1

MONDOMANILA
Nobela ni Norman Wilwayco

2

Kay Junior, Fred, Romy, Rey at Ben Mga idolo ko mula noon hanggang ngayon.

3 Baguio 1999

Anuman ang sabihin nila, wala akong pakialam. Alam ng Diyos o ng kung sino mang nakatataas sa atin na masyado nang mahaba ang nilakbay ko. Putang ina, kailangan kong magpahinga. Kailangan kong tumigil, humimpil. Ilang buwan na „ko dito sa Baguio. Hindi ko na siguro pagsasawaan ang lugar na „to. Malamig, maraming puno, mura ang mga pagkain. O malamang, paglipas ng ilang buwan pa uli, biglang mangati ang mga talampakan ko at maghanap ng ibang lugar. Doon sa kung saan walang makikialam sa „kin. Doon sa kung saan hindi ako susundan at uusigin ng mga bangungot at ng sarili kong anino. Pero sa ngayon, kuntento ako rito sa buhay ko. May maliit na loteng kinatitirikan ng maliit na bahay, may mga tanim na gulay at marijuana, may buhay, may pera. Itong huli ang pinahahalagahan ko sa lahat. Puta, nabuhay ako ng puro paghihirap ang dinaanan ko. Ni pambili ng bagong brief, pinoproblema ko dati. Natatandaan ko noong elementary pa lang ako, kung wala siguro akong pantalon, nahubo na ang brief ko. Si ermat kasi dati, ni hindi ako maibili ng bago. Ang ginagamit ko noong nasa grade six ako, iyon pa ring brief ko noong grade one. Kaya tuloy sa sobrang lawlaw na‟t wala na talagang garter, kapag tumatakbo ko, lumililis. Nahuhubo ang magkabilang tagiliran. Kaya lang hindi talaga nahuhubo, sumasabit sa pundya ng suot kong pantalon. Ngayon, buwan-buwan bumababa ako ng Maynila para kumuha ng tseke at ideposito sa bangko, sa pangalan ko. Di hamak na masarap ang buhay ko

4 ngayon, minsan sa isang buwan lang ako kung mahirapan, kapag bumababa ako ng Maynila para “sumuweldo”. Kahit papano, nakaka-usad ako. May pangtoma, may pangtira sa mga bebot sa beerhouse, may budget ako para sa mga pangangailangan ko. Mayaman ako at hindi naghihirap. Trip ko lang talaga ang hindi gaanong malaking bahay. Katunayan, itong tinitirhan ko, nang mabili ko ito, napakaraming sira. Lumang luma na. Gumastos pa ako ng medyo malaki para lang matirhan itong bahay. Saka nasa „kin na siguro ang lahat ng sarap. Binata, may kursong tinapos, may pera, may bahay at lupa na bagamat maliit lang, matatawag kong akin. Ang kulang lang siguro dito sa akin sa Baguio, kaibigan. Ang totoo kasi, isa lang ang talagang kabatak ko rito. Si Sarge, dating militar. Kapitbahay ko. Noong minsan kasing inaayos ko ang bubong ko, biglang pumasok ng bakuran si Sarge, tinanong kung may maitutulong siya. Talagang kailangan ko ng tulong, sabi ko. Umakyat siya ng bubong. Pinagtulungan naming tapalan ng vulcaseal ang mga butas ng yero. Nung nabili ko kasi „tong bahay, butas-butas ang yerong atip. Kako, okey lang, papalitan ko na lang. Kaso, ang mahal pala ng yero. Saka, nakakapanghinayang namang palitan dahil puwede pa namang tapalan ang mga butas. Bumili na lang ako ng vulcaseal. At yun nga habang nagtatapal ako sa bubong, sabay pasok si Sarge. Pagkatapos naming mag-ayos ng bubong, pinainom ko ng dalawang bote si Sarge. Pampa-good shot sa kapitbahay. Sabi ko sa sarili ko, hanggang dalawang bote lang. Parang naiilang din kasi „kong makipag-inuman sa hindi ko talaga kilala. Ang kaso, masarap palang kakuwentuhan si Sarge. Panay ang

Halos gumapang na kami nang umuwi. malaking tiyan. Hindi ako makapaniwala nang sabihin niyang kwarenta‟y dos lang siya.” “Oo nga sana kaya lang. Gumagamit ka pala nito. Parang gusto ko na ring pumlasta sa kama. “First class „yan. problema daw sa pamilya. laylay na balikat. pagkatapos kong tikman ang damong bigay ni Sarge.” Umuwi na „ko. parang sitenta anyos na siya. hanggang toma ka lang. Inaya niya akong pumasok sa loob. ubaning ulo.5 kuwento ni loko tungkol sa mga adventures niya sa army noong araw.” sabi niya. Inilapag ko sa tapat ng bintana. mas masarap tirahin ito kung sabay tayong mag-trip. Pagdating ko sa bahay. Tinanong ko siya kung bakit siya nag-retiro. Pagkatapos. parang ganting utang na loob. Nagulat ako nang bigyan ako ni Sarge ng isang supot ng damo. Kaya lang.” “Akala mo lang „yon. hindi?” “Gumagamit din. akala ko. may ibibigay daw siya sa akin. nagbukas ako ng sardinas tapos nilagay ko sa plato. “Sarge. “Walang hiya ka. Pumihit ako pagdating sa may pinto palabas. dehins ko na kaya. Ang tingin ko kasi sa kanya. Sa susunod na lang. Inihatid ko si Sarge sa bahay niya (wala siyang kasama sa bahay maliban sa isang binatilyong Ifugao na pinag-aaral daw niya). Sabi niya.” “Sige. Tuwing gabi kasi. Pero siyempre. sa may Session Road. may . Kalahating kahong beer ang naubos namin.” “Ikaw ba. Sarge. uminom pa kami sa isang beerhouse sa bayan.” Paalis na „ko.

Ang sarap ng tama. . habang idinuduyan ako ng hinitit kong damo. iniisip ko kung ano pa kaya ang kulang sa buhay ko. Wala na siguro. Kaya parang naging obligasyon ko na gabigabi ang bigyan siya ng pagkain. may bahay. noong nasa kasagsagan pa „ko ng pagiging addict. Binilot ko ang marijuanang bigay ni Sarge. binalak kong magtanim. sa pagitan ng mga tanim kong gulay. Hindi katulad noon. May buhay ako. Bago ako matulog.6 pusang laging nag-aabang doon. may pera. Sa garden. Talagang first class. dito raw talaga sa Baguio itinatanim ang mga first class na marijuana. Ang sabi ng mga tao sa looban. Bago ako matulog noong gabing iyon.

Mayroon siyang mga ritwal na sinusunod. Iisipin niya ang mga pistahan. Hindi niya alintana ang sinag ng katanghaliang tapat na diretsong tumatama sa humpak niyang mga pisngi. kailangang gunitain ang kulay ng kanin at masasarap na ulam. Kung nagkataong may tutong sa ilalim ng kaldero o kaya nama‟y mayroong naglalangib-langib na asukal sa bunganga at gilid-gilid ng garapon na nakapatong sa mamantikang mesa sa kusinang walang atip ay ayos na ang gutom. kasalan. Ang mga gunitang ito ay ipaghehele siya sa isang masalimuot na tulog na may kakambal na mga panaginip. binyagan at iba pang handaang dinaluhan. ang susunod niyang gagawin ay ang humiga sa papag na amoy ihi at nanggigipalpal sa libag at surot sa loob ng kuwartong ang dingding ay butas-butas na plywood at ang bubungan ay kasalukuyang nakahimlay sa gilid ng bahay ng kanilang kapitbahay na siya nilang binabayaran ng buwanang upa para sa bahay na iyon na kung tutuusin ay mas tamang tawaging basurang hugis parisukat. Una ay ang paggunita kung kailan ba huling nakapiling ang kanin. . Kapag ang mainit na kanin at umuusok na adobo o kaya nama‟y sinigang na baboy ay plastado na sa isip at naglalaro na sa gunita ang mga ala-ala ng nagdaang pistahang dinaluhan. Sa pagkakahiga ni Tony sa papag na mas akma sa tawag na bahay-surot ay ipipikit niya ang kanyang mga mata. Kung sa kamalasan ay wala talagang masisimot sa maruming paminggalan.7 Bangungot sa tahanang walang bubong Maliit pa lang si Tony ay alam na niya kung paano patahimikin ang sikmurang kumakalam.

Ilang araw na rin silang natutulog nang ang atip ay ang malawak na kalangitan.8 Tulog ang panlaban sa bitukang naghahamon. Sa gabi ay nanunuot sa buto ang lamig ng hangin. Iba na ang kulay ng kanilang mga kagamitan dahil sa tama ng araw. isang papag na ginawang palasyo ng mga surot na nakalkal nila sa mahabang panahong paglipat-lipat ng bahay. Isang mesang umuuga. Ang tangi nilang gamit na sa kanilang palagay ay may tunay na halaga ay ang isang maliit na telebisyong black and white na napanalunan ng . isang aparador na bigay ng kanyang tiyahin bilang regalo sa kanyang ina noong ito‟y ikinasal. kaunti lamang ang kanilang gamit. na siya nilang pinaglalagyan ng mga damit. Ilang ulit niya itong sinabi sa kanyang ina ngunit hindi siya pinapansin. mga gamit sa kusina. Malaking sakripisyo ang hatid sa kanya at sa kanyang mga kasambahay. at iba pang mga kagamitang kung tutuusin ay dapat nang itapon ngunit hindi maitapon dahil magmumukhang walang kalaman-laman ang bahay kung wala ang mga ito. Panaginip ang tugon sa bungangang walang malamon. Ngayon ay tila magkakatotoo ang kanyang pangitain. Karamiha‟y mga bukbukin. gamit sa pagtulog. Isa sa mga pangitain na madalas magkahugis sa kanyang imahinasyon ay ang pagkasunog umano ng bahay at ng kanilang mga kasangkapan. Ano ba ang nalalaman ng mga anak sa mga usaping pang-magulang? At ang pagtira sa bahay na iyon ay madalas magdulot ng pangitain sa mura niyang isip. Kunsabagay. Sa araw nama‟y sumusunog ng balat ang init ng araw. Noong bago pa man sila mangupahan sa bahay na iyon. wala nang tiwala si Tony sa pagmumukha ng kanilang kasera.

at ito ay pinipilit nilang iligtas sa araw sa pamamagitan ng pagtatakip ng karton. ano‟ng nangyayari dito?” “Huwag kang makialam dito.9 kanyang ina sa isang bingo sosyal.” Labag man sa kalooban ni Tony ay sinunod niya ang utos ng ina. Punong-puno ng mumo ang labi at mga pisngi nito. Kaipala‟y may kaaway ang kanyang ina. Ang dalawang kamay ay may bahid ng kulay itim na hindi . nadatnan niyang maganang kumakain sa maruming mesa ang kanyang nakababatang kapatid. Isang araw. matapos ang kanyang pag-iigib. umuwi siya ng bahay at nadatnang maraming taong nagkakagulo sa harapan ng kanilang bahay na inuupahan. Muli niyang sinulyapan ang makapal na bilang ng mga usyosero-usyosera-mga putomga puta na talagang naghihintay ng mga ganitong pagkakataon para naman may mapanood sila at maging kaaliw-aliw na parang sine ang kanilang buhay sa looban. Nakiraan siya ng patagilid sa naghambalang na mga tao at matapos niyang tanggapin ang mga mura ng isang matandang manang na di sinasadyang natapakan niya ang dulo ng daliri nito sa paang bagong pedicure. lumayas na kayo diyan!” “Putang ina mo rin! Kababayad ko lang noong isang buwan. Bantayan mo ang kapatid mo. Pumasok ka sa loob. palalayasin mo kami?” “Nay. “Putang ina mo. Sa loob ng bahay. narating niya ang bungad ng kanilang bahay at sumalubong sa kanya ang walang kasing-sariwang pagmumurahan ng kanyang ina at ng may-ari ng basurang kanilang inuupahan. kumot at mga sako. Tony.

