi palakasan kundi pasosyalan at pagandahan ng kotse. At sa kanilang mga salu-salo, salusalong puno ng plastikan at pagkukunwari, sa kanilang mga halakhakan at pagandahan ng mga asawa, sa kanilang mga batuhan ng paniniwala, mga prinsipyo, na ang tanging nangingibabaw ay hungkag na ligaya, iisa ang nagbibigay ng direksyon, at ito‟y ang kulay ng pera at amoy ng capital. Kilala ko ang mga taong ito. Sila ang noong maliit pa ako‟y baka nagbato sa akin ng barya. Sila ang mga taong matataas, sa kanilang mga palasyo‟y bingi sila sa mga iyakan sa paligid. Sarado ang kanilang mga bintana sa hiyaw ng mga nagugutom sa kalye. Pinid ang kanilang mga pinto at hindi handang

At pag-alis ko. alam ko na kung pa‟no kayo sisirain. Pull yourself together. Antonio de Guzman. guguho kayong parang lumang bahay na pinagpag ng malakas na lindol. Mr. Pina-cancell ko ang lahat ng appointments ko. Ini-lock ko ang pinto. Ilang panahon na lang. Makikita n‟yo. Pasensyahan na lang.walang kamalay-malay na sa nalalapit na panahon ay sasabog silang parang bulkan. Bago pa „ko magtrabaho rito. . Welcome to the 21st century.” “Sama ka sa aming mag-golf sa Sunday. Kailangan nating maging politically correct in these modern times. mawawala na „ko rito. Pero huwag kayong mag-alala.59 tumanggap ng aarugaing maysakit. ha. ngunit laging handa kung tulad nila ring nakaaangat ang ibig tumuloy. “Are you with us. this is for your own good. sana hindi n‟yo na lang ako binigyan ng trabaho. Tang-ina nila. dumeretso ako sa opisina ko.” Kawawa naman ang mga hindot na ito. Ganoon pala. so far?” “Tony. You are under a lot of stress lately. Pagkatapos ng paglilitis. Wake up! Punyeta! Tang ina nilang lahat. Kung ganoon palang mas mahalaga pa sa inyo ang mga pipitsuging mga babaeng clerk na karamihan ay ampapangit din naman.

Heto na nga ba ang sinasabi ko. Ngayon. Tinanong kaagad ni inay kung ano‟ng klaseng masahe. si Malou. Ang putang ina.60 Dino Si Dino. Basta. Kapag ganitong lumalalim na ang gabi at wala pa ang kanyang bunso. Dapat daw na mahiya ako kay Dino dahil ako ang mas matanda pero mukhang mas masipag si Dino sa akin. ma-lalake o babae. binubugaw ang mga anak. umuwi ng bahay kagabi. kailangan daw ng masahe. duda na talaga ko. hinihintay ang pagdating ng kanyang bunso. Iyun nga. wala lang talaga akong magawa. . Hindi na lang ako kumibo sa mga pasaring ni inay dahil baka humaba lang. dumudugo ang wetpaks ni kupal. Hindi ko alam kung bakit hanggang ngayon. trese anyos nang unang biyakin ng kung sinong kostumer. hindi makaupo ng maayos. kung ibenta ang anak niya. nagpagamit pala sa kanong bakla na kakilala noong tatay ng kalaro niya. Alas diyes na ng gabi wala pa rin si Dino. Puta. Ang panganay niya. nagpaalam na magmamasahe raw sa amerkanong kaibigan ng tatay ni Toto. Pero ang tarantado. na ayon sa kanya‟y may pasalubong raw sa kanyang pansit. sa kabila ng mga pananakot ko sa kanya. Tang inang bugaw na tatay. nakatanghod sa bintana. Puta. ganoon na lang. naroon. Ang inay. Itong si Dino. Ako. Madalas kong pagsabihan iyang si Dino na huwag magsasama kay Toto dahil alam ng buong looban ang raket ng tatay ni niya. kalaro niya. sa tuwing madaraan ako kina Aling Esper. Akala mo kung gaano nila ka-kailangan ang pera. ayaw pa rin ni Dinong lumubay sa kasasama kay Toto. kasama ang mga regular niyang katomaan.

saka padapang pumlasta sa banig. nay. inay? Para ka namang engot. eh. ikaw na bata ka. “Kumain ka na ba?” “Oho. inay. anak. alam na niya rin ang iskor kung bakit ganoon ang kilos ni Dino. “Susme. Alam mo namang kaya masakit ang katawan ng gagong iyan. Ang kuwarto‟y isang bahagi ng bahay na natatakpan ng isang manipis na kurtina.” “Eh bakit tila pagod na pagod ka. Mag-aalas-dose nang dumating si Dino. Kinabahan si inay.” sagot ni Dino. saka unti-unting inilapat ang tiyan sa banig. “Matagal ho kaming nagmasahe ni Toto. hawak niya sa kaliwang kamay ang isang marusing na supot ng pansit. Pagod lang ho ako. Kung sa bungangaan. Heto‟ng pansit. eh.” “Ano ba ang pinaggagawa mo doon sa bahay ng kano?” “Nagmasahe po. Pagsaluhan ninyo ni kuya. Siguro. kaya‟t kitang kita namin ni inay ang tila hirap na hirap na kilos ni Dino. bakit ngayon ka lang?” tanong ni inay. nay.” Iika-ikang pumasok si Dino sa kuwarto. Doon sa . kung paano siya lumuhod muna. ang sinumang makipagtalo sa kanya‟y baka hindi niya tantanan magdamag.61 malamang sa hindi. Ang kanang kamay niya‟y nakaalalay sa dingding nang pumasok siya ng bahay. “Dino. may masakit ba sa iyo?” “Wala ho. “Ano ka ba. Tama ang inay. nagpakantot iyan sa puwet. may itatagal ang inay. Tumayo ako‟t pumasok sa kuwarto. anak? May masakit ba sa iyo?” Hindi ko na matiis ang naririnig ko.

“Maniningil ng pautang. At lumabas ng pinto. walang sinumang puwedeng umagrabyado o bumastos sa kanya hanggat buhay pa ako. Maya-mayay narinig ko silang nag-iiyakan sa kuwarto. t-shirt ko pa ang nadampot. Bago pa man ako makalabas ay nakahawak na sa braso ko. Huwag niya lang hayaang maubos ang pasensya ko sa kanya. Lumabas ako ng kuwarto at sumuba sa sahig. . Iyang si Almang paybsiks.” sagot ko. kahit kupal na kapatid at madalas akong kontrahin. Kung gaano ko pahalagahan ang sarili ko. sa lahat ng ayoko. At si inay.62 amerikanong pinagmamalaki ni Toto na mabait daw at lagi siyang binibigyan ng pera. Nilukot ni inay ang t-shirt kong kasalukuyan ko pa lang kinukumpleto ang hulog sa utol ni Boyet. walang makakagalaw sa kanya dito sa looban nang hindi tumitikim sa mga dila ng kamao ko. “Saan ka pupunta?” tanong niya. Maliksi si inay.” Pagkasabi nito‟y hinablot ko ang salawal ni Dino. namumuro na sa akin iyang putang inang buwayang iyan. at idinikit ito sa pinanggagalingan ng dugo. ganoon din ang pagpapahalaga ko sa pamilya ko. Puta. Nagsuot ako ng kamiseta. yung inaagrabyado ang pamilya ko. Nakita namin ang pag-agos ng dugo mula sa puwet ni Dino pagapang sa hita. Nakahain doon ang pansit na dala ni Dino. Kumuha si inay ng kamiseta sa karton na pinaglalagyan namin ng mga damit. Kay Dino. Sa malas.

” “Nay. Sana. binibiktima. huwag kang gagawa ng gulo. Sana mayroong maghuramentado. „to! Tang ina nakita n‟yo na ngang ginahasa sa puwet iyang anak n‟yo. .” “Hindi sa ganoon. kapatid ko. Tony. madadagdagan pa ang gastusin natin. ang sitwasyon. Mahirap talagang magpahupa ng galit. Wala akong nakita kahit isa sa mga kabatak ko. baka may gawin kang masama. Sinasabi ko sa iyo. ha. Sana masalubong ko si Mutya. wala akong ipangpa-pyansa sa iyo kapag nakulong ka. Ang sa akin lang. Hamo nang lumamig muna ang sitwasyon bago tayo umaksyon. Para naman magkaroon ako ng dahilan para manuntok. parang bale wala lang sa inyo. Nanginginig ang posporong hawak ko habang nagsisindi ako ng sigarilyo. ang bunso n‟yo. Mga batang walang kamalay-malay. Kapag ganitong mainit ang ulo ko. Sana magkaroon bigla ng riot dito sa looban. Ako ang kuya niyan at dapat lang na harapin ko kung sino mang hudas ang gumawa niyan kay Dino. Putang inang mga kano iyan.” Lumabas ako ng bahay. ipinagdarasal ko na sana‟y may biglang maghuramentado dito sa lugar namin. Pumunta ako sa tindahan at bumili ng sigarilyo.” “Putsa namang buhay. inabuso. Dapat makaganti. Naglakad ako papunta sa may labasan. Lalo na iyong ganitong klaseng galit na bunga ng pagkaagrabyado at walang katiyakan kung paano makakaganti. hindot ka. masalubong ko kahit isa sa mga may atraso sa akin.63 “Tony. Hindi magiging mapayapa ang pagtulog ko sa gabi kung hindi ko maipaghihiganti ang sinapit ni Dino.

malulutong na dadaaning mapupunta sa bulsa ng mga sugarol at lasenggong magulang. Mula noon. siguro‟y panahon na para turuan siya ng leksyon. Tanginang kano iyan. At si Domeng. mga sampu hanggang trese ang edad ng mga bata. Napakabait nga ni kupal. isinasama ang mga anak nilang lalake sa bahay nina Domeng. bumubuga ng dugo. nang umuwi si Domeng na tatay ni Toto. parang nawawala ang espiritu ng pagkabata. Yung mga batang looban na binugaw ng mga nanay o tatay nila. At lalong tang ina yung erpat niya. Doon sa bahay na iyon. Para bang tumatanda na lang bigla. lamog na ang mga katawan at kung mag-isip. si Max ang maaasahan ko sa mga ganitong pagkakataon. Tanginang Toto iyan. Kalimitan. Higit kanino man. may kasamang kano. Malamang na nandoon si Max. kailanman. . isinasama ni Domeng sa bahay nung kano. yung mga nanay dito sa looban. kapag bumabalik na sila. nakatira sa isang subdibisyon na puwedeng lakarin mula sa looban. Panay ang bigay ng barya sa mga bata habang umiinom sila ni Domeng sa bahay nila.64 Nang maubos ang sigarilyo ay binagtas ko ang daan papunta sa bilyaran. parang si Dino. para nang matanda. Yung putang inang kano. pero pagbalik nila. namimigay ng kendi. hindi ko mapapalampas ang ginawa ng amerikanong iyon kay Dino. siguro‟y ang daming batang umiyak ng ihi at sumuka ng tae at ang mga puwet nila. Minsan. At ang kapalit. Putang ina.

Ang sabi sa balitang looban na ikinukuwento ng mga taga-looban sa mga taga-labas. binugbog at halos malumpo daw ang kawawang si Domeng. napagtripan daw ng mga addict. natagpuang patay sa labas ng isang beerhouse. si Domeng naospital. Ang sabi sa imbestigasyon ng mga pulis. Malamang na hindi na ito makalakad pang muli. robbery ang motibo. makalipas ang isang buwan. yung pinaniniwalaan talaga ng nakararami. Tinangay ang pitaka ng kano at ang relos nitong mamahalin. Pero ang tunay na balitang-looban. Ang kano. yung ikinukuwento nila hindi sa mga taga-labas kung hindi sa kapwa nila taga-looban. At hindi halos malumpo kundi talagang nilumpo si Domeng at siguradong hindi na siya makakalakad at hindi na maigagalaw ang kalahati ng katawan. . ang tunay na nagyari kay Domeng ay hindi napagtripan ng mga addict kung hindi kinulata ng isang addict.65 Isang linggo ang lumipas. Masuwerte nga kung maigalaw pa nito ang kalahati ng katawan.

. laman at dugo. Ang mukha ng kanyang ama. ng kanyang guwapong ama. Marahil ay sinundo sa talipapa ng mga taong nakasaksi sa aksidente.66 Adbentyurs ni Almang Paybsiks Inilathala sa Makakating Dila. Dumako ang paningin niya sa mukha nito at saglit na natigilan siya sa namasdan. Nangingintab sa tama ng araw ang basag nitong bungo. ay nagmistulang salbabidang butas at walang hangin. „Di niya alintana ang anasan ng mga taong nakapaligid sa kanyang nilalangaw na ama. Marahil ang pinag-iba lang ay ang pagkakapilipit ng isang hita nito. Ang lansa ng dugo at lamang nakabilad ay nanunuot sa kanyang ilong ngunit ito man ay hindi niya iniinda. naisip niya. ng kanyang mabait na ama. Nakahiga sa pagitan ng unahan at hulihang gulong ng bus ang kanyang ama. Walang kibo. nagmistulang tuod sa harap ng isang malaking trahedya. ang opisyal na arawang pahayagan sa looban Matagal bago rumehistro sa utak niya ang mga pangyayari. Nakapaligid sa basag nitong ulo ang pira-pirasong utak. Lumuhod siya at hinipo ang noo‟y malamig nang hita ng bangkay. „Di niya pansin ang naghalu-halong amoy ng mga nakikiusyosong mga tao. Dumating na pala ang kanyang ina. Malilikot na Taliba. Maya-maya‟y pumailanlang ang malakas na iyak. Pinagmasdan ni Alma ang lahat nang ito. Nanatili siya sa kanyang pagkakaluhod. na para bang ang tinitingnan niya‟y hindi isang tao kundi isang kakaibang uri ng insektong noon lang niya nakita. na parang mekanikong kinukumpuni ang ilalim ng sasakyan. Nakamata siya sa bangkay ng kanyang ama.

Pinaiikot-ito ng pinaiikot. At minsan na siya nitong pinasok sa silid habang . Tiniyak niya munang inin na ang sinaing bago siya bumaba ng hagdan at lumabas sa tarangkahan. Panghihinayang dahil sampung taon lamang niyang nakapiling ang kanyang mabait na ama. Natuto na siya sa karanasan. na parang anak na lang si Artemio ng kanyang ina. At ang sampung taon nilang pagsasama‟y „di na muling madadagdagan. Nang minsang umalis siya nang hindi tinitiyak kung luto na ang kanin. ang kanyang amain. ang kinakasama ng kanyang ina. Marahan siyang tumayo at pinagmasdan ang mga taong nakapaligid. sabay subsob at yakap sa ngayo‟y nanlalamig nang bangkay. Tatlong taon na ang lumikdaw mula nang maaksidente ang kanyang ama. lagi namang huli kung magsidating ang mga pulis. Natural. Wala pa ring dumarating na pulis. Nagpamanhid sa binti niya ang pagluhod. parang kuryenteng dumaloy sa buong katawan niya ang panghihinayang. Noong umpisa‟y naiilang siya dahil sa laki ng agwat ng edad ng kanyang ina at ni Artemio. Marahang dumaloy ang luha sa magkabila niyang pisngi. Sabi ng kanyang ina‟y ituring niya raw si Artemio bilang pangalawang ama. At bigla.67 “Ilyong! Ilyoooong!. Namataan niya ang isang batang pinaglalaruan ang hulihang gulong ng yupiyuping bisikleta ng kanyang ama. Ngayo‟y may bago siyang “ama-amahan”.” hiyaw ng kanyang ina. Naiilang din siya dahil pakiramdam niya‟y iba ang mga titig sa kanya ni Artemio. nakatikim siya ng malalakas na palo sa puwit at mahahapding kirot sa singit mula kay Artemio. naisip niya.

At bago pa man siya makabuwelo para umilag sa mga susunod na hampas ay naramdaman na niya ang mga daliri ni Artemio sa kanyang singit at kinukurot siya doon. Pagkuwa‟y bumaba na siya ng hagdan. na kung minsa‟y lumilihis ng bahagya at napupunta sa hindi nito dapat puntahan. Ngunit ang mga hikbi niya‟y tila nagdudulot ng tuwa sa kanyang amain. Wala naman talagang malaking usapin kung iisiping si Artemio ay kinakasama ng kanyang ina. Minsan nga‟y nangyaring nahilaw ang kanin. Gusto niyang tumili noon ngunit biglang nagsalita si Artemio. Umiiyak siya. Ni hindi na ito nagtanong sa kanya. Nagalit ito nang matikman ang kanin. At hindi rin usapin kung pumasok ito ng kuwarto habang siya‟y nagbibihis. Umuwi si Artemio galing sa trabaho nito sa konstruksyon bandang hapon. dahil wala naman talagang silid sa parisukat nilang pamamahay. sa pagitan ng pagpapalit ng ilaw ng trapiko. Ngayo‟y tiniyak muna ni Alma na inin na ang sinaing. na nitong huli‟y napapansin niyang dumadalas. Nang umuwi si Alma noong gabing iyon ay bigla na lang siyang pinaghahampas ng walis tambo ni Artemio. Lalo pa nitong nilakasan ang bawat hambalos at lalo pang dumalas ang pagkurot sa kanyang singit. Kipkip niya sa isang kamay ang kung ilang buhol ng sampaguita na ilalako sa kalsada. Ang mayroon lang ay isang bitin ng lumang kurtina na itinakip sa isang kanto para magsilbing bihisan.68 nagbibihis siya. Na para bang hindi nabuyangyang sa malalaking mata ng kanyang amain ang mga pinakatatagu-tagong bahagi ng katawan niya. Nagtatanong na para bang wala naman talagang nangyari. . Bandang huli‟y natanggap na niya ang mga pangyayari. tinatanong kung nasaan ang suklay. Hindi niya naiiintindihan kung bakit siya pinapalo.

Mabait ito at hindi nang-aagaw ng kostumer. Si Omar ay isa sa mga kasundo niya sa lansangan. “Alma. “Hindi. pagtitinda na ng sampaguita ang kanyang pinagkakaabalahan. Mas bata sa kanya ng dalawang taon. ayos lang para makapag-ambag siya ng mga gastusin sa bahay. si Alma ay dalaga na. Isang pangkaraniwan nang trahedya sa lansangan ang masagasaan ng sasakyan. Iyon ay dahil siya. Si Gina. gumagala sa gabi. Nakakahiya naman sa kanyang amain kung siya‟y hindi magbibigay ng pera sa bahay. alam mo na ba nangyari kay Omar?” humihingal na tanong ni Gina. ang mayroon nang matatag na hanapbuhay. Si Nona naman na dati nilang kasama ay isa nang sertipikadong puta. Napag-isip-isip rin ni Alma ang ganito. “Alma!” Napalingon siya sa tunog ng kanyang pangalan. trese anyos. Nagugunita nito ang nangyari sa kanyang ama. Tulad niya ring tindera ng sampaguita. Tiu. Noong una‟y nagalit ang kanyang ina. kailangan niyang pasukin ang anumang hanapbuhay na kaya niya. Sa sampaguita ay nakakamahigit sitenta pesos siya sa maghapon. Ngunit sa paris niyang wala naman talagang mapagpipilian.69 Mula nang mamatay ang kanyang ama. Kung tutuusin ay dapat nang tumigil sa pagbebenta ng kalamansi ang kanyang ina sa talipapa. Ayon kay Artemio maraming mga kasing-edad niya.” sagot niya. Sa tagal na nilang nagtitinda ng . Ang katunayan. Bakit daw pinili pa niyang magtinda ng sampaguita sa kalsada gayong delikado ang ganitong uri ng hanapbuhay. Siya na lang sa mga kababata niya ang nagtitinda ng sampaguita. karamihan sa mga kalaro niya sa looban ay nananahi na ng mga damit-pambata sa pabrika ni Mr.

o kaya nama‟y isang bigwas sa sikmura.” aya niya sa kaibigan. Parang „yung nangyari sa tatay mo. “Punyeta! Alma!” Nakaupo siya sa bangkito sa labas ng kanilang dampa.” Hindi umimik si Alma. Sanay na siya sa mga hirit ni Artemio. “Nasagasaan ng bus si Omar. “Tara. Si Omar ay hindi tulad ng ibang mahilig mang-agaw ng puwesto. Sumabog ang utak. Narinig niya ang sigaw ni Artemio ngunit hindi siya tuminag sa pagkakaupo. upo muna tayo dun sa lilim. . Ayaw niyang magpatalo sa lungkot at baka malasin ang negosyo niya sa maghapon. Dinukot niya sa bulsa ang panyolitong marumi at isininga ang mga hinanakit. Ngunit kaya niyang tiisin lahat ng ito. Gina. Naupo siya sa gilid ng daanan ng mga tao. Pinigil niya ang pagbugso ng lungkot. Hinintay niyang makalmante ito at saka muling tinanong. Pipi ang ulo. nakita mo sana si Omar. nalililiman ng matayog na gusali. “Putsa. napipi ang ulo. Kawawa naman. kung nandito ka lang kanina.70 sampaguita ay may kanya-kanya na sila ng puwesto sa kalsada.” Hindi pa rin siya umiimik. Humihingal pa rin si Gina. Alam niyang ang magiging kapalit ng hindi niya dagliang pagtalima ay isang sampal sa pisngi o isang tadyak sa binti. Mula nang umalis ang kanyang ina tatlong taon na ang nakararaan at hindi na muling nagpakita ay nasanay na siya sa mg pagmamalupit ni Artemio. Tangna.

“Putang ina! Kanina pa „ko tawag ng tawag sa‟yo. humahalinghing siya sa sarap. Noong gabing iyon. Na ang ina niya‟y gustong pagsikapan na magpanday ng bagong buhay nang siya lang. Noong gabing iyon. Kinagabihan noon. pera o kung anupaman. sa tingin niya‟y naranasan na niya ang lahat ng pasakit. hinalay siya ni Artemio. lintik ka!” “Bakit ba?” “Ano‟ng bakit? Bakit walang sinaing?” “Ay puta! Magsaing ka kung gusto mong lumamon. Ni hindi sumagi sa isip niya na malamang ang kanyang ina ay naningil ng mga pautang o kaya‟y dumilihensya ng ulam. pumarine ka nga!” Isang hapong umuwi siya galing sa patahian ni Mr. wala ang kanyang ina. dumating si Artemio. Kahit wala itong iniwang sulat. Go. Gusto niyang tikman ang buhay. “Punyeta! Almaaaa!” Naputol ang kanyang pagmumuni-muni nang sumungaw ang mukha ni Artemio sa pintuan. Noong gabing iyon. Hinanap nito ang kanyang ina. Gusto niyang lumaya sa mga pasakit. “Tang inang buhay „to! Alma. minahal niya si Artemio. Hindi mo „ko alila!” “Ah ganoon?” .71 Sa edad niyang disi-otso anyos. Na ito‟y hindi na muling babalik para saluhin ang lahat ng mga suntok ni Artemio. alam na niya na ang ina niya‟y hindi na muling babalik. Sinabi niya kay Artemio na lumayas na ang kanyang ina. lasing na lasing.

Kinaladkad siya nito papasok ng bahay at pinagtatadyakan siya sa sikmura. sinindihan ng posporo. binomba ang tangke ng gaas. Hindi pa man siya tapos ay nakaalis na si Artemio. Hindi na niya hinugasan ang kaldero. Sayang. Pagkatapos nito‟y hinubad ni Artemio ang kanyang sinturon at hinagupit siya nang hinagupit sa binti. sinabawan ng tubig na inigib sa poso at isinalang sa kalan. “Putang ina kang babae ka! Ako pa ang uutusan mong magsaing!” Hindi siya kumibo. Tumayo siya‟t tinungo ang kalan.72 Pagkasabi nito‟y pumanaog si Artemio sa hagdan at hinablot ang kanyang buhok. laman tiyan din ang bahaw at tutong sa puwitan nito. Kinuha niya ang kaldero. . Kinuha niya ang lata ng biskwit na lalagyan ng bigas at sinalinan ang maruming kaldero. Bumalik ito bandang hatinggabi at sila‟y nagtalik. may bahid pa ng bahaw at tutong ang puwitan nito.

Ang mahirap sa pangangasera ay ang perang ipambabayad. Maraming naghambalang na mga paupahang bahay o kuwarto. Ang kanilang mga pamantasang pinapasukan ay nalalakad lang mula sa kanilang tinitirhan. Alas-singko ng umaga. Karamihan sa mga paupahan ay hindi pumapayag na walang depositong ilalagak ang uupa. naghihintay na matirhan. Kailangan ng mga may-ari ng seguro. Kinakailangang mayroon na antimanong hulog kahit isang buwan lang. papalapit sa kanilang mga lunggang pinapaupahan. Ang mga may-ari ng mga naturang paupahan ay kalimitang naghihintay ng mga masisilong kasera.Sa tabi ng isang umuusok at mataong karinderya. LOOK 4 JHUNZ . nakakalat sa buong Maynila. Bukod sa mura ang singil kung ikukumpara sa ibang mga paupahan.73 Kasera Taliwas sa sinasabi ng iba. namataan niya ang isang karatulang nakatapal sa pader: WANTED MALE BOARDERS THIS WAY. kung sakaling hindi makapagbayad sa oras ang uupa. bahay. kuwarto o bedspace na uupahan. Inumpisahang suyurin ni Tony ang mga paupahang kuwarto sa may University Belt. Kailangan ni Tony ng apartment. Isa nang malaking ginhawa ang mga paupahang kuwartong ito. Sa pagitan ng dikit-dikit na mga pamantasan ay mga patsi-patsing mga kuwarto na pinapaupahan sa mga estudyante. malaking tipid pa sa pamasahe ng mga estudyante. ang paghahanap ng bahay na matitirhan ay isang simpleng gawain.

Sa may pagliko niya sa kanan ay muling bumungad sa kanyang paningin ang karatulang tulad ng kanyang namataan sa labasan. ni hindi makakaapekto sa kanyang gana sa pagkain kahit kumain siya sa tabi ng inuuuod na basura. Ang kanal sa gawing kanan ay umaapaw na‟t ang burak nito‟y umaagos sa daanan. wala talaga siyang balak na tumira rito. Ang pinagtatapalan ng karatula ay isang yerong kalawangin na sa wangis ay matagal nang nadestino sa iba‟t ibang gamit. LOOK 4 JHUNZ KNAKC FIRST B-4 YUO ENTER Hindi malaman ni Tony kung saan kakatok. May nakuha na siyang magandang apartment. May kamahalan ang upa ngunit sa laki ng kanyang sahod ay hindi niya inda. Bale-wala kay Tony kung amoy kanal man o amoy pabango ang uupahan niyang bahay. Hindi na niya rin iniinda ang mga tanawing sa iba ay nakakasuka. may bahagya lang na pinagkaiba: WANTED MALE BOARDERS COME IN INZIDE. At isa pa. Ang pang-amoy niya‟y malaon nang pinamanhid ng lansa at panghi ng looban. Minsan na itong ginawang bubong. ang mga tanawing tulad ng daan-daang uod na naggagapangan sa nabubulok na mga basurang nakatambak sa gilid ng daanan ay isang pangkaraniwang tanawin.74 Pinasok niya ang makipot na daanan na tinuturo ng karatula. bakat sa isang gawi ang marka ng gomang gulong na karaniwang ginagamit na pangdagan ng plastik na siyang ipinapatong sa atip upang ipangdepensa sa mga tulo ng ulan. Para sa kanya. Ginamit na . nasa sentro ng Quezon City.

Ang yerong kanyang kinakatok. Tumambad sa kanyang paningin ang isang lalaking payat at animo sa tuko ang malalaki at dilat na mga mata.75 rin itong kulahan. Sa bawat tuktok ng kanyang kamao sa kalawanging yero ay nagkakalaglagan sa lupa ang pira-pirasong mga kalawang na nakakapit. Umuuga ang yero sa bawat tama ng kanyang nakakuyom na kamao. Epekto ng mahabang panahong pakikipag-jamming sa shabu. “Tao po!” Nilakasan niya ang katok. Iyon pala ang pinto. “Ano ba?— ” . Malamang ay pinitpit na rin ito‟t ginawang alulod. “Ano‟ng kailangan mo? Tangna.” “Bumalik ka na lang maya-maya. Gusto kong umupa ng kuwarto. Dahil hindi niya makita ang pinto. naisip ni Tony.” “Nabasa ko ang karatula sa labasan.” Akmang isasara na ng lalaking payat ang yerong pinto ngunit pinigilan ni Tony ng kanyang binti ang pagsara ng kalawanging yerong pintuan. bakat ang mga tama ng martilyo na siyang pinangpitpit. bakat ang mga mantsa ng sabong panlaba sa isa nitong panig. na siya ring pinagtatapalan ng karatula ay dagling bumukas. ang aga-aga nambubulahaw ka. kinatok na lang ni Tony ang karatula mismo. “Tao po!” “Sandali lang!” tinig mula sa loob. at sa mga butas nitong tila tama ng pako ay mamamalas ang ilang hibla ng sinulid na malamang ay mula sa mga damit na ikinula rito.

sabay muwestra ng mga bisig sa palibot ng kabahayan. Pansamantala lang. Ilang sandali itong nakatitig lang sa kanya. kahit lakaran ng elepante‟t sagasaan ng pison ay hindi pa rin mawawarak. Gusto kong makita ang kuwarto. . Saksi ito sa „di mabilang nilang pagdurusa. mga lumang diyaryo‟t komiks. Ang totoo‟y may panghihinayang na gumuhit sa kanyang isip nang baklasin ito ng kanyang kapatid upang gawing panggatong. Hindi ito nakapagsalita. Nagulat ang lalake. Sa isang tabi ay papag na sa malas ay dapat nang gawaran ng loyalty award sa haba ng panahon ng pagseserbisyo nito. “Ako nga. mga tatlo o apat na buwan. Mahigit dalawampung taon nilang pinakinabangan ang papag. at nakakalat sa paligid ang mga maruruming damit. de-kutson. Nilakihan nito ang awang ng pinto at sinenyasan si Tony na pumasok. lupa ang sahig. mga pinagkainan. Sinalubong si Tony ng magkakahalong amoy ng panghi at bantot nang pumasok siya sa loob ng kabahayan. Uupa ka ba kamo?” “Oo.” Hindi sumagot ang lalake. at ayon sa patalastas. Naalala niyang bigla ang kanilang papag sa looban. Isang entresuwelong kuwadrado. Pasensya ka na kung naabala ko ang tulog mo.76 Hinawakan ni Tony ang buhok ng kanyang kausap at iniumpog ito ng malakas sa yerong pintuan. malambot.” sagot ng lalake. “Ikaw ba si Jhunz?” tanong ni Tony. “Pare.” “Heto.” paliwanag ni Tony. Ito‟y nang maibili niya ng bagong katre ang kanyang ina. malayo pa ang inuuwian ko. “Kaya nga inagahan ko ang punta rito.