” wika ng kanyang ina. nagagawa niyang utusan ang kanyang isip na managinip ng mga pistahan at . Totoo. Naglaglagan sa kanilang mga tulalang mukha ang mga alikabok at iba pang basura na ilang panahon na ring naipon sa bubungan ng bahay. Ang kanyang titig ay nakapako sa malaking mamang nakahubad na noo‟y tinatanggal ng bareta ang nalalabing mga yero. Naglaway ang kanyang labi nang makita ang pritong bangus at kaning lamig na nilalantakan ng kanyang kapatid. Maya-maya‟y heto na at nakita nila ang dulo ng baretang sumiwang mula sa bubong. bago pa man sila magising. ginulantang sila ng mga mabibigat na hakbang sa kalawanging yerong nagsisilbing kanilang bubong. Kinabukasan. “Tinotoo ng tarantada ang banta niyang aalisan tayo ng bubong kapag hindi tayo umalis dito. Nakisalo siya sa pagkain at hindi na pinansin ang awayan sa labas ng bahay. Kasunod nito‟y bumagsak sa kanilang paanan ang kalbong gulong ng sasakyan.” Hindi narinig ni Tony ang sinabi ng ina. Ni hindi niya napansing tumayo ito‟t lumabas ng bahay. Bangungot para kay Tony ang matulog na humpak ang tiyan. mga plastik at sako at iba pang panlaban sa mga tulo ng bubong tuwing umuulan. Pag-angat nito‟y kasamang umangat ang atip na puro kalawang. “Maghahanap ako ng malilipatan. Hindi nito pansin ang malalakas na sigawan sa labas ng bahay gayong ito‟y umaabot naman sa loob dahil sa nakakaawang kalagayan ng mga dingding na sa dami ng butas ay daig pa ang isang bayong na pinaulanan ng sangkatutak na indian pana.10 malaman ni Tony kung putik o mantsa ng tutong.

11 masasarap na pagkain. Pero ni minsan ay hindi siya nagkaroon ng pagkakataon, kahit sa panaginip, na makakain ng mga katakam-takam na pagkain. Kadalasan, ang mga pagkain ay pilit niyang inaabot, at kapag halos dukwang na niya ang isang piniritong hita ng manok, o kung minsa‟y isusubo na lang niya ang balat ng litsong ang mantika ay umaagos mula sa kanyang kamay tungo sa kanyang braso, kadalasa‟y bigla siyang nagigising. Ang kanyang pagbiling-biling sa papag ay unti-unting ginambala ng isang bangaw na kumakandirit sa tungki ng kanyang ilong na wari‟y gustong sumama sa paglalakbay niya sa mga baryong nagdiriwang ng kapistahan. Putang ina! Huwag mo „kong istorbohin, hayop ka! Hayaan mo „ko, putang ina mo! Mariing dumampi ang palad ni Tony sa kanyang ilong na naging sanhi ng pagkamatay ng maitim na bangaw na gustong sumama sa kanyang panaginip, na naging sanhi rin ng kanyang pagkagising at pag-alis sa pistahan. Putang ina! Ni hindi ko man lang natikman „yung mga pagkain sa pistahan! “Tang „nang buhay ito! Itinutulog na nga lang ang gutom, iistorbohin ka pa!” Ipinikit niyang muli ang kanyang mga mata sa pag-aasam na muling makatulog. Ngunit bago pa man niya umpisahang ipaghele ang sarili‟y alam na niyang hindi na siya muling makababalik. Idinilat niya ang kanyang mga mata at maliksing bumangon. Tinungo niya ang pintuan at doo‟y kinuha ang dalawang timba at ang pingga na siya niyang gamit sa pagsalok ng tubig.

12 Sabong

Sa labasan, sa tabi ng posong igiban, nagkakaingay ang mga agwador. Ang karamihan sa kanila ay mga batang tulad ni Tony, trese anyos pababa. Ang katwiran kasi sa lugar nila, ang pag-iigib ay pambatang trabaho. Ang mga matatanda ay mayroon na dapat ibang pinagkakaabalahan tulad ng pag-inom ng bilog o lapad, pakikipagsuntukan sa mga kainuman, pagtatawag ng mga pasahero sa tabi ng mga dyip na nakapila sa paradahan. Isa itong malaking palaisipan kay Tony. Nagtataka siya kung bakit kailangan pa ng tagatawag ng pasahero gayong ang mga pasahero naman ay marurunong bumasa at kaya naman nilang basahin ang mga karatula ng dyip. Hindi na nila kailangan pa ng tagasigaw sa kanila kung saang dyip sila kailangang sumakay at kung saan ang ruta ng mga dyip na bibiyahe. Sa araw-araw ba naman nilang pagbibiyahe ay hindi lang ruta ng dyip ang kanilang kabisado kundi pati na rin ang hilatsa ng pagmumukha ng mga tsuper, kung aling dyip ang may nakakabinging stereo, kung sinong tsuper ang kaskasero at kung sino ang kung magmaneho ay mabilis pa ang pusitsit ng ihi ng isang dalagang hindi na virgin, at marami pang iba. Ang mga ito‟y kabisado ng mga pasahero sa pilahan ng dyip. Ito‟y bahagi na ng kanilang araw-araw na pakikipagbuno sa buhay. Sa poso ay nagkakaingay ang mga batang agwador. Pinagkukumpulan nila ang dalawang batang naggigirian sa gitna ng naghambalang na mga timba at galon. Ibinaba ni Tony ang tangan niyang mga timba at pagkuwa‟y nakiusyoso sa mga nanonood sa dalawang batang naggigirian.

13 O, iiyak na iyan, o! Iiyak na! Sige nga, hawakan mo sa tenga, Boyong! Hipuin mo bayag! Ha! Ha! Ha! Nagkalampagan ang mga timba na nasagi at nadaganan ng dalawang batang nagpagulong-gulong sa basang semento. Putok ang nguso ni Boyong at sumasargo naman ang dugo sa ilong ni Max. Nakatutulig ang hiyawan ng mga bata. Ang sapakang umaatikabo ay masarap panoorin habang ipinapahinga ang katawang pata sa kaiigib. Masarap ding makisigaw na tila ikaw ay nanonood ng sabong at ang iyong pinustahang manok ay ala-Fernado Poe ang tadyak ng tari habang umeere sa ibabaw o kaya nama‟y dumidiskarte ng pailalim. Ang hiyawan ng mga batang agwador ay nakatawag ng pansin sa mga istambay sa „di kalayuan at ang mga ito‟y pansamantalang huminto sa kanilang pag-iinuman upang makipanood. Tulad ng inaasahan, nadagdagan ang bilang ng mga humihiyaw. Ang mga istambay ay nagsipaglabas ng pusta at animo totoong sabungan ang nangyari sa igiban. Dalawang manok ang naglalaban. Si Boyong at si Max. Parehong walang tinatakbuhang away. Parehong matitinik sa suntukan. Parehong maya‟t maya ay nadadala sa presinto dahil sa mga kasalanan laban sa lipunan at taong bayan tulad ng pagnanakaw, pandurukot at pang-uumit ng ulam sa mga tindahan sa palengke.

14 Hindi na mahalaga ang sanhi ng away. Wala nang sira-ulong umiintindi kung sino sa dalawa ang may kasalanan. Ang importante‟y may napapanood habang nagpapahinga. Ang ingay ng hiyawan ay nakatawag ng pansin sa isang naparaang barangay tanod na noo‟y susuray-suray sa paglalakad dahil sa kalasingan. Ngunit lasing man at magaling, barangay tanod pa rin. Inawat nito ang away at tinanggap ang mga kantyaw ng mga agwador at istambay na naasar dahil sa pagkaputol ng kanilang panoorin. Pinulot ni Tony ang kanyang mga timba na kasamang gumulong nang sina Max at Boyong ay magbabag sa gitna ng igiban, at pagkuwa‟y iniayos sa pila ng mga nauna sa kanya. Dinukot niya sa bulsa ang isang stick ng Champion at nakisindi sa kanyang katabi. Malumanay niyang hinitit ang sigarilyong mapait habang hinihintay ang kanyang turno.

anak. Pamilyar sa kanya ang tinig. “Mabuti naman. Inilapag niya ang tangan niyang pingga. Magmula noong tumuntong siya ng grade three ay hindi na niya alam kung ano ang pakiramdam ng isang taong mayroong matatawag na ama. may sundot sa tutuli ang mga katagang nagmula sa taong ilang taon na nga ba niyang hindi nasisilayan. Tinawag siyang anak. Ngunit iba ngayon. “Kumusta ka na. Nakatalikod sa pinagmulan ng tinig. Anak. Matagal na silang hindi nagkikita. Naramdaman niya ang tapik sa kanyang kanang balikat. Nanatili siyang nakatayo. Isa na itong katotohanang matagal na niyang . “Tony!” Malapit na ang tinig.15 Ama “Tony!” Napahinto si Tony nang marinig ang sigaw. Ganoon pa rin ang bigat na parang nakadagan sa kanya. „tay?” pakli niya. kapag ibinababa niya ang pinggang sa magkabilang dulo ay nakalambitin ang dalawang timbang puno ng tubig. Bagama‟t matagal niya itong hindi narinig. Sa mga ganitong pagkakataon. kumusta na?” Kaysarap pakinggan ng salita ng kanyang ama. para bang walang pinag-iba kung pasan man niya ang mga timba o hindi. nakakaramdam siya ng gaang ng loob. Na para bang lumaya siya sa lahat ng problemang dala-dala niya magmula pa nang masilayan niya ang buhay sa mundo. Pumihit siya at pinilit na mangiti. Kayo ng mga nanay mo.