Talagang bahay ng daga ito. Tamang-tama ang dating mo. sinusulatan ng mga magulang nila.” “Papaano kung gustong sumulat sa akin ng mga magulang ko?” “Walang problema.” Saglit na nag-isip si Tony. wala siyang balak na tirhan ang bahay. mapupuno ito. May kaselanan ang sobreng inaasahan niyang matanggap. Alam ito ng mga kartero. Kailangan niyang ilinaw ito kay Jhunz. humugot ng isa at sinindihan. Nilapitan niya ito at hinawi ang nakabalabal na sako. Napansin niya na sa isang sulok ay may kurtinang sako. Inalok niya ang kanyang kausap. .” “Bale ilan ba kami rito kung saka-sakali?” “Kasya ang sampung katao rito. ah. bakasyon pa. Hindi pa kasi nagbubukas ang klase. Pero sa pasukan. Tutal. rehistrado itong boarding house ko. “Sige.” Iginala ni Tony ang kanyang paningin sa loob ng bahay.77 “Ito? Putsa. Tumambad sa kanya ang isang inidorong barado. Dinukot niya ang kaha ng sigarilyo sa kanyang bulsa. Sino ba ang mga makakasama ko rito?” “Sa ngayon. kailangan niya lang ay bagsakan ng sulat. Kumuha ito ng tatlong stick. wala pa. Yung mga estudyanteng umuupa rito.” “Kaya nga mura ang upa rito dahil hindi lang „to parang bahay ng daga. kukunin ko na. ipinapasok ko ang mga iyon kapag nadadagdagan ang umuupa. Yung mga papag na nakasandal nang patagilid sa labas. parang bahay ng daga ito. ang isa ay isinubo sa nangingitim na labi at ang dalawa ay inipit sa magkabila nitong tainga.

Napaigkas ito sa tindi ng sakit na dumapo sa katawan. Nilapitan siya ni Tony at iwinasiwas ang dos por dos. puwede nang nine hundred ang ibigay mo sa akin. “Huwag kang maingay. napaluhod ito sa lupa sapo ang tadyang. Kumalat ang dugo sa lupang sahig.78 Lumulutang sa kulay kapeng tubig ang ilang piraso ng duming malamang ay nanggaling kay Jhunz. Impit na hiyaw ang isinagot sa kanya ni Jhunz. Ibinaba ni Tony ang tangang kahoy. isang buwan na advance. para wala na tayong pag-uusapan. na naging sanhi ng paglipad ng ilan nitong mga ngipin na nagtalbugan sa lupa. .” banta ni Tony. papatayin kita.” Dinampot ni Tony ang kaputol na dos por dos na nakakalat sa sahig. Nang umangat ang mukha ni Jhunz ay sinalubong niya ito ng malakas na tadyak. Naghuhumiyaw sa sakit si Jhunz. Tinamaan si Jhunz sa likod. Bale siyam na raan ang paunang bayad. Hinampas ni Tony sa tiyan si Jhunz at tuluyan na itong napahiga at lumupasay sa lupang ngayo‟y nagpuputik na sa sinispsip na dugo. Tiniyempuhan niyang sa iba nakatingin si Jhunz at saka niya ito hinataw ng kahoy sa ulo. Tatlong daan sa isang buwan. Dalawang buwan ang deposito. Muling iwinasiwas ni Tony ang hawak na kahoy. “Mura lang ang upa rito. Nanginginig na tumayo si Jhunz habang sapo ng isang kamay ang putok sa kanyang bumbunan. nahagip ang tadyang ni Jhunz. May gripo sa isang gilid ngunit walang tubig na tumagas nang buksan niya ito. Kung apat na buwan ka lang dito.

Makipagtulungan ka sa amin para hindi ka madamay. Huwag mo na lang akong saktan.” “At ano naman ang mananakaw ko dito sa bahay mo? Yung inidoro mong punung-puno ng tae? Yang papag mong puro surot?” “Ano‟ng kailangan mo?” “Makinig kang mabuti. Tawagan mo ako sa number na ito. itabi mo. Maawa ka na sa kin.79 “Ano‟ng kailangan mo sa akin?” pagmamakaawa ni Jhunz.” Iniabot ni Tony kay Jhunz ang kapirasong papel. Pero may darating na sulat dito para akin. “Kunin mo na ang lahat ng gusto mong nakawin. “Uupahan ko itong bahay mo. Maliwanag ba?” Muling tumango si Jhunz.” sagot ni Tony.” Marahang tumango si Jhunz.” “Ano ba ang maitutulong ko?” . Sosolohin ko ang buong bahay. May nag-tip sa amin na dito raw ang bagsakan ng shabu na nanggagaling sa China. “Ako si John Lucero. kinasusulatan ng numero ng kanyang cellphone. Minsan ko lang ito sasabihin at gusto kong nagkakaintindihan tayo. ibig sabihin. “Meron kaming operasyon dito sa lugar na ito. Huwag mong bubuksan. Ahente ako ng NBI. Kapag dumating ang sobre. “Sino ka?” tanong ni Jhunz. hindi ka na magpapatira ng iba rito hanggat inuupahan ko ito. “Hindi ako titira dito.

” “Eh. Kahit kanino. nakainuman mo na. “Kakilala mo ba ang karterong naghahatid ng mga sulat dito ?” “Kakilala ko. Kung tutuusin. huwag kang magkukuwento. baka isalvage na lang kita. ikaw ang unang-unang reresbakan ko. Baka sa inis ko. at pagkuwa‟y inabutan ito ng sampung malulutong na tig-iisang libo. sa tatlong daan na lang ang isa. Ang ilan sa kanila. matatagal nang nakatira rito.” Inalalayan ni Tony sa pagtayo si Jhunz. kapag nabulilyaso ang operasyon namin.” “Akala ko ba. Isang pagkakamali mo lang. gagawin ko lang bagsakan ng sulat. malaki na iyan dahil hindi naman ako titira rito. Tapos. Para sa pag-upa ko rito. tsip. Buti kung ikulong kita. Sanay na iyon dito sa boarding house ko. Patay kang bata ka kapag nagkataon. kasi sampu ang kasya rito. Kulang ho kasi itong ibinigay n‟yo. Marami akong mga tauhan na nakakalat dito. Kung sosolohin n‟yo ho kasi itong bahay. Nasasalubong mo araw-araw pero hindi mo alam. Baka ang iba pa. Kaya huwag kang magkakamali ng kilos. “Sa iyo na iyan.” “Hindi ba magtataka iyon kapag nakitang hindi pamilyar ang pangalan na tinutukoy ng address?” “Hindi. Maliwanag ba?” Sunod-sunod na tango ang tugon ni Jhunz.80 “Una. Iba-iba kasi ang tumitira rito taon-taon. mag-rereport sa akin ang mga tauhan ko. may operasyon kayo rito?” “Mayroon. huwag kang magkukuwento kahit kanino tungkol sa kung sino ang umuupa rito. . Kahit sa mga pulis. Kapag kumalat ang kuwento.

” Dagling lumabas ng pinto si Tony at mabilis na naglakad sa makipot na eskinita. apartment. eh alam n‟yo namang puro addict ang nakatira dito sa gawi namin. Tinunghayan niya ang Classified Ads at naghanap ng mga anunsyo tungkol sa mga bakanteng bahay. Nakita niya ang anunsyo ng isang paupahang apartment sa Munitinlupa. operasyong anti-droga. Mabibilang n‟yo nga sa daliri ang tulad kong ni hindi pa nakakatikim ng droga kahit minsan.81 dalawang buwan na deposito. Magpakabait ka. Sa Muntinlupa na lang. isang buwan na advance… tapos maselan ho iyong sa inyo dahil kanyo. Huminto siya sa gilid na kalsada upang bumili ng bagong diyaryo. Para sa akin yun .” . humakbang papalabas ng yerong pinto.” “Saka na tayo mag-usap kapag tapos na ang operasyon namin. komportable siyang sumandal sa malambot na sandalan at binuklat ang bagong peryodiko. Puwede mo kong puntahan sa opisina. Alalahanin mo. Pagdating niya sa may labasan ay pumihit siya‟t hinarap si Jhunz. huwag mong bubuksan. marami akong tauhan na nakakalat dito.” “Eh. Pinara niya ang naparaang taksi at matapos sabihin sa truper kung saan siya pupunta. 2 bedrooms. “Huwag mong iwawala yang number na ibinigay ko sa iyo. at kuwarto. “Mama. eh. Itabi mo ang sulat. kayo ho ba ang nakapangalan sa sulat na darating?” “Natural. huwag na lang tayo sa City Hall. tsip. papunta sa labasan. Wala siyang pakialam sa mga ulo ng balita.” Tumalikod na si Tony.

” sagot ni Tony. “Boss.” “No problem.” wika nito.82 Napatingin sa kanya ang tsuper. ipinikit niya ang kanyang mga mata at mabilis na naidlip. Malayo ho kasi iyon at matrapik ang dadaanan natin. “baka ho puwedeng dagdagan n‟yo na lang ng kaunti ang bayad. Matapos niyang ibigay sa tsuper ang eksaktong address ng paupahang apartment sa Muntinlupa. .

sinusubok kung hanggang saan tatagal ang kanyang pasensya. Matapos ang siyam na beses niyang pagparoo‟t parito sa delivery room. Makalipas ang dalawang buwan ng pakikipagsiping sa kanyang kapitbahay at kumareng si Maricar. na walang ibiniyaya sa kanya maliban sa siyam na malulusog na babaeng anak. Pepper na magkaroon ng anak na lalake ay unti-unti nang nakukulapulan ng panimdim. Diyos ko. Matagal na niyang pinapangarap na sana‟y magkaroon siya ng anak na lalaki. Nabuntis ang kanyang kumare. sana lalake ngayon. Pepper. . na hindi na nakabalik sa daungan. nang sa gayon ay mayroon siyang mapagpasahan ng kanyang mga natatanging kaalaman sa pagiging pulis. Ngunit tila talagang sinasabik siya ng tadhana. Si Maricar ay dalawang taon nang byuda. Nagtataka siya kung bakit hindi niya ito naisip noon pa. sinubok niyang ipunla ang kanyang semilya sa sinapupunan ng iba. Ang asawa nito‟y kasamang pumalaot ng isang malaking lantsang pampangisda. Isang teorya ang kumislap sa isip niya. Ito ang madalas niyang panalangin sa tuwing rarampa sa delivery room ang kanyang maybahay. Lahi nila talaga ang mag-anak ng puro babae. nagbunga ang kanyang kapusukan. Pepper May malaking problema si Sgt.83 Sgt. ang pag-aasam ni Sgt. Tangan ang kanyang bagong tuklas na teorya. Hinding-hindi magkakaanak ng lalake ang misis ko. Ngunit ang pagbubuntis nito‟y nagluwal ng isang malaking suliranin.

At sa kadahilanang ang dalawang anak ay matindi ang pagmamahal sa kanilang yumaong ama. Bahala na. . ang siguro‟y kaisa-isang natitirang matinong pulis sa buong bansa. May isip na ang mga ito kung kaya‟t madali nilang malalaman ang kundisyon ng kanilang ina. ang kanyang dalawang anak. ang kumpare‟t matalik na kaibigan ng kanilang ama. Bahala na. Labag man sa kanyang kalooban. Alang-alang sa kanyang natitirang pamilya. panay ang arumba ng lambing ni Donato. Hindi maaaring hindi pansinin ng mga makakating dila sa looban ang kanyang kalagayan. ay siyang ama ng kanyang dinadala ngayon. Matagal na nitong pangarap na magkaroon ng anak na lalake. Abot hanggang tainga ang ngiti nito nang samahan siyang magpa-check-up. Naisipan na lang ni Maricar na ipalaglag ang bata. kailangan niyang gawin iyon. Walang lihim na hindi nabubunyag pagdating sa mga ganitong usapin. Alam ni Maricar na anumang paliwanag niya ay hindi niya mapapapayag si Donato na ipalaglag ang bata. Sasabihin na lang niya kay Donato na siya‟y nahulog sa hagdan at nakunan. mahihirapan si Maricar na ipaunawa sa mga ito kung bakit siya biglang nagbuntis. Paano niya sasabihin sa mga ito na ang kanilang ninong. At mula nang mabuntis siya. ang tatay ng kanilang mga kababata.84 Binatilyo‟t dalagita na ang dalawang anak ni Maricar. Isa pang malaking suliranin ay ang mga tao sa looban. Kailangan niyang isakripisyo ang kanyang dinadala.

Namumuti ang mga buto niya sa kamay sa mahigpit na pagkakakuyom ng kanyang mga palad. na mas kilala sa looban sa bansag na Sgt. Naisip niyang wala nang gaganda pa sa pangalang Donato kung kayat binalak niyang gawing junior ang kanyang dapat sana‟y magiging anak. siya at ang mga kasamahan niya. Malakas ang kutob niyang lalake ang magiging anak nila ni Maricar. “Donat? Bakit hindi ka magsalita?” Animo estatwa siyang nakaupo sa sofa. “…hindi ko pa alam noon. Pepper dahil sa kanyang abnormal na obsesyon sa bandang Beatles.85 Si Sgt. Naramdaman kong tumatagas ang dugo galing sa ano ko…” Nagpainom pa siya sa presinto. Noong galing sila sa clinic. Donato Cruz. Tuwang-tuwa rin ang kanyang mga kasamahan sa mabuting kapalarang sinapit niya. natapilok ako…” Mabilis na nagdaraan sa kanyang gunita ang pamimili nila ni Maricar ng mga gamit na pambata. ay nakaupo sa sofa. . “…natumba ko. bumili siya ng tatlong bote ng Fundador at nilaklak nilang lahat. tuloy tuloy na gumulong pababa ng hagdan…” Nakapag-isip na siya ng magandang pangalan para sa kanyang magiging anak. Pagkuwa‟y dahan-dahan siyang tumayo at nagsalita. “Kanginang pagbaba ko sa hagdan. ang isa sa mga natitirang matitinong pulis sa bansa. Ang mga mata niya‟y nakapikit. walang reaksyon sa mga sinabi ni Maricar. tumuloy sila sa isang department store at namili ng mga kagamitan. Sa labis na galak. tungo ang ulo habang pinakikinggan ang paliwanag ni Maricar. Napansin ko na lang noong tumayo ako‟t pumunta sa kusina.

” “Ha? Naloloka ka na ba? Marami akong trabaho sa presinto. Sa mahigit tatlumpung . kalimutan na natin ang lahat ng namagitan sa atin. Tinungo ni Sgt. nalasing siya‟t doon na nakatulog sa sofa. Ginising siya nito. kilala sa tawag na Sgt. Nato. Para sa kanya ang pagliban sa pagpasok ay isang mabigat na kasalanan. Donato Cruz. matapang sa larangan ng labanan. kinuha sa pagkakasabit sa dingding ang isang lumang gitara.86 “Mare. Hindi siya makapaniwala sa sinasabi ng kanyang maybahay. isa sa mga natitirang matitinong pulis. Sa labis na kalasingan noong nagdaang gabi. namumukod tanging mataas ang dignidad sa loob ng lipunang ang moralidad ay kasamang gumuho ng mga pangako ng pamahalaang bulok hanggang kaibuturan. Patawarin sana „ko ni pare. ay umuwing bigo na tulad ng isang sundalong matapos isalang ang sarili sa di mabilang na mga labanan sa malalayong bayan sa loob ng mahabang panahon ay umuwi at ang kasabika‟y napawi nang hindi siya mapagsino ng kanyang sariling pamilya. Pepper ang kusina pagdating niya sa kanilang bahay.” Si Sgt. Kumuha siya ng malamig na serbesa sa refrigerator. at umawit. sa pagpapabalik-balik niya sa refrigerator.” Ito ang isa pang magandang katangian ni Sgt. “Huwag ka na munang pumasok ngayon. Tinungo niya ang sala. Pepper. Pepper. Binuksan niya ito‟t tinungga ang laman. Tulog na ang kanyang asawa at ang kanilang siyam na mga anak na babae. sa harap ng telebisyon. “Anon‟ng oras na?” pupungas-pungas na tanong niya sa kanyang asawa.

Buntis ako. Ang kanyang junior ang magiging tagapagtanggol ng kanyang mga kapatid na babae. Isang pangyayaring hindi maaaring magkatotoo. Pepper kung matutuwa o malulungkot sa ibinalita ng kanyang asawa. .. Gusto ko sanang magsimba. Kanina pa niya tinatapik ang kanyang pisngi sa paniniguradong ang nagyari ay totoo at hindi isang panaginip. Saka. gagawin niya. Pepper na lalake ang anak nila ni Maring.” pagpupumilit ng kanyang maybahay.” Hndi alam ni Sgt. Ngunit heto siya‟t pinanonood ang natutulog na sanggol. Kailangan kong pumasok. Isasama niya ang kanyang anak kung ito‟y malaki-laki na sa mga outing nila ng kanyang mga kasamahang pulis. magbihis ka na.” “Nagpa-check-up ako sa clinic kahapon. “Samahan mo na lang ako sa Baclaran. Pihadong babae na naman ang magiging anak nito.87 taon niyang pagseserbisyo ay hindi siya nakaliban ng pagpasok. Tuturuan niya itong humawak ng baril. makapagpasalamat sa Diyos. hindi naman Miyerkules ngayon. Sasamahan na lang kita sa Baclaran. bakit mo naman naisipang magsimba sa Baclaran. “Sige. kapag inaagrabyado ang mga ito ng mga lalake. Nato. Iniisip na niyang ang pagkakaanak niya ng lalake kay Maring ay parang paghahanap ng karayom sa isang balumbon ng dayami. “Tigilan mo „ko.” Lalake. Nabuo sa isip niya ang maraming mga plano. Kung maaari lang sanang pumasok kahit pista opisyal. Hindi makapaniwala si Sgt. May Junior na ako. Maring.

May sarili na itong pag-iisip.88 Masayang masaya si Sgt. May kakayanan na itong gumampan ng mga bagay na naaayon sa kanya‟y tama. Sadyang nagbabago ang panahon. Pepper. Hindi bale nang mahinhin. Pepper. Ang mga pasaring ay nakakarating sa tainga ni Sgt. basta‟t hanggang hinhin na lang. Ngayon ay may malaking problema si Sgt. Alam na nito ang mga katangiang inaasahan sa kanya. Ngunit ang isang kinse anyos ay hindi na maaaring ituring na bata. Alam niya na pinagtatawanan siya sa buong looban. syoke. Diyos ko. at pokpok na walang hiyas. Naisip niyang kaya medyo pinong kumilos ang kanyang anak ay dahil ang lagi nitong kasa-kasama ay ang kanyang ina at siyam na kapatid na babae. Pepper. ay kapapansinan ng kakaibang kilos. Natural lang sa bata ang maimpluwensyahan ng mga nakatatanda. babaeng may lawit. Noong umpisa‟y hindi iniinda ni Sgt. At dito nag-uumpisa ang malaking problema ni Sgt. huwag naman po sana. Pepper. Si Don-don. Ngunit buo pa rin ang kanyang tiwala na . Ngunit kung talagang hindi ukol ay sadyang hindi bubukol. Huwag na sanang lumampas pa roon. ang kaisa-isang anak na lalaki ni Sgt. bakal. sa edad nitong kinse anyos. bading. Pepper noong mga panahong iyon. Pepper. Kapansinpansin ang hinhin ng kanyang anak. ay may tikwas sa kalingkingan. Kaya na nitong pag-ibahin ang tama at mali. Noong mga panahong iyon ay wala siyang malaking problema. Sa looban ay matagal nang kalat ang balitang si Don-don. Sa garapalang katawagan ay bakla. ang kanyang junior.

Hindi maaaring maging bakla ang kanyang anak dahil wala ito sa kanilang lahi. Pepper sa mga alingasngasan ng mga tao. . wala rin ito sa lahi ng asawa niyang si Maring. kahit ang hatid nito‟y isang malaking problema.89 ang Maykapal ay hindi nagbibiro nang ganoon. Ayaw maniwala ni Sgt. at sa pagkakaalam niya.

Pero kaya matagal akong dumarating. Ni hindi sumasagi sa isip ko na isa akong hamak na taga-looban. Karaniwan. May gin (sa may tindahan ni Aling Goring). Isang sakay lang. Sa dami ba naman ng naghambalang na mga nag-iinuman. Sa looban lang. isa akong marangal na tao. Hindi naman ganoong kalayo ang UP sa amin. Darating ako sa UP. At hindi lang basta marami. na araw-araw na lang ay namumrublema sa pera. Kaya madalas. ang tingin ko sa sarili ko. kung saan-saan pa ako napapadaan. medyo lango na ko sa dami ng nainom. pagdating ko sa UP. red horse na may halong gin. colt. pumupunta ako sa UP. ang mga pambatong basketball player ng lugar namin). sa eskuwela o sa kung anumang pinagkakakitaan ko. inaabot ako ng mahigit isang oras bago makalabas sa labasan at makapara ng dyip. Masamang ugali iyon para sa mga beteranong tomador ng looban. sa mga araw na walang lakad. Baka isipin pa. beer-gin (sa umpukan nina Jojo. mayroon kang pinakikisamahan at mayroong hindi. umaalis ako sa amin. Para bang kapag nasa UP ako. Kailangan.90 Campus coño Sa mga araw na walang pasok. Gusto kong nalalanghap ang amoy ng intelektuwalismo. kailangan daanan ko lahat. isang katsokaran ko sa looban). tanggapin ko ang bawat tagay na ialok sa akin ng mga dinadaanan ko. colt na may . Halo-halo pa. mga alas-onse. tanduay (sa tapat nina Mang Berto). Mahirap namang tanggpin ang iba at tanggihan ang ilan. red horse. mga alas nuwebe ng umaga. lambanog (kina Ranie). tanduay-coke (sa umpukan ng mga barkada ng kapatid ni Ranie.

tuba. Kahit walang pasok. Hindi saklaw ng pagkasakim ng komersyo. maprinsipyo. sili. Pero ang UP. makatao. Mabuti pa ang mga pribadong eskuwelahan. assorted nuts. habang sa background ay may larawan ni Oblation. bopis. Puta. Ang mga estudyante. ang taas naman ng matrikula. kendi. marami pa ring tao sa UP. Tumitingin-tingin ako ng mga magazine at librong segunda mano. iisipin mong humahabol ito sa mga pribadong eskuwelahan ng Maynila. at marami pang iba. buro. kalderetang nakaw.91 halong gin. isang marangal na eskuwelahan. Ngayon. cornbits. simbolo ng kalayaan ang Obalation. mah ling. menudo. may mga pautot pang mga pa-isko-iskolar ng bayan. makabayan. ang akala ko noon. tokwa. ang tingin ko sa UP. Bukod pa sa iba‟t ibang pulutan tulad ng mani. napapag-isip-isip ko. mararangal ang mga tao sa UP. hindi nakikipagkompromiso sa mga . manila beer. Tumitingin din ako ng mga tinitindang mga kamiseta na may mga tatak ng UP. Garapalan ang takbo ng metro ng kahera taon-taon. Hindot. maluluma ang pagtataas ng presyo ng gasolina. Nakakatawa na nakakaasar. beer grande. Nakakatawa ulit. gold eagle beer. Dapat palitan ng mas tamang islogan: Maperang kaisipan sa mayamang pamantasan. bakit ko ba nagustuhan ang UP. Inuumpisahan ko ang ronda sa shopping center. adobo isaw. hindi na nagkukunwaring makamasa. Bukod dito. may mga bonus pang ilang hitit ng marijuana. sa laki ba naman ng tuition fee sa UP. Ang lahat ng kamisetang ito. akala yata ng mga taga-UP. Tamang-tama para sa mga tulad kong isang kahig isang tuka. corned beef. Nakakatawa. sibuyas. nagbabandila ng nasyonalismo. Noon kasi. Hihiritan pa ng mga islogan tulad ng: Malayang kasipan sa malayang pamantasan. adobong sitaw. at kung minsan. beer na beer.

hindi sila mahilig sa toma. Matapos ang ilang semestre. at matapos maranasang lumagpak sa ilang subjects. Pero ngayong narito na ko. hindi iyong mga kaklase ko. Matapos ang ilang semestre. Lilipat ngayon sila ng kurso. Ang mga kaklase ko kasi. kahit lihis sa kanilang mga hilig. Education. Kalimitan. Mga mag-aaral na matapos maglaspag ng maraming pera sa paglalayag sa iba‟t ibang departamento ng pamantasan ay magkukumahog na magtapos na lang ng kahit anong kurso. Pag nagsawa na ko sa shopping center (dahil talaga namang nakakasawa ang tumingin ng mga itinitinda sa estante kahit wala namang pambili at ang buong layunin lang ay mangulit ng mga tindera). Mapa-UP ka o La Salle o Ateneo o San Beda o kahit PSBA. Mga nakakasama sa mga inuman. Itong mga department na ito ang tambakan ng mga bobo. . mga paris ko ring “matatanda” na. Saka. madidiskubre nilang ang kanilang debosyon sa buhay ay wala sa pagtuturo. tatadtarin ka ng mga bayarin. nakikita kong wala rin palang pinagkaiba. kung ilang taon nang nag-aaral pero wala pa ring tinatapos na kurso. May mga kabatak ako roon . Sila yung palipat-lipat ng kurso.92 tabinging pananaw at kairalan ng lipunan. Mga estudyanteng sa UP na yata tinubuan ng balbas. iyong mas “madali” at kayang arukin ng kanilang mga utak. Karamihan ng mga nakakasama ko sa inuman. Mahirap sakyan ang mga trip sa buhay. Kaya ang mga nakakasama ko. ang nililipatan. matatanggap na nila ang katotohanan na hindi sila para sa mga ganoong “kabibigat” na kurso. Lilipat ngayon sila ng Library Science o Community Development o Social Work. Karaniwang nag-uumpisa sila sa mahihirap na kurso tulad ng Engineering o kaya‟y Physics. isinusuka ng iba‟t ibang department. tumutuloy ako sa Narra Residence Hall. ambabata.

sabi ko sa sarili ko. pumunta kaya ako? Siguro naman. lumipat ka na ng ibang eskuwelahan. Sa UP kasi. Habang papalabas ako ng shopping center. papunta sila ng Narra. bahala ka na sa buhay mo. May pinasok silang kuwarto. Ang ibig sabihin. Puta. Katakot-takot na palusot na ang ginawa niya para hindi tamaan ng maximum residency. may birthday daw ang isang taga-roon. nang pumunta ako sa UP. okey to. pag hindi pa rin natatapos ang kursong kinukuha. Akala ng pamantasan. Sa mga butas ng bakod dumadaan kapag umuuwi sa gabi. Para naman mabigyan ng puwang ang mga mas matitino at mayayamang estudyante. maraming mga gurang na estudyante roon. May nag-abot sa akin ng tagay. Sa Narra ko nakilala si Roman. Ang dinig ko. isang pusher at trenta anyos na second year student ng Communitiy Development. Sinundan ko ang grupo ng mga estudyante. may kakilala ako roon kahit isa. May . Napag-isip-isip ko. matitino ang mga nasa Narra. pagkatapos kong takawin ang mga mata ko sa mga tinda sa shopping center. Nagpunta nga ako roon. May inuman daw. Mayroon lang allowance na kung ilang taon. naroon ang lahat ng bisyo. Nungka. Minsan. naglakad ako papunta sa sunken garden. Sinalubong ako ng amoy ng damo. sisipain ka na sa UP. Mga kung ilang ulit nang nag-first year. Tinungga ko. narinig ko ang kuwentuhan ng isang grupo ng mga estudyante. Marami ring mga hindi talaga doon nakarehistro pero doon nakatira. Sampung taon na siya sa UP. bawal ang lumampas ng kung ilang taon sa nakatakdang panahong gugugulin sa pagtatapos ng kurso.93 Sa Narra. Pasok din ako. para hindi mapansin ng tagabantay.

Siya si Roman. Nakikita ko sa mga nag-usli niyang panga ang kalbaryong . pampawala ng amats.” sabi niya. sabi ng mga kakilala ko. ang isa raw joint ng chongki doon katumbas ng limang joint ng chongki rito sa Maynila. Matagal ko nang gawain iyan. Sa Baguio. doon. madilim na.94 nag-abot sa akin ng chongki. Sabi ko. Nang mabato ko sa inuman. Kaya huwag mo nang itanong kung saan ako umiiskor. Ang lakas ng tama. Si Roman ang sagisag ng lipunang naliligaw.” Pagdating namin sa Sunken. Andaming mga magsyotang magkakalingkis. Kapag tiningnan mo sa malayo. sabay abot sa akin ng isang joint. lumabas ako. lalong tumitingkad ang pagkilala ko sa sarili ko. Nang tingnan ko ang nagbigay. parang mga umpok-umpok na tae ng kalabaw. nakita ko ang sarili ko. parang galing Baguio. Sinindihan namin doon ang joint na galing kay Roman. Sa pagkatao niya‟y nasasalamin ko ang “kaunlarang” narating ng sangkatauhan. Habang lumalalim ang gabi. “Saan ka umiiskor nito?” tanong ko habang sa mga daliri ko‟y inaayos ko ang pagkakabilot sa joint. Sabi niya. “Mas masarap magpahangin kung mayron nito. napapaunlad ng mga magsasaka ang plantasyon dahil hindi sila pinapakialaman ng gobyerno. sa Sunken Garden. malamig ang klima. Saka. paborable sa damo. sa mga kuwentuhan namin ni Roman. mataba ang lupa. Hindi kagaya dito. magpapahangin. puro patago ang pagtatanim. may sindi. Doon kasi. Tinanong niya ako kung saan ang punta ko. sa tanglaw ng buwan. nababato rin daw siya. “Pusher ako rito. Kasunod ko siya. hinitit ko.

Hindi ko siya hinuhusgahang masamang anak o bulakbulero o kung anupaman.95 pinapasan ko. nakita ko si Wayne. May mabigat na dahilan kung bakit siya nagtutulak ng damo. nakakatulong ng bahagya sa mga magulang niya. sige pa rin ang paghahanapbuhay. Bigla ang pag-akyat ng dugo ko sa ulo. Sa isa sa mga ronda ko sa UP. isang kahig isang tuka rin si Roman. Tulad ko. ang pumupunta lang sa Lagoon. Ang putang ina. . kahit gusto nang magretiro sa pinapasukang pabrika ng patis. Tuloy-tuloy si Wayne sa paglalakad. Kailangang sustenahan ang karamdaman ng nanay ni Roman. Mas masahol pa nga siguro dahil ang nanay niya. Si Roman. Malamang. ninanamnam ko ang damong inutang ko kay Roman. may sakit at ang tatay niya. Medyo nagdududa ako sa lakad ni kupal. yung kaklase kong Amerikano. wala nang bukambibig kundi kapintasan sa mga Pilipino. nakaupo ako sa Sunken Garden. may mabigat na dahilan kung bakit hindi siya nakapagtapos kaagad. Saka ang alam ko. kung bakit siya nagpalipat-lipat ng kurso. Medyo yumuko ako para hindi niya ako mapagsino. Tumayo ako‟t sinundan siya. Bihira ang pumupunta roon para tumambay lang dahil maraming lamok doon. kahit asin na ang namamahay sa pantog nito. sa paunti-unting pagtutulak ng damo. Nakita ko siyang papalabas ng Registrar. iyong may mga syotang kaakbay saka yung mga may balak gawing labag sa batas at moralidad ng lipunan tulad ng paghitit ng damo at pagbabasa ng porno. Lumiko siya pagdating sa UP Lagoon. Noong oras na iyon.

“What are you doing here. Mga batang binibiktima ng mga putanginang pedophile na karamiha‟y mga Amerikano. May mga nakatuwad. Lumuwa ang mata ko nang makita ko ang magasin na binabasa ni Wayne. bakit may magbabasa ng ganoong magasin? Bakit may mga taong ang gusto‟y mga bata? Hindi ko lubos maisip ang dahilan. “Oh. may nakangiwing hindi malaman kung nasasaktan o nasasarapan. hindi pa rin niya alam.” sabi niya. tangan niya ang isang babasahing may makintab na pabalat. may mga nakaupo. Ang unang rumehistro sa utak ko ay mga bata. man?” tanong ko. Ang mga edad ay naglalaro sa dose hanggang kinse. Naiiisip ko ang mga walang muwang na nene at totoy na gumagala sa lansangan kapag gabi. Narinig ni Wayne ang Tsk ko kaya bigla ang pagsara niya ng mga pahina ng magasin at nag-angat ng mukha. Tahimik akong lumapit. Kunwa‟y hindi ko nakita ang binabasa niya. Sa anyo. Napalatak ako sa asar at labis na pandidiri dito sa putang inang kaklse kong Amerikano. Napalatak ako hindi pa dahil nagulat ako sa nakita ko. nang lumitaw ang kamay niya. . Nasa likod na niya ako. baka hindi ako makatulog kapag hindi ko nalaman kung ano yung binabasa niya. may nakataas ang paa. Hindi ako mapapakali. mukhang magasing imported. Naisip ko. Gugulatin ko si kupal.96 Nakita kong umupo si Wayne sa damuhan at may kinuha sa bag niya. it‟s you. Sa mga pahina ng magasin ay nakalarawan ang iba‟t ibang posisyon ng mga batang nagtatalik.

among others.” Lumakad na ako papalayo. The feel of grass under my feet and my butt.97 “Oh. You should take a break and sit on the grass. man. inisip ko ang mga pangarap ko kapag . Iniisip ko ang tatay kong hindi na muling magpakita nang habulin siya ng taga ng nanay ko. man.” Kupal! Punyeta ka. iniisip ko ang ilang taong pag-aaral ko sa UP. There‟s too much garbage out there.” “I didn‟t know you‟re an environmentalist. Habang lumilipas ang amats ng jutes. motherfucker. Tapos. Bumalik ako sa Sunken Garden. hindi ako nakapagtrip ng maayos. Bad trip. I‟m tired of reading engineering journals.” You are reading filth. Iniisip ko ang nanay kong tali sa utang kay Almang Paybsiks. Medyo madilim na. I just love nature.” “Not really. I‟ll see you around then.” “Yeah. iyang magasing hawak-hawak mo‟t dagling isinilid sa bag nang makita mo ko. Stay cool. “What are you reading?” “Nothing. just some literary stuff. Umupo ako sa damuhan. “That‟s good. feeling the grass and everything. malayo sa mga naglalampungang mga magsyota. Steinbeck. man. Anong garbage ang pinagsasasabi mo? Ang totoong garbage. I‟m just hangin out. Well. Ulol! Lokohin mo ang lola mong Amerikanong manyak. I read Hemingway. Nasayang lang ang tinira kong jutes. You know that kind of stuff. A part of my break from the garbage. Iniisip ko ang mga raket ko.

Pagkatapos. Umiyak ako nang umiyak. Hindi ko nahalata ang pamumuo ng luha sa sulok ng mga mata ko. HUMANDA KA! PUTANG INA MOOOOO! . UP NAMING MAHAL! NABUBULOK KA NA. SISINGILIN KA NG MGA ESTUDYANTE. kung saan ang dapat na maging pangunahing layunin ng mga mag-aaral ay maglingkod sa bayan. UP NAMING MAHAL. mayroong mga ganoong klase ng estudyante. sumigaw ako ng paglakas-lakas. At kung bakit dito sa UP. UP NAMING MAHAL. Hanggang sa dumaloy na ito sa mga pisngi ko at mapagtanto kong napakarami ko palang maling akala. bilang kabayaran ng edukasyon nilang piniga sa bulsa ng mga mamamayang walang paltos sa pagbabayad ng buwis. TITIBAGIN KO ANG OBLATION MONG HINDOT. PUTANG INA KA! DARATING ANG ARAW. Dito sa UP. HUMANDA KA. at habang tinatahi-tahi ko ang mga plano ko sa hinaharap.98 nagtapos na ako sa UP. sumilip sa utak ko ang kababuyan ni Wayne.

Ang pinlanong coup ay hindi natuloy. Hindi naputol ang kanyang pinagkakakitaan at tuloy ang pagsuporta niya sa kanyang pamilya na noong panahong iyon ay binubuo ng dalawang nagbibinatang lalakeng anak. Castillo na tulad niya ring isinama lang doon ng isang kung sinong mataas na opisyal. at naipaalam sa ilang politiko. upang gumampan sa papel na tsuper at dakilang alalay. Ang pulong ay may kaugnayan sa pagpaplano ng detalye hinggil sa dapat‟ sana‟y ilulunsad na kudeta. Pangalawang punta na niya iyon ng Baguio. isang maganda babaeng anak. Ang papel niya sa naturang lihim na pagpupulong ay maging alalay ng opisyal niyang heneral at hindi upang makilahok sa mga diskusyon. Larawan siya ng isang responsableng ama. at isang masinop na maybahay. Ang una‟y noong isama siya ng kanyang commanding officer. Ang iba pang detalye‟y hindi na niya alam. Ito‟y nadiskubre ng ilang opisyal din ng militar. Kailanman. ay hindi siya nagkulang sa pagbibigay ng suportang pinansyal at moral . Naipagpatuloy niya ang pagiging sundalo. ito‟y lumikha ng serye ng pagsususpinde sa ilang elemento ng militar.99 Sarge Taong 1995 nang sumakay si Ador ng bus papuntang Baguio. sa kanyang palagay. Nang makarating sa pangulo ng bansa ang plano. nang dumalo ito sa isang lihim na pagpupulong ng mga may matataas na katungkulan sa hanay ng militar. Malaki ang pasasalamat ni Sarge nang siya‟y hindi napasama sa mga nasuspinde. Ang kalat-kalat na impormasyon hinggil sa kudeta ay napulot niya kay Capt.

na natural na maging mas malapit sa kanilang ina dahil ito ang tangi nilang kasama sa mga panahong si Sarge ay nakadestino sa malalayong lugar. tiningnan ang mga laman. Ito‟y mula nang madiskubre ng kanyang maybahay na si Sarge ay may kalaguyong iba. Ngunit ang lahat ng ito‟y nagbago. Ang kanyang pamilya ay karaniwang makikita sa simbahan tuwing Linggo. Ang sulat ay galing sa isang nagngangalang Ros. at mga kakaibang titig at turing ng mga kapitbahay at malalapit na pamilya ang nagtulak kay Sarge para lumayo. Ang mga tukso. Ang sa kanila‟y isang maliit ngunit masayang pamilya. Ang kanilang padre de pamilya ay may kalaguyong lalake. Isang gabing naglalaba sa washing machine ang asawa ni Sarge. masasamang salita. tapunan ng tukso at mapangutyang mga titig ang pamilya ni Sarge. at pagkatapos nito‟y kumakain sila sa labas. Ito‟y lumilipad papunta sa mga tenga ng kapitbahay. Ang kanyang mga anak. ay untiunting nanlamig sa kanya. At di naglaon. Ang komprontasyon ay nagbunga ng tampuhan. Tampuhang naging tulay ng nagbabagang galit nang madiskubre ng pamilya ni Sarge na si Ros ay isang lalakeng sundalo. . Naisip niyang mabuti na siya‟y lumayo at hayaang lumamig ang mga pangyayari bago bumalik sa kanyang pamilya. nakita nitong may pitaka sa bulsa ng pantalong kanyang lalabhan. Ang ganitong mga pangyayari ay hindi lumalayo. Isang makinilyadong sulat ang nakita ng kanyang maybahay na maingat na nakatiklop at nakasilid sa pitaka ni Sarge.100 sa kanyang pamilya. Itinulak ng kung ano‟ng kuryosidad kaya binulatlat niya ang pitaka. at nakita ang sulat na punong-puno ng pagibig.

Makalipas ang ilang buwang paglalagalag sa Baguio. isang Ifugao na may matayog na ambisyon. Sa tingin niya‟y wala nang saysay ang paghahanapbuhay ngayong wala na siyang ibang bubuhayin. Sa loob ng tatlong buwan. buwanan kung dumating kung kaya‟t si Sarge ay hindi na naghanap ng trabaho at nakuntento na sa paghila-hilata at pagkalkal ng iba‟t ibang bisyo. Ang perang pinapadala‟y naging regular. bilang pagsuporta sa kapatid. nakilala niya si Efren. putol na ang ugnayan ni Sarge at ng kanyang pamilya.101 Taong 1995 noon at naisipan ni Sarge na magbakasyon sa serbisyo at pumunta sa Baguio. hanggang sa tuluyang mahinto. Hindi na nagreport sa trabaho si Sarge. Ang balitang ito‟y nakarating sa kanyang kapatid na nakatira sa Canada at ito‟y boluntaryong nagpadala ng pera. Naging kaibigan niya si Efren at nagboluntaryo siyang maging daan sa mga panaginip nito. . Mga pag-uusap na nang lumaon ay naging madalang. Nabalitaan niyang ang mga ito ay umuwi sa Zamboanga. sa probinsya ng kanyang mga biyenan. Ang mga sulat niya‟y hindi na sinasagot ng kanyang maybahay at ng kanyang mga anak. Tanging mga sulat at tawagan sa telepono ang nag-uugnay kay Sarge sa kanyang pamilya. Ang lungkot sa pagkawaglit ng kanyang pamilya at ang mga bisyo ang nagpabago sa hitsura ni Sarge mula sa matipunong sundalo tungo sa isang yukot na sibilyan na walang inaatupag kundi maglasing at humitit ng marijuana. Kinupkop niya ito sa kanyang bahay at binigyan ng sapat na pera para makapag-aral.

Pagkatapos nito‟y isang buwan na naman silang magtatapon ng pera sa mga beerhouse na nakakalat sa Baguio. ay ang hindi nito pagkukuwento ng mga karanasan. Ang alam niya lang ay lumuluwas ito ng Maynila buwan-buwan. . para lang tingnan kung totoo ang balitang doon daw ay nagkalat ang marijuana. Tunay niya ngang kasundo si Tony.102 Ilang taon pa muli ang lumikdaw at nakilala ni Sarge si Tony. isang lugar na anim na oras ang layo mula sa Baguio. Ang hinanakit niya lang dito. Minsan ay nakarating pa sila ng Sagada. Mayaman kung kaya‟t hindi na nagtatrabaho. Ang tangi niya lang alam kay Tony ay ang pagiging engineer nito. Hindi malinaw sa kanya kung ano ang pinagkakakitaan ni Tony. kanyang kapitbahay. para “kumubra” ng pera. na kalimita‟y kanyang ipinamumukha sa tuwing sila‟y kapwa lango sa alak o damo. ng kanyang nakaraan. Kay Tony ay nakikita niya ang imahen ng kanyang panganay na anak. Madalas niyang makasama si Tony sa mga beerhouse sa Baguio.

103 Klara Sa tuwing dadako ang tingin ni Tony sa may gawing kaliwa ng silid aralan. ay mayroong lihim na pagtingin sa kanya? Hindi nito kayang itago ang lagkit ng mga titig sa tuwing saglit na magtatama ang kanilang mga tingin. nagpapakinig sa kanyang buong katawan. Ngunit ang mga balakin ay laging nasasapawan ng mas mabibigat na alalahanin. Bakit siya tinitingnan ni Klara? Nangangahulugan ba ito na si Klara. gumuguhit sa kanyang batok ang kilabot na pinapatingkad ng mga butlig-butlig sa kanyang balat na untiunting kumakalat pababa hanggang sa kanyang likod. Una. Sa kanyang dibdib ay kumakalabog ang pintig ng animo daan-daang tambol na walang tigil na humahampas. Animo may kuryenteng tumutulay sa mga titig na nag-uugnay sa kanila. Halatang ito‟y nakatingin sa kanya. Kumikinig ang mga tuhod ni Tony sa tuwing magtatagpo ang kanilang mga mata. na sa kanyang palagay ay siyang pinakamagandang babae sa buong paaralan. napapansin niya ang kagyat na paglipat ng tingin ni Klara. Ang ganitong pangyayari ay nagdudulot ng kalituhan sa kanyang isip. Umuusbong sa kanyang noo ang gabutil na mga pawis. Matagal nang gustong magtapat ni Tony ng kanyang pagsuyo kay Klara. ang umakyat ng ligaw ay isang luhong hindi niya maaaring ipagpauna sa kanyang . sa mga sandaling bago lumingon si Klara sa ibang direksyon. sa tulad niyang pinagsasabay ang paghahanapbuhay sa pag-aaral. at biglang ipinapaling sa iba ang mukha sa tuwing siya‟y mapapalingon.

na sa tingin niya‟y bunga marahil ng kadahilanang iba ang pananaw ng mga mayayaman sa mga bagay-bagay.104 mga nakatakdang gawain. Bakit nagtitiyaga ang mga magulang ni Klara sa isang pipitsuging paaralan gayong kaya naman ng mga itong ipasok si Klara sa mga sikat na eksklusibong paaralan? Ang sagot ay nalaman niya sa mga kuwentu-kuwentuhang ang prinsipal ng kanilang hamak na paaralan ay kumpare‟t kaibigang matalik ng ama ni Klara. Ang totoo. Taliwas sa kanyang inaasahang ang lahat ng mayayaman ay karaniwang suplado‟t suplada. Sinundan niya ito sa may parking lot ng paaralan. Pangalawa. di hamak na mas may sinasabi ang pamilya nina Klara kaysa kanyang pamilya. Paano siya aakyat ng ligaw ganooong wala naman siya ni polong kupas na maaaring pumasang pamporma. Pang-apat. hindi niya mapigilan ang sariling humanga kay Klara at mangarap na sana‟y balang-araw. hindi pa man siya sinasagot ni Klara ay kailangan nang indahin ang kanyang panggugol sa tuwing sila‟y kakain sa labas o kaya‟y manonood ng sine. malaking palaisipan kay Tony kung bakit si Klarang anak ng mayaman ay nag-aaral sa isang paaralang pampubliko. pihadong pagagalitan siya ng kanyang ina kung ang kanyang i-eentregang pera ay babawasan niya ng pampanood ng sine kung sakaling maging magsyota sila ni Klara. Wala siyang matinong pantalon na maaaring isuot sa mga disenteng pagtitipon. inabangan niya ang paglabas ni Klara. Ang kanyang sapatos na Bantex ay malapit nang sumuko sa tadhana at kailangan nang palitan. Isang araw. Ngunit anuman ang mga sagka at balakid. kung saan ito‟y naghihintay ng sundo. Pangatlo. maging kanya ang babaeng sinisinta. Itong huli ay isa sa mga pinakaiinda niyang suliranin. na karaniwan nang ang .

105 anumang bagay na tamaan ng kanilang paningin ay napangingibabawan ng komersyal na halaga ng mga bagay-bagay. Ang pag-uusap na iyon. Nag-uusap sila tungkol sa masasayang bagay habang si Klara‟y naghihintay ng kanyang sundo. galing sa opisina nito sa Makati. Maiiwan siyang nakatingin sa papalayong kotse. nagtatanungan ng mga hindi nila maunawaan sa klase. ay mamamahay ng maraming taon sa gunita ni Tony. Sa mga oras na ito‟y silang dalawa lang. Naiiisip niya. sa may parking lot ng pamantasan. sakay ng isang magarang kotse. at marami pang iba. ang mga mata nitong nangungusap. napuputol din ang kanilang sarilinan. upang habambuhay na lang silang makapagkuwentuhan. Kung minsan nama‟y sabay silang nag-aaral ng kanilang mga leksyon at aralin. Sa mga pagkakataong ito‟y natititigan niya nang matagal ang mukha ni Klara. kung puwede lang sanang tumigil na ang pag-inog ng panahon sa mga oras na iyon. Maya-maya ay dumarating na ang ina ni Klara. ang mga biloy nito sa pisngi. Nagkuwentuhan sila ng mga nangyari sa klase. Mula noon. mga aralin. Sa mga sandaling iyon ay sisinupin na ni Klara ang kanyang mga libro‟t iba pang gamit at magpapaalam sa kanya. ang mapula nitong labi. nagtatalakayan ng mga aralin. Ito lang ang pagkakataon na nakakausap niya si Klara ng sarilinan. . ang eksenang binigyang kulay ng papalubog na araw at papalamig na simoy ng hangin. mainit ang pagbati sa kanya ni Klara. Ang mga oras na iyon ang pinakamahalaga sa kanyang buong maghapon. inaabangan niya lagi ang oras ng uwian. Ngunit anumang pangangarap ang gawin nya. mga kasalukuyang leksyong nahihirapang unawain.

Ang bata-bata mo pa.” Marami pang sinasabi ang kanyang ina ngunit hindi ito nagpasuko sa kanya. nay. . Ang nagpasuko sa kanyang pangangarap. ah!” “Ano „yon. Tony. at siya ma‟y maghahanda na ring umuwi. bata ka? Bakit palagi kang natutulala?” “Wala ho. Tony! Puta.106 hanggang sa matauhan siya‟t maudlot ang pangangarap. Unahin mo „yang pag-aaral mo.” sabik na tugon ni Klara. nay. May mga pagkakataong nakatingin siya sa kisame nang matagal.” “Baka naman totoo yung sinasabi ni Dino na may pinopormahan ka raw sa eskuwelahan?” “Wala ho. sa kanilang pagsasarilinan. “Gusto mo ba talagang malaman?” paniniyak niya.” “Hoy. Madalas siyang punahin ng kanyang ina sa mga oras na natutulala siya habang kumakain o nanonood ng telebisyon. Mag-aral ka nang mabuti. Hindi iyang puro kalandian na lang ang inaatupag mo sa eskuwelahan. “Hoy. nay?” “Ano ba ang problema mo. kanina pa ko tawag nang tawag sa iyo. puro kalibugan na iyang laman ng kukote mo. “Oo. Minsan. tinanong ni Klara kung ano nga ba talaga ang nangyari at muntik na siyang masuspinde sa klase. ang naging sanhi ng pagkaputol ng mahahabang sandali sa parking lot ng pamantasan ay ang kanya mismong sinisintang si Klara.

Aniya. may dalang walis at pandakot. Ang plano niya‟y isilid sa kanyang bag ang lata kapag nakalabas na ang lahat ng kanyang mga kaklase. Noong mga panahong iyon. Tony.107 “Ikaw pa lang ang seryosong nagtatanong kung ano nga ba ang talagang dahilan.” . Inisip ni Tony na ipagpabukas na lang ang kanyang plano. ang kanyang pamilya‟y kapos na kapos sa pera. bakit hindi ka humiram mga kaklase natin?” “Hindi ganoon kadali iyon. na siyang ikinaudlot ng kanyang plano. Ang pagnanakaw mismo. Ngunit nang dadamputin na niya ang naturang lata. Na naging sanhi ng sunod-sunod na mga pangyayaring muntik-muntikan nang maging sanhi ng kanyang pagkakasuspinde. nawala ng lata at nagkataong ang napagbintanga‟y siya. Kilala kita. ni hindi ako papansinin ng mga iyon. Ngunit kinabukasan din. baka pagtawanan pa ako kapag sinabi kong wala akong pera. mabait ka. Bakit mo naisipang nakawin ang lata? Kung kailangan mo ng pera. nang aktong nanakawin na niya ang lata ng mga barya. Araw-araw ay kinukulit ang kanyang ina ng kanilang kapitbahay na usurera. Klara. Saka.” “Ang alin? Ang pagpapaliban ng plano?” “Hindi. “Hindi ko maisip na magagawa mo iyon.” Sa pag-uusap na iyon. nagpahuli siya sa paglabas ng silid aralan. At hindi mo kasalanan ang ibang mga kasong ibinibintang sa iyo ng teacher at mga kaklase natin. inamin ni Tony na binalak niyang nakawin ang lata ng mga barya na nakapatong sa mesa ng kanilang guro. biglang pumasok sa silid ang isang janitor. Alam ko. Ang mga kaklase natin. grade six lang tayo.

bibigyan ka daw niya ng pera. Ang totoo. walang pakialam sa mga estudyanteng walang pera. Sinundan niya si Klara sa parking lot at umupo siya sa tabi nito. “Hi. Di ba .” “Eh. Klara?” “Gusto ko kasing makatulong sa iyo. Tony. mapera talaga kayo.” “Talaga? Ano?” “Sinabi ko sa mommy ko na kailangan mo ng pera. dapat ako ang nagbibigay sa iyo ng pera dahil ako ang lalake?” Natahimik si Klara. Klara. may gusto ko sa yo. Klara. inabangan uli ni Tony ang labasan.” “Ang teacher natin. lagi na lang ikaw at iba pa nating mga kaklaseng mayayaman ang pinapansin niya. Kinabukasan. Alam mo. may maganda akong ibabalita sa iyo. Ano nga ba ang kailangan niyang sabihin? Ano ang kailangan niyang patunayan? “Bakit mo sinabi sa mommy mo. “Hi. di sa teacher ka manghiram ng pera. iyon. Hindi mo ba napapansin.” “Mabuti. bakit hindi ka sa akin mangutang?” “Hindi ganoon kadali iyon.” “Hindi naman kami mayaman. Pagdating niya mamaya.” bati ni Tony.” Natahimik si Tony. Matagal na.” tugon ni Klara.” . “Kumusta ka. Klara. Hindi na ito nagsalita hanggang sa dumating ang sundo nito. hindi niya alam ang itutugon.” “Pero kung ikukumpara mo sa amin. Tony.108 “Eh. Klara.

Bigay talaga sa iyo. Tumayo siya‟t nagpaalam para sa tingin niya‟y huling pagsasarilinan nila ni Klara. Ayokong magkaroon ng boyfriend na magnanakaw. Bibigyan ka daw niya ng pera. ito yung kaklase ni Klara na walang pera‟. Kapag umakyat na ako ng ligaw sa inyo. di ba? Sabi mo pa nga sa akin—” Hindi na naituloy ni Klara ang sasabihin nito. mga patay-gutom!” “Hindi. Masakit para sa kanya ang makitang umiiyak si Klara. Hindi ko kailangan ang tulong at alipusta n‟yo. Humagulgol na ito ng iyak. Kaya nga gusto kong bigyan ka ng mommy ko ng pera. Sabihin mo na lang sa mommy mo. hintayin daw natin siya ngayon. Klara. uuwi na ko.” . eh. Ngunit mas lalong masakit ang tinuran ni Klara.109 “Bakit sa palagay mo ba. salamat. ang tingin ninyo sa amin. Mataas ang tingin ko sa iyo. mataas ang tingin mo sa akin. “Klara. Tony.” “Hindi mo ba naiiisip. natutulungan mo ko sa lagay na iyan?” “Oo.” “Hindi ako magnanakaw. „Ah.Akala ko ba. sabi niya.” “Mali. na baka nahihiya rin ako? Na baka may natitira pa kong hiya sa katawan ko? Ang hirap kasi sa inyong mayayaman. Klara. Saka nung kinuwento ko sa kanya na balak mong nakawin ang lata.” “Pero binalak mong magnakaw. Ang mga mata man ni Tony ay unti-unti na ring nagtutubig. Kailangan ko pang umigib ng tubig para may baon ako bukas. sasabihin ng mommy mo. Gusto mo bang mangyari iyon?” “Mabait naman ang mommy ko. At hindi utang iyon.

Nanatili itong nakatungo at umiiyak.110 Hindi nag-angat ng mukha si Klara nang siya‟y lumayo. .

” Ito ang pangungusap na binitiwan sa akin ni Tess habang nagmamadali niyang pinupulot ang mga hinubad niyang baro. Kasalukuyan itong nakakuyumos at nakatago sa ilalim ng kutson ng sofa na siyang pinagparausan namin ng matagal nang kinikimkim na mga pagnanasa. . Ang tingin ko. Ang tingin ko pa nga. Pinakahuli ay ang pagrereklamo sa DOLE ng mga empleyado. mas lalong lumala. Ni walang pinagbago sa pag-uugali ko. wala. Dumukwang siya sa ilalim ng mesa para tingnan kung naroon ang kanyang panty. Natural. I just want sex. Ang mga malalaking tae. napagtanto na ng mga nakararami na malapit na akong “mamaalam” sa kumpanya na limang taon ko ring pinagsikapang pag-ambagan ng talino‟t pagod. na muntik-muntikan nang maging sanhi ng pagkakasangkot ng kumpanya sa masalimuot na labanan sa korte.111 Tess “I don‟t want a fucking relationship. Para bang mas ginaganahan akong mam-bullshit ng mga empleyada ngayong mayroon na akong final warning mula kay Oscar. ito rin ang tantya. iniiwasan nitong masangkot kahit sa mga maliliit na kasong maaaring maging daan para ungkatin ng korte ang mga itinatago nitong baho. sa Legal at sa Personnel. Ilang araw matapos ang komprontasyon sa opisina ni Dali. ipinagpapalagay nilang hindi kayang pagbayaran ng mahusay kong pagtatrabaho ang mga perhuwisyong inakyat ko sa kumpanya. kay Dali. At sa kalagayang ang kumpanya ay nataong nakalinya sa mabantot at mapagsamantalang iskemang seguro.