“Oo nga. Kahit ang mga kaibigan niya sa looban ay nakikita niyang paminsanminsan ay kasa-kasama ng kanilang mga tatay. Wala siyang ama. Tila kapwa sila nag-aapuhap ng sasabihin.” Patlang. “Mabuti‟t napasyal ka. wari‟y naghahanap ng posporo ngunit alam niyang wala siyang ipangsisindi. Mga kuwentong nagpapainit sa dugo ng kanyang ina.” Ngumiti lang si Tony. Napansin ito ng kanyang ama at dinukot sa bulsa ang makintab na lighter. na hindi kailanman mangyayari sa kanya. . Gusto kong matiyak muna. Napansin ni Tony na Marlboro ang hinihitit ng kanyang ama. Dinukot ni Tony sa kanyang bulsa ang natitirang sigarilyo at isinubo ito sa nangingitim niyang labi. sa kanya ay isa na lang itong tanawing parang sine. nagtutulak dito para dumura nang dumura sa bintana at kadalasa‟y sumasampid sa babahan ang malagkit na plemang berdeng berde ang kulay na animo hindi sa tao nanggaling kundi kay Zuma. Kinapa niya ang kanyang bulsa. “Anlaki mo na. Tay?”.16 tinanggap. Nagsindi rin ito ng sigarilyo. Tony. Ang tangi na lang nag-uugnay sa kanya at sa ama ay ang mga kuwento ng kanyang ina. Kumusta na si Dino?” “Mabuti naman. Nagdalawang isip nga ako kung tatawagin kita. sinindihan ang sigarilyo niya. Mga kuwentong karamihan ay hindi maganda at may kakambal na mga putang ina at kupal at babaero kapag isinasalaysay ng kanyang ina.

anak. “Nag-aaral ka pa ba?” tanong nito sa kanya. makakapag-aral din ako ng hayskul.” Pinitik niya ang sigarilyo niyang naupos. papunta sa pusali sa gilid ng daanan. “Wala ho kasi kaming pera. Hayaan mo. kapag natuloy ako sa Taiwan. Mga matronang naghahanap ng kasiping.” matipid na tugon niya. Nag-iipon naman ho ako. Ikaw at saka si Dino. Kaya hindi ako makakita ng disenteng trabaho. tay. “Saan ka magha-hayskul?” “Uso pa ho ba ngayon „yon?” “Aba.” . Walang pinag-aralan. Kapag nakaipon ako ng medyo sapat. Mga matatandang manang na lasang amag na ang katawan at amoy burak ang pekpek. „tay. Pambihira talaga iyang nanay mo. “Kaga-gradweyt ko lang ho ng elementary. eh di maganda sana. Gumilid sila ng kanyang ama at naupo sa mahabang upuan sa harap ng isang maliit na tindahan. magpapadala ko ng perang pang-aral mo. Sabi ni inay. “Hindi bale. Dapat huwag kayong maparis sa „kin. Marami naman kayong babaeng mauuwian. Hindi bale. Ni hindi itinuturo sa inyo ang kahalagahan ng edukasyon. “Pasensya ka na.17 Binitbit ni Tony ang mga timba niyang nakahalang sa daanan. saka na lang daw ako maghayskul kapag nagkapera na kami. anak.” Kung binibigyan mo ba ako ng perang pang-enroll. natural. Kailangan kang makapagtapos ng hayskul. Para makapasok ka sa kolehiyo. Itinuloy nila ang naudlot na kuwentuhan.

Inutusan ako ni nanay na umutang kay Almang Paybsiks. „tay. At pati na rin sa nanay n‟yo. „tay.18 “Anak. Sigurado „kong masasarap ang kinakain mo. Masyadong mapaghanap. Nang lumaon. may mabait na aleng nagpapautang sa amin. Kalahati ng kinikita ko sa pag-iigib ay napupunta kay Almang Paybsiks. „tay. . “Huwag na ho nating pag-usapan ang nakaraan. Pambili lang ng bigas. anak. At naiintindihan mo rin ba ang nararamdaman ko kapag tinatanong ako ni nanay kung ano ang magandang gawin namin sa miserable naming pamumuhay? “… iyon kasi ang hindi ko maintindihan sa nanay mo. Ikaw at kay Dino. sabi ni nanay. malaki ang katawan mo. kinukuha ni Alma ang black and white na TV dahil hindi kami makabayad ng utang. eh. pambili naman ng ulam at pambayad sa upa ng bahay.” “Salamat at naiintindihan mo ako. malaki ang pagkukulang ko sa iyo. pambili ng gamot nang magkasakit si Dino. Nang lumaon. Mabuti na lang. At alam mo ba. Tapos kapag wala akong nadilihensyang pera. mahal kong tatay? Naiintindihan mo ba ang nararamdaman ko sa tuwing makikita ko ang mga tatay dito sa looban? Naiintindihan mo ba kung paano matulog sa bahay na walang bubong? Naiintindihan mo ba ang pakiramdam ng hindi kumakain sa oras? Ikaw. Ni hindi ako hayaang dumiskarte ng maayos.” Naiintindihan? Naiintindihan mo rin ba „ko? Ha.” Mabuti naman at alam mo. mahal kong tatay. Nang lumaon. Mabuti na lang at napakiusapan ni nanay. alam ko. hindi tumitigil sa kadadakdak. walang wala kaming pera.” Naaalala ko noon.

Kulang pa ang pera ko. . maparis ka sa mga Domestic Helper na pinupugutan ng ulo. Kantutin mo hanggang sa ika-pitong langit. susulatan ko kayo. Kapag nasa Taiwan na „ko. Palabas na kasi siya ng bansa. Sumulat kayo sa „kin. “…may sinasabi yung isa kong kaibigan. hindi ako makatulog. tutal ginawa mo nang raket ang pambababae at panghuhuthot sa mga matrona. Iniisip ko kung nakakakain kaya kayo ng maayos. puntahan natin ang nanay mo‟t si Dino. Naaalala ko kayo ni Dino. kapag daw nagbayad sa kanya „yung may utang sa kanya. Kapag ganoon ay baka i-absuwelto na kami sa mga utang namin.19 “…nahihirapan din ako. “Mabuti pa siguro.” Kapag nasa Taiwan ka na „tay. humuthot ka sa iba mong kabit. Medyo malaki nga lang ang placement fee.” Eh di. pupunan niya „yung pera ko. “…pero sabi naman ni Medy. mabuti pa siguro‟y kabitin mo si Almang Paybsiks. pahirapan ka muna ng mga tarantadong singkit. Sa gabi.” “Mauna na ho kayo. „tay. Kung ano‟ng mga kailangang n‟yo Sabihin n‟yo kung ano‟ng gusto n‟yo. Sana. Ipapanalangin ko sa Panginoong Maykapal na sana. huwag kang bigyan ng abugado.” Tinawag ni Tony ang isa sa mga batang naglalaro sa daanan. anak.” Ang mabuti pa „tay. sana gahasain ka sa puwet ng mga manyakis na makakasama mo sa selda. Ihahatid ko pa ho itong mga inigib kong tubig. ang gusto ko. Pawilihin mo siya sa romansang marino mo. Palaylayin mo pa lalo ang laylay na suso. nakakapag-aral kaya kayo. Pupunta na siya ng Taiwan. Puwede akong sumabit.

Ang aba niyang pagkatao‟y manhid na sa sakit. nalaman niyang ang kanyang tinuturing na ama ay hindi niya totoong ama. kapag ito‟y umaalis panandali sa kabaliwan at lumalagpak sa mundo ng katotohanan. Matagal na niyang naririnig ang ganitong mga kuwento. sa mga matitinong sandali ng kanyang ina. Dinatnan niya ang kanyang inang umiiyak at kinakausap ang sarili.20 “Omeng. Ihahatid ko lang „tong tubig. sa kanya‟y isa lang ito sa mga katotohanang bumubulaga sa kanya araw-araw. Ang lumbay ay isang garbong pangmayaman. dahil sa naantalang paglalaro. Hindi siya nakaramdam kahit isang hibo ng lungkot.” Akmang aangal ang bata ngunit inambaan ni Tony ng suntok. Makalipas ang ilang araw. napag-alaman niya ang katotohanan sa likod ng mga naririnig niyang mga salita sa looban. inihatid ng bata ang kanyang ama sa kanila. Sa pautal-utal na salaysay ng kanyang ina. Kung sa iba‟y hapdi ang dulot ng katotohanang ang tunay na ama ay hindi mawari kung sino. . Labag man sa kalooban. Madalas ding itukso sa kanya sa looban na siya‟y anak ng pinagsama-samang semilya ng maraming demonyo. ihatid mo nga ang tatay ko sa „min. Nakaubos sila ng isang boteng gin at dalawang supot ng Chippy. Sumusuray ang kanyang lakad sa dami ng kanyang nainom. Hindi siya nakaramdam ng anumang hinanakit. Ngayo‟y sa labi mismo ng kanyang ina nanggaling ang katotohanan. Kanginang pagkahatid niya ng inigib na tubig ay pinuntahan niya ang barkadang si Elmer. Hatinggabi na nang umuwi si Tony.

” That‟s right. with grades like this. database.” Umaarte si kupal. nagmumukha silang tanga. alas-nuwebe. hindi na „ko makakatambay. I wish I had your brains. Siguro. Hindi pa „ko gumagradweyt. sir. and being on the top ten of the board exams. . Naantala ang “conference” nila ng sekretarya niya. tulad ko. boy. Iba na talaga ang matalino. Dumating ako ng alas-otso medya. Isang buwan muna „kong tumambay. Marami rin akong nailathalang mga technical journal. Job Interview.” sagot ko. summa.P. and other serious shit “You must have been the envy of your classmates. Nailalagay mo sila sa puwesto. Dapat kong namnamin ang buhay kalye. Nawawala ang pagka-agresibo nila. kapag me trabaho na „ko. Nang gumradweyt ako. Galing sa iba‟t ibang kumapanya. laki ng galit ni kupal. parang nagkakaroon ka ng alas.21 Systems. Umano‟y kailangan nila ng magagaling na mga engineer. Saka mas masarap „yung puro “I‟ll think about it” ang sagot mo sa mga imbitasyon ng iba‟t ibang kumpanya. Appointment ko. naabala ang pakikipaglampungan niya sa sekretarya niyang sexy nang dumating ako. thesis at iba pang research paper na ngayon ay pinagkakaperahan ng mga buwakanang inang mga propesor at dean sa U. andami nang imbitasyong dumating sa „kin. Kumbaga. “What. motherfucker. Ang totoo. “That‟s right. Puta.

22 Mayroong pitong imbitasyong dumating sa „kin noong malapit na akong magmartsa sa graduation. “Would you like some coffee?” Sure. Or can I call you Tony?” Ang sarap ng kapeng imported. Iba talaga ang imported. limang taon kong binuno sa college ang Electronics Communication Engineering. kupal. . matapos ang isang buwan kong pagtambay-tambay. Nakipag-ayos ako ng appointment sa isang sekretarya. tuloy-tuloy sa ilong mo. sulit ka na. Para kang nakikipaghalikan sa langit habang nakasungalngal ang nguso mo sa labi ng tasa. Nagdadalawang isip ako. sir. naisip ko. Putsa. Sa pitong imbitasyon. Heto nga. De Guzman. Parang nagsasawa na kase „ko sa computer. please. Kahit sabihin ng mga gagong Batangenyo na da best ang kape nila. Thank you. Bah. Tapos ang usok.” Pinindot ni kupal ang intercom at humingi sa seksing sekretarya ng dalawang tasang kape. sinagot ko ang imbitasyon. alas-nuwebe. malalaking computer firms. mukhang may challenge dito. Kailangan nila ng magagaling na engineer na magbabalasa ng buong database ng kumpanya. Mayroon akong natipuhan. Mr. Amoy pa lang. “As I‟ve mentioned in our letter. lima roon. Isang sikat na insurance corporation. Mga malalaking kumpanya. Appointment ko nga. kailangan daw nila ng magagaling na systems analyst. “Yes. talo pa rin sila ng kapeng ito. Ang sabi sa sulat.

“Is this imported?” tanong ko. kupal? “About the database problem. There will be five junior analysts and ten programmers working under your direct supervision. Tony?” Sure.23 “It‟s the best coffee in the whole world.” “You‟re from Batangas?” “Yes. “Actually. The tenants till it and we share the proceeds. manyak. How about that. I am. Tony… can I call you. My family owns a piece of land. ni hindi ko narinig na nagsalita ng Tagalog itong putang inang Batangenyong „to. Napansin sigurong nakapikit ako habang humihigop ng kape. Took care of the land disputes. Matagal na tayong may problema sa department na iyan.” . Siguro medyo nabanas din siya dahil mukhang wala akong interes sa mga sinasabi niya.” “We are thinking about you being a senior systems analyst of the Database Department. My brother just came from the province.” Ayun! Bumigay din si kupal. Mula nang pumasok ako dito sa kuwartong ito.” anas ni kupal. “Yes sir. “Kailangang ayusin ang database.” So you‟re a fucking land owner. “I‟m honored to be working for such a great firm like this. it‟s from Batangas.” “Salamat.

Pero. sulit na. Bale siya ang magiging boss mo. samahan mo si Tony.” “The pleasure is mine. At ang balakang. Dali. Pakialam ko ba sa database bullshit n‟yo.” Nagkamay kami ni Tess. parang gustong lumabas sa pagkakasakal ng bra at blusa. Kung ganito palagi ang nakikita ko. kung ganito lagi ang nakikita ng mga tarantadong . Ang lambot ng palad. Basta ako. Mr. tapos.” “Yes. parang ngiti ng Santo Papa. kung gumiling parang laging naghahanap ng aayudahan. Ang sarap ding ngumiti ni Tess. sir.” “Tess. he‟s looking forward to meeting you. sir. yung manager ng Computer Department. panay ang sagi ng tingin ko sa hita niyang mapuputi. Tess. this is Tess.” Habang nag-iikot kami ni Tess. siya si Tony de Guzman. susmaryosep. Ipakilala mo siya sa mga tao. “Sayang. “Tony.” Pinindot uli ni kupal ang intercom at tinawag ang seksing sekretarya. bagong analyst ng Database. Tony at wala si Oscar. Tama lang pala na mabadtrip si kupal kung naabala ko ang session nila ni Tess. Panay din ang pasimpleng sulyap ko sa dibdib niyang parang nanunukso. i-tour mo siya sa department. He‟s attending to some business with the mother company in New York. Executive assistant ko. “I‟ll do my best. Puta. Samahan pa ng mapuputing hita na halos iluwa na ng sobrang ikling mini-skirt.24 Kayo lang. boobs pa lang. sumasahod.

Napunta lang sa looban nang maubos ng mommy niya ang ibinayad ng insurance nang mamatay ang daddy niya. Pero sabi naman ni Johnny. ang mommy raw ni Johnny ang nagpapatay sa daddy niya. Ang daddy naman niya. Puwedeng gawing subject matter sa pagbabate. Ang tsismis sa looban. yung isa kong kabatak sa looban. Kinabisado ko bawat kurbada. Kawawang Johnny. Hindi nakakalampas sa looban ang ganito ka-iinit na mga kuwento. Dangan kasi‟y puro kalandian ang inatupag ng mommy niya. Pagkatapos ng trabaho. wala na sanang kaproble-problema ang bansang Pilipinas. Hindi likas na tagalooban sila Johnny.” . Kulang siya sa sex kaya kung anu-ano‟ng naiisip niya. Siguro ang sarap ng buhay. “…ang this will be your office. sex kaagad ang laman ng isip.25 Pilipino. alam kung ano‟ng totoong nangyari. Walang sikretong tumatagal. Mas malalim magsaliksik ang mga taga-looban. Yun kasi ang kulang kay Johnny. Aktibista na si Johnny kahit noong maliit pa lang siya. Siguro tatagal ng mga sampung sesyon sa kubeta. hanggang sa mabaldado ito. Natapos ang tour nang ang tanging rehistradong usapin sa utak ko ay ang mga hita ni Tess at ang nagmumura niyang mga suso. sakay ng wheelchair. o kaya‟y habang nagtatrabaho tulad ni Mr. puro trabaho ang laman ng utak. Mantakin mo kung ano‟ng laking ginhawa ng bansa kung sa halip na kung anu-ano‟ng pinaggagagawa ng mga tao. nahulog daw sa hagdanan ang daddy niya. Mabuti pa ang mga hindi niya kapamilya. Executive Vice-President Jeffrey “Kupal” Dali. Kahit baho ng may baho nalalaman. puro sex na lang ang atupagin.

Pinulong ko lahat ng mga tauhan ko sa Database Department. Iba talaga kapag may aircon. bakit matanda pa ang ibinigay sa aking sekretarya. Huwag silang magkakamaling subukan ako. Mr. pinayagan din akong bumukod.” Bad trip. Sila yung mga tipo ng taong isang tingin pa lang. Kinahapunan. dalawang linggo na akong wala sa looban. Pero sulit. alam mo nang mahirap kausap. nangungupahan na lang ako ng kuwarto. Mababait sila sa akin. Natural dahil ako ang boss nila. Yung iba. mas malapit sa trabaho. nagpatawag ako ng pulong. Walang asungot. Matapos ang ilang araw na pangungulit ko kay nanay. para hindi hassle sa trapik. parang nakakalimutan ko. Ngayon. De Guzman. . Kahit nakakapit na sa katawan ko ang amoy ng burak sa looban. Kunsabagay. solo ko ang buhay ko. Makikita nila. Sa dinami-dami ba naman ng magagandang chiks dito. Kako. hindi ko type ang tabas ng mga pagmumukha. Sana si Tess na lang.26 Maliit lang ang kuwarto ko. Amoy mansanas. “Good morning.

hindi na sila nadala sa pagtitinda ng balut sa mga nag-iinuman. sa mga lasenggo. para silang mga gamu-gamong nararahuyo papalapit sa ilaw ng gasera. Kumbaga. Ito ay sa simpleng dahilan na sila‟y hindi nagpapautang. Ito at ang asawa nitong sabungero at ang kanilang labing-isang anak ay tulong-tulong sa kanilang negosyo-pagtitinda ng balut. Si Aling Sion ay nakatira ilang bloke ang layo mula sa looban. Si tindero naman. ay pipilitin pa ring ipagtanggol ang pangalan ni inay. kahit lasing ay sanay pala sa babag. Kalimitan kasi. Pero nang mapansin niyang si Chris ay laging may pera. Kahit papaano‟y kumikita naman siya sa pag-iigib ng tubig. sa lugar nila ay laging may magbabalut na nagugulpi. Ang siste. May malaki siyang takot sa pagtitinda ng balut. Ang mali naman kasi ng mga tindero ng balut. Ang resulta.27 Ang wastong pagkain ng balut Ang kaibigan ni Tony na si Chris ang nagsama sa kanya sa bahay ni Aling Sion. nag-isip na rin siyang umiba ng raket. At komo mas marami sila. at nang mapuna niyang siya na lang ang natitirang “matanda” sa igiban. masuwerte kung ospital lang at hindi . na tila ba batayang karapatan nila na bigay pa sa kanila ng Poong Maykapal ang kumain ng libreng balut kapag sila‟y lasing na. Napaghahalata na kasi ng iba na ang trabaho niya ay trabahong pambata kahit siya‟y disi-siyete anyos na. sa halip na kumaripas na ng takbo. Noong umpisa ay atubili si Tony. Kulitang katakut-takot hanggang sa magalit ang mga lasing at gawing puta ang nanay ng kawawang tindero. nasasaksak at napapatay. ayaw bayaran ng mga lasing ang kinain nila.