Ang dahilan ay upang makibalita sa mga taong tulad niya ring nauulol sa tuwing may bagong produkto ang Intel. Sa loob ng limang taon kong pamamayagpag sa bulok na kumpanya. tulad ng sekretarya kong si Lorna. Matagal na kaming naggigirian at naghihintay na lang ng magandang timing para pakawalan ang mga nag-uumalpas na pagnanasa. may mga ginaganap na ganoong pagtitipon. Marami rin ang nanghihinayang at nalulungkot. . Isa man sa mga ito. ni minsan. IBM at iba pang mga big time ng Silicon Valley. Maraming hindi lihim ang pagkatuwa. na kaugnay ng pamamaalam.112 Ngayong sigurado na ang pag-alis ko. na naging kapansin-pansin dahil sa pag-aayos ko ng mga files at iba pang papeles na iiwanan sa kung sinumang hahalili sa akin. Microsoft. Hindi ko alam kung ano‟ng nakita ng mga empleyadong ito at nalulungkot sa pag-alis ko. at ibinabandila pa sa mga kasamahan sa department ang kanilang nag-uumapaw na galak dahil sa napipintong pag-alis ko. Oracle. Nasa Spain si Dali. Isa sa mga nalulungkot at nanghihinayang ay si Tess. tuwa. sa mga panahong ayaw siyang gastusan ng kumpanya dahil napaghahalata na ang dalas ng pag-alis niya. hanggang sa matuloy sa paggigirian na lang. Buwan-buwan kasi. Iisa lang dahilan kung bakit gustong-gusto niyang makapunta sa mga pagtitipon. hindi ko naka-jamming sa kama si Tess. na isang hapon ay nagkaroon ng katuparan. pareho kasi kaming naguumapaw sa pride. parang ayaw aminin ng isang may amats siya sa isa. sukdang sariling pera na niya ang ginagastos niya. walang pinapalagpas si Dali. panghihinayang. dumalo sa isang pagtitipon ng mga taong nauulol sa teknolohiya. Maraming mga empleyado ang lihim na natutuwa. maraming mga ispekulasyon. Ang tantya ko.

nilundag ako ni Tess. at ilang sandali lang. Magsama na tayo. Tess.” . Bandang alas-singko medya ng hapon nang puntahan ko si Tess sa opisina ni Dali. humihingal kaming nakaupo at pawis na pawis. Nagsindi kami ng sigarilyo.113 Isang malaking obsesyon kay Dali ang computer. Ang bagong teknolohiya ang nagpapadaloy sa dugo niya. Naglambitin kaagad sa leeg ko. Alam ko. Ang dalawang paa. at pinupog ako ng halik. “Bakit ni wala ka man lang pasintabi. Maghahanap ako ng mas magandang trabaho. iniyakap sa baywang ko. puwedeng sa bahay ka na lang. Mabilis kaming nakapaghubad. Ikaw. pagkakataon na para magparaos.” tanong ko sa kanya. Gusto natin ang isa‟t isa.” “Gusto kita. Tony. Pabagsak kaming nahiga sa malambot na sofa. Pagpasok na pagpasok ko. Wala akong nagawa kundi sapuhin siya sa puwet at gumanti ng halik. Pero wala pa akong balak na maging plain housewife.” “Ako lang ba?” “Ano‟ng ibig mong sabihin?” “Hindi ka ba susunod sa akin?” “Bakit naman ako susunod?” “Come on. “basta mo na lang ako nilundag at sabay nilapang?” “Malapit ka na kasing umalis. Alam din ito ni Tess kung kaya‟t hindi niya pinag-overtime ang dalawa pang sekretarya ni Dali.

alam ko. Oo. hindi na lang ako sekretarya. kung hindi mo pa alam. Sino ka para pagsabihan ako ng ganyan?” . Alam mo ang mga patakaran dito na hindi nasusulat. hindi ka naman marunong makisama. Pero pagdating ng araw na iyon. At ano naman ang pakialam mo kung magpakantot ako kay Dali? Eh kung sabihin ko sa iyong mas gusto ko ang romansa niya kesa sa iyo?” “Tang ina mo. hindi ka pagsasawaan ng manyakis na iyon?” “Pagsasawaan din ako. Oo. Tony. mawawalan ka ng trabaho.” “Manyak na kung manyak. Kaya ngayon. malaking issue ang seniority. Tess.” “Mapo-promote ka? Paano ka mapo-promote.” “Putang ina ka. madali kang makakahanap ng bagong trabaho dahil topnotcher ka sa board exams. Pero sigurado ko.” “Nasa husay ng diskarte iyan. Tess. Mas unang iaangat sa tungkulin ang mga matatandang bobo at kupal kaysa sa mga batang maabilidad. pero gentleman siya. may pinag-aralan ka nga. Akala mo ba. eh Secretarial lang ang tinapos mo? Saka. Ikaw. sinisiguro ko. nauna ka pa sa akin dito. hindi rin tatagal sa iyo yung kumpanyang lilipatan mo. Dito sa kumpanya.” “Ano‟ng gentleman? Gentleman ba ang kumaliwa sa asawa? Manyak ang tawag doon. marami siyang babae. alam ko.114 “Eh ano‟ng gusto mo? Magpakantot na lang sa manyak na si Dali habambuhay?” “Hindi siya manyak.

nilamukos ko‟t ipinasak sa bulsa ng pantalon ko. Pinatay ko ang sigarilyo ko. Nakauwi na si Lorna. malaki ang posibilidad na gahasain ko siya. I‟m a fucking sex machine. Ba‟t sa akin mo itatanong. Ang tingin niya. Lagi namang maaga kung umuwi ang gagang iyon. pinulot ni Tess ang mga damit niya. Hanggang ganyan ka na lang. Tang ina niya. ni hindi na niya inisip na naaalibadbaran ako tuwing makikita siya .115 “Asar-talo ka Tony kase alam mong totoo ang sinasabi ko. “I hate you! I don‟t want a fucking relationship! I don‟t need your fucking companionship!” “Eh bakit ka nagpakarat sa akin?” “I just want sex. sa tuwing lalampas ng alas-singko ng hapon. di ba ikaw ang may suot noon kangina?” “Fuck you. baby. Puta. kung magsalita siya.” “Then let‟s do it. “Nasaan ang panty ko?” “Ewan ko. Lumabas ako ng opisina ni Dali at tumuloy sa opisina ko. Hindi niya makita ang panty niya kung saan napunta. that‟s all. akala mo siya ang may-ari ng putang inang kumpanya.” Mariing sampal ang isinagot ko kay Tess. At alam mo ring hindi ka na uunlad. Dinukot ko ang panty ni Tess na itinago ko sa ilalim ng kutson ng sofa noong kinakarat ko siya. you fucking bastard!” Pagkasabi niyon.” “Go to hell.” Pumasok siya sa maliit na banyo sa loob ng opisina ni Dali. idinuldol ko ang upos sa barnisadong mesa ni Dali.

Dinukot ko ang panty ni Tess sa bulsa ko. Sayang. kahit siguro lasing na lasing ako. Pucha. Kung papayag lang si Tess na sumama sa akin. bobo siya. suwerte pa rin ang mapapangasawa niya. . siguradong madadamay siya. Maski siguro ang Papa sa Roma. titigasan kapag nakita si Tess at ang mga suso nitong nagmumura. mas gusto niyang magpakamartir sa punyetang kumpanya kaya‟t wala na akong magagawa. Hindi niya alam na ako ang dapat niyang pakisamahan at hindi ang mga kupal heads ng IT.116 kaya kailan man. sa katawan pa lang sulit na sulit na ang sinumang lalake. ang mahirap kay Tess. Pero ayaw niya. Sayang. Kaya lang. Sa pagresbak ko sa kumpanya. puwede na siyang magbuhay-milyonarya. Sayang. hindi ko magagawang galawin siya. kahit medyo malandi si Tess at mahilig magpa-cute sa kung kani-kanino. Inamoy-amoy ko. Kung tutuusin.

asawa ng kapatid niyang si Paulina. sinasaliwan ang kanyang pag-iisa. kung gagawin niyang miyembro ng insurance corporation ang kanyang maliit na shop.117 Pablo Sampung taon na ang nakalipas nang unang makilala ni Pablo ang isa sa mga pinakamahalagang tao sa kanyang buhay. sasaya ka dahil magkakaroon ka ng maraming pera? Makakabawi ka sa nasunog sa iyo. tila isang musang sa tuwina‟y naroon sa kanyang tabi. at matapos makulili sa maya‟t maya‟y paniningil sa kanya ng kanyang mga pinagkakautangan.” Ilang gabi niyang pinagpuyatan ang payo ng ni Rudy. Ayon kay Rudy. napagtanto ni Pablo na ang pinakamainam na solusyon ay ang magpamiyembro ng seguro. May mga butil ng pawis sa noo ni Pablo habang ipinaliliwanag sa kanya ni Rudy ang mga bentaheng idudulot sa kanya ng seguro. Ayon dito. kung saka-sakaling biglang magkaroon ng sunog o iba pa mang sakuna. Si Rudy. kung nais niyang malaking halaga ang makuhang salapi sa . Ito ang kanyang bayaw na si Rudy. Ang ideya ng pagkakaroon ng pera sa sunog ay matagal na nagsayaw sa kanyang gunita. ang gumabay sa kanya sa masalimuot ngunit tubong-lugaw na landas ng seguro. Makalipas ang ilang panahong pagtitimbang-timbang ng mga usapin. siya ay babayaran ng insurance corporation. Atubili siya sa kadahilanang batid niya ang laki ng kanyang gugugulin. kung siya ay magpapatala sa seguro. pinaghehele ang kanyang pagtulog. “Hindi ba‟t sa halip na malungkot ka kung masunugan ka. at sobra-sobra pa kaya madadagdagan ang puhunan mo.

karera. At upang lalo pang lumago ang negosyo. bingo. Noong umpisa‟y mahirap. Makalipas ang dalawang taon. hueteng. Marami-rami na rin ang kanyang tauhan. Ngunit ang hirap ay hindi nakapagpalamyo sa kanyang engrandeng plano. sigarilyo. Tulad ng nakaraan. Noo‟y mayroon na siyang malaking tindahan ng mga sapatos sa pamilihang bayan. muli na namang nasunugan si Pablo. Ang kanyang mga utang ay nabayaran. Bukod pa rito. Ang kanyang mga bisyo ay umusbong at lumago. mayroon siyang malaking shop na naghahatid ng mga pagawa ng mga malalaking department store. na biniyayaan niya ng ilang porsyento batay sa kanilang lihim na kasunduan. Noong mga panahong iyon. anaki‟y kisapmatang naging milyonaryo si Pablo. sakla at pusoy. Kung saan-saan siya nangungutang ng pera huwag lamang makaliban ng paghuhulog. napagtakpan ang mga ebidensya ng arson at napabilis ang pagsasaproseso ng bayaran. kinakailangang mataas din ang kanyang huhulugan.118 pagkasunog ng kanyang shop. ang sunog ay dinisenyo upang hindi . Mahalagang tao sa kanyang buhay si Rudy. babae. ang anumang naibayad niya‟y mababawi niya ng kung ilang porsyentong tubo. Dalawang milyon pagkatapos ng ilang buwang paghuhulog. Ito nalalabing pag-asa upang maisalba ang pamumuhunang unti-unti nang nasasaid dahil sa kanyang mga bisyo. muli ay tinupok ng sunog ang kanyang shop. Makalipas ang dalawang taon. kasama sa mga nakalista sa talaan ng kanyang mga bisyo ang alak. Ang kanyang maliit na shop ay lumaki. Ngunit ayon naman dito. Sa tulong ni Rudy.

at ang tanging hangad na lang ay tustusan ang maliliit na pangangailangan sa pang-araw-araw. siya‟y naglagay ng isang silya at pinakintab ang sapatos ng sinumang . At ang mga ito‟y kanyang binayaran ng kung ilang milyon. Sa oras na ito‟y madilaan ng apoy. Dalawang sunog pa. hanggang sa makarating sa shop ni Pablo. Sa kanyang paglaya. Ngunit ang huling sunog ay lumikha ng dalisdis. Ang apoy ay sadyang ginawan ng tatahaking daan. ang mga may-ari ng kabahayang nangatupok dahil sa kanyang kasibaan ay pawang nagsipagsampa ng kaso. aniya. mga kabahayang may saboy ng gasolina. ay maaari na siyang magtayo ng isang malaking-malaking tindahan ng sapatos. Ang mga nasalanta ng sunog. kahalubilo ng mga tulad niya ring pinanawan na ng pag-asa. si Pablo‟y nahatulang pagbayaran ng kung ilang taon sa bilangguan ang kanyang kasalanan. ang kinabagsakan niya‟y sa looban. Walang kamaly-malay ang mga tao na ang kanilang mga bahay ay binubuhusan ng gasolina upang kaagad ay magliyab. Sa may labasan ng looban. Ang shop ay basang basa ng gasolina. Ipupuwesto niya ito sa sentrong lunsod. Pagkuwa‟y hinintay niyang matapos ang kanyang paninilbihan sa loob ng bilangguan. Nagbunga ang imbestigasyon ng korporasyon ng seguro. agad itong magniningas at kasabay na matutupok ng buong shop ang anumang ebidensya ng arson. Di naglaon. Nadagdagan ang milyon ni Pablo. sa mga lugar na madalas puntahan ng mga tao. Inumpisahan ang sunog sa ilang mga kalapit na kabahayan.119 magmukhang sinadya.

” “Kung magsalita ka. Madalas ay bisita nina Tony si Pablong Shoeshine sa kanilang bahay. Ipinagluluto ito ng kanyang ina ng makakain.” pakiusap sa kanya ng kanyang ina. Ang dating matikas niyang tindig na likas sa mga mapalad na komersyate ay naging tungo. Ang kanyang tutol ay bunga ng dahilang sa dinami-dami ng mga lalakeng mapagpipilian. “Pagbigyan mo na ako. Basta ayokong dito tumira yang hampaslupang iyan. Ang maging arsonista ay mortal na kasalanan sa kulturang iskwater. Okey lang kung nakawan mo ang kapitbahay mo. Hindi bale nang magnanakaw. At isa ito sa mga kinamumuhian ni Tony. okey lang kung gahasain mo ang kapitbahay . anak. Hindi iniinda ng kanyang ina ang amoy alak na hininga ni Pablo. si Pablo pa ang napili ng kanyang ina. tayo ba. nay. hindi hampaslupa?” Wala siyang tutol kung gusto mang mag-asawa ng kanyang ina. “Bahala ka. Ang kanyang pangala‟y nagkaroon na ng panibagong binyag na apelyido. Bakit.120 handang magbayad. Ang kanyang mga suot ay luma‟t natatagpian sa iba‟t ibang bahagi. huwag lang arsonista. mukhang ang loob ng kanyang ina ay nahuhulog na kay Pablo. ang alalahaning ang kanyang ina ay nililigawan ng isang arsonista. Ang kanyang bigote‟t balbas ay nagdagdag ng kung ilang porsyento ng pagkamiserable sa nakakaawa niyang hitsura. Kung tawagin na siya ngayo‟y Pablong Shoeshine. At batay sa takbo ng mga pangyayari. Wala akong pakialam sa gusto mo. akala mo kung sino ka. Mahaba ang kanyang buhok.

masasabing kung naging angat ang kanilang buhay. batid niya na maraming may pagnanasa sa kanyang ina. may hanapbuhay. Walang inatupag kundi uminom at magpalaki ng bayag. maganda ang kanyang ina. Sa arson. Siya lang ang hindi plastik. maraming nadadamay. hindi matapobre. Hindi laylay ang mga suso nito. Ang nakaraan nito. at nakikisuso pa ang mga dapat sana‟y hindi na nakikisuso. “Ano ang gusto mo. kahit papaano.” . ibang usapan na iyon. At bagamat sunog sa araw ang balat. Kaiba sa mga nanay sa looban. At totoong makakapili ang kanyang ina ng higit kay Pablo. ang karanasan nito bilang arsonista ay nakatatak sa noo nito. Dangan nga lamang at sila‟y mahirap lang. Marangal na tao. Hindi lang ang kapitbahay mo. hindi tulad ng mga nanay sa looban na dose-dosena ang pinasususo. At kalat na sa buong looban na si Pablo‟y malimit nilang bisita. okey lang kung patayin mo ang kapitbahay mo.. Sa looban. Tony. Tingnan mo nga ang ibang lalake rito.121 mo. Mahirap pangalagaan ang ganda kung mamad sa paghihirap. Pero ang maging arsonista. Kahit papaano. Si Pablo na ang buhay ay madalas i-broadcast sa buong looban. Bakit si Pablo pa? Si Pablo na kinukutya ng buong looban. kundi maaaring ang buong bloke ng kabahayan. Balingkinitan ang katawan nito. ang manunog ng bahay ng may bahay para sa sariling kapakinabangan. ikaw lang at ang kapitbahay mo ang mapeperwisyo ng kawalanghiyaan. hindi na ako lumigaya?” “Hindi naman ho sa ganoon. hindi mataba ang kanyang ina. Si Pablo. Pero bakit ho kay Pablong Shoeshine? Kaya ba kayong pakainin noon?” “Si Pablo lang ang totoong tao dito sa atin.

sugalan. ah. hindi na siya kinikilala mula nang makulong siya. At ito‟y tunay na nakakagaang ng loob. Bagamat ordinaryo na sa looban ang sigawan sa mga bahay-bahay. Lahat ng mga kamag-anak niya. arsonista si Pablo. marami pa ring pamilya ang mas maraming problema. marami pa ring nanonood ng mga bagong mga awayan sa mga tahanan. Gasgas na tayo sa dami ng mga iligal na pinaggagagawa natin. . sa tingin mo papatol sila sa akin? Tingnan mo nga itong hitsura ko. Ang usapin ay kahit maraming problema. kayo ba. Sa karanasan. lahat na ng bisyo!” “Nay. papatulan ako ng mayaman?” Bumaba ng hagdan si Tony. Ito ang paraan ng kanilang mga kapitbahay para maigpawan ang sari-sariling mga problema. Bakit hindi n‟yo pa siya tigilan? Bakit. ang malamang ang iba‟y nagtataglay ng mas malalalang problema. Pinatawad na siya ng gobyerno. Marami diyang mas higit pa kay Pablo. Huweteng.” “Ano‟ng gusto mo. walang kabulastugang ginagawa? Pare-pareho lang naman tayo rito sa looban.122 “Inay. maraming mga taong nagkukumpulan. Sa pagbaba ng hagdan nila. droga. Sa tingin mo. Ayaw niyang makipagtalo sa kanyang ina. sa iba na lang kayo pumatol. pumatol ako sa isang eksekyutib sa Makati? Kung pumatol man ako. Kayo na lang ang hindi pa nagpapatawad sa kanya. wala pang nananalo sa pakikipagtalo rito. Ano‟ng klase kayong mga tao? Hindi pa ba sapat ang pagdurusa ng tao? Iniwan na siya ng asawa‟t mga anak.” “Pinagbayaran na niya ang kasalanan niya.

123 Kinatkatan ni Tony ang mga taong nakapalibot. papalayo sa hagulgol ng kanyang ina. Itinaas niya ang panggitnang daliri ng magkabilang kamay habang tuloy-tuloy ang paglalakad niya papalayo sa kanilang tahanan. .

maprinsipyo. Pepper. Pepper. Batid ng buong looban ang sekswal na oryentasyon ng nag-iisang anak na lalake ni Sgt. Pepper. Walang maipintas ang mga taga-looban ni katiting na pagtalilis sa pagkalalake ni Sgt. ay hindi maaaring ipamana. ayon sa mga beterano ng kanto. hindi matingkad na mamamalas sa kalimitang malungkot nitong anyong panlabas. babaero. nahuli ni Tony ang loob ni Dondon. kung patagong tumitikwas ang mga kanyang mga hinliliit sa tuwing may puntong gustong bigyan ng linaw. Pepper. Isa itong pambihirang pangyayari sa ganang si Dondon ay hindi regular na nakikihalubilo sa mga tao sa looban. ay imahen ng pagkalalake: brusko. na sa kung ano‟ng dahilan na hanggang ngayo‟y tinutuklas at iniimbistigahan pa ng mga taga-looban. sa ganitong lagay ay maaaring masabi na ng mga beteranong istambay at mga tismoso‟t tsismosang intelektuwal na maaari ngang ang pagkabakla ni Dondon ay minana nito sa kanyang ama. ay . at nitong huling mga taon ng kanyang pagseserbisyo bilang pulis.124 Dondon Sa konting pambobola. Nabalita sa buong looban ang kanyang maikling panahon ng pakikiapid sa kanyang kumare. Kung may kulo man ito ng kalandian. Ang kaso ay hindi. Maliban na lang kung may palihim ding “landi” si Sgt. si Sgt. na bunga ng katotohanan ng pagiging bakla nito. Ang pagkalalake ay hindi tulad ng ibang katangian ng mga magulang na naipapasa sa mga anak. Tunay ngang ang pagkalalake. Siya.

Kung bakit ay makikita sa buhay na katunayan— ang pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. . at kung paano niya naigiya ang mga pangyayari para umayon sa kanyang mga plano.125 biglang natapos. Wala. Pasulyapsulyap siya sa relo ng mamang tulad niyang nag-aabang din ng masasakyan. nag-aabang si Tony ng masasakyan papuntang eskuwela. kung paano niya napaglapit si Dondon at si Wayne. Namamawis na ang kili-kili ni Tony sa tagal ng pagkakatayo sa may bukana ng looban. o Dondon. nakakita si Tony ng matalim na sibat na siya niyang magagamit sa panahon ng paniningil. Isang umaga. wala ni isang indikasyon na si Sgt. Ipinakilala ni Tony si Dondon sa kanyang kaklaseng si Wayne. Kung paano nakumbinse ni Tony si Dondon na sumama sa kanya sa kanyang pagpunta-punta sa UP. tama ang pahayag ng mga beterano sa looban na ang pagkalalake ay hindi naipapamana. Samakatwid. Mayroon siyang nakatakdang pagsusulit noong umagang iyon at kung maaari ay liliparin niya ang pamantasan upang huwag lamang mahuli sa klase. baka ang mga naturang sasakyan ay bigla na lang dumapa sa gitna ng kalye sa bigat ng kargada. Pepper ay “hindi gaanong lalake”. Bakat ang pag-aalala sa mukha ni Tony habang pasalit-salit ang dapo ng kanyang paningin sa relo ng mama at sa mga nagdaraang mga sasakyang punong-puno na ng mga pasahero. sa may bukana ng looban. Inabutan na siya ng pagtaas ng araw. ay isang masalimuot at mahabang kuwento na nag-umpisa isang umaga. na mandi‟y kapag sumabit pa siya. At sa pagiging bakla ni Donato Cruz Jr.

Talaga namang sobra ang trapik sa buong Maynila. Iyan ang isang problemang kahit kelan hindi masosolusyunan ng gobyerno.” matipid na tugon nito. “Sabihin mo. Hindi tulad mong puro kalandian ang laman ng isip. eh. Kipkip nito sa dibdib ang mga libro. Ano na naman kaya ang ikakatwiran ko sa prinsipal namin?” Eh. Sa laki ng burat.” Hindi kumikibo si Dondon. “Hi. mukhang tinanghali rin. natagalan ka.” bati ni Tony nang huminto sa may tabi niya si Dondon. “Hi. May test pa naman kami ngayon. Nakabihis ito ng unipormeng pamasok. di sabihin mo. “Ano‟ng oras na ba. Bumabayo sa pandinig ang maingay nitong stereo.” Naghahanapbuhay kase ko sa gabi.” Ilang sandaling walang imikan.126 Maya-maya‟y namataan niya si Dondon. Sa mukha nito‟y mababakas ang make-up na sa tantya ni Tony ay nasobrahan ng pahid. matrapik. papalabas ng looban. May pulang lasong nakatali sa mahaba nitong buhok. Pagkakataon ko na ito. “Late ka na. . nanlalake ka pa. Dondon?” “Mag-aalas-diyes na. Ni hindi nag-minor ang dyip.” pahabol ni Tony. “Oo nga. halos nakatingala na ito sa dami ng mga nakasabit na pasahero. Ikaw. Pinara nito ang isang dyip na nagdaan. Bad trip. “Oo nga. Pagkuwa‟y nagtanong si Tony. Ayos. ah.

May bakery doon.” Bantulot na sumonod si Dondon. Saka. Doon pa rin mas magandang mag-abang. At least. baka ka magutom. puwedeng makapag-almusal na lang muna. mag-almusal muna tayo. Lumapit siya sa kahera at binayaran ang mga pagkain at pagkuwa‟y umupo siya sa harap ni Dondon. Sa loob ng panaderya ay may ilang mesa at mga upuan.” anas ni Tony. Mga kolorum.” “Ikaw na lang. Mag-aalmusal muna ko. Baka kasi mahuli na „ko.” “Eh. talaga namang huli ka na. pambili ko sana „to ng libro. eh. Ikaw din. Tang ina. Hindi naman tayo masasakay dito dahil laging puno ang mga nagdaraan.” nag-aalalang tugon ni Dondon. Tutal huli na tayo. ako. . “ano kaya kung lakarin natin hanggang doon sa may kanto. Umupo sila sa may malapit sa kahera.” Naglakad sila hanggang sa may kanto. Doo‟y nangangalabit ang amoy ng mga bagong tinapay na niluluto sa karatig na panaderya.” “Nag-almusal na ko. Saka. di magpaka-huli na. di na baleng mahuli basta busog . mas maraming dyip na dumaraan doon sa kanto. Umorder si Tony ng dalawang hiwa ng egg pie at dalawang softdrinks. eh.” “Kahit na. “Ganoon din naman. magmeryenda ka na lang. maraming jeep. ikaw na lang.127 “Dondon.” “Sige na nga. wala pang sakay. Tutal pareho naman tayong late na sa pupuntahan. tapos na nga akong magalmusal. “Halika.” “Baka lalo tayong ma-late. Ano pa ang inaalala mo? Halika na.

wala naman akong mapupuntahan. dapat mag-abroad ako para hindi na talaga ako masundan. baka araw-araw magugulpi ako. Ewan ko ba.” Tama! Baka ako ang unang-unang gumulpi sa iyo! “Hindi naman siguro. At tiyak.” “Kung ikaw ang lumagay sa katayuan ko. “Pakiramdam ko kasi. Pinigil siya ni Tony. eh. mga tinitimping galit. hahanapin ako ng itay. na ilabas nito ang mga natatagong hinanakit. Kung gusto kong putulin ang ugnay ko sa looban. . naiiisip ko. Pero kung nagkataong hindi dating pulis ang tatay ko. Siguro parang pagrespeto na rin sa tatay ko dahil dating pulis. nandidiri sila sa akin. Kahit siguro may isang milyon na ang popolasyon ng mga bakla sa buong Pilipinas. “Bakit naman? May mga sinasabi ba sila tungkol sa iyo?” “Wala naman.128 Dumukot si Dondon sa kanyang bulsa para bayaran kung magkano man ang nagasta ni Tony. parang takot na takot sa mga tulad ko ang mga taga-atin. sa ganang binayaran nito pati ang dapat ay kay Dondon. “Kahit hindi sila magsalita. parang nandidiri sila sa akin. “Kung minsan. “Bakit hindi ka nakikipagsosyalan sa mga tao sa atin?” bungad ni Tony. alam ko. iba pa rin ang pagtingin nila sa mga tulad ko.” Nakakadiri ka naman talaga. ano kaya kung lumayas na lang ako? Kaya lang. baka araw-araw mapraning ka dahil sa pagtrato sa yo ng mga tao. Hindi rin ako makakalayo.” Hinayaan ni Tony si Dondon. Tony.

ganoon. ako lang.129 “Ang itay.” tugon ni Tony. ambait-bait mo. Hindi ka ba naaasiwa sa „kin?” Nandidiri ako sa yo. Baka siguro. “Mabuti ka pa. Iba na ang panahon ngayon. ako pala. iniiwasan ako ng mga tao sa looban. kung bakit ba alalang-alala ka sa kalagayan mo sa looban. ang sakit-sakit ng konsensya ko. Bakit?” Dahil ang mga bakla sa atin. andami-daming bakla. Ang hindi niya alam. anak na lalake. Hindi katulad ng mga ipokrito‟t ipokritang kapitbahay natin. Dondon.” “Nagtataka ko. Parang ordinaryo na lang. Hindi mo lang alam. nahihiya ako dahil binigo ko ang itay. Sa lipunan. yung mga baklang hindi pa ipinapanganak. pinapatay. Tony.” “Nagtataka ko. naiimpluwensyahan na ng kamachohan ng . Kasi nga nandidiri sila sa „kin. “Ewan ko. dismaya sa akin. suwerte ang mapapangasawa mo. Tony. Pero sa lugar natin. bakit sa ibang lugar. Hindi lang naman ako ang umiiwas. Matapos ang siyam na beses na panganganak ng inay. Balwarte kasi ng mga barako yung sa atin. pati sila. nagkaroon siya ng lalake. puta ka! “Hindi. inaya mo pa kong kumain. hindi naman pinapansin ng mga tao. Walang-wala sa isip niya na lilihis ako sa kasarian ko. Gusto niya. At karamihan. Kase. Alam mo. “Napapansin ko. sandamakmak ang mga bakla. Marami nang katulad mo. Nagtataka nga ako kung bakit ikaw.” “Marami ba talaga kami?” “Maraming marami. hindi ikinakahiya ang pagiging bakla nila.

Isinama niya si Dondon sa shopping center. Ipinakilala sa ilang mga kakilala. huwag ka na lang pumasok. Bakit. Hindi na malalaman ng eskuwelahan iyon. normal na gawain ng mga estudyante ang ganyan. halika na!” “Sige na nga!” Sa UP. Pagkuwa‟y inilibot ni Tony si Dondon sa iba‟t ibang mga building.” Bantulot ang pagtayo ni Dondon. ikaw ang pumirma.” “Naku. Dinampot ni Tony ang mga libro nito sa mesa at lumabas ng panaderya. Sama ka na lang sa akin sa UP.” “Eh paano kung hingan ako ng excuse letter. tapos kailangan may pirma ng magulang?” “Alam mo. Sanay na tayo dapat sa ganyang mga diskarte. nagkasakit ka. alam ba ng maestra n‟yo kung ano‟ng hitsura ng pirma ng tatay mo? Eh di. hindi na bakla. Nagtakip ito ng panyolito sa bibig. Pinara niya ang noo‟y paparating na taxi. nananghalian sila sa isang karinderya. huling huli ka na sa eskuwela.130 mga taong nakapaligid. nagamot na.” Natawa si Dondon sa tinuran ni Tony. Sabihin mo. Kaya paglabas sa nanay nila. ang magkandautal ka ng kapapaliwanag sa maestra mo kung bakit ka late? Bukas ka na lang pumasok para madaling mangatwiran. eh. “Dondon. Don. Cutting classes? Nagpaalam na ako sa bahay. alam nilang papasok ako sa school. Saka ano ang gusto mo. Doon ay tumingin sila ng mga tinitindang . tutal.” “Hindi naman nila malalaman. “Don.

at iba pang koloreteng pambabae. Masaya ka na?” “Naku. pahihiramin kita. ayan. magugustuhan mo iyon dahil guwapo saka mabait. Trenta lang ang pera ko.131 libro. may bibilhin sana ko. eh. Ayos! Two birds in one stone! Tingnan mo nga naman ang suwerte. may kapalit na mas malaking tubo sa tamang panahon. tenk yu.” . Sa kanilang paglabas sa shopping center. magazine.” anas ni Dondon sa kanya habang nagbubuklat siya ng isang science magazine. “Don. Naglalakad ito.” Ulol! Kanina pa ko nagtitimpi sa yo.. Naglabas siya ng tatlong sasampuin at iniabot kay Dondon. May nabawas na sa nakalaan niyang pera. “Tony. Ang bait-bait mo talaga. “ipapakilala kita sa kaklase kong Amerikano. “Sige. Sigurado. kamiseta. ngunit ito nama‟y dapat niyang ituring na isang tipo ng pamumuhunan. di bilhin mo. Magkano ba ang kailangan mo?” “Sisenta pesos kasi itong fashion magazine. at iba pang paninda.” Sa isip ni Tony ay kinalkula niya ang natitira niyang pera na dapat sana‟y ipambibili niya ng libro. Tony. Aliw na aliw si Dondon sa pagbubuklat ng mga magasin na naglalarawan ng mga bagong moda sa pananamit. namataan ni Tony si Wayne. “Eh. sa make-up.” anas ni Tony. “O. at ang tantya ni Tony ay papunta na naman sa UP lagoon.” “Kulang ang pera ko.” Nanlaki sa tuwa ang mga mata ni Dondon ng dumukot si Tony ng pitaka.

Don.” Binilisan nila ang lakad para maabutan sina Wayne. you stupid degenerate American pedophile! “I‟d like you to meet my friend. this is Wayne. .” Nagkamay ang dalawa. Nakakubli ito sa katawan ng isang puno sa „di kalayuan. Sa kanyang pisngi‟y nakabakat ang isang ngiti.132 “Talaga? Sige. Say. Sinabi ni Tony kay Dondon na siya‟y mayroon pang papasukang klase kung kaya‟t maiiwan na niya sila. “Ha? Sino‟ng kasama ko?” “Si Wayne. Tony! What‟s up.” Walang kamalay-malay sina Dondon at Wayne na nakamasid si Tony sa kanila. man. ipakilala mo ko. why don‟t we take a walk? Let‟s go to the lagoon and feel the nature. Maraming lamok sa lagoon ngunit ang kagat ng mga ito‟y hindi iniinda ni Tony. Dondon. take care of my friend here. Dondon.” Ayos! “I better go or I‟ll be late for my class. Hey Wayne. Nanatili siyang nagmamasid. will you?” “Sure. See you guys at the lagoon later. naninigarilyo habang pinanonood ang halikan nilang dalawa. buddy?” I‟m not your fucking buddy. “Wayne!” “Hey.

Bakit ba sa tuwing malalasing ako. pero lagi na lang nababawi? Tulad noong isang linggo. siguradong papatusin ng mga tao. Tubig na lang. sobrang dami ng nainom ko. Kahit na ang totoo‟y wala naman talagang saysay ang kanta. Hindi na tumatama ang araw sa mukha ko. sa tuwing magigising akong ganito. Maraming asukal kaya lang hindi naman puwedeng puro asukal ang inumin. Baka matanggal nga ang hang-ober ko pero dalihin naman ako ng diabetes. Paano. Mukhang pera ang mga DJ. mula sa bintana. Ibig sabihin. Pero uminom ulit ako. nalalagyan kasi ang mga putang inang istasyon ng radyo. Lipat ng istasyon. basta‟t magagandang lalake at mapoporma ang kumakanta. isinumpa kong hinding-hindi na ako iinom. pinupuri nila sa radyo.133 Baguio 1999 Ang pinakaayoko sa lahat. Kahit na ampapangit ng mga kanta. Binuksan ko ang radyo habang umiinom ng tubig. Noong sumusuka na ako. Kailangan ko nang bumangon. yung mga musikerong hindi maporma pero may ibubuga. basta may halong kabastusan ang kanta. ang magising akong parang binabarena ang ulo. Sayang. Ngayon. tanghali na. ang sarap kasing magpakalango sa alak. Ubos na ang kape. hindi napaglalaanan ng panahon sa radyo. Nakakatulog pa kaya ang mga hinayupak na iyon sa gabi? Hindi . isinusumpa ko ang pag-inom. Ewan ko ba. hala. Bakit hindi nila ibalik ang mga dating musikero? Iba na kasi ang panahon ngayon. yung mga magagaling na musikero. Malamig na tubig. sige ang patugtog sa radyo. nanunumpa ako. Harana. Madalas. Parokya ni Edgar.

Pero marami silang telepono. Titingnan ko yung mga tanim niyang marijuana. Bukas siguro. pinupuri pa rin nila. Nakakapagtaka kasi yung mga tindera sa sidewalk. Lipat ng istasyon. hindi pa rin ako kinakabitan ng linya. Madalas kong gawin iyon kina Sarge.134 ba sila nahihiya na isinusuka na ng mga tao ang mga kantang pinapatugtog nila. si Dolores. Mamaya. Pinagmasdan ko ang palibot ng bahay. Cranberries. Kumustahin ang mga kaibigang ilang taon na ring hindi nakukumusta. May telepono kasi si Sarge. para kong nakakarinig ng awitan ng mga anghel. Hirap akong magkikilos sa tindi ng sakit ng ulo ko. Pero hindi ngayon. Maraming mga banda ang mahusay pero hindi maporma na hanggang jamming na lang sa mababahong club dahil hindi naman musika ang tinatangkilik ngayon sa radyo kundi ang porma‟t tindig ng mga kumakanta at tumutugtog. Mag-iisang taon nang naka-file ang application ko sa PLDT. Ako. Ayos. ang sarap magtatawag sa telepono. ginagawang payphone. Bakit . Kailangan na rin akong maglinis. Kapag naririnig ko ang boses ng singer ng Cranberries. tatlo-tatlo ang telepono. Ni wala namang permanenteng address ang mga iyon. tang ina hanggang ngayon wala pa rin. Kapag ganitong walang magawa. siya ang panalo. Kung kaninong tanim ang malakas ang tama. kung anu-anong kabastusan ang sasabihin. Puwede ring mambuwisit ng mga tao. baka pasyalan ko si Sarge. Sa bangketa nga lang umiiskwat. Nagpapayabangan kasi kami sa mga tanim namin. Halimbawa‟y tatawag ng isang numero at kapag sinagot.

nakita niya si Klara. lagi ko siyang naaalala. . si Jun. Makintab ang bago kong biling Isuzu four wheel drive na pick-up. nakarating na ng Sagada. Hindi niya ginustong atakehin ito sa puso. Inatake ito sa puso. Okey lang ang pagkakadeposito ko ng tseke sa account ko sa bangko. Hindi raw dapat ikulong si Klara dahil hindi naman daw siya ang pumatay kay Jun. Pag-angat ng mukha niya. mula nang lumaya siya sa bilangguan. tulad ng iba. Bigla niyang tiningnan. Naaalala ko si Klara. Noong nakaraang taon. wala na siyang burat. may pambayad naman ng bill. Gusto niya raw umanong makaganti sa pambababae ng asawa niya. nakita niya. may malinaw na address. hawak sa kabilang kamay ang maliit niyang tarugo. Sa takot ni kupal. Walang hassle. Puta. may hawak na kutsilyo. Naging mainit ang isyu niya dahil tinulungan siya ng mga maka-kaliwang organisasyon. Kunsabagay.135 ako. isang milyon at sandaang libong piso. Ang kawawang asawa. ayaw pansinin ng PLDT? Pipigilan kong masira ang araw ko. Nitong mga nakaraang araw. nagising isang gabi na masakit ang burat niya. matagal ko itong pinlano. Tinulungan si Klara ng iba‟t ibang organisasyon ng mga kababaihan. Naka-address sa isang apartment sa Benguet. Ayon sa balita. pinutol ni Klara ang etits ng mister niya. Ni hindi pinansin ang mga ahunin. inatake sa puso. Garahe. headline ng mga peryodiko si Klara. Ayos na ayos ang pagdating ng huli kong tseke. Ang tanging ginawa ni Klara ay pinutol ang ari ng kanyang asawang babaero.

Nakakapagtaka. Mas mabigat daw kasi kapag babae ang nagnakaw. Karamihan daw ng mga kasamahan niya roon mga nanay. Okey naman daw ang pakikitungo sa kanya ng mga kasamahan niya doon. bakit si Jun. nabalitaan niya ang pagtop ko sa board exams. sumuway sa utos ng mga pilato sa simbahan. May ilang madre din na nakibaka. Tapos. hindi idinidiin ng simbahan? Kunsabagay. ang simbahan kasi. Pangungumusta. Mahigpit ang pagdidiin ng simbahan na kailangang makulong si Klara. naaareglo na. Congrats daw. gulat na gulat siya dahil ang tagal na naming hindi nagkikita o nagkakausap man lang. Sa presinto pa lang. Hindi naman daw totoong maraming tibo roon na mahilig manggahasa ng mga bagong salta. Paano kung hindi na pala ako kilala ni Klara? Hindi ko rin matantya ang sarili ko. nagtulak ng droga. o ano pa. nanlalake. . ang sabi ng ilang kilala sa larangan ng pilosopiya. dadalawin ko sana siya.136 Nakulong si Klara ng ilang buwan. Sabi niya. Correctional ang return address. nagnakaw. biglang bigla heto‟t nakatanggap siya ng sulat mula sa akin. Ano naman ang sasabihin ko kay Klara kung sakaling magkaharap na kami? Pinadalhan ko siya ng sulat. atrasado nang kung ilang libong taon at dahil dito. nagtulak ng droga. madalas hindi nakukulong. Na sinagot naman niya. hindi ito kailanman magiging relevant sa buhay ng mga tao. Noong nasa bilanggo si Klara. Sumama silang nakipagmartsa sa mga kababaihan. Mga ordinaryong babae na kung nagkataong lalake ay hindi naman talaga makukulong. parang nakakahiya. Araw-araw ang piket ng mga organisasyon ng kababaihan. Pero kung lalake raw ang nambabae. Kaya lang.

kahit mahigpit na tinututulan ng mga biyenan niya. Hindi ko sinagot. Noong nasa Quezon na siya. Si Sarge.137 Sabi niya. May kumakatok sa pintuan. Mukhang tatalunin ako ni Sarge sa contest namin. . Sapat na sa akin na malamang okey na ang kalagayan niya. uuwi siya ng Quezon. Dadalhin niya ang dalawa niyang anak. Maraming sumisimpatya. Binilot namin tapos hinitit namin. At nabalitaan ko nga ang paglaya niya. Marami raw mga internasyunal na organisasyon na nagla-lobby sa kaso niya. nagpadala siya ng postcard sa akin. Magnenegosyo daw siya doon. malapit na siyang makalaya. May dalang bagong cured na jutes. Ininterbyu siya sa TV. Ang sarap. Bakit naghanap pa ng iba si Jun? Sabi niya sa interview. Mayroon naman daw siyang konting naipon para makapag-umpisa. Nangungumusta. Maganda pa rin si Klara. Walang choice ang gogyerno kundi palayain siya.

ngayon na ang panahon ng paglikha ng mga claimants. pero ang balikwas na ganansya‟y milyon-milyon. Sa loob ng anim na buwan. Kuwentado ko na ang panahon. At ang programang magsasakatuparan ng lahat. Putang ina mo. ng mga tarantado mong analyst. bawat isa sa kanila ay nakatanggap na ng tseke. Ni hindi n‟yo mamamalayang mawawalan kayo ng 6. Ilang buwan ko ring pinlano ito. Great Insurance. tatanggap ang isa sa kanila ng tsekeng nagkakahalaga ng isang milyon at sandaang libong piso. Bale anim silang mga claimants. hindi ninyo mate-trace ang gagawin ko. Handa na rin ang mga address ng mga ito. Hetong mapapala mo sa pagpapaalis sa isang napakahusay na Electronics Communication Engineer na nagngangalang Engr. nakapaloob na sa tatlong diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa.6 milyones. Baka hindi mo alam na genius itong tinitira mo. Antonio de Guzman. ang isa naman ang makakatanggap. isang buwan matapos kong mag-resign. ng mga inutil mong techie. . address c/o Juanito “Jhunz” Salas. Great Insurance. Tang ina mo. Sa paglipas ng isang buwan pa uli. Kahit ano pang gawin ng mga kupal mong manager. Unang-una sa lista ang pangalan ni John Lucero. Bawat buwan. Nakahanda na ang listahan ng mga pangalan. Ngayong isang linggo na lang ang ilalagi ko rito sa putang inang kumpanyang ito na punong-puno ng mga matapobre at mayayabang na kupal.138 Claimants Nakahanda na ako.

<WELCOME TO GI BRAVO I> <ENTER COMMAND> COPY A:\ <COPYING FILES FROM A TO BRAVO__\\H:\ ________________….98% COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 3> _______________________________________…. 62% COMPLETE _________________________________…. Kinuwestiyon niya ito sa .139 Sindi muna ko ng yosi. Computer. May pangyayari noon na nagduda ang isang kung sinong clerk sa Mailing Department sa sobrang laki ng value ng isang tseke. paglalagay ng kanilang mga pangalan sa listahan ng mga taong tatanggap ng tseke. Hindi maaaring makuwestiyon ang mga pekeng claimants dahil tungkulin ng unang diskette na palabasin silang mga lehitimo. Unix. at hinihintay na lang ang takdang panahon para padalhan ng tseke ng Mailing Department. ang unang diskette ay para sa panimulang tungkulin na paglilista ng mga pekeng claimants. Run.100% COMPLETE Goodbye. Start menu. 88% COMPLETE ____________________________________…. 40% COMPLETE ________________________…. kumpleto sa mga papeles. 50 % COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 2> ____________________________…. Windows 98. Great Insurance! Para sa iyong kaalaman. Great Insurance. 25% COMPLETE ____________________….

nakaprogramang mapunta sa ilang matataas na opisyal ng kumpanya. nawalan siya ng trabaho. baka mawala. sisikat siya. nagsumbong sa supervisor niya na hindi raw tugma sa company policy na mag-mail ng tsekeng nagkakahalaga ng dalawang milyon. Pinapakuha ito mismo sa claimant. Ang akala ng bobong clerk. baka sundan niya ang yapak ng clerk na pinatalsik dahil sa pagiging usyusero. Sayang kasi. Siyempre. bahala kayong magpaliwanag sa mga lehitimong claimants na maghahabol sa inyo. hindi niya matutumbok ang ginawa ko. hindi na ito inihuhulog sa koreo. Kaya ngayon. kung sino mang clerk ang makakita ng tseke na nagkakahalaga ng milyon.140 supervisor. Pinagrerepot ang claimant sa opisina at doon iniaabot ang tseke niya. ipapadala pa rin niya ito sa koreo. Ang mga rekord na buburahin ay mapupunta sa kung saan mang lugar napupunta ang mga rekord na binubura. Ang nangyari. Nang i-audit ang putang inang tseke. Malamang sa Data Heaven. Tungkulin ng pangalawang diskette na pagtakpan ang mga bakas ko. para naman kung sakaling may gagong empleyadong maisipang magbuklat ng mga rekord. At itong kupal na clerk sa Mailing Department. pararangalan siya dahil siya ang nakabisto sa modus operandi ng mga buwaya sa itaas. Puta. Hindi siya magrereport sa management. Mahirap na. Matagal na pala nilang ginagawa ito. Problema . Ang pangatlong dikette naman ang magbubura hindi lang ng bakas ko kundi ng karamihan sa mga rekord na iniingatan ng Database. napag-alaman na fictitiuous claimant pala ang nakapangalan at na-trace na ang pera pala. At tuloy pa rin ang modus operandi. Kapag kasi milyon na ang halaga ng claim.

Mga dokumentong hindi na mabasa dahil sa sobrang kalumaan. parang time bomb na bigla na lang sasabog pagdating ng araw. Itong virus na ilalagay ko na magbubura ng mga files. Computer. ang back-up mo. Makatuloy muna doon sa nadaanan kong bagong bar sa Timog. puro hard copy. magpapasarap na ako sa malayong lugar. meron ka nga palang back-up ng lahat ng files. Kawawang mga records. inaamag at nabubulok. ang have a nice day. Pero ang kaso. Goodbye. Tsk. Kasalukuyan ngayong nasa isang warehouse sa Pasay. . pagdating ng panahong iyon. tsk. Shut down. Baka sakaling maka-pick-up ng magandang chick. At ang huling dinig ko.141 n‟yo na iyan. Tumulo ang tubig mula sa butas ng bubong. Alas otso na ng gabi. hindi na muna ako uuwi. siguro. Oo nga pala. minsang inulan daw. Ako.

Utol ng ka-tropa natin yung pinagtitripan mo. ba‟t ngayon ka lang? Naaberya nang kaunti. Tangina nagpapakahirap sa terminal ng bus yung tao. naroon si Beverly? Papaanong mawawala yun doon. Sige. Hindi ka ba naaalangan kay Ompong? Pare. Baka nga kamo kasama yung mga kaklase niyang ang gaganda. Teka. Tony. eh utol ni Ompong iyon. Bakit ako maaalangan? Kaya ka nga dapat maalangan dahil barkada natin si Ompong. Sa palagay mo kaya. Tang na. Huwag na lang tayong pumunta. kinukuba ang likod sa pagwawashing ng mga bus. Baka kamo ngayon pa lang nagkakainitan ng inuman. eh baka natutulog na kina Ompong ngayon. Hindi naman sa nambabadtrip ako. eh. eh. pare. Hindi pa. Tang ina sana nandoon si Beverly. punta tayo. uuwi na lang ako. ang lakas ng tama ko kay Bevs. Hayup kasi sa katawan. pare. Nandoon iyon. may mga umiinom pa kina Ompong? Sabi ko na sa iyong meron pa. tapos bababuyin mo yung utol niya? . Alas-dose na. Masyado na tayong huli. Mawawala ba iyon doon? Putsa. pare.142 Si Elmer at ang tropang praning 11:55 PM Putsa. Sa tingin mo. nakakahiya. Sige. pare. barkada natin si Ompong.

ano‟ng ginagawa n‟yo riyan? Tara kayo dito sa loob. Para sa gabi. Okey lang yun. pakialam mo ba sa akin? Diskarte ko to. hindot! Iba na lang kasi ang pagtripan mo. pare. huwag na si Beverly. Pero bakit? Bakit hindi na lang gabi-gabi may buwan? Bakit ganoon? Ewan ko. pare. Siguro yun ang tinakda ng Diyos para sa mga tao. At kung minsan. bakit sa gabi lang mayroong buwan? . kahit gabi walang buwan. nandito ang happenings. Saka. sa tingin mo. Ulol! Ano‟ng mahal? Libog lang iyan. Puta. kung magsalita ka. Bahala ka. Puta. sa tingin mo. Pare. Ang ganda-ganda ng gabi itutulog ko? Sa araw mas masarap matulog. Okey lang sa araw matulog kung wala ka namang gagawin. Tang ina mo. Eh mas malibog ka sa akin. Elmer. Ayoko pang matulog. bakit mo naman sinasabing bababuyin ko si Bevs? Mahal ko yung bebot na yon. para kang santo. Boyet.143 Ton. pare. eh. Para meron tayong gabi. bakit sa gabi lang may buwan. Bakit kaya? Ewan ko. 12:02 Pare. Eh sa mahal ko yung tao. matutulog na ang mga tao. ikaw.

mapapamahal sa yo ang buwan.144 Siguro kasi laging puyat ang buwan. Kapag tinamaan ka sa damong iyan. ingat ka. Diyan lang iyan sa Balara galing. Kaya lang. Tang ina. regalo ko sa yo pare. bumili ng gin kina Tikya. Mukhang inubos muna lahat ng tinda niyang balut bago ko dinaanan sa amin. ako‟ng magbabalot. Alas-otso ang pasok ko bukas. Nakakadiri na yung mga yun. . huwag na. gusto mo. uuwi na ko. Okey lang. o. pare. Anong buwan? Basta. Ang aga-aga pa. Damo? First class ba to. tol. Di bale. May pasok pa ko bukas. hintayin natin si Boyet. Pong. Akina. Pong. Hindo t na ito. tirahin mo na lang. puntahan ko sina Baby? Tang ina. Pero okey na rin ang tama. May quiz kami bukas. uuwi ka na? Kailangan. Pong. Elmer? Hindi. 12:10 AM Pare. Sa gabi na ito nagigising at tulog sa araw. eh. para me mapaglibangan tayo. bakit ngayon lang kayo? Ang tagal kasi nitong si Tony. Tang ina bakit ka pa papasok eh ikaw ang pinakamatalino sa UP? Kahit na.

eh.145 Tangna talaga tong si Tony. Walang bisita ko ang puwedeng umuwi hanggat hindi ko sinasabi. ah. bakit nga gabi lang may buwan? Tang ina mo naman. ano. Damo lang iyan. eh. huwag kayong mag-agawan diyan. makikiinom lang yung mga yon. Tangna. Timawa talaga tong putang inang to. Maya-maya ka na lang umuwi. sa susunod. Di bale. Pare. Tol. Pare huwag mo namang solohin iyan. huwag kang hihirit. Kanina mo pa ko kinukulit diyan sa buwan na iyan. Ton. ah. o. Napaka-KJ mo. pare. Pahitit naman. Hindi ka puwedeng umuwi. Boyet. Ton. alam n‟yo ba kung sino nakita ko kanina? Sino? Si Mutya. Ah. eh. kapag nandito na yung mga pokpok. Bakit naman? Eh ikaw tong ayaw silang papuntahin dito. Tangina mo. pupuntahan ko na si Baby? Sige. sabihin mo. babawi ako. isama yung mga tropa niya. Tigilan mo na ko. Mga wala namang pera yung mga iyon. Penge! Hoy. puta. Heto pa. . may atraso kay Tony iyon. bilutin n‟yo.

. eh. Nakipagkuwentuhan ka kay Mutya? Paano mong natiis yung baho ng hininga noon? Eh. Sino‟ng panalo? Si Mutya. ano atraso ni Mutya sa iyo? Noon pa iyon. Siyanga pala. Baso. Iyon ang akala n‟yo.146 Oo nga. si Mutya ang laging kasakasama ko noon. Nagsuntukan kami noon ni Mutya. nangungumusta lang. Eh ang laki-laki ng katawan ni Mutya kahit noong bata pa iyong kupal na iyon. Ano‟ng sabi ni Mutya? Wala. Tony. saan mo nakita si Mutya? Nasalubong ko sa Cubao. si Mutya raw. noong umalis sila dito sa looban. Di bale nang magtagal sa puke wag lang sa nescafe. Ha? Ano ba atraso ni Mutya sa iyo? Hoy baso! Di bale nang magtagal sa suso huwag lang sa baso. ano ba? O heto na! Ambabagal kasing magsiinom. pare. Tony. kinalimutan na ni Tony iyon. Nagkuwentuhan nga kami sandali. pare. kasi noong hindi ko pa kayo katropa. Hindi kumakalimot si Tony. Noong bagong lipat kami dito sa looban. Teka. Kaya lang kami nagkahiwalay ni Mutya. eh.

Tang ina amoy chongki rito. Cherry. Tang ina naman eh. tagay mo.147 Eh siya naman. Ana. Tina! Hi Glenda. Baby. Ha? Ano‟ng nakawheelchair? Sabi niya. Puta. wala diyan si Mario. Nasalubong ko kanina. Hayun. Lotlot. Tama na iyan! Boyet. Ton. . Ana! Hi. baso. O. Tuloy kayo. huwag mo kong pinuputa! Akala mo kung sino tong isang to. Gin ang iniinom namin. Lotlot. Tang ina ka naman. 1:35 AM Pare. Glenda. ah. pupunta raw siyang Baclaran. Hi. kumusta. mga apat na taon na. Huwag mo nang ipagsigawan. Hoy. heto na sila Baby. Eh di sa iba ka umiskor. Sino ba yang mga kasama mo? Sila Tina. Hoy. Cherry! Upo kayo. Tinatamad ka lang yata eh. naka-wheelchair. naaksidente raw siya. Patuluyin mo. heto na baso mo. Pare. Mabuti naman. eh. pare. iskor ka ng chongki kay Mario.

paanong naging paybsiks ang negosyo niya? Paano siya nagkaroon ng puhunan sa pagpapautang. eh. alam ko! Ang tinatanong ko. di ba iskolar ka naman ng. kase. alam mo ba kung sino yung kinakasama niya? Si Artemio. Tang ina. pare. Hindi puwede sa UP yung ganon. Para maabsuwelto na lahat ng may utang sa kanya. Pare. .. tapos naglayas ang nanay niya. Tangina. Bigyan mo na lang ng balut yung titser mo. Nagbabayad pa kami ng utang ke Alma. hirit ka kasi ng hirit eh. ang hirap kasi sa iyo. Napaghahalata ka lang na bobo. Oo. Natural kaya tinawag na Almang Paybsiks kase paybsiks ang negosyo. namatay yung kinakasama niya. Papasok ako bukas.. alalay lang ako. Siya ngayon ang pumalit kay Artemio.148 Pare. Hindot na ito. sino ba yung pulitikong iyon? Oo nga. Pare. pare. tanga. Huwag ka nang pumasok. dapat diyan kay Almang Paybsiks. paybsiks ang negosyo niya. Oo. dapat diyan gahasain hanggang sa masira ang ulo. o. bakit ba naging paybsiks yang si Alma? Kase. bobo! Alam ko. eh bakit ka pa nagtitinda ng balut? Kailangan kasi ng pera sa bahay. Yun ang tinatanong ko. humihirit ka na. Ang tinatanong ko. Kaya nagkapera si Alma para sa negosyo niya. hindi pa ko tapos. yung kabit dati ng nanay niya.