Ang habulan ay humantong sa gitna ng kalye. Bakit mas pinili pa ni Klara si Jun samantalang noong sila‟y grade six pa lang. Tuwing gabi lang ang lako niya. na ngayo‟y isa nang butihing maybahay ng isang dakilang babaerong negosyante na may malaking tindahan ng tela sa Quiapo at si Klara‟y ibinabandilang parang tropeo.28 sementeryo ang hahantungan ng magbabalut sa kabila ng sangkaterbang suntok at saksak na dumapo sa katawan niya. Pumanaw ang lahat ng katinuan ng kanyang ina nang banggitin ng kanyang ama ang pangalan ng kasalukuyang kabit nito at iyong takbong iyon sa kusina at kuha ng itak ay sabay wasiwas sa kanyang ama. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. sentro na ng mga kantyaw si kupal dahil bukod sa saksakan na ng bobo ay mahilig pang mangulangot sa klase at pagkuway ngangatngatin ang maasim-asim na mga daliri? Kunsabagay. Sa araw. matapos mawala nang ilang taon. Isang malaking dahilan rin ang sunod-sunod na problemang dumating sa kanilang buhay. ay biglang dumalaw. puwede siyang mag-aral. napagpasyahan ni Tony na tumigil sa pag-aaral. Ang kanyang ama. Sa kabilang banda. Pagkatapos ng grade six. hindi niya mapigilan ang sariling hindi maasar. may bentahe rin ang pagtitinda ng balut. pangit at bobo nga si Jun ngunit ang angkan nito‟y maykaya. Malaking bigwas sa kanyang gandang lalake at talino ang nangyari sa kanya. Ngunit aminado siya na hindi lang si Klara ang dahilan ng kanyang pananamlay sa pag-aaral. Mahigit apat na taon na rin naman siyang natigil mula nang magkalabuan sila ng kanyang kaklase sa grade six. at mabuti na lang at may isip ang ilang matatabang pulis na noo‟y . Sa tuwing maaalala niya ang kanyang kaklaseng si Klara na noo‟y pinakamaganda sa lahat ng grade six sa kanilang eskuwelahan.

sa tabi ng kanyang puwit na animo monay na inamag. isang beteranong usurero sa looban na laging nakasuot ng hapit na pantalong maong at sa hapit nitong kamiseta ay naaaninag ang dalawang karneng losyang na nakakabit sa kanyang dibdib at sa may ibabang bahagi ng balakang. nakakurbada ang hugis ng isang 38 rebolber.29 kasalukuyang nag-aabang ng mabibiktimang drayber at naawat din ang habulan na malamang sa hindi ay magiging sanhi ng isang madugong patayan. Ang kawawang sapatos ay bigla na lang nawalan ng buhay isang hapon habang papauwi siya nang matapilok siya sa isang nakausling bato sa lansangan. Mula noon. Kung puwede nga lang sanang gamitin ang kanyang luma ay hindi na siya mag-iintindi ngunit itong lumang sapatos ay sumuko na sa dalawang taon nitong pakikipaglaban sa lansangan at sa kanyang paang puno ng eksema‟t alipunga. Problema ni Tony ang pambili ng sapatos. Natanggal ang . Dalawang araw na lang ay martsa na ng graduation. Nataong ang itinatabi ng kanyang ina na pambili ng bagong sapatos ay dinagit ni Almang Paybsiks. at ang mga butiki sa kisame na malamang noong panahong iyon ay kuliling-kulili na dahil sa paulit-ulit na pagsambit ng kanyang ina ng pangalan ng kanyang ama at ng kerida nito. ang kanyang ina ay ilang buwan ding natulala at ang tanging kinakausap ay ang mga langaw na pasalit-salit ang dapo sa kanyang mukha. ang ilang daang ipis na kasambahay nila. “Putang ina nila! Tamaan sana sila ng kidlat!” Isa pang malaking salik sa kanyang pagpapatuloy ng pag-aaral ay ang isang nakakahiyang insidente na nangyari sa kanya noong araw ng kanilang pagtatapos sa grade six. panlaban sa mga manyak at magnanakaw wika niya nang minsang may magtanong kung para saan ang naturang baril.

Ang kanyang kaunting perang naiipon ay sapat lang para makabili ng mumurahing sapatos na itinitinda sa bangketa. hanggang sa bawat hakbang niya papalapit sa kanilang prinsipal na siyang nag-aabot ng mga diploma. hanggang sa tuluyang tumila. Kasubuan na. Nang tumayo siya upang kunin ang papel na tinalian ng luntiang laso. Nang nasa kalagitnaan ng seremonya‟y bumuhos ang malakas na ulan.30 suwelas at lubhang nakakahiya kung ipakukumpuni kay Pablong Shoeshine dahil malamang na kapag nakita ni Pablo ang kanyang Bantex. Ang graduation ay ginanap sa malawak na palaruan ng Paaralang Bayan. Huli na ang lahat nang mapansin ni Tony na ang kanyang bagong sapatos ay gawa sa karton at nang mababad sandali sa tubig ay sumipsip ng sumipsip at bawat hakbang niya‟y nahihimay at nalalagas ito. bawat hakbang niya papunta sa entablado. Naging katawa-tawa sa mga nakakita ang sinapit ni Tony. Sandaling itinigil muna ang pamisa at ang mga tao‟y saglit na sumilong sa mga nakakalat na kyosko sa gilid-gilid ng palaruan. may naiiwang bahagi ng kanyang sapatos na karton sa kanyang dinaraanan. Ayaw na ayaw ni Tony na siya‟y kaawaan. na kadalasa‟y hindi pa magkasukat ang parehong paa. Nang makarating siya sa mismong entablado at tanggapin ang . baka maawa sa kanya at bigyan na lang siya nito ng pambili ng bagong sapatos. Abnormal ang malalaking patak ng ulan dahil artipisyal lang ito. Matapos ang halos kalahating oras ay natapos din ang ulan at ang kanginang malalaking patak na may mga hibla pa ng yelo ay nagtapos sa mahinang ambon. likha ng cloud seeding program ng PAG-ASA. Kinagat na niya ang sapatos na bargain.

sa kanyang paglalako ng balut. “Angahan mo ng uyi. at sa isang butas sa kaliwa ay nakausli ang kanyang hinlalaki sa paa. wala nang natira sa kanyang mga paa kundi ang kanyang lumang medyas na tadtad ng butas. Muling nagkahugis sa kanyang gunita ang mga sinulat niyang formal theme. Nagsuot ng malinis na kamiseta. pag-uwi mo. nagsuklay. Inakay niya ito hanggang sa labasan at . “Kuya.31 kanyang diploma. At „di kaginsa-ginsa‟y napagtanto niya ang sarap na idinudulot ng pag-aaral. uwian mo „ko ng basag. Muling umusbong ang mga pormula ng siyensya sa kanyang bumbunan. walang puwang ang edukasyon sa sikmurang kumakalam. tuluyan niyang kinalimutan ang mataas na paaralan. Sa silong ng hagdan ay tinanggal niya sa pagkakakadena ang kanyang bisikletang ginagamit sa paglalako.” sigaw ng kanyang nakababatang kapatid.” pahabol ng kanyang ina habang ngumunguya ng kanin. na sa dami ng laman ng bibig ay halos mangongo sa pagsasalita. muling kumislap ang mga dati‟y kinitil na pangarap. Marami pang mga suliranin na kakambal ng hikahos na pamumuhay at lubhang marami ring mga karanasang nakakahiya ang nagtulak kay Tony na kalimutan na ang kalokohang pag-aaral at magpultaym na lang sa pag-iigib ng tubig. Ang sarap maging estudyante! Pagkakain ng hapunan ay gumayak na si Tony para maglako ng balut. at pagkuwa‟y bumaba na ng hagdan. Noong mga panahong iyon. Ngunit ngayon. Sa panghihimok na rin ng kanyang ina.

Habang daan ay ginugunita niya ang mga araling kailangan niyang pagaralan pag-uwi niya ng hatinggabi bilang paghahanda sa kanilang pagsusulit sa eskwela kinabukasan.32 pagkuwa‟y sinakyan patungo kina Aling Sion upang kumuha ng mga ilalakong balut. .

pakibagayan siya. nakakasawa na ring kausap si Sarge. Kailangan. laging buo. Kapag nagbayad ka ng isandaan. kuwarenta ang sisingilin. Gumuguhit sa dila ko ang linamnam ng sisig. Kaya sinimot namin ang mga bote namin at nag-abang ng taxi sa labas. naisipan naming lumigid sa mga beerhouse sa Session Road. sampu ang cut-off sa pagro-round off ng mga numero. idisenyo na ang . lagi pang tenk yu ang sukli. Bawal yata sa idolohiya ng mga taxi drivers ng Maynila ang tumanggap ng basag na bayad. mura lang ang babayaran mo. Nakakabato rin kasi yung nasa bahay lang. Ang totoo. Katorse lang ang flagdown. pagbigyan ang mga trip niya. Malaki na ang bente singko pesos. Para bang nagsasayaw sa ilong ko ang amoy ng mga belyas.33 Baguio 1999 Matapos naming laklakin ang ilang beer sa ref ni Sarge. walang ibang nakakausap. Para bang lagi kong pinipilit ang sarili ko na tumawa sa mga jokes niya. laging si Sarge ang bangka. Hindi katulad sa Maynila na namimili na ng pasahero. gusto ko. Kung trenta‟y singko pesos. Ito ang isa pang masarap sa Baguio. ibinabalik kung magkano man ang sukli mo. singkwenta na lang ang ibabalik na sukli. meron akong binobola. Walang ibang nakikita. Dapat siguro. At yung mga driver. Saka hinahanap din ng katawan ko ang ispiritu ng beerhouse. kapag umiinom. Kahit na sa bahay ko kami uminom. At siyempre. Ang kuwarenta‟y otso na pamasahe ay dapat nang gawing singkwenta. Kapag sumakay ka ng taxi.

Baka mamaya. Binagayan ng malilit na bra na halos utong na lang ang natatakpan. lumapit na sa amin ang manager. umiskor na naman si Sarge sa mga private rooms sa itaas ng beerhouse. humahataw na sa dancefloor. Alangan namang yung sa mga naging syota ko. Luwa ang mata ni loko. Tumango ako. napalitan ng libog. Mataas kasi ang singil ni loka. Para bang yung excitement ko nang pumasok kami ng beerhouse. naghihintay na raw ng sundo ang chick. Ang ganda pa naman sana nung chick. dapat sampu-sampu ang andar ng mga numero. kausap ng isang kung sinong pilato. „yung puke ni Christy ang baratillo. Kailangan pa bang itanong iyon? Inginuso ko sa manager ang isang babaeng nakaupo sa may bar. Akala mo ginto ang puke niya. Medyo nabadtrip ako. yung type ni Sarge. Palagay ko.34 metro ng taxi para umangkop sa sistema ng paniningil. Sabi ng manager. Tinanong kung magtetebol kami. Pero hindi kay Christy. Suot ni Christy ang malandi niyang bikini. Umorder kami ng beer at pulutan. kainitan na ng mga nagsasayaw. biglang nabuhusan ng tubig na may yelo. yung kalasingang nararamdaman ni Sarge. Parang bigla akong nabitin. Pagdating sa beerhouse. . samantalang kung ikukumpara sa puke ng iba kong mga naging syota. Maya-maya. At siyempre. Kaya nga kami nagpunta sa beerhouse para tumebol. Inabutan namin si Christy. para mo nang ikinumpara ang baratillo sa Baclaran sa mga boutique ng SM o Robinson‟s. pinapapunta sa isang hotel. Kinontrata ng isang kostumer.