Tangina ka naman. ako‟ng naunang dumampot kay Cherry. pare. anim lang ang babae. Natural. ang sarap ni Baby. bili ka pa nga ng gin. Hindi kasi naglalagay ng maayos sa mga pulis. kapag may parte sila sa koleksyon mo. Kahit na. Nadale si Artemio noong uminit ang anti-drugs campaign. bakit sinalvage si Artemio? Nagtutulak kasi ng bato yun. Pare. yun ang ginamit niyang puhunan sa pagpapautang. sinalvage ng mga pulis ng Quezon City. Ano. Mas swak si Cherry. eh. Marami rin kasing bisyo yung hayup na iyon. . kailangan mayroong magparelyebo. yung nakuhang pera ni Alma sa kumpanyang pinagtatrabahuhan ni Artemio. May nasangkot kasing mga pulis. 3:30 AM Pare. Hindi ganyan ang nagyari. marami nang naglabas-masok sa puday noon. Eh puta ka. Mali. Boyet. pare. Tang ina pare. Ang mga puli naman. ayaw mo man lang magparelyebo. iinom pa ba tayo? Sige. Natatakot ang iba pang pulis na kumanta si Artemio kaya pinatay siya. kinakalabit kita kanina. Pare. bakit mo aagawin? Nakita mo namang pito tayong lalake rito.149 Tapos nang mamatay si Artemio. hindi ka papansinin ng mga iyan. Okey pa rin sa akin si Baby. Isang libo lang yata ang nakuha ni Alma pero napalaki niya sa pagpapatubo.

nasaan ang erpat mo? Nasa piggery. kumakantot ng mga baboy. Mas manyak ka naman sa akin. wala na bang yosi? Wala na. Nakita kita. Elmer. hindi pa ba sanay sa iyo yung erpat mo? Ikaw. uuwi na talaga ko. eh. Hanggang sa karatan. Tangina pati ako. Ano‟ng bukas? Mamaya na iyon. tawa ko ng tawa. Baka hinahanap na ko ni erpat. uuwi na. Umaga na. Malinis na malinis. sinisisid mo si Tina sa kusina.150 Tangina mo! Kupal! Tangina. pare. Oo nga. pare. Pati yung kumot ni hindi nagusot. dala-dala mo yang ka-praningan mo?‟ 4:50 AM Pare. Tol. si Elmer kanina. pasandal sa dingding. Tangina. pare. eh. Nasaan si Ompong? Nasa kuwarto. Puta. Tang ina. pare. baka naman dinumihan n‟yo yung kuwarto nila nanay. Magbilot ka na lang ng chongki. nasa kabilang kuwarto. habang binabayo si Glenda. manyak ka talaga. Patayo kong tinira si Ana. ang dumi noon! Tang ina. Ton. May klase pa ko bukas. Hindi. . tinitira si Baby. Ako rin. „Ewan ko. baka siguro gabi lang talaga may buwan‟. bakit gabi lang may buwan?‟ Sabi naman ni Glenda. pare. sabi. pare. pare. „Glenda. naririnig ko.

pare. sinayang mo yung ininom natin. uuwi na ko. Tangina. Mukhang type si Ompong. Tangna. Pare. Bakit. Pepper iyon. 5:45 AM Tangina. Umaga na naman!!!! Mga putang ina ninyong lahat!!! Pare. tayo pa kaya? Kunsabagay. hindi magigising yang mga hampaslupang iyan. Nasaan na ba si Boyet? Tulog. Parang mga mantika kung matulog. daig ka pa ni Boyet. Mas bata si Boyet sa ting lahat. Ton. Tara na. Bumalik. pare. Nasa labas ka kasi kangina. . may isa pang joint dito sa akin. Huwag kang sumigaw Bakit nakakahiya? Kahit may magdaang tren dito sa gitna ng looban. nakakahiya sa mga kapitbahay. isinuka mo lang. Hindi ko na kaya. eh. Split na tayo.151 Nandito pa ba si Baby? Akala ko kasamang umalis nina Tina kangina. pare. Pepper? Yung anak niya nga hindi niya madisiplina. Elmer. Kinse anyos lang iyong kupal na iyon. Pare. Sumusuka ka. si Sgt. Hoy! Ang aga-aga ang ingay-ingay n‟yo! Pare. Nasa kusina. Tirahin na muna natin. Sige. umaga na. Sabay na tayo. takot ka ba kay Sgt.

. Sige. Baka hinahanap na ko ni erpat. tol. pare. May pasok pa ko mamaya. Uuwi na rin ako.152 6:59 Elmer. uuwi na ko.

Isang pangkaraniwang request. EA32786-64H. Nang sa gayon ay makinabang naman siya sa perang sinipsip sa kanya. Tapos. Ronald B. kape lang ang gusto ko. o ibasura. Si Ronald Eliseo ay isang claimant. etc. Ano kaya ang nangyari dito kay Eliseo. Ronald B. kasama ng request para sa iba pang mga claimants.? Ano kaya ang ikinamatay nito? Pinindot ko ang buzzer para tawagin yung dakila kong sekretarya na wala nang ibang hinangad sa buhay kundi ang sana‟y masisante na ko. Ronald B. TO: TONY DE GUZMAN.. aksyunan. . Nang sa gayon ay hindi masyadong malungkot ang iniwan niyang pamilya. Mabuti naman at hindi tungkol sa sexual harrassment. Kasama ng marami pang ibang mga papeles na kailangang pirmahan. may hawak na isang tasang kape. Database Department. na arawaraw ay ipinapadala ng Claims. itong memo sa mesa ko. ibibigay ko sa isang tauhan ko. Nang sa gayon ay mabigyan na siya ng pera nitong insurance corporation na binayaran niya ng kung ilang taon. This is to release the printed record of deceased claimant Eliseo.etc. No. Funeral claim.153 Magnanakaw Isa lang itong ordinaryong papeles. Pumasok siya sa opisina ko. Pirma ko lang ang kailangan. ang akala yata. Isa itong request na hanapin sa pusod ng database ang record ng isang taong nagngangalang Ronald Eliseo. Pinatong niya ang kape sa mesa ko. para siyang maghanap ng record n Eliseo.

ang superkupal na supervisor na sinasadya kong bigyan ng mga assignments na dapat sana‟y para sa mga clerk at hindi sa mga supervisor. Come in.” sabi ko. pinapatawag n‟yo daw ako?” “Gusto kong ikaw ang mag-handle ng order na ito. sir. “Boss.” sabi ko. Ilang sandali pa. naghintay pa muna ako ng ilang sandali. Hinintay kong makalabas siya.154 “Tawagin mo nga si Dante. “may ipapahanap akong record. ah. Cool ka lang. habang binabaybay ko ang mga ulo ng balita sa diyaryo.” “Yes. kupal. Inilapag niya ang kape sa mesa ko at kinuha ang basyong tasa. pinapatawag n‟yo daw ulit ako?” . may dalang isang tasang kape. Maya-maya ay muling kumatok si Dante. Hindi ka puwedeng manigaw ng bobong empleyado at baka mapadalhan ka ulit ng memo ng Personnel. saka ko muling tinawag ang sekretarya ko. “Boss. “Ronald Eliseo. sabi ko sa sarili ko. Pumasok muli ang butihin kong sekretarya. sabay abot sa kanya ng memo. Nahahalata ito ni kupal pero wala siyang magawa. “Tawagin mo uli si Dante. Nabasa ko ho ito sa diyaryo. tinantya ko ang tatakbuhing minuto hanggang sa makabalik siya sa desk niya. kumatok sa opisina ko si Dante.” bungad ko habang hinihigop ang mainit na kape.” sabi niya habang papalabas ng pinto.” Pagkasabi‟y dinampot nito ang tasang walang laman na nasa mesa ko at pumihit na papalabas ng pinto. Ton.

Nabasa ko lang ho sa diyaryo. Boss. Siya ho ang naghandle ng kaso ng ilang human rights victim sa Mindanao. Napagbintangan akong ninakaw ko raw ang latang pinaglalagyan ng mga baryang donasyon para sa mga biktima ng bagyo.155 “Kaninang bago ka lumabas. nagkaroon ako ng kaso. Magaling siya sa korte. . bumagyo ng malakas. Natagpuan na lang isang umaga na bangkay na‟t naninigas. May mga tsismis na ang nagpatira daw.” “Sino ang suspect sa salvage?” “Mga muslim daw ho. Abugado ho siya ng human rights.” “Right away.” “Sikat ba itong abugadong ito?” “He‟s one of the best.” “I want it now. yung mga landlord sa Mindanao na nakalaban niya sa korte. Nag-set-up ngayon ng calamity relief fund sa eskuwelahan. Pero hindi naman na-confirm ng NBI. Kilala mo ba siya?” “Hindi ko ho siya personal na kilala. kung interesado kayo.” Noong nasa elementarya pa lang ako. Mayroon ding brief story doon tungkol sa buhay niya. Kaya nabayaran ng milyon ang mga biktima. Minsan kasi. Sa isang makipot na alley sa Quiapo. boss. Yung mga nagmulta ng ilang milyon sa mga biktima ng human rights abuse. maraming mga nasalanta. sinabi mo na nabasa mo sa diyaryo yung tungkol kay Ronald Eliseo. Gugupitin ko para sa inyo yung balita. sir. hahanapin ko na lang yung lumang diyaryo.

Tinatanong ng mukhang tae naming principal na si Mrs. kapag uwian na. Ilalagay yon doon ng isang linggo. ayaw rumehistro sa utak ko. Ang lahat. Parang ayaw maniwala ng isip ko. maaaring mag-donate ng barya. itinatabi ng maestra ang lata sa loob ng kanyang drawer. ang iniisip ng utak ko‟y iba. Bandang hapon. Ang lata sa klasrum namin. “Sagutin mo ang tanong ko. Ang layunin noon. Noong huling araw ng donasyon. “Ha?” mulagat ang mga mata ko. Nagkaroon ng imbestigasyon sa klasrum. nakalagay sa desk ng maestra. na bagama‟t malinaw na narinig ng mga tenga ko ang paratang sa akin. Araw-araw. para turuan ng pakikipagkapwa ang mga estudyante. Hagan kung ano raw ang nagtulak sa akin para kunin ko ang lata. bigla itong nawala. nang kinabukasan ay ire-remit na sa principal‟s office ang laman ng lata. para makatulong sa mga binaha at binagyo. Naka-lock dahil malamang ay wala silang tiwala sa mga mag-aaral nila. Na kahit nakita ng mga mata ko ang mga nagngangalit na litid sa leeg ni Hagan-Tae. ipinatawag ako sa principal‟s office. Hindi raw ba ako naaawa sa mga nasalanta ng bagyo? Ang ginawa ko raw ay isang pagnanakaw hindi sa paaralan kundi sa mga typhoon victims. Tinanong lahat ng estudyante. Parang nawalan ng koordinasyon ang mga tenga ko sa utak ko.156 Naglagay ng lata sa bawat classroom. Tony. Pagdating ng hapon. naramdaman ko ang tensyon sa loob ng principal‟s office. ang mga estudyante ay naglalagay ng bahagi ng kanilang baon sa lata. Bakit mo kinuha ang lata? Ano ang nagtulak sa iyo para pagnakawan ang mga typhoon victims?” .

I want it on my desk tomorrow morning. Kailangang pairalin ang disiplina sa loob ng paaralan. Wala kaming choice.” “Alam mo.” “Pero. Or you can face expulsion. Sino naman ho ang nagsabi sa inyong ako ang kumuha ng lata?” “May nagsabi sa akin. mas gagaang ang sanction mo kung aaminin mo ang kasalanan mo.157 “Ma‟am.” “Puwes. At maghahanap ka na ng ibang eskuwelahan. aminin mo ang kasalanan mo at magsisi ka!” “Ma‟am. Kaklase mo." “Ma‟am.” “Ga-graduate ka na sa March. Pero huwag ka namang maging unrepentant. Nang sabihin niya sa akin. naisip ko. nagkakamali kayo. Gusto mo bang gumradweyt?” “Opo. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. Mamatay man ho ako at ang mga magulang ko at lalo na ho ang tatay ko. We are only human. ikaw lang ang may motive na kunin ang pera. ma‟am—“ “Get out!!!” . Kapag wala sa desk ko ang lata bukas ng umaga. Hindi ho ako ang kumuha ng lata. Tony. Ma‟am Tae—” “What? What did you call me?” “Ha?!?” “Get out of my office right now!” “Eh. wala ho talaga akong kasalanan. Kung gusto mong gumradweyt. Alam namin na nature ng tao ang magkamali. Handa kaming magpatawad. Tony. ibalik mo ang lata. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. ipapatawag ko ang mga magulang mo.

isang kahindik-hindik na asal na kailangang ipaunawa sa mga mag-aaral. Ronald. Malaki pala ang tama niya kay Klara. Sabi niya. Hindi ako kumikilos sa kinatatayuan ko. sorry daw. tamang-tamang naabutan ko ang pagsasalita ng aming homeroom adviser. “Good work. Ang gusto lang naman daw niya. Para makabawi siya. Pero naririnig ko pa rin ang sinasabi ng maestra. Huwag kayong matakot. sapat na ang sermon na natanggap ko ngayong araw na ito. Sinesermunan ng guro ang mga kaklase ko. Alam n‟yo. na malamang hindi ako makagradweyt ng grade six. nagbago ang pananaw ni Ronald Eliseo sa buhay. Medyo kumubli ako sa may pintuan. Sa eskuwelahan. ganoon. Hihintayin kong matapos ang sermon ng maestra bago pumasok.158 Pgbalik ko sa klase. na magkakakaso ako. galing sa principal‟s office. Kapag nakita ninyong may ginawang kasalanan ang classmate n‟yo.” Nagpalakpakan sila. Let‟s give him a hand. isang seryosong usapin ang pagnanakaw. Pinalakpakan nila si Ronald Eliseo dahil sa marangal niyang gawain. hindi niya akalaing hahantong sa ganoon. Sa palagay ko. kailangan . Kinahapunan. Tumingin ako sa direksyon ni Klara pero nakayuko siya. Iyon ay matapos kong basagin ang dalawa niyang ngipin sa harap at bigyan siya ng black-eye sa magkabilang mata at permanenteng i-disporma ang ilong niya. siraan ako kay Klara. na napapansin niyang sa akin may gusto. Hinintay kong matapos ang Homeroom saka ako pumasok ng classroom. Naputol ang mga alingasngasan nang pumasok ako. class. Ronald here sets an example. Tuloy-tuloy ako sa upuan ko. isumbong n‟yo sa akin. dapat kayo rin. Papasok na ako sa pintuan nang maisipan kong huminto muna.

Nailagay pala ng mga naglilinis ng classroom sa cabinet na lalagyan ng bunot dahil akala. floorwax ang laman. De Guzman! And when you come back.” “How could you do such a thing?” “Ma‟am. Mr. Pero nakatatak na bilang karagdagang kaso ko sa esskuwelahan ang panggugulpi ko kay Ronald. Sorry daw. “Si Tony po. Hindi sila nabadtrip kay Ronald kahit alam nilang nag-imbento ito ng kuwento para ako ang . Putang ina mo. hindi ko na nakita si Ronald. naabsuwelto sa kaso ng pagnanakaw nang bigla na lang lumitaw ang lata.” “Ma‟am—” “Get out!!!‟ Putangina si Ronald.159 niyang sirain ang reputasyon ko. bumigay din. hindi pa kami nakakapagsalita. Nagbibintang ka nang wala ka namang pruweba. “Sino‟ng gumawa sa iyo niyan.” tanong niya kay Ronald. Ni hindi sinabi na siya ang may kasalanan. Pagdating namin sa principal‟s office. Inaya ko siya sa principal‟s office para aminin ang kasalanan niya. Ako naman. sabi ko. Hagan-Tae. ma‟am. Ni hindi nagtaka kung bakit may silat na parang alkansya ang takip ng lata. Ni hindi nagsalita. makinig muna kayo sa—“ “Shut up! You are suspended for two weeks. Pero nang ambaan ko siya ng suntok. I want to talk to your parents. humirit na si Mrs. Matapos ang suspensyon. Noong umpisa‟y ayaw pa niyang pumayag. Inilipat na siya ng mga magulang niya sa ibang eskuwelahan. Bad trip sa akin ang lahat ng tao.

. Funeral claim. Maya-maya. Ngayon. blah… in a dark alley in the vicinity of Quiapo… etc. etc. Ang tapunan ng puna. Ronald B. Deceased. pumasok si Dante sa opisina ko. 1995. But why? Puwede naman nating ipatrabaho iyan kahit kaninong clerk dito. Sabi ko sa kanya. Dala ang clipping mula sa lumang peryodiko. with no. tabingi ang ilong. Heto‟t may request na hanapin ko raw ang record ng isang nagngangalang Eliseo. Eliseo. ako at tanging ako lang. Binuksan ko ang computer sa mesa ko. blah… a human rights lawyer was found decomposing beside a pile of garbage… blah.” Manila Times. etc… Atty. etc. blah…blah…blah… community action group etc. ANTONIO DE GUZMAN> <ENTER PASSWORD> . ako na lang ang magha-handle ng kaso ni Ronald Eliseo. blah. at basag ang dalawang ngipin na nakausli sa namamagang nguso.160 madiin sa nawawalang lata. Kunsabagay. Oct 19. Ronald B. mahirap magalit sa isang taong may black-eye sa dalawang mata. “Sure sir. Nilamukos ko ang clipping at itinapon sa basurahan. Bakit kayo pa?” “He‟s a personal friend. muli kong na-encounter si Ronald. Salvage list still growing despite doubled efforts of PNP and NBI blah. blah. EA32786-64H. <ONLINE CLAIMANT INQUIRY> <ENTER LOG-IN NAME> A-N-T-O-N-I-O-D-E-G-U-Z-M-A-N <WELCOME. etc… a responsible father of three children.

RUDY A.> <TO MODIFY F6> F6 <ENTER PASSWORD TO MODIFY> K-A-N-T-O-T <EDIT F1> <DELETE F2> <HELP F3> F2 QUIT <SAVE CHANGES? Y / N> Y <RECORD DELETED> <HAVE A NICE DAY!!!> . GLENDA A.> EA32786-4H <WORKING… PLEASE WAIT> <ELISEO. RONALD A. KLARA A.> <ELISEO. RONALD BERMUDEZ/ 660921> <OCCUPATION <INSURANCE TYPE <STATUS : : : ATTORNEY-AT-LAW> FULL-LIFE> CLAIM FILED> <FOR CLAIM INFO F8> <BENEFICIARIES : ELISEO.> <ELISEO.> <ELISEO JR.161 H-I-N-D-O-T <ENTER CLAIMANT NO.

I checked our records about Claimant No. Iniisip ko ang nangyari noong grade six ako. . Tinawag ko ang sekretarya ko. and found out that no such record exist. Manager. Inutos ko sa kanya na mangyari‟y dalhin niya sa Claims ang sinulat kong tugon sa request. wala siyang dalang kape. Paglabas niya‟y nagsindi ako ng yosi at sumandal sa sandalan ng swivel chair. Claims Dept. Ronald B. TO: MINDA ABRA. Mabuti na lang at pagpasok niya sa opisina ko. Kundi‟y baka maibuhos ko na sa mukha niya. Hanggang sa makatulog na ako sa ganoong posisyon. bilang sagot doon sa request na ipinadala ng Claims. Ipinatong ko ang paa ko sa mesa ko.162 Nagsulat ako ng memo. EA32786-64H under the name of Eliseo.

Sa kanyang laylay na mga balikat. animo mga kampon ng kultong tanging siya lang ang nagtayo at tanging siya lang din ang sumasamba. na sinamantala niya ang kanyang lakas habang bata pa‟t maaari pang gumampan ng mga mabibigat na gawain. ngunit ang yayat niyang katawa‟y gusto nang sumuko. anaki may kung anong hiwagang pinawawalan ang kanyang mga labi kung kaya‟t sa kanyang paana‟y madalas magkulumpon ang mga ipis. Ang mga mata niya‟y salamin ng pagdarahop. Ang mukha niyang batbat ng mga gatlang inilatay ng mga nagdaang taon ay larawan ng kapagurang sumibol sa maghapong paggaygay ng kanyang nangangapal na mga palad sa batya at kulahan. mapapagtanto ang bigat ng mga pasaning pinilit niyang bunuin noong panahon ng kanyang kalakasan.163 Ina Sinumang matamang magmamasid ay mapapansin ang marahang paggalaw ng kanyang mga labi. At mawawari. ang hitsura niya‟y nagkamit ng makamundong titig ng mga kalalakihan noong panahon ng kanyang pagsibol mula sa kamusmusan tungo sa pagdadalaga. animo umuusal ng kung anong orasyon na walang saysay sa ibang makakarinig at tanging siya lang ang nakakaunawa. at ngayo‟y mamamasid sa kanyang mga gatla ng edad sa noo na mandi‟y hindi pa niya tapos gampanan ang mga gawain. Ngunit sa kanyang hitsura‟y . Kung matamang susuriin. Sa kanyang pag-iisa. sa mga banat niyang bisig.

Minsa‟y naikuwento niya sa kanyang panganay na anak ang kanyang mga pangarap. “Tapos isusuot ko ang bagong damit at magpapari‟t-parito ako sa kusina. hanggang sa matagpuan niya ang sariling sakay ng pampasaherong bus papuntang Maynila. katawang binigyang hugis ng nag-usling mga buto. tila ba buhay na buhay sa kanyang gunita ang bawat eksenang kanyang binabalikan. . hanggang sa magdalaga. Sinabi niya rito na noong siya‟y musmos pa.” May ningning sa kanyang mga mata habang nagsasalaysay. Ngunit ang pangarap na ito‟y hindi natupad. Ako ang pinakamagaling kumanta.” Sa maliit na baryong sakop ng bayang noo‟y pinag-aagawan ng Bulakan at Nueva Ecijah. “Noong maliit pa ako. ay isang institusyon na kumakatawan sa kahulugan ng kahirapan at labis na paghihinagpis. Ipapakita ko kay inang ang ganda ko. At ang mga buhay na pangarap ay sinikap niyang pagyamanin sa gunita. “Sumasali ako noon sa amatyur sa istasyon ng radyo sa bayan. Tunay ngang ang kanyang katawang yayat. bunga ng mga suliraning kaakibat ng hikahos na pamumuhay.” kuwento niya sa kanyang anak.164 masasalamin din ang pagpapabaya sa kariktan upang bigyang daan ang hamon ng sikmurang nagmumura at nagpapahiwatig ng kagustuhang lumaya sa mga sakmal ng gutom. pinangarap niyang mag-artista o maging isang sikat na mangangawit. ibinibili ako ng inang ng bagong damit sa bayan kapag daraos ang pasko. papunta sa rurok ng kanyang mga panaginip. tunay ngang siya ang pinakamagaling kumanta.

165 May pangungutya sa himig ng pananalita ng kanyang tiyahin nang sabihin niya ang kanyang pakay. “Ibig mong sabihin, mag-aartista ka kaya ka pumarine sa Maynila?” tanong ng kanyang tiyahin. “Opo, tiyang,” matipid niyang tugon. “Hoy, gaga! Baka akala mo, gano‟n-gano‟n lang mag-artista? May kakilala ka bang direktor?” “Wala ho.” “Wala pala, eh. Paano ka magiging artista?” “Sa umpisa ho, kakanta muna ako sa mga malilit na restoran, hanggang sa makilala ako.” “At saang restoran ka naman kakanta, hane? Eh hindi ka naman masyadong maganda. Ang mga artista‟t mang-aawit dito sa Maynila, saksakan ng gaganda. Maaaring sa inyo ikaw ay maganda na. Pero dito sa Maynila, hindi pa sapat yang ganda mo. Aba, eh halata kang taga-probinsya, ah. Ang mabuti pa, itigil mo na iyang mga pangarap mong walang katuparan. Ang gawin mo, samahan mo ako sa paglalaba.” Napahikbi siya ng mahina sa tinuran ng kanyang tiyahin. “Hoy, bruha, huwag mo kong dramahan. Manang-mana ka sa inang mong isa ring tanga. Ang gawin mo rito, magsipag ka. Tondo ito, ineng, maraming lalake. Magdasal ka na lang na sana‟y makapag-asawa ka ng hindi gaanong salbahe.” Ang tingin niya noo‟y may sa-demonyo ang kanyang tiyahin. Nagkatotoo ang mga salita nito. Makalipas ang ilang buwan ng kanyang pagpari‟t parito sa

166 poso at sa kulahan, nabura na sa kanyang gunita ang dahilan ng kanyang pagluwas ng Maynila. Ang tangi na lang niyang inaasam ay ang sana‟y makatapos siya ng maaga sa kanyang paglalaba nang sa gayo‟y maipahinga niya ang patang katawan. Sa loob ng limang taon, ang kanyang tanging kaulayaw ay ang batya, timbang pang-igib, sabon, kalawanging yerong kulahan, palo-palo at ang mga sariwang pasaring ng kanyang tiyahin. Sa loob ng limang taon, ang kanyang morenang anyo ay napalitan ng kagaspangan. Ang mga palad niyang sa probinsya‟y iniingatan ng kanyang inang at amang upang huwag magurlisan, ay nangapal tulad ng mga palad ng ibang kababaihang kasa-kasama niya sa paglalaba sa poso. Sa loob ng maraming taon niyang pagtira sa Tondo, marami na ring kalalakihan ang sumubok na lumigaw sa kanya. Ngunit ang mga ito‟y hindi niya pinansin, maliban na lang sa isa, si Mario, na tunay na mabait sa kanya. Si Mario‟y isang pahinante ng trak na naghahatid ng mga kargamento sa pier. Kaiba sa mga lalakeng dumidiga sa kanya, si Mario‟y may regular na pinagkakakitaan. Ngunit ang kanilang relasyon ni Mario ay kagyat ding nahinto. Ito‟y nang siya‟y umuwi isang hapon, na gula-gulanit ang suot. Ang sabi niya sa kanyang tiyang ay ginahasa siya ng apat na lasing na napadaan sa kulahan habang sinisinop niya ang mga sinampay. Hinatak umano siya papunta sa loob ng isang lumang kamalig na kalapit ng kulahan niya ng mga damit.

167 Ang gusto niya‟y magreklamo sa pulisya. Ang gusto ng kanyang tiyahin ay tumahimik siya‟t huwag ipamalita kanino man ang kahiya-hiyang bagay na sinapit niya. “Pero, tiyang, alam na ng mga kapitbahay,” pangangatwiran niya sa kanyang tiyahin. “Paanong hindi malalaman, idinaldal mo na kung kani-kanino! Gaga! Ayaw mo kasing magdamit nang maayos. Ang sinusuot mo pag naglalaba ka, ke nipis-nipis. Nababasa pa ng tubig. Kaya yang suso mo, lumuluwa sa daster. Mabuti nga‟t sinapit mo iyan para ka magtanda.” “Tiyang, wala akong pinagkuwentuhan. Talaga lang hindi naililihim ang ganitong mga pangyayari. Ang sa tingin ko, hindi pa ko nagagahasa, alam na ng mga kapitbahay na magagahasa ako!” Ngpumilit siya sa kanyang tiyang, na mangyari‟y samahan siya sa munispyo para magsampa ng reklamo. “Hindi puwede! Alam mo bang si Rico, yung promotor ng paggahasa sa iyo, kaibigan ng hepe. Kapag nagreklamo ka, baka patayin ka.” Wala siyang nagawa kundi magtimpi at ipagdasal na sana‟y walang mabuong binhi sa kanyang sinapupunan. Ngunit ang mga panalangin, kadalasa‟y hindi nagkakaroon ng katuparan. Napagtanto niya makalipas ang ilang buwan, na siya‟y nagdadalantao. Noo‟y wala na silang relasyon ni Mario. Pormal itong nagpaalam at humiwalay sa kanya dahil hindi nito matanggap na may iba nang lalaking nauna sa kanya, na siya‟y nalawayan na ng ibang lalake, na siya‟y nakakadiri na sa kanyang kalagayan, na siya‟y hindi na birhen, at marami pang ibang dahilan na ang tangi

168 niyang naisagot ay isang malakas na hambalos ng batya sa bumbunan ni Mario habang nagsasalita ito. Umalis siya sa bahay ng kanyang tiyahin at nakituloy sa kanyang isang kakilala na nakatira malayo sa Tondo. Ang pinakaibig niya‟y malayo muna sa Tondo, na sa tingin niya‟y walang naidulot sa kanya ni isa mang kabutihan. Sa kanyang pagtira sa kaisa-isang kaibigan, nakilala niya si Tomas, isang Batangenyong wala namang malinaw na hanapbuhay ngunit nagpakita sa kanya ng labis na pagmamahal. Makalipas ang isang buwan, ikinasal sila ni Tomas. Bale-wala kay Tomas na siya‟y buntis at halata na ang tiyan. Handa itong bigyan ng pangalan ang kanyang magiging anak. Sa isang sulok ng lungga ng mga iskwater, tinayo ni Tomas ang kanilang dampa, at doo‟y isinilang niya ang kanyang panganay, na pinangalanan nilang Antonio, hawan sa pangalan ng nuno ni Tomas. Lumipas ang limang taon bago nasundan ang kanilang anak. Maraming beses siyang nakunan dahil sa paggampan niya ng mabibigat na gawain. Kailangan niyang ipagpatuloy ang paglalaba dahil si Tomas ay walang permanenteng trabaho. Kung ano-ano ang pinapasok nito, pasabit-sabit sa mga kontraktor, paekstra-ekstra sa pamamasada ng dyip, kung minsa‟y pagtatawag ng mga pasahero ng dyip sa paradahan. Makalipas ang limang taon, nagsilang siyang muli. Ngayo‟y anak na ni Tomas ang kanyang iniluwal. Kasabay nito, si Tomas ay nakakita ng permanenteng trabaho. Ang trabahong ito‟y magiging tulay ng pagkasira ng kanyang pamilya. Likas sa

hindi niya matanggap na ang kakainin nilang mag-anak ay galing sa bulsa ng kung sinong matrona o ng kung sinong matandang bakla o ng kung sinong babaeng nangangaliwa sa asawa. agad naghalu-halo ang mga gunita sa kanyang isip. pagtitinda ng balut. Higit kanino man. Mabuti na lang at malaki na ang kanyang panganay at kaya nang mag-igib ng tubig. Pinalayas niya si Tomas dahil ayaw nitong lumubay sa pakikiapid sa iba. ayaw niyang magkaroon ng pagsasamantala sa mga kababaihan. Bagamat sa mga sabi ng kanyang asawa na sa kanyang bagong linya ng gawain ay mabilis umakyat ang pera. mga babaeng nalulungkot. nabubuhay sa halos baryang kinikita sa paglalaba. Ibayong pananabik ang bumalot sa kanyang katawan. sa pag-aasam na muli na naman silang magkakasamasama matapos ang ilang taon ng pagtitiisan. Ngunit nang banggitin ni Tomas na hihiwalay na ito sa kanyang kasalukuyang kabit. Pumaradang parang . Kailanman ay hindi niya natanggap ang bagong trabaho ng kanyang asawang si Tomas. Nabuhay sila ng maraming taon. at nitong lumaki‟t maging mama ang kanyang panganay. pagkarinig niya sa salitang kabit. pag-iigib. Minsa‟y umuwi ang kanyang si Tomas. Sinikap niyang itaguyod ang kanyang mga anak.169 bagong trabaho ni Tomas ang magsasama sa mga lakad ng mga matrona. bakla. Dinanas niya ito at ang ganitong iskema ay walang idinudulot na maganda. Ito ang magiging gawain ni Tomas hanggang sa malagas ang tikas ng matipuno niyang katawan at makalbo ang kanyang bumbunan. siksikan sa loob ng maliit na dampa. Nakakatulong sa kanyang paglalaba at nagaakyat pa ng ekstrang kita sa kanilang tahanan.

Tulog na ang kanyang bunso.170 sine ang mga eksena ng panggagahasa sa kanya ng apat na lasing sa Tondo. Ang habulan ay inawat ng mga pulis na nakatayo sa gilid ng kalsada. ang mga magulang niyang namatay na‟t lahat ay hindi man lang niya nadalaw. Hindi niya rin inda ang halakhakan ng mga nakaistambay sa lugar nila. Kinausap silang dalawa sa presinto. Umusal siya ng maikling panalangin at nilusob ang asawang noo‟y kausap ang kanilang bunsong anak sa sala. Nang umuwi siya ng gabi. ang mga gabing nangungulila siya sa pag-iisa. “Putang ina ka! Pinabayaan mo kami. . sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. Kinuha niya ang itak na nakatago sa ilalim ng kalan. ang mga sumbong ng kanyang panganay na anak na umano‟y tinutukso sa eskwela dahil sa mga kasalanang ibinibintang dito… Sumusuray siyang tumayo at pumunta sa kusina. wala pa ang kanyang panganay na anak. ang pagtatakwil sa kanya ni Mario. ang araw na pinalayas niya si Tomas. Hindi niya inda ang mapangutyang titig ng mga kapitbahay. ang mga araw na binubulabog sila ng usurerang si Alma. Ang tanging mahalaga sa kanya ay tadtarin ng taga ang lalakeng nagpabaya sa kanila at nagpakasarap sa kandungan ng kung sino-sinong babae. ang mga araw na hindi sila kumakain. hayup ka!” “Huwag! Maghunos-dili ka!” “Tang ina mo!” Hinabol niya ng taga si Tomas hanggang sa labasan.

pakalat sa sahig.171 Umupo siya sa sahig sa kusina. Hindi niya namalayan ang pagtagas ng ihi niya sa pagitan ng kanyang mga binti. . Ang bibig niya‟y umusal ng mga litanya at sa kanyang paanan ay nangagkulumpon ang mga ipis.

Alas-dose ng gabi nang sumakay siya ng bus. Tinanggal niya ang mga damit. sa tinitirhan ni Jhunz. mga lumang komiks.” “Ah. ang alam ko. Pumasok si Tony sa loob ng kabahayan at isinara ang pinto. isang malakas na suntok ang sumalubong sa kanya. Sa papag ay namataan niya ang isang binatilyong natutulog. mula sa Baguio. tsip. Sa lakas ng suntok ay napaatras siya pabalik sa loob ng bahay at nagising na ng tuluyan ang inaatok niyang katawan. mga marurumi at malilinis. Dumating siya ng Maynila. Para sa akin „yon.” Tumayo si Jhunz at dinukwang ang tokador. “Tsip?” “Jhunz. may dumating akong sobre. yung John Lucero ang pangalan. mga ginupit na larawan .” “Oo. Nasaan na ang sobre?” “Sandali lang. “Ano sa palagay mo?” sagot ni Tony. “Ano‟ng kailangan mo?” nagugulumihanang tanong ni Jhunz. Pagkarating niya sa terminal ng bus sa Cubao. Iritado ang boses niya sa pagod sa biyahe. mag-aalas-sais ng umaga. tanging mukha nito ang hindi balot ng kumot.172 Jhunz Pagsungaw ng inaantok na mukha ni Jhunz sa yerong nagsisilbing pinto ng miserable niyang bahay na pinapaupahan. sumakay siya ng taxi papuntang Recto. Inikot niya ng paningin ang palibot ng dampa ni Jhunz. Nakapa niya ng dila niya ang isang ngipin na malamang ay nabunot sa lakas ng suntok.

eh. ano ba ang nagawa kong katarantaduhan?” “Ikaw ang makakapagsabi niyan. Ayaw mo kasing maniwala sa akin.173 ng mga artista. at sa pinakailalim ng mga tambak ay kinuha niya ang isang puting sobre. Wala akong atraso sa inyo.” anas ni Jhunz.” . Para hindi ka na kumuha ng boarder dahil masyadong maselan ang operation namin dito. Nabawasan na naman ako ng isang ngipin. galing sa probinsya. Binuksan ni Tony ang sobre‟t sinilip ang loob.” “Tarantado ka kasi. dapat ka nang umalis dito dahil inaarbor ka na sa akin ng mga tauhan ko. huwag naman kayong manunutok kaagad.” “Tsip. Ang alam ko. “sa susunod. Kapatid ko ang tatay niyan. hindi ka tatanggap ng boarder? Kaya ko nga binayaran ng pakyaw itong bahay mo. usapan natin. Ipinakiusap sa akin ng tatay niya. maniwala kayo sa akin.” “Di ba. “Ah. Marami akong natanggap na report tungkol sa yo. walang problema diyan. wala akong ginagawang kasalanan. tsip. “Tsip. Pinigilan ko lang. Tumango siya kay Jhunz. tsip. Sabi ko na sa iyong marami akong mata rito sa lugar n‟yo.” “Eh.” “Tsip. Wala kasing matutuluyan. mga larawan ng babaeng nakahubo. Pamangkin ko iyan. eh. eh. Iniabot niya kay Tony ang sobre. Gusto ka nang i-salvage.” “Sino nga pala ito?” tanong ni Tony sabay nguso sa binatilyong natutulog sa papag. boarder ko iyan dito. eh.

174 Nagsindi si Tony ng sigarilyo at iniabot kay Jhunz ang kaha. Mula ngayon. nandilat ang mga mata niya nang mapansing sa kamay ni Tony ay hawak nito ang isang dos por dos. Ibayong hapdi ang naramdaman ni Jhunz nang dumapo ang matigas na kahoy sa kanyang pisngi. Ang binatilyong kangina‟y natutulog ay napabalikwas sa lakas ng hiyaw ni Jhunz.” pagmamakaawa ni Jhunz. habang ninanamnam niya ang usok na naglalakbay papunta sa pinakaubod ng kanyang paghinga. ang dalawa‟y inipit sa magkabilang tainga at ang isa‟y isinubo sa bibig. “Tiyong!” sigaw nito sa tiyuhing namimilipit sa lupang sahig. Tumagas ang dugo mula sa bibig at ilong ni Jhunz. parang awa n‟yo na. Muling lumipad ang dos por dos. ayoko nang makita ang pagmumukha mo rito o sa kahit na saan pang parte ng Maynila. dumapo sa kanyang ulo ang matigas na dulo ng dos por dos. Halos mabilaukan siya sa usok sa tindi ng pagkakagulat. Pagkahitit ni Jhunz ng sigarilyo. “Tumahimik ka! Kung ayaw mong ikaw ang isunod ko!” Hinawakan ni Tony ang kuwelyo ng maruming kamiseta ni Jhunz at pagkuwa‟y isinalya niya ito paupo sa isang suruting papag. Kumuha si Jhunz ng talong sigarilyo mula sa kaha.” Dumukot si Tony ng isang bugkos na lilibuhing piso mula sa kanyang bulsa at ibinato ito sa mukha ni Jhunz. at hindi pa man malay na humupa ang sunod-sunod na pagsasal ng kanyang ubo. Sinindihan ni Tony ng lighter ang sigarilyong nakasubo kay Jhunz. kupal. “Tsip. “Makinig ka sa sasabihin ko sa iyo. .

At binalaan si Jhunz. tsip…” “Punyeta! Kapag sinabi kong umalis ka. paano naman ako? Saan ako titira? Matagal na ako rito sa lugar na ito.” Humakbang si Tony palabas ng pintuan. Tama na iyan. Desidido silang patayin ka. Yung mga tauhan ko. sir! Paano „tong pamangkin ko?” “Isama mo. kapag may nakaalam sa mga transaksyon natin dito. umalis ka!” “Yes.” “Eh. Sinigurado niya ang oras ng kanyang pag-alis.” “Hindi mo kabisado lahat.” “Tsip. Kabisado ko na ang likaw ng bituka ng bawat mukha rito. Ang mabuti pa. sa terminal ng Victory Liner sa Cubao. “Jhunz. Sa may yerong tabing ay lumingon siya patalikod. “O. Sa labasan ay pumara si Tony ng taxi. ayan.” Mabilis ang pagtango ni Jhunz.” “Kulang ho itong perang ibinigay ninyo.” sambit niya sa tsuper. Umalis ka na sa lugar na ito. papatayin kita.” “Salamat po. at lumayo ka na. tsip. Dinukot ni Tony ang tiket ng bus na nakatikolp ng maayos sa loob ng bulsa ng kanyang polo. Dinagdagan ko ng sampung libo. kung ayaw mong mapahamak sa mga tauhan ko. Yung matitira. “Pare. hindi mo kilala. alas-diyes .” Dinukot ni Tony ang kanyang pitaka at kumuha ng ilang lilibuhin. dalhin mo iyang pera.175 “Para iyan sa pagpapagamot mo. gamitin mo para makapagbagong buhay ka na.

000. sa isa pang alyas niya. Ang branch manager ay tumatanggap sa kanya ng sandaang libong piso bilang lagay sa tuwing idedeposito niya sa kanyang pangalan ang mga tsekeng kanyang nakukuha. at nangungupahan sa isang lumang townhouse. Inisip niya ang mga tsekeng hindi pa dumarating. Pangatlong luwas na niya ito.100. magtitiyak na mahihirapan ang sinumang magkamaling mag-imbestiga sa buwanang deposito sa kanyang pangalan. pupunta siya ng Bulakan dahil doon naka-address ang susunod niyang tseke. Tiniklop niya ng maliit ang tseke at ipinasok sa kanyang pitaka.176 ng umaga. na nagkakahalaga tuwina ng isang milyon. Ang isandaang libong piso ay para sa tahimik na mga transaksyon. at ang garantiya ng santambak na mga papeles na tatabon sa mga transaksyon ni Tony. ay hindi na niya kailangan pang luwasin sa Maynila. Dinukot niya ang sobreng nakatiklop sa kanyang bulsa. Inilapat ni Tony ang kanyang likod sa sandalan ng taxi. Sinipat niya ang numerong nakatatak sa mukha ng tseke: One Million And One Hundred Pesos Only (Pp1. Ang mga nakukuha niyang tseke ay pinapapalitan niya sa isang bangko sa Baguio. Panibagong milyon na naman ang maidedeposito niya sa kanyang account. At sa susunod pa uling buwan. Ang ikaanim na tseke. Sa isang buwan ay muli na naman siyang luluwas para kunin ang tsekeng darating sa isang bahay na inuupahan niya sa Muntinlupa.00). . Sa Benguet ito naka-address. ang huli. May sapat pang panahon para makabalik siya sa Cubao. Kikita na naman ng isandaang libo ang branch manager na kakilala niya. Kanginang dumating siya galing Baguio ay bumili na siya antimano ng tiket na pabalik. walang mga samu‟t saring tanong.

177 Ipinikit niya ang mga mata hanggang sa gisingin siya ng drayber at sabihin sa kanyang narating na nila ang terminal ng Victory Liner. .

Tatlo sa kanyang mga anak ang nagtatrabaho sa ibang bansa at patuloy ang pagpapadala sa kanila ng pera. Katunaya‟y halos hindi niya iniinda ang talong anak niyang nag-aaral sa kolehiyo . Kung tutuusi‟y isa siya sa mga maituturing na masuwerte. may kaakbay itong Amerikano.178 Sgt. ang paligid ay lalo pang pinalamlam ng nagkalat na mga puno. Pepper Nagngangalit ang mga bagang ni Sgt. Kalat na ang dilim at sa UP. Tama ang sinabi ni Tony. Isang malaking kaluwagan sa kanyang pamilya. pinagmamasdan niya si Dondon. tanda ng kanyang damdaming nagpupuyos. Ang nagdaang sampung taon ay tila isang mabigat na pasaning nakadagan sa kanyang balikat. Ilang taon na nga ba niyang pinapalampas ang mga sabi-sabi? Ilang pagkakataon na bang pinagtitimpian niya ang sariling huwag pumatol sa mga masasakit na mga salita? Sa pagkakaalam niya‟y mahigit nang sampung taong sinasadya niyang pamanhirin ang kanyang mga tainga. Hindi naman ho sa panghihimasok pero talaga hong nakita ko kung ano ang ginagawa ni Dondon dun sa Amerkano. Ito‟y magmula nang tumuntong ng ikaanim na taong gulang si Dondon at nagpakita ng unang mga sinyales ng kahinhinan. Sa noo niya‟y nakabakat ang mga nag-usling ugat. naglalakad papunta sa UP lagoon. Maingat sa pagkakakubli sa tabi ng isang poste. Pepper habang sinusubaybayan ng mga mata si Dondon. at ng kanyang maagang pagreretiro sa pulisya. na naging sanhi nang unti-unting pagdami ng kanyang uban at mga kulubot sa noo.

Ito‟y sa kadahilanang ang kanyang bunso. Ang isa nama‟y malapit na ring magtapos ng kursong Mass Communication. Ang tangi niyang iniinda ay ang pangyayaring iisa lang ang kanyang anak na lalaki. papasok sa animo parkeng napapalibutan ng malalabay na puno‟t nalalatagan ng luntiang damo. Kahapon ng tanghali. At ngayon. na dapat sana‟y siyang magtutuloy ng kanilang tradisyunal na panata sa pagpupulis. Hindi niya raw alam kung ano ang sadya. Lumiko si Dondon at ang kasama nito. Ngunit ang dami ng mga pinag-aaral ay halos hindi nila iniinda ng kanyang maybahay kahit ngayong siya‟y retirado na. lumaking taliwas sa inaasahan n‟yo.179 at kumukuha ng mabibigat na karera. Pepper ang paghigpit ng yakap ng Amerikano sa kanyang anak. Mayroon siyang apat na anak na nag-aaral ng high school sa iba‟t ibang mga paaralang pribado. Kitang kita ni Sgt. Ang isa‟y kumukuha ng kursong abogasya. anak daw ni Maria. hanggang sa kanyang ama. Labis-labis ang ipinapadalang pera ng kanyang mga anak na nakikipagsapalaran sa ibang bansa. na tanging lalake sa kanyang mga anak. Na sa hindi malamang dahilan. Isa ang malapit nang magtapos sa pagdodoktor. Alam ko hong malaki ang hinanakit n‟yo sa anak n‟yo. at hanggang sa kanya ay naging bahagi ng pulisya. may umistorbo sa kanyang siesta. . Napilitan siyang iiling ang antok at bumangon para harapin si Tony. Pataliwas sa kalsadang kongkreto. ay may malaking suliranin sa pagkalalake. Ang sabi ng kanyang maybahay. Sa kanyang bunsong anak na nitong mga huling tao‟y nagiging agresibo na sa pagpaparamdam ng kanyang naiibang kasarian. siya‟y may anak na lalake ngunit sa kabila nito‟y mapuputol ang tradisyon. Ang kanyang mga nuno.

bahagyang yumuyuko si Sgt. dagli niyang pinara ang isang taxi at pinangakuan ang drayber nito ng ilang dagdag na pasahe. Tuloy tuloy ang takbo ng taxi. Mula sa pinagkukublihang poste. nakaupo ho ako sa malapit sa kanila. Nakagawa siya ng planong maganda. Hindi ko ho talaga gustong manubok kaya lang. Nangingibabaw ang kanyang mahabang karanasan sa pagpupulis. bukod sa ipapatak ng metro. kasama ko ang syota ko. Tapos nakita ko. para palihim na sundan ang dyip na sinakyan ng kanyang anak. Noong umpisa‟y magkaakbay lang sila habang nakaupo sa damuhan. Pepper. kaagad na siyang nagbihis. inikot niya ang buong gusali at inalam ang mga daanan papalabas. Nakaupo silang dalawa sa damuhan. Kangina pa lang hapon na nagpaalam si Dondon na pupunta ito sa kanyang kaklase at may tatapusing proyekto sa eskuwelahan. patalilis na sumunod si Sgt. Sgt. paminsan-minsang nagmemenor kung dumarating ang pagkakataong naaabutan ng taxi ang dyip. Sa mga ganitong sandali. Pepper. Pumuwesto siya sa isang lugar kung saan tatlo sa apat na labasan ang kanyang . pero kitang-kita ko ho na nakasubsob si Dondon sa kandungan ng Amerikano. Nakita niya ang pagpasok ni Dondon sa isang gusali. sumubsob si Dondon sa pantalon ng Amerkano. umiiwas na mamataan at mapagsino ng kanyang anak. Pepper sa bakas ng dalawa. Hindi ho ako nagkakamali si Dondon ang nakita ko. Sa labasan. huwag ho kayong mabibigla. Maingat ang kanyang pagsunod.180 Kitang-kita ko ho silang dalawa. Tumataas-baba ang ulo niya.

Nagdilat ito ng mga mata at sa liwanag ng buwan.181 matamang mamamataan. nakita niya ang paglabas ni Dondon sa gusali. kaakbay ng isang Amerikano. Pepper sa kanyang tagiliran ang isang rebolber Dahan-dahan siyang tumayo at lumapit sa noo‟y umuungol na Amerikanong ang mga mata‟y nakapikit. hanggang sa makarating sila sa parke. Pepper ang baril sa noo ng Amerikano. Sinundan ni Sgt. Hindi ko ho gustong magkagulo-gulo tayo. Bang! Bang! Bang! Bang! . Maya-maya. Pepper ang gulat sa mukha nito. Umupo si Sgt. Nakalapit na siya‟t lahat ngunit walang kamalay-malay ang dalawang umuungol sa pananabik. marahil ay sa sarap na nararamdaman dulot ng ginagawa ng kanyang anak sa kandungan nito. Itinutok ni Sgt. Pepper ang paglakad ng dalawa. nang kumalat na ang dilim. bago malaman pa ng iba. Kaya nga ho sa inyo na kaagad ako nag-report. Pepper sa tabi ng isang matabang puno at isinandal ang kangina pa nangangalay na katawan. Tumataas-baba ang ulo ni Dondon. Kalahating oras siyang naghintay. Pasalit-salit naman ang kanyang ronda para matyagan ang natitira pang labasan. Dinukot ni Sgt. Hindi naman ho sa nagsusulsol ako sa mga kuwento rito sa atin. Nagsindi siya ng sigarilyo at nagmasid. nakita ni Sgt. Kitang-kita ni Sgt. Pepper ang pagbabago ng posisyon ng dalawa. Nakita niya ang pagsubsob ng ulo ng kanyang anak sa kandungan ng Amerikano.

Nakarating sina Sgt. . Humarang si Sgt. Pepper ang tatlong pasahero nito. Pepper sa gitna ng daan at itinutok ang rebolber sa taxi. Pepper sa may kalsada at dagli niyang pinara ang isang paparaang taxi. May sakay ang taxi kung kaya‟t ni hindi ito nagmemenor. Nagtititili ito at paulit-ulit na sinasambit ang darling Wayne. idinahilan ang police business at inginudngod papasok ng taxi ang kanyang anak.182 Hinawakan niya sa buhok si Dondon at kinaladkad ito papalayo sa nangingisay na Amerikano. Sinabi niya sa tsuper ang kanilang destinasyon. Pinababa ni Sgt. Ang kamiseta nito‟y may mga pilansik na dugo.

Putsa. Pag-upo nila‟y umorder sila ng dalawang tasang kape. yung maganda sa iyo. Basta sabi mo. masagwa sa akin. Buti nga isinama kita rito. “Tang inang „to.” “Puta.” .” “O. bukod sa kape ay humingi sa waiter ng isang basong tubig na maraming yelo. “Kase kalimitan. eh.” pakli ng waiter. Dumukot siya sa kanyang bulsa at binayaran ang drayber.. pare.” “Bakit naman?” wari‟y tila nagtatampong tanong ni Elmer. DIto sila pumasok. kung ayaw mo. reklamador ka pa. Ako na lang ang babanat doon sa dalawang bebot. magaganda ba talaga iyong mga tsikas na sinasabi mo?” “Oo. Pagkaibis nila ay naglakad pa sila ng kaunti hanggang sa marating nila ang isang sikat na coffeeshop. sir. pare. umuwi ka na.” “Yes. “Yung maraming-maraming yelo. eh. sige. “Mer. Ikaw na nga ang hinahanapan ng babae. maganda. yung nakakasakit na ng ulo. meyn. tama na. yung konti na lang ang maiinom kong tubig dahil sa dami ng yelo. Hindi mo ipagpapalit sa kahit na ano‟ng bisyo. duda kase ako kapag sinasabi mong maganda. Nagsindi si Tony ng sigarilyo habang minamanmanan ang mga ngitian at kuwentuhan ng mga tao sa kanilang palibot. Si Elmer. ha.” “Oo.183 Date Pinara ni Elmer ang taxi sa tapat ng isang kilalang hotel sa Makati. Puta ang katawan.

Eh ang mamahal ng pagkain dito.” “Relaks ka lang. „tol. Tangna. Nakita ni Tony ang ilang dadaanin na nakaipit sa pitaka. Ang isang dadaani‟y medyo nakalabas nang bahagya ang kanto sa may pitaka. ngayon lang tayo makakabanat ng chikas na dekalidad.” Dinukot ni Elmer ang kanyang pitaka at binuklat sa harap ng mukha ni Tony. sa bahay ng bayaw ng pinsan noong katropa ko. Paldo tayo ngayon. pare. Nagpadala si ermats ng pera. baka hanggang sa pagtanda natin. para kay Elmer. High class itong tinutukoy ko. bakit dito pa tayo magkikita-kita. kung sumama ka sa akin noon. “Nakilala ko iyong dalawa sa isang party ng katropa ng pinsan ko. asukal at dalawang tasa ng umuusok na brewed coffee. Tony. Kape pa lang.” “At bakit naman ako sasama sa kamag-anak ng bayaw ng pinsan ng katropa ng kapatid ng kung anupaman?” Dumating ang kanilang inorder na kape.184 “Saan mo ba nakilala iyong dalawang iyon? Saka. kuwarenta pesos na. di sana nakabanat ka kahit isa doon sa mga naggagandahang bebot doon. ano? Puta. Sinadya ito ni Elmer. ipagmalaki natin hanggang sa mga apo natin sa tuhod. Gusto nitong nakikitang laging may lamang ube ang kanyang pitaka kahit hindi pa man binubuklat. pare. .” “Na lulustayin natin. Nagpunta kami noon sa Dasma. Inilapag ng waiter sa kanilang mesa ang isang maliit na kopita ng fresh milk. naisip ni Tony. Huling inilagay ng waiter sa mesa ang isang basong tubig na kumikinang sa dami ng gma nakalutang na yelo. Eh baka maglakad na tayo niyan pauwi. Putsa.” “Eh.

Nang mapino na ang lahat ng yelo. Isang ugali ni Elmer na ngumuya ng yelo. saka nilagyan ng limang kutsarang asukal. Iginawi ni Tony ang kanyang mata sa dibdib ng babae. Ipinagpatuloy niya ang paghitit ng sigarilyo. iniluluwa muli sa basong kanyang iniinuman. Naaaninag ang puti nitong bra. . itinigil ni Elmer ang pagnguya. Patuloy na nginunguya ni Elmer ang yelo. hindi na kailangan pa ng mga salita upang patingkarin ang nagbabaga nilang pag-iibigan. Nginunguya na naman nito ang yelo. Sapat na ang mga wika ng mata at bulong ng mga haplos. bagkus. Ang yelong kanyang dinudurog sa bibig ay hindi niya nilululon. Ang pagmumuni-muni niya‟y pinutol ng tunog ng nginunguyang yelo. Plunging neckline ang suot nitong blusa. Pagkatapos ay kanya itong binuhusan ng fresh milk at saka hinalo ng kutsara.185 Tinimplahan ni Tony ng fresh milk ang kanyang kape. nakakuha ng magandang syota. sa isip ni Tony ay parang nakikita niya ang mamulamulang mga utong. Pinagmasdan sila ni Tony. Iginawi niya ang kanyang tingin kay Elmer. Sa mesang katabi nila ay halos magdikit na ang mga nguso ng magsyotang nag-uusap. Ang suwerte naman ng kumag na ito. Kinilatis niya ang mga muwestra ng mga tao habang nagsasalita at kumakain. nakatawid sa mesa ang dalawang mga kamay na magkahawak. Wari‟y kuntento na sa pagkakalapit nilang dalawa. hanggang sa halos ang buong baso ay mapuno ng animo ginagad na yelo. Muling iginala ni Tony ang kanyang tingin. Kahit pangit. Inabot nito ang lalagyan ng asukal at nilagyan ng asukal ang nginuyang yelo. Napansin niyang hindi nag-uusap ang dalawa.

186 “Instant halo-halo,” nagmamalaking pakli ni Elmer. Hinalo niyang parang halo-halo ang baso. Napatingin sa kanila ang ibang mga kostumer. “Mer, tigilan mo nga iyang kahibangan mo. Tuwing kakain tayo sa labas, lagi ka na lang gumagawa niyang instant halo-halo. Hindi ka ba nandidiri diyan? Puro laway mo na iyan, ah.” “Eh, ako lang naman ang kakain, eh.” Maya-maya ay dumating ang kanilang hinihintay. Dalawang babaeng nakabihis ng bestidang matitingkad ang mga kulay. Naitaya ni Tony ang mga edad ng kanilang mga katipan. Nasa disi-otso hanggang bente, tamang kaedad rin nila ni Elmer. “Maupo kayo,” nakangiting anyaya ni Tony na pinaunlakan ng dalawang babae. Pakilanlan. Si Daisy at si Minda. Totoo ngang hihg-class. Pag-upong pagupo ay nagsindi agad ng sigarilyo ang dalawang babae at tinanong kung saan sila pupunta. “Saan n‟yo ba gustong gumimik?” tanong ni Elmer. “Saan ba ang plano ninyo?” “Huwag ninyo kaming tanungin. Kayo ang bahala kung saan ninyo gustong pumunta, doon tayo.” Lumapit sa kanila ang waiter, bilang pagtugon sa kaway ni Tony. Hiningi ng waiter ang kanilang karagdagang order. Dalawang mango juice para kina Daisy at Minda, isang basong yelo naman ang kay Elmer. “Ikaw, Tony, ano‟ng sa iyo?” tanong ni Elmer sa kaibigan.

187 “Wala, tubig na lang siguro,” sagot ni tony. “Punta na lang tayo ng Tagaytay,” bungad ni Daisy. Nagkatinginan si Tony at Elmer. Ang kahulugan ng Tagaytay ay panibagong gastos ng pamasahe. “Sige, sa Tagaytay na lang tayo,” sagot ni Minda. “Eh, girls, magastos sa taxi iyon. Baka puwedeng dito lang tayo sa loob ng Metro Manila.” Nagtatakang nagkatinginan ang dalawang babae. “Wala kayong kotse?” Nagkatinginan sina Tony at Elmer. “Wala, eh,” tila nahihiyang sagot ni Elmer. Saglit na natahimik silang apat. Pagkuwa‟y nagpaalam ang dalawang babae para pumunta sa palikuran. Pagkaalis nila‟y agad na pinag-usapan nina Tony at Elmer kung ano ang maganda nilang gawin, kung saan magandang pumunta. Napagkaisahan nilang manood na lang ng sine. Pagkatapos nito‟y kumain sa labas, at saka magtuloy sa motel. Maya-maya ay bumalik na ang dalawang babae. “Maglinawan muna tayo,” bungad ni Minda. “May mga pera ba kayo?” Nagtatakang tumango si Elmer. Nakatingin lang si Tony. “Bakit mo naman naitanong?” nagtatakng tanong ni Elmer. “Mukha ba kaming mga walang pera?” “Gusto lang naming ilinaw, bago tayo lumakad. One thousand ang presyo namin, kaming dalawa.”