Kahawig ni Chin-chin Gutierrez. marami namang datung. Eh kesa naman magmukha kaming tanga ni Sarge. Ang isa ko namang kamay. Pero hindi ako nagpatangay. Pinipilit niyang mangibabaw sa mga kuwentuhan. . Panay din ang bangka ng kuwento ni Sarge. Pati yung type ni Sarge na nakasuot ng pulang bikini. tungkol sa mga tanim niyang marijuana sa garden niya. anlalakas umorder ng drinks. Wala kaming choice kaya pinagtiyagaan na lang namin yung mga babaeng hindi pa naikokompromiso. Nakakaisang beer pa lang ako. Putsa. Mga bote ng serbesa at mga baso ng ladies‟ drink para sa mga putang katebol namin ni Sarge. makikita kong iba ang hitsura ng putatsing na iyon. baka mas piliin ko pa si Ai-ai. nakakatatlong ladies‟ drinks na sila. Kundi tungkol sa happenings ng mga sundalo. Abala ang isang kamay ko sa paghimas ng legs ng katebol ko. Hindi puwedeng itebol dahil may darating daw na sundalo. Baka nga kung itatabi kay Ai-ai delas Alas. Sa lakas nilang magsiinom. Tang inang mga burikat na ito. kaya nga ako nasa beerhouse dahil sawang-sawa na ako sa mga kuwento ni Sarge. Kumakapal ang bilang ng mga bote sa mesa namin.35 Hindi lang ako. Pero sigurado ko. naka-reserve. nakatingin lang sa mga nagsasayaw. Patango-tango lang ako sa mga salitaan ng mga katabi ko. iisipin mong para silang galing sa disyerto at noon lang nakarating sa bayan at nakakita ng inumin. itinawag na kanina pang hapon. Tsinita. kapag maliwanag at kapag hindi ako lasing. ni walang nahihipo kahit legs man lang. At least si Ai-ai. kahit pangit. Okey na rin „tong katebol ko.

“Yang kasama mo. Akala yata.36 abala sa paghimas ng legs ng katebol ni Sarge.” anas nito kay Sarge. papatulan ako ni Sarge. sayang. Tony. Pero nang ikumpas na ni Sarge ang dalawa niyang kamay. nanghihipo. talagang badtrip na „ko. Tony. bilang pagdidiin sa punto ng kanyang kuwento. “Huwag mo namang bastusin si Cha-cha. o. baka maisuka ko pati yung mga kinain ko nung tanghali. Hindi ko malaman kung lasing na o talagang sinusubukan lang ako. Muntik na akong masuka. Biglang pinalis ang kamay ko‟t nagsumbong kay Sarge. Noong umpisa‟y okey lang sa katebol ni Sarge. “kung ayaw mong bastusin ko „yang katebol mo. nakahalata na ang chick. Biglang bumara ang beer sa lalamunan ko. Parang mga galamay ng gagamba ang mga daliri ko habang pahimas-himas sa mapuputing hita ng mga puta. “Oo nga naman. Pinipigilan ko na lang ang sarili ko‟t baka bigla kong mapatay „tong mataray na putang „to. ah. Tang ina talaga „tong si Sarge. Pinigilan ko. Sa puntong ito. Para kang nakakalalake. Akala yata ng belyas na „to. pasigaw.” hirit ni Sarge. si Sarge ang humihimas sa binti niya. huwag mong bastusin „tong katebol ko. .” “Bakit? Gaano ba ka-seryoso „yang relasyon n‟yo?” tanong ko. Pinagmamaramot pa niya‟ng binti niyang dumaan na sa maruruming kamay ng kung sinu-sinong kupal. Hindi kasi kita dahil madilim sa ilalim ng mesa. Natawa ako.” Nasamid ako. “Hindi ka pa ba kuntento kay Candy?” hirit uli ng belyas ni Sarge.

Gusto na yatang lumipad at dumapo sa naggugubat na kepyas ng belyas. . Inumpisahan ko na ang ritwal. binuksan ko ang pundilyo ng pantalon ko‟t ipinasok ang kamay ng katebol ko sa loob ng pantalon ko. Ang ginawa ko. Basta ako. para tuluyang matanggal ang kabadtripan ko. Tinanong ko kung may bakante pang kuwarto sa itaas. Hindi ko dapat patulan „tong mga mababaw na kasama ko. Hinimas-himas ang binti ko. Mabango lang ng kaunti sa duryan. Pabagsak kaming humilata sa kama. Kung anumang hawig niya kay Chin-chin Gutierrez. Short time. binawi lahat ng masangsang niyang amoy. naghubad na si Candy. Kinindatan ko si Candy at nasakyan niya. Nakakakiliti. Hinalikan ko siya. pampaalis lang ng sakit ng puson. paakyat ng paakyat ang mga halik ko. bahala na siya sa trip niya. Parang nakaramdam naman ang katebol ko. Ayos na iyon. Pagpasok na pagpasok namin sa kuwarto. Binayaran ko ang bill ng kuwarto. Inamo-amo ako. iiskor. Naghubad na rin ako at lumapit kay Candy. hanggang sa dumako sa mabahong kepyas ni Candy. Kinausap ko ang manager. Pagkatapos. Medyo nadismaya ako sa amoy. nakakabawas ng init ng ulo. Naghuhumindig na si Junior. Meron daw. Sabay kaming tumayo at humakbang papalapit sa bar. Tang ina. Inuna kong dilaan ang mga daliri sa paa. Napapikit ako habang sinasalsal ng belyas na si Candy ang ari ko. Walang itinira maliban sa stockings na kulay itim. Gustong-gusto nang kumawala sa mapanupil na brief. Parang pusit na ibinabad sa Elmer‟s Glue tapos saka sinindihan. Hindi na ako nagpaalam kay Sarge.37 Pinilit kong magpa-cool.

ano kaya ang lasa ng lomi na kakakain lang ngunit isinuka? Isa lang ang paraan. para akong may hawak-hawak na isang dakot na lomi. Nakatulog na ako sa may pintuan.38 Itinigil ko na ang romansang marino. baka maimpeksyon lang ako sa sala-ulang putang „to. Naisipan kong doon ibuhos ang mga kabadtripan ko. . sinahod ko ang kamay ko sa bibig ko. Lasang lomi. Lumabas ako ng beerhouse at naglakad-lakad. Baka magkasakit ako. Pagbaba namin. kakakain ko lang ng lomi na iyon. Naisip ko. maraming tumama sa kamay ko. wala na akong dahilan para manatili sa club na ito. Paglabas ng suka. Nakita ko rin ang mga hibla ng lomi na kinain ko sa pub. Sayang. Kumbaga. Pinigilan ko ang sarili ko dahil parang ang sarap tadyakan ni Candy. kahalo ng mapanghing serbesa. Naisip ko. Putsa. Magmamadaling araw na ng pumasok ako sa tarangkahan ng bakuran ko. Nadaanan ko ang isang maliit na pub. Kitang-kita ko ang paglabas ng mga buo-buong pulutan. nakita ko si Sarge na ka lips-to-lips si Cha-cha. sa labas ay maririnig ang malanding tugtugin at maaaninaw ang magaslaw na pagpapalit-palit ng mga pulang ilaw. ni hindi ko naisipang gumamit ng condom. bumulwak na ang buong sikmura ko. Kinain ko. Itinutok ko na ang ari ko sa mabahong kepyas ni Candy at saka umayuda hanggang sa labasan. Sa muling paghilab ng tiyan ko. nagsisi ako. Pagkatapos ko. Bago pa man ako nakarating sa pinto.

dinalaw namin siya ni Elmer. Sa tingin ko. mga guwardya ang nagbebenta. Noong nakulong si Max. Kase. Ganoon naman sa looban. marami daw alak doon. at gin na nakalagay sa bote ng Seven-up. isa lang talaga ang kinamumuhian ko. lasing sila. nakakasundo ko. madalas kaming mag-away sa igiban. Madalas kaming magkagalit. para kasing kapag miserable ang pamumuhay ng isang tao. sa haba ng panahong itinira namin dito. . kase kahit papaano. Gabi-gabi nga raw. ang pinakaayaw niya‟y magkaroon siya ng mga kaaway na magdadagdag lang sa sandamakmak na problemang pinapasan niya. Nang malipat siya sa Munti. iyon ang nararamdaman ko kay Mutya sa tuwing makikita ko ang hilatsa ng pagmumukha niya. At kapag dinadalaw iyon ng mga kamag-anak. nakaka-jockpot sila ng imported. at noong medyo nagbinata kami. Mas okey nga si Max. pagkain. magkaibigan bukas. Iyon daw ang tagabili ng alak. Ang magkaaway ngayon. higit pa ng kung ilang libong beses. kasama ni Max sa selda yung isang manyak na anak ng politiko. Kumbaga. Kahit noong mga bata pa kami. Kung mayroon mang damdamin na higit pa sa galit. madalas kaming magkaasaran sa inuman. bagong kamiseta. pero nagkakasundo rin. dinalaw namin siya sa city jail. Si Mutya. hindi lang galit ang nararamdaman ko sa kanya.39 Mutya Sa buong looban. nang may pinatay siyang Amerikano na ninakawan niya ng pera. Napahiya nga kami dahil sabi ni Max. dinalhan namin ng yosi.

Anak siya ni Mang Mario na tulad ng karamihan sa mga tatay sa looban. na para bang basta na lang ginawa ng Diyos na wala nang pagsasaalang-alang pa sa sining. nang tanggalan kami ng bubong doon sa dati naming inuupahang bahay. paekstra-ekstra doon. Bumili ako ng sigarilyo at hindi pa man malay na manamnam ko ang usok sa bibig ko. noong bagong lipat lang kami sa looban. Paekstra-ekstra rito. Malamang. Ang totoo. Si Mutya ang panganay na anak ni Mang Mario. namana niya sa ama niya ang kagandahan ng tabas ng mukha. at minsan nama‟y tagatawag ng mga pasaherong sasakay sa mga nakapilang dyip sa paradahan. Ang totoo. “Bago lang kayo rito. kahit minsan. Madalas kasi kaming mapalayas dahil hindi kami kaagad nakakabayad ng upa. magmula nang magkita kami. Minsa‟y kargador.40 Itong si Mutya. at ganoon din naman siya sa akin. Noong bagong lipat kami sa looban. hindi kausap dahil paaskad ang tono ng pananalita. ng . hindi ko nakasundo. “maligayang pagdating sa impiyerno! Ako nga pala si Lucifer. walang permanenteng trabaho. Hahaha!” Sampung taong gulang pa lang ako noon pero hindi ko na mabilang kung ilang beses kaming nagpalipat-lipat ng tirahan. minsa‟y katulong ng karpintero. guwapo si Mutya. may kumausap sa akin. galit na kaagad ako sa kanya. umistambay ako sandali sa tindahan sa tapat ng bago naming uupahang bahay. At sa dalas ng paglipat-lipat.” sabi ni Mutya. Ewan ko ba. pagkatapos maghakot ng mga gamit. Di hamak na magandang lalake siya kumpara sa ibang binata sa looban na karamiha‟y basta na lang nagkaroon ng mukha.

. nangangahulugang bakla. bobo ako na nakikipag-usap sa isang taong nakukulitan sa akin.” sabi ko. napagtanto ko na na si Mutya ay institusyon ng kayabangan. Parang masyadong deretsa. Ang tingin niya. Lalo na ang hirit ng mayayabang. Noong unang kita ko pa lang sa kanya. na ako‟y hindi marunong magpatumpik-tumpik. hindi magalang ang tanong ko. “Bakla ka?” tanong ko. Hindi ko pa alam noon na mutya ang pangalan niya. Alam ko. “Ako ang mutya rito.41 pangangapa sa mga bagong kapitbahay.” mahinang sabi niya. nanunulay ako sa makitid na tulay ng diplomasya. Pero iyon naman din ang gusto kong ipadama sa kanya. at hindi sa mga lalake. Tumingin lang sa akin si mutya. mahina pero tumagos sa pandinig ko. bistado ko na ang hirit ng mga tao. Nagulat ako nang sabihin niyang siya ang mutya ng looban. “Bakla ako?” parang nagtatakang balik ng tanong niya sa akin. parang pakiramdam ko. parang nakakaloko. karaniwang ikinakabit sa mga babae. At kung ang isang lalake‟y ginawang mutya ng looban. “Ako nga pala si Tony. “Bakla ako?” ulit ni Mutya.” sagot niya. walang pagdadahan-dahan. Ang pagiging mutya kasi. “Oo. Kalilipat lang namin at ayokong lumikha kaagad ng kaaway hanggat hindi ko pa tantyado ang likaw ng bituka ng mga taong nakatira sa lugar na lilipatan namin. Tama ba ang narinig ko? ”Ikaw ang mutya rito?” paniniyak ko. Iyon ang pakiramdam ko nang tingnan ako ni Mutya.

Pero sa tantya ko.” paglilinaw ko sa kanya. “Huwag mo kong minumura.” “Putang ina mo. Tony ang pangalan ko. kung anuman ang mangyari. Tinantya ko ang katawan ni Mutya. Medyo malaki at malaman kumpara sa akin. Bakit mo naman naitanong kung bakla ako? Mukha ba akong bading? Kumekembot ba ako kapag naglalakad? Ha?” “Naitanong ko lang kase. lalake ka.” tanong ko. sabi ko sa sarili ko. “Putang ina mo! Anong sinasabi mong bakla ako?” “Hindi ko sinasabi. layunin kong ibahin ang takbo ng usapan. Umaasa lang akong sasabihin mo rin kung ano ang pangalan mo. tinatantya ang magiging reaksyon niya sa tanong ko. Ang sabi ko.‟ sabi ko sa kanya. ako ang mutya rito sa looban. ano ang pangalan mo. “Bakit? Lalaban ka?” Tama na. Paano ka naging mutya ng looban?” “Hindi ko sinabing mutya ako ng looban. “Eh putang ina mo pala eh. hindot ka. bakit sino ka ba para kilalanin ko?” Hindi ko na talaga gusto ang tinatakbo ng usapan.42 Nakatingin lang ako sa kanya. . “Bakit mo gustong malaman kung ano ang pangalan ko? Bakit?” “Wala lang. kaya ko siyang labanan nang parehas. tinatanong ko kung bakla ka. kabago-bago mo rito ang yabang mo.” parang naghahamon na sabi ni Muya. na makikipagkilala ka rin sa akin.” “Siyanga pala. sinabi ko sa iyo. “Putang ina mo. sabi mo mutya ka ng looban. Eh.

pinatunog niya ang kanyang mga daliri sa kamay habang walang patid ang pagkakamasid sa akin. Si Dino. nagsalita siya. Naghubad din ng kamiseta si Mutya. Sige. Naghihintay na may mangyari. ang may-ari ng tindahan. may pangilan-ngilan na ring taong nanonood sa amin. doon kayo sa malayo juwag dito sa tindahan ko.43 “Huwag mo sabi akong minumura. Kung hindi ka nakakatikim ng leksyon doon sa lugar na pinanggalingan mo. Tang ina. tapusin na natin ngayon dito sa tindahan ni Aling Eppie. sabi ko sa sarili ko. dito sa looban marami kang leksyon na matututunan. nananahimik ako rito talagang sinundan ako ng away. . kung mag-aaway kayo. kinakapa ang kapasidad ng bawat isa. “Kuya. Sa yugtong ito. Hinitit ko ang sigarilyo ko at pinitik ang upos patalsik sa kanal. Away kung away. Pagkahubad ng kamiseta. “Hoy.” Dumungaw ang ulo ni aling Eppie. hinahanap ka ni nanay. Unang-una ang leksyong ituturo ko sa iyo!” Okey. hindot! Magdadala pa kayo ng kamalasan sa negosyo ko!” Nagtitigan kami ni Mutya. eh!” “Baki nga? Lalaban ka? Ha? Gusto mo. away kung away. Makalipas ang ilang sandali. Pagkuway naghubad ako ng kamiseta at isinampay sa sandalan ng upuan na nakalagay sa labas ng tindahan. sa bintana. bata. Wrong timing. “Putang ina mo.” Napalingon ako.

hindot ka!” Nasira ang konsentrasyon ko sa sigaw ni nanay. Ilang sandali akong hindi makahinga. umikot ang paningin ko at natumba ako.” “Sayang.” Hindi na ako nakapagpigil. Lalo akong naging maingat. Sinamantala ito ni Mutya. Pinalis ko ang kamay ni Dino sa braso ko at sumugod kay Mutya. Hindi ko pinapadapo sa kahit na anong parte ng katawan ko ang lumilipad niyang mga suntok. makakabasag na naman sana ko ng mukha.44 “O. “Tony. paano „yan. Malaks si Mutya at medyo nagkulang ako nang tantyahin ko siya mula ulo hanggang paa. pinaulanan ako ng suktok at nang matalisod ako sa nakausling bato sa daanan. Natuklasan na niya ang pinagkakaabalahan ko. nakatulong ng malaki sa akin. bulls eye sa lalamunan. pare sa susunod na lang natin ituloy. eh. Nang tumama sa akin. kasama ng mga hiyaw at boo ng mga taong nanonood. Lumipad ang mga kamao.” sabi ko “kung saka-sakali. .” “Di bale.” anas ni Mutya. Ang pagkakatuklas ko na may ibubuga siya at di tulad ng karamihan sa mga mayayabang na wala naman talagang binatbat. sentrong sentro sa ilong ko. putang ina ka! Tigilan mo yan. “Tony!” Boses ni nanay. kailangang umuwi ka na. Baka magkakantutan pa kayo ng nanay mo. tinatawag ka na ng nanay mo. natumba ako at pinagtatadyakan naman ako ni Mutya. Isang pamatay na suntok ang tumama sa leeg ko. “Baka may gagawin pa kayo ng nanay mo. Hindi ko nakita ang paglipad ng kamao ni Mutya.

Wala. . Naramdaman ko. at narinig ko ang boses ni nanay. naghintay ng panibagong round ng mga tadyak na tatama sa katawan ko. maraming bumubuhat sa akin. At narinig ko ang pag-aalisan ng mga tao. binubuhat ako. Tuluyan na akong natulog. umiiyak at humihingi ng tulong.45 Ilang sandali akong pumikit.

Hindi ko maintindihan ang mga trip nila. para akong isandaang taong gulang na kumpara sa mga kaklase kong malamang na hindi pa nakakaranas na tumanggap ng matitinding bayo mula sa tadhana. kahit papaano‟y pinartehan niya ako. Kung meron mang mga gimik. Minsan bigla kong naisip. Palibhasa‟y block section. beinte-dos anyos na. At ang ayoko pa. Sila ang tipo ng mga estudyanteng hiyawan ng hiyawan at tuksuhan ng tuksuhan. Ako. nakatuntong ng kolehiyo dahil sa tulong ng isang trapong kupal na mala-bilao ang lapad ng malalaking tainga. Pakiramdam ko. Noong nagbibinata . trese anyos pa lang ako nag-iigib na ako ng tubig. na kaklase rin namin. nakikisakay ako dahil kahit papaano dumaan din ako sa pagkabata. Napasok ako sa scholarship foundation niya. Ayos lang. Hindi na baleng bilyon ang kinurakot ni loko. pati ako tinutukso. Tipikal na freshman. malapit nang kapitan ng talaba sa bayag. ang mga edad nila ay naglalaro sa disisiyete hanggang disinuwebe. Wala na akong panahong makipagtuksuhan. hindi na baleng maraming naghirap dahil sa mga ninakaw niya. Medyo asiwa ako noong mga unang araw dahil ambabata ng mga kaklase ko. kalimita‟y palaro-laro ng baraha na may maliitang pusta habang tumatagay ng gin. Na kesyo raw bagay ako at ang isa nilang kaibigan. Maiingay. Eh ako. ganito ba ako noong bata ako? Ang alam ko kasi. Kaya hindi ko talaga masakyan ang mga kaklase kong ambabata.46 Mga milagro sa pamantasan Kahit papaano‟y may silbi rin ang mga trapo.

sinasamantala niya ang pagkakataon. doon ako natulog kina Elmer. . Wala rin kasing tao sa bahay nila. Gabi-gabi ay doon natutulog sa kerida niya. nakatambay ako kina Elmer at nagbubuklat ng encyclopedia. Noong gabing bago mag-exam. at iba pang libro.47 ako. napasok sa UP! Puta. isang magbabalut. Ang erpat ni Elmer. Ang ermat niya. nasa Singapore. law. Ilang gabi akong nagpuyat sa kababasa ng grammar. Halos mamemorya ko pa ang isang kumpletong set ng encyclopedia nina Elmer. ang akay ko‟y bisikleta sa paglalako ng balut para maitawid ang pag-aaral sa haiskul at para makatulong kina inay. Noong gabi bago mag-exam. Kunsabagay. physics. Iba talaga „ko. Ang kapatid ko ako rin ang taga-abot ng baon. Siya na nga lang ang hindi pa nag-aasawa kaya nakatira pa rin sa bahay ng magulang niya. Biro mo. may kabit. talaga namang pinaghandaan ko ng husto ang exam. maraming mga hambog sa haiskul na pa-intelektuwal pumorma pero hindi naman pumapasa sa entrance exam ng UP. Noong ako‟y medyo tumanda. Ang mga kapatid naman ni Elmer. may mga asawa na. Iyon nga ang nagpadala ng encyclopedia sa pag-aasam na sana‟y mahilig sa pagbabasa si Elmer. chemistry. ang alam ko. Suwertehan talaga ang buhay. math. Hindi ako nakasubok man lang na magkaroon ng permanenteng allowance gaya ng mga kaklase ko. ang kaulayaw ko‟y mga timba. Pero si Elmer nama‟y „ala talagang hilig sa pagbabasa. At dahil ang asawa ay kasalukuyang nasa Singapore at nagpapaalila sa mga singkit. ang matalik kong kabatak ko sa looban. Puro Bandera ang binabasa niya.