188 Napanganga ang dalawang binata, hindi makapaniwala sa kanilang narinig. Pagkuwa‟y natawa ng mahina si Tony. “Tama ka, Elmer. Mga high-class nga ang mga ito.” Nakanganga ang bibig ni Elemr. Wari‟y hindi makapaniwala sa narinig. Sa isang kanto ng kanyang bibig ay tumulo ang kanyang laway. “Kailangan kasi, malinaw ang usapan bago kami sumama sa inyo.” “Akala namin, hindi kayo, ano…” “Sorry kung mali ang akala ninyo.” “Pero sulit kayo sa one thousand. Puwede tayong mag-foursome. Siguradong masisiyahan kayo sa serbisyo namin.” “Ang ibig ninyong sabihin, mga ano kayo?” tanong ni Elmer. “Ano ka ba naman, Elmer,” naiiritang puna ni Tony sa kaibigan. “Sinasabi na nga sa iyong mga puta sila, ayaw mo pang maniwala.” Nagsindi ng sigarilyo si Tony at hinarap ang dalawang babae. “Baka naman puwedeng five hundred na lang,” tawad niya. “Hindi puwede. Mababa na nga ang sa inyo, sa iba, one-five ang singil namin.” “Ang mamahal naman ng mga puke n‟yo.” “Eh magaganda naman ang mga puke namin. At siguradong malinis. Hindi kagaya sa mga pakalat-kalat diyan sa labas.” “Six-hundred, huling tawad,” may yamot sa tinig ni Tony. Ang lagay, gumastos na sila sa pamasahe at as inorder na kape at mango juice, hindi sila makakaiskor?

189 “Sorry,” sabi ni Minda. Pagkuwa‟y tumayo ang dalawang babae at humakbang palayo sa mesa nila. Sinundan sila ng tingin ni Elmer. “Tangna, mga putatsing pala ang mga iyon,” nanghihinayang ang tinig ni Elmer. “Hindi lang basta puta. Mga primera-klaseng puta. Kumbaga, sila ang mga diyosa ng kaputahan sa Pilipinas. Kaya siguro naninignil sila ng mahal. Halika na, uwi na tayo. May exam pa ako bukas, kailangan kong magrebyu.” “Tangina, Tony, punta na lang tayo ng Mabini. Yung mga puta doon, kaya nating bayaran.” “Bakit ka pa magbabayad? Eh, marami namang pokpok sa atin, libre pa. tara na.” “Teka, baka puwedeng humingi ulit ng isang basong yelo, one for the road.” “Halika na!” “Sige na nga.”

Sa suot niyang puting gown.190 Kasal Hindi ko na matandaan kung kailan ako huling pumasok ng simbahan. Trip namin ni Elmer na tumayo sa may bandang likuran at pagtripan ang mga seksing babaeng nagsisimba. Mukha siyang middle class. ang mabigyan sila ni Pablong Shoeshine ng disenteng kasal. iyon ang huli kong simbang seryoso. sumabay sa mass wedding na sponsored ng kung sinong kupal na pulitiko. Mapapansing karamihan ay mga dalaga‟t binata ang nasa loob ng simbahan. nakikipagkilala naman. noong first communion. sampu ng mga tuta niyang opisyales ng looban. At si Pablong Shoeshine. para siyang hindi taga-iskwater. Pero ayoko. madalas kong kasama sa Lovers‟ Mass. Ang mga sumunod. Ang huli ko yatang simba. Malaki rin ang nagastos . mukhang tao. kapag pala inahitan at ginupit ang tumatabal na buhok. Kung minsan. Tama. Maganda talaga ang nanay ko. Karamihan ay talagang pangmalakasan ang mga suot na damit. si Elmer. puro mga simbang porma na lang. Ang gusto sana ni ermats. mayroong mga tsikas na hindi matataray. Noong binatilyo pa ako. Matagal na panahon na. mabigyan ko man lang ng isang regalo ang nanay ko. Kahit minsan lang sa buhay ko. Alas-sais nag-uumpisa ang Lovers‟ Mass. Kapag nakipagkilala kami. regalong magkakaroon ng natatanging puwang sa isip niya hanggang sa mamatay siya. Ito na siguro ang pinakamagandang regalong maibibigay ko.

walang problema. Gustong sumama ni Dino pero pinigilan ko. Pero sa kanila na lang. Nakabili ako ng lupa roon. Binigyan ko rin sila ng konting puhunan. Pero ewan ko rin. Napanood niya raw kasi iyong pelikula ni Ramon Revilla. honeymoon nina ermats sa Zamboanga. alam niyang matagal nang patay si Kamlon.191 ko pero okey lang. Bakit sa Zamboanga nila gustong mag-honeymoon? Ibigay ang hilig. Siguro naman. Ang mga abay at iba pang kalahok. Dapat sana. Bahala na raw ako. Siguro naman. Tinanong ko kung magkano ang kailangan. Sa tingin ko. Hindi ko alam kung seryoso o nagloloko lang si Pablo. makakaistorbo lang siya sa honeymoon. Ang sabi ni Pablo. Kasama nila si Dino. sabi ko. salu-salo sa isang sikat na restoran. dapat lang. nasabi kasi sa akin ni Pablo na balak niyang magtayo ng tindahan ng sapatos. panahon na para sumaya ang inay. puntahan mo si Kamlon. doon ako titira sa panahong magretiro ako sa trabaho. kako. Hindi ko alam kung bakit doon nila gustong mag-honeymoon. Ang tarantadong . Tangna. tungkols a buhay ni Kamlon. Dalawang Linggo sina ermats sa Zamboanga. Kailangan nila iyon para sa bagong buhay. puro mga taga-looban. Tapos. Si Elmer ang best man. Okey. Pagkatapos. tutuloy sila sa bagong bahay na ipinagawa ko para sa kanila. sa kanilang paglayo sa looban. Unang sakay ni ermats ng eroplano. gusto niya raw makita si Kamlon. At pagkatapos ng kasal. Sa Malolos sila titira. Sige. Ako ang gumasta ng mga barong at gown. doon na rin siya mag-aaral ng kolehiyo.

Una. sabi ko. alis na ako. Sabi ko. Kahit na pinagbayaran na niya sa bilibid ang kasalanan niya. Sana ganoon din ako kasaya.192 „to. sira ang tiyan ko. Baka doon pa ako sa simbahan magkalat. Hindi ko na tinapos ang kasalan. ayaw ko pa rin kay Pablo. ayokong makitang si Pablo ang hahalik sa nanay ko. Bakit daw. Tanging kamatayan lang ang makapagpapatawad sa kanya. Ang maging arsonista ay isang mabigat na kasalanan. Exit na ako bago pa man utusan ng pari ang lalake na hagkan ang babae. Masayang masaya. Hanggang ngayon. ako pa ang papoproblemahin sa pagkukuwenta kung magkano ang kailangang panimulang kapital para makapagpundar ng tindahan ng sapatos. Nakakainggit siya. . Nagpaalam ako kay Dino. Bago ako lumabas ng simbahan. bagamat hindi ko na sinasabi kay inay ang pagtutol ko. Pangalawa. tiningnan ko ang nanay ko. ayokong makitang hinahagkan ng ibang tao ang nanay ko.

“Ako nga.193 Dondon Mahimbing ang tulog ni Tony nang maramdaman ang tapik ng palad sa kanyang pisngi. mga ilang hakbang ang layo mula sa kanilang pintuan ay hugis ng isang mamang matangkad. Si Tony ay umorder ng isang malamig . “Sgt. Pinadpad sila ng kanilang mga talampakan sa nag-iisang karinderya sa may paglabas ng looban. Ang tangi niyang nakita sa labas. Pupungas-pungas na bumangon si Tony. puwede ba tayong mag-usap?” May kabang gumapang sa katawan ni Tony.” sagot ni Tony. “Sandali lang ho. Dinukwang niya ang kanyang kamisetang nakasampay sa babahan ng bintana. may baga ng sigarilyong nakasubo sa bibig.” anas ng kanyang ina. “Tony. Pepper?” paniniyak ni Tony.” sagot ng panauhain. Tinungo niya ang pintuan. diyaryo at telebisyon nitong mga nakaraang araw. nandiyan si Sgt. Kabang may kaugnayan sa nabalita sa radyo. Madilim ang gabi at ang nagiisang posteng umaandap-andap ang bombilya‟y tila nagdadagdag pa ng dilim sa halip ng liwanag. Isinuot niya ito at lumabas ng bahay. tungkol sa isang Amerikanong walang awang pinaslang sa nangungunang pamantasan sa bansa. Umupo sila sa isang mesita. “May bisita ka. binuksan ito ng bahagya at dumungaw sa labas. Ito lang ang tindahan sa lugar nila ang hindi nagsasara. Pepper.

lumipad ang kamao ni Sgt. “Ano‟ng paanong namatay?” sigaw ni Sgt. “Ano‟ng ibig n‟yong sabihin. Pepper. Nabuwal ang kanyang bangkong inuupuan. Pepper at dumapo sa ilong ni Tony. Humigop ng kape si Sgt. na masaya ako‟t nawalan kayo ng anak?” .194 na serbesa habang si Sgt. masaya ka na. Hindi kaagad nakabango si Tony. “Patay na si Dondon. Pepper nama‟y humingi ng isang tasa ng mainit na kape. Pakiramdam ni Tony ay bumara sa lalamunan niya ang nilalagok na serbesa. nangangapal ang kanyang paghinga sa pagsargo ng kanyang dugo sa ilong.” nagtatakang tanong ni Tony. “Ang ibig mong sabihin.” ulit ni Sgt. hindi mo alam kung ano‟ng nangyari kay Dondon? Sa anak kong si Dondon?” “Hindi ho a—“ “Ngayon. Hinimas-himas niya ang mamasa-masang bote ng serbesa sa harapan niya. Tony?” Hindi malaman ni Tony kung ano ang isasagot. “Patay na si Dondon. Wari‟y hinahayaan niya munang lumublob ang bigat ng kanyang sinabi sa isip ni Tony. Umiikot ang kanyang paningin. “Paano hong namatay. Bigla. Pepper.” pagtatapat ni Sgt. Humigop ito ng kape at nagsindi ng sigarilyo. Pepper. Sa lakas ng suntok ay nawalan ng balanse sa pagkakaupo si Tony. Malapot ang dugong tumulo sa sahig mula sa ilong ni Tony. Pepper.

Ang kulang na lang sa iyo. malamang may galit ka sa Amerikanong taga-UP. walang balita. Kung nagpulis o sundalo ka lang sana. Dapat ba niyang palampasin ang ginawang pagsuntok ni Sgt. Ang dinig niya . ginamit mo ako.” Hindi kumikibo si Tony. Pepper? Dapat ba siyang gumanti? Ngunit tila may importanteng sasabihin ang kanyang kausap. Pepper. Alam mong kapag wala akong ginawa. Pepper. totoo man o hindi. ang hindi nakakarating sa mga tenga ng bawat isa.” “Bakit n‟yo naman ho nasabi iyon?” Tumawa ng mahina si Sgt. talagang lalakeng lalake ka na. uniporme. Tony. napansin niya ang pagkukumpulan ng mga tao sa harap ng bahay nina Sgt. kailangan niya itong marinig. pagtatawanan ako ng buong looban. sino nga ba naman ang hindi makakabalita sa pagkamatay ni Dondon? Dito sa looban.195 “Bistado kita. kaya mo sinumbong sa akin si Dondon. Magaling kang dumiskarte. Sa mga oras na iyo‟y namamawis ang kanyang noo. Nilagay mo ako sa alanganin. “Hinahangaan ko ang talino mo. Humigop ito ng kape. Mali ang una niyang entrada. naisip niya. Dose-dosenang mga nanay ang kasalukuyang nagtatrabho ng pultaym sa pagkakalat ng mga balita. Sapo niya ng isang kamay na may hawak na panyo ang dumudugo niyang ilong. Hindi niya malaman kung ano ang gagawin. Iyan ang mga katangian ng isang tunay na lalake. At lagi mong inuuna ang sarili mong kapakanan. Ang totoo. Kanginang pag-uwi niya galing sa eskuwelahan. Alam ko. Tony.

Kung ako ang tatay mo. hindi rin naman lalake si Dondon. Pepper ang laman ng kanyang tasa. Nag-aalala siya na baka tamaan na naman ang namamaga niyang ilong. Pepper ng one for the road. “Kung nagpulis ka lang sana. .” Sinimot ni Sgt. hindi na niya raw kaya ang pagmamalupit na ginagawa sa kanya ng mga taong malapit sa kanya. baka pinatay na kita sa gulpi. Bilang paghanga ko sa galing mo.196 sa mga bulung-bulungan ng mga tao ay nagbigti raw si Dondon. Heto ang batang paglaki. Pagtayo niya‟y tumayo rin si Tony. Ayon sa suicide note na natagpuan ng mga kaanak ni Dondon. Naisip ng binata na kung sakali mang bigyan siya ni Sgt. Ang kanyang mga palad ay mahigpit na nakakuyom.” Naputol ang pagmumuni-muni ni Tony. Pepper. ang anak na bakla ni Sgt. “Matagal na akong hanga sa iyo. Paalam. Sana raw. sa kanyang pagkamatay ay maging mapayapa na ang kanyang pamilya. aalis sa looban. Maliit ka pa lang. Sabi ko. Sinasayang mo lang ang talentong bigay sa yo ng Diyos. “Sayang ka. nakakubli sa ilalim ng mesa. Pagkuwa‟y tumayo na ito. kahit namatay ang kaisa-isang kong anak na lalake. Ginagamit mo sa masama ang talino mo‟t galing. “Pero kahit inagrabyado mo „ko. makakaiwas siya. Tony. Hindi na niya kaya ang pandidiri sa kanya ng mismong ama niya. Mabuti na rin siguro iyong ganoon. tinitingnan na kita. Heto ang batang lalaking ilalaan ang buhay sa pagtuklas at pag-ani ng mga karanasan. Tutal. hindi kita gagalawin. heto ang batang lalaking may bayag. Tony.

Tony.” Sinundan ni Tony ang papalayong anino ni Sgt. nawala ang tikas ng pagiging pulis nito.197 “Aaalis na ko. Pepper. Yukot ang mga balikat nito. Nilagok niya ang natitirang serbesa at binagtas ang madilim na eskinita papauwi sa kanilang dampa. kapag malamig na ang ulo ko. sa ibang araw. . ikukuwento ko sa iyo kung paano ko tinira iyong kano. Siguro. Sa tingin niya.

Ito ang naiisip ni Tony habang sinusundan si Mutya. Pero ngayon. tanda ng dinaranas nitong kaalwanan. nakita niya si Mutya. hindi siya nakaganti. ngunit hindi siya nito nakilala. Sa kanang kamay niya ay tangan niya nang mahigpit ang isang tubong may dalawang talampakan ang haba. Bumili siya ng isang kahang sigarilyo. “Tindahan ni Mutya” ang nakalagay na karatula sa itaas. Tamang-tama. Ilang taon na nga ba? Lima. Hiniram niya sa tambakan nina Mang Eloy ng looban. Hindi siya nakilala ni Mutya. Makalipas ang ilang taon. 4. Nagbabantay si Mutya ng tindahan na sa tingin niya.198 Mutya Lintik lang ang walang ganti. Malaki ang pinagbago nito. . Kung paano siya gumulong sa putikan nang suntukin siya nito. Lumiit na ang dati‟y matipunong katawan. Ang natatandaan na lang niya‟y ang kahihiyang inabot niya sa mga taong nanonood sa suntukan nila ni Mutya. naisip niya. sa bahay ng isa niyang dating kaklase. Nang minsang mapadpad siya sa Proj. buhay na buhay pa rin sa isip niya ang nangyari sa kanila ni Mutya. Ang tiyan nito‟y unti-unti nang lumolobo. Ilang linggo matapos ang sa tingin niya‟y nakakahiyang panggugulpi sa kanya ni Mutya. pito. anim. tinitigan niya ang mukha ni Mutya. makalipas ang ilang taon. walo. umalis ng looban sina Mutya. Pero lintik lang ang walang ganti. siya ang may-ari. Aksidente ang pagkakatagpo niya kay Mutya. hindi na niya matandaan. Sayang.

. Linggo ng madaling araw nang makalimutan ni Mutya kung paano maglakad. malaki na rin ang pinagbago ng kanyang hitsura. Sa kuwentuhan ay napag-alaman niyang tuwing Linggo ng madaling araw kung mamili si Mutya ng kanyang mga paninda sa sari-sari store. Pinag-aralan niya ang labas at pasok ni Mutya sa kanyang tindahan. pag-inom ng Coke. Linggo ng madaling araw nang mamaalam ang mga paa ni Mutya sa mahabang panahong pakikipagniig ng mga ito sa lupa. na sa tingin niya‟y anak. Parang himala na hindi siya nito nakilala. kung saan mura ang mga sitsiryang paninda. Nasa tono pa rin ng pananalita nito ang yabang ng isang taong sigurado sa kanyang sarili. ang yabang nito. Kung noo‟y isa siyang patpating bata. Minsay umistambay siya sa mahabang upuang nakapuwesto sa bukana ng tindahan. Dala-dala pa rin ni Mutya. Kalimitan ay mayroong kalong na bata si Mutya. Kunsabagay. Sa Divisoria umano ang kanyang destinasyon. ay nakipagkuwentuhan siya kay Mutya. Linggo ng madaling araw nang makatikim si Mutya ng asim at pait ng paghihiganti. Sa kanyang pagkakaupo. ngayo‟y mama na siya. napansin niya. Lintik lang ang walang ganti.199 Ilang araw siyang nagbabad sa gawi ng tindahan.

Ipinaubaya ko na kay Sarge ang mga tanim kong marijuana sa garden. Hindi pala. ang mga pangyayari. kayang palampasin. Ngayon alam ko na na hindi lang ako ang nagdedesisyon para sa buhay ko. at ang tanging inaasahan ay ang buwanang padalang pera ng kanyang kapatid na siyang kaisa-isang nakakaalala sa kanya. Nariyan pa rin ang lipunan. ang mga babae.200 Baguio 1999 Nakaayos na lahat ng gamit ko. Siya na kako ang bahala roon. ibig sabihi‟y hindi siya makakadalaw sa akin sa Quezon. At dahil sa kalagayan ni Sarge na wala naman talagang pinagkakakitaan. . sa gitna ng panaginip na nagkahugis sa isang malaking bahay na kasalukuyang nagdiriwang ng pista. Kahit na isara ko ang sarili ko sa lahat ng bagay. Nagising akong pinagpapawisan at ang una kong naisip. Akala ko noon. Bukas na ang alis ko. nang akmang dadamputin ko ang piniritong hita ng manok na namimintog sa dulas ng mantika. Ako mismo ang naghahanap. pagdurusa at paghihirap. ibig sabihi‟y kung magkakapera siya ng malaki-laki. Ako mismo ang tumatawag sa mga bagay o pangyayari para lumapit sa akin. si Klara. Hindi naman sa pinipilit ako ng lipunan na bumalik sa tiklop ng lilim nitong walang naidulot sa akin kundi kahihiyan. Malakas pa rin pala ang tawag ng mundo. Kung ganoon sanang tulak lang ng ibang bagay. Ang problema. dito na ako magtatagal sa Baguio. Pag may pagkakataon daw siya. dadalawin niya daw ako sa Quezon. hindi pa rin puwede. Nagising ako isang gabi. ang sarili ko. Nagising ako sa gitna ng panaginip. ang ibang tao.

nahihiya naman akong tumanggap ng bayad dahil alam ko. Kasi si Sarge. Itong bahay. doon. Hindi niya mapapatawad ang sarili niya kung tatanggapin niya ang bahay at lupa bilang regalo ko. At may pinag-aaral siya sa kolehiyo.201 Tama. Naniniwala siyang ang anumang bagay na hindi niya pinagpawisan ay hindi dapat na mapasakanya. nakatali ng laste at nakasilid sa isang lumang medyas. na ayon sa kanya‟y hindi raw gaanong kalakihan. kahit man lang pormalidad na binili niya ang bahay at lupa. Gusto niyang bayaran. Pero nang mapagtanto kong seryoso ang pananalita niya. dapat kong tanggapin kay Sarge ang walong libo. na bago kami maghiwalay ay sinabi niyang nasa ilalim ng kanyang sofa sa sala. Siguro naman. At panghuli. natahimik ako. At higit sa lahat. kapag . hirap siya sa buhay. Walong libong pisong tanging naiipon niya at iniingat-ingatan at pinakatatagu-tago. ay walong libong piso. nagbibiro siya. sa Quezon. Lalo pa‟t mapapalapit ako sa babaeng siya naman talagang gusto kong makasama mula pa noong hindi pa ako tinutubuan ng bulbol at wala pang hibo ng malisya sa utak. Napag-isip-isip ko. mahahanap ko na ang sarili ko. Walong libong piso para sa bahay na may katamtamang laki at lupang kinatitirikan nito at ng maliit na garden. lagi ko nang naiisip ang Quezon. ang planong ibayad sa akin ni Sarge. milyonaryo ako at hindi ko kailangan ang perang ibabayad ni Sarge. maprinsipyo. Ibinibigay ko pero ayaw niyang tanggapin. At isa pa. ipinaubaya ko na kay Sarge. Mula nang matanggap ko ang postcard na ipinadala sa akin ni Klara. Ang kaso. Akala ko kasi. Noong umpisa‟y gusto kong batukan si Sarge.

Bago ako makalabas. Takbo ako papunta sa kuwarto. Nakita ko si Sarge. nakilala ko nang tuluyan si Sarge. Hinila ko pasara ang pinto. baka binabangungot si Sarge. Noong isang linggo. Kipkip ko sa palad ko ang ilang buto ng marijuana na napag-kasunduan namin ni Sarge na itanim sa garden niya. Nakasubo sa bibig niya ang ari ni Efren ang Ifugao na pinag-aaral niya. nakarinig ako ng ungol mula sa kuwarto. . Hindi niya ako kita dahil nakukublihan ako ng pinto. walang tao. Pagkatapos ay lumabas ako ng bahay ni Sarge at umuwi. hindi na kami nakakaisip pang kumatok. Naisip ko. Pero narinig ko ang ugong ng radyo sa kuwarto kung kayat naisip kong baka natutulog si Sarge. At gayon nga ang ginawa ko. Ang pintuan ng silid. sa halip na matuwa siya. Pagpasok ko sa bahay ni Sarge. nakaharap sa salamin. Sa dalas kasi ng punta namin sa bahay ng isa‟t isa.202 niregalo ko ang bahay at lupa. Hindi naka-lock ang pinto. Ngayong kilala ko na si Sarge at kahit papaano‟y nararamdaman ko ang sakit ng loob niya sa mga problemang ipinataw sa kanya ng buhay. mamaya na lang kapag gising na si Sarge. Pumihit ako palabas. Pinihit ko ang doorknob at binuksan ng bahagya ang pinto. sapat lang para magkaroon ng awang at makita ko si Sarge. marahan. Bigla kasi akong pumasok sa bahay niya. naisip ko. nakita ko kaagad si Sarge sa balandra ng reflection sa salamin. At iyon ang pinaka-ayaw kong mangyari. Pagbukas ko ng pinto. baka lalo lang siyang maawa sa sarili niya.

sa araw-araw ba naman naming pagsasama. mga malalaking funding institutions. At saka. ke tibo siya na nagbabakla-baklaan. wala silang contingency plan. Naapektuhan din ng crash ang ilang malalaking kumpanya sa labas ng Pilipinas. at mga malalaking insurance corporation. hindi na mahalaga sa akin. . Mas higit pa siguro sa pag-unawang iginagawad sa kanya ng kapatid niyang nakatira sa Amerika at sumusustento sa kanya. Ang apektado ng systems crash noong isang linggo. na nagkakahalaga ng mahigit sampung bilyong piso. ipinasok sa Y2K testing. o babaeng may lawit. agad kong inaresto. ang pinakamalaking pagkalugi raw ay tinamo ng Great Insurance Corporation. Siguro. ilang sangay ng gobyerno. Ang problema. Ang sabi ng mga opisyal ng Great Insurance. sumemplang. Nagtesting umano sila ng ilang programa. Higit na malaki ang pinsala kaysa noong nagkaroon ng computer virus crash noong magtatapos na ang dekada otsenta. pumutok sa diyaryo‟t telebisyon ang pinakamalaking systems crash sa buong bansa. padadalhan ko ng pera si Sarge para madalaw niya ako. ang crash daw o ang pagkasira ng computerized system nila ay dahil sa millenium bug. Nagsisisi nga ako dahil nang malaman ko ang katotohanan sa likod ng pagkatao ni Sarge. Ang sabi sa balita. Pero yung panlalamig ko. ako ang nakakaunawa kay Sarge. o iskemang pangresolba kung sakaling papalpak ang programa.203 Higit kanino man. mga malalaking bangko. kapag plastado na ako sa Quezon. Napakabait sa akin ni Sarge at hindi na mahalaga sa akin kung lalake siya o bading. Noong isang linggo. medyo nanlamig ako. o baklang nagkukunwang tomboy.

Tatlong kamiseta. Ang lumitaw sa kanilang imbestigayon. Sa halos isang taong pagsasama namin ni Sarge bilang tunay na magkabatak. Maliit na travelling bag. Ilang araw matapos ang crash. mahirap daw magpundar ng mga panggarbo sa katawan.204 Iyon ang paliwanag nila. Na-trace nila ang programmer na gumawa nito. isang jacket. Nagalit nga noong ipinamigay ko ang mga damit ko. isang maliit na travelling bag ang dala ko. Malaking pera umano ang gugugulin. at ilang pares na medyas. ang pagpalpak ng programa ay bunga ng isang programang matagal nang namamahay sa kanilang network. isang tuwalya. ni hindi sumagi sa isip niyang ako‟y isang milyonaryo. Ang dalawa ngayo‟y nasa pangangalaga ng NBI at kasalukuyang iniimbestigahan. ang promotor ng nasabing virus ay dalawang inhinyerong nagngangalang Jeffrey Dali at Oscar Letig. dalawang opisyal ng Great Insurance. natuklasan ng mga espesyalistang galing pa sa Amerika ang virus. Isiniksik ko na lahat ng dadalhin ko. Isang programang bubura sa mga records at mag-aakyat ng bilyonbilyong pagkalugi dahil sa pagkasira ng mga programang ginastusan ng milyon para lang mapatakbo. limang brief. sepilyo. Sabi niya. isang maong. kung kay Sarge ko ibibigay. Alam ko. Sa pag-alis ko dito sa Baguio. Sa pagkakatanda ko. Pero ang hindi nila alam. ibinigay ko sa Ifugao na kasama ni Sarge sa bahay niya. . hindi niya tatanggapin. kakailanganin ko raw ang mga iyon. Yung iba kong mga damit. Saka. ang programang nabanggit ay mula sa tatlong itim na diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa.

pag-alis ko dito sa Baguio. Ayos na ang buhay nila. kakayanin ko ang lahat. libre na iyon dahil binili niya ang bahay. kalan at marami pang iba. Kapag daw ganoon kamiserable ang pamumuhay ng isang kabayanan. ititigil ko na rin ang paghitit ng damo. Ang dinig niya raw kasi. Ang dadalhin ko lang naman talagang gamit. Kapag ayos na ang buhay ko sa Quezon. hindi uso ang damo roon. Yun ang sasakyan ko papuntang Quezon. hindi na. puro nakayapak at ang tanging nakatsinelas lang ay ang mga ikinakasal. mahigit isang taon pa lang. . babawasan ko na. stereo. malamang daw sa hindi. Tama. Pati pag-inom. Huling kita ko kay Elmer. ref. Balak ko na nga ring itigil na ang pagyoyosi. Gusto ko sanang dumaan sa looban.205 Yung mga gamit sa bahay. yung bago kong pick-up. tulad ng TV. na ang mga tao raw doon ay hindi alam kung ano ang marijuana at ang sarap na idinudulot nito sa katawan. Tinanong ako ni Sarge kung gusto ko raw magbaon ng damo. Pero saka na lang rin. Baka daw kasi walang kuwenta ang damo sa Quezon. kapag nagpakita pa ako baka magulo lang. Padalas nang padalas at palala na nang palala ang pana-panahong pagsakit ng dibdib ko. at ang tanging nakasapatos ay ang gobernador. noong kasal ni inay. Ang lahat ng ito‟y kakayanin ko. ibinigay ko na kay Sarge. ang mga tao doon. Kunsabagay. Hindi na rin ako dadaan sa bahay nina inay. Sabi ko sa kanya. Sabi ko. Ang plano ko kasi. saka na ako magpapakita sa mga tao.

hindi ako mahirapan sa Quezon. At higit sa lahat. dito na magtapos ang paglalakbay ko. si Klara. Banahaw at titingnan ang ganda nito mula sa itaas. ibang perspektiba kaysa sa larawan sa mga post card. Sana. At sana. Aakyatin ko ang Mt. WASAK . at maiugnay ko ang mga karanasan sa mga nakaimabak na gunita sa isip ko. Ang sarap sigurong makapaglunoy sa mga beach ng Quezon at malasahan ko ang alat ng dagat.206 Paharap ako sa panibagong yugto ng buhay.

Salamat! NW http://absurdrepublic. Kung gusto mo ng kopya ng libro. Sana nagustuhan mo ang kuwento ni Tony. maraming salamat sa oras mo.multiply. Sa nagbasa ng librong ito. O hanapin mo kami sa facebook.com .com. punta ka sa http://bookay.S. Pasensya ka na sa mga typo.207 P.blogspot.