“Huwag kang kabahan. kinakabahan ako. mayabang. Pakapalan talaga ng mukha dahil ako ang pinakamatanda sa klase. Tutal.” sagot ko naman. Masyado na akong darang sa buhay kalye. Sa pangkabuuan. Gaya ni Elmer. Maliban sa isa. May tiwala ako sa iyo. Kaya lang narito sa Pilipinas. Baka nga pinakamataas na marka pa ang makuha mo. Baka hindi ko maiugnay ang sarili ko sa buhay akademya. “Pare. kabisado mo na yata „yan. Nag-inuman kami ni Elmer at ang pangamba sa buhay akademya ay nalusaw sa pait ng hinyebra at ang mga alalahanin ay kasamang pumailanlang ng usok ng marijuana. Hindi pa rin maalis ang kaba ko. wala namang problema sa mga kaklase ko. Natatakot ako. pare. sabi ko sa sarili ko. puhunan ko lang ay kapal ng mukha at konting balut na panlangis sa mga teacher. kasi mura ang edukasyon dito . Kayang kaya mong ipasa ang lintek na eksamin na iyon. Hindi kaya ako maging katawa-tawa roon? Bahala na. Gaya ng nabanggit ko. mahirap isipin kung ano ang magiging sitwasyon ko roon. Mahirap isipin kung ano ang mangyayari sa akin.” sabi niya. may tiwala ako sa sarili ko. mga bata pa iyang mga iyan. Pero itong kolehiyo. „kako sa sarili ko. maputi. Siya si Wayne Banners. Ilang taon na ba akong nasa lansangan? Noong haiskul. kaya ko namang magpasensya.48 “Putang ina. Matangkad. Pero hindi ako kinakabahan na baka bumagsak ako. ah. Hindi siya Pilipino. Ang kinatatakot ko ay ang pamantasan mismo.

na kesyo raw ang gobyerno natin ay isang malaking trahedya. lahat na lang ng makita niya dito sa Pilipinas. May sinabi siya tungkol sa mga iskwater. ang taong mayabang. Na kesyo hindi na raw aasenso ang Pilipinas dahil tamad ang mga tao rito.49 kumpara sa edukasyon sa bansa niya. Ang ayoko sa lahat. Itong si Wayne. na sinang-ayunan naman din ng propesor naming Ilokano. taong grasa. mga bondat na pulis. Hindi ko nagustuhan. kinokomentaryuhan niya. Sa mga pulubi. mga empleyadong tamad. Mayroon lang akong hindi mapalampas. Okey lang. Hindi ko ito mapapalampas. na muli ay sinang-ayunan na naman ng mga kaklase namin at ng propesor. at marami pang iba. Ang masama pa. Masama ang timpla ng mga salita. may nakikita siyang hindi maganda sa Pilipinas at sa mga naninirahan dito. . Sa paglikdaw ng mga araw ay pasama nang pasama ang timplada ng mga salita. na sinang-ayunan naman ng mga bugok na kaklase kong Pinoy. Kahit papaano‟y may katotohanan naman sa sinasabi ng tao. mga manggagawang nagpapahinga sa trabaho. Sa bawat araw na nilikha ng Diyos. laging present sa mga sinasabi niya ang mga iskwater.

nagdudulot ng tensyon. Hindi ako bulag o bingi para hindi ko malaman „yon. alam ko na kung ano‟ng nilalaman ng mahabang memo na natanggap ko. Malaki ang suweldo kaya lang nakakabawas ng respeto sa sarili ang . Lunes ng umaga. limang taon na ko dito sa punyetang opisinang ito. yung mga sexist remarks ko. lalo na sa mga babaeng clerk. Tang-ina. si Oscar Letigio. kung siya nga. at may memo na naghihintay sa akin. maghapong nakaupo. Operations. Pinag-usapan na namin yon. Tang ina. sumusuweldo ng katakut-takot. Jeffrey Dali. Hindi ko pinansin noon yung mga sinabi niya. Tang-ina. manager pa lang ang inaabot kong posisyon. RE: MALICIOUS BEHAVIOR AND SEVERAL CASES OF SEXUAL HARRASSMENT. Putsa. binanggit na sa akin noon ni Kupal No. Overall Vice-President ng Computer Department. From the office of Mr. Pinalabas ko lahat sa kabilang tenga. heto ko‟t nagreport sa opisina. na may mga tauhan akong nagrereklamo. 2. Ano ba ang pakialam ng hindot na kupal na iyon kung paano ko i-handle ang mga tao sa database. Isa pa. hindi nakakatulong sa pagbubuo ng harmonious relationship. closed-door meeting. Executive Vice-President. Sabi niya.50 Sexual harrassment and more serious shit More or less. i-sexual harrassment nila mukha nila. Pero hanggang ngayon. Pinagrereport ako sa office ni Dali. pinag-abutan na ko ng animo kabuteng pagsulpot ng napakaraming branches ng kumpanya sa buong bansa. Nilamukos ko ang memo at tinapon sa basurahan. mula sa isang walang ka-kuwenta-kuwentang weekend.

puwedeng itanong kay Mr. hanggang sa mapromote ako nang ma-promote at hanggang sa itigil na ang pag-promote sa akin at makulong na sa kalagayang manager. lalong nadagdagan ang kabadtripan ko nang makita ko ang sekretarya ko na naglalagay ng lipstick. Heto pa ang isa kong natuklasan.” “Ano‟ng hindi? Sa kislap pa lang ng mga mata mo. Paglabas ko sa may pintuan. sanay na siya sa mga hirit ko. alam kong may pinaghahandaan ka. Kahit na ang epekto ng pag-aayos ay lalo lang nagpapasagwa ng hitsura.” Hindi siya kumibo. Kung papatulan niya. ah. sige pa rin. Kung bakit ba naman kasi.kasabay ko lagi ang matandang bruha sa mabagal na pag-akyat ko corporate shit. Nakadagdag ng badtrip ko ang makita ang mukha ni Lorna. sabay tago ng lipstick niya sa drawer. mukhang may pinaghahandaan ka. Wala siyang masabi. “Lorna. Ernie “The Fucking Encyclopedia” Baron.51 maalalang hangga‟t buhay pa‟t kasalukuyang sinusuyo ang mga empleyadong nauna sa akin. Naisip ko. Isa itong malaking palaisipan ng buhay. O malamang. the ultimate .” nahihiyang sagot niya sa akin. makakaasa akong sa kanila mapupunta ang promotion at hindi sa akin. Hindi pala cute sa mga matatanda ang mag-blush. kapag pala patanda nang patanda ang isang tao. kilala yata akong numero unong alaskador at master of sexual harrassment. Bah. si Lorna na ang sekretarya ko. Medyo namula si Lorna. baka mapahiya lang siya lalo. mula pa noong mag-umpisa kong magtrabaho. nagiging pala-ayos.” bati ko. “Hindi naman ho.

” “Sinong Tess. may memo na dumating galing sa Personnel Department. Hindi ko kasalanan iyon.” hirit ko. yung babaeng payat na walang boobs at namumutok at nagmamantika ang mukha sa dami ng umusbong na acne at taghiyawat. Noong isang buwan. Nagsindi ako ng sigarilyo. para makapang-asar. tinanong ko pa rin si Lorna para makasiguro at siyempre. “Yun hong maganda. si Tess na seksi. Yung isa. hinihintay na ho kayo ni Mr. “Boss. Unfair daw sa mga hindi naninigarilyo na nasu-suffocate sa usok ng iba.” “Sino. “Si Tess ho. nang sa gayon ay maituloy na niya ang ginagawa niya. kasalanan „yon ng mga magulang nilang hikain na . Dali. Hanggang ngayon. Tatlo ang sekretarya ni Dali. ipinagbabawal na ang pagyoyosi sa loob ng building. yung malake dyoga?” Napalunok si Lorna. Vic and Joey ng Eat Bulaga kapag kinukulit nila ang mga seksing dancer na umiindak-indak habang naghohost sila ng Eat Bulaga. “Mula ho nang dumating kayo. dalawa sa sekretarya ni Dali ang may pangalang Tess. Isa lang ang masasabi ko sa patakarang iyon. nakakadalawang tawag na rito yung sekretarya niya.52 sexist man. at kahit alam kong si Tess ang tumawag. Wala siyang ibang hangad kundi ang umalis na ako‟t pumunta sa dapat kong puntahan. hindi pa rin siya nasasanay sa mga hirit ko kahit mag-lilimang taon na niya akong pinaglilingkuran. Wala akong pakialam sa hika ng iba. yung isa naman. si Maritess.” pakli niya. Daig ko pa ang kabastusan nina Tito.” “Sinong sekretarya?” tanong ko.

Gagawin niya ang lahat ng pagkukunwari para lang huwag ko siyang mapagbalingan. Mawawalan sila ng mahusay na engineer. Kapansin-pansin ang biglang pagtuwid ng upo ni Lorna. Sa buong kasaysayan ng kumpanya. mag-re-resign ako. Antonio de Guzman. Galing pa ho ito sa Hongkong.” “Bakit. Kapag talagang pinilit nila „ko. Mawawalan sila ng mahusay na manager. Binuksan niya ang drawer niya at hinugot ang isang folder. parang pinapak ng sanlibong manyak. Hindi ako naging manager para pagsabihan ng kung sinong unggoy sa Personnel na hindi ako puwedeng manigarilyo sa loob ng building. hindi kaya nasobrahan ng kapal ng lipstick mo?” “Hindi nama ho makapal. Umupo ako sa isang kanto ng mesa ni Lorna habang ninanamnam ang sigarilyo. Tingnan mo nga iyang labi mo. mas kilala sa tawag na Tony.” Kitang-kita ko ang pagtaas-baba ng lalamunan niya. Bakit hindi ho ba bagay sa akin?” “Hindi. Sa halip na gumanda ang hitsura mo. Ang hirap siguro ng ganoon. Lagi siyang tensyonado lalo na kapag ganitong hindi ako nagsasalita ng tungkol sa trabaho. ah. “Lorna. ngayon lang nagkaroon ng kaayusan ang Database Department. Ngayong ito ay nasa pamumuno na si Engr.” “Makapal. boss? Maganda naman ho itong lipstick ko. . ah. nagmukha kang pokpok na walang pera.53 ipinamana sa kanila ang mga personal nilang mga sakit na nakalkal din nila sa kanilang mga nuno. yung bigla ka na lang mapapalunok kahit tuyong-tuyo ang bibig mo. Kunwa‟y may hinahanap siyang file.

54 Nang maubos ang yosi. Pupunta raw siya sa Accounting Department. wala kasing ash tray sa mesa ni Lorna. hindi ito nagpapakopya sa mga exams. Nakakapagtaka. yung isa kong supervisor sa Database. Hindi ako kumibo. inalis na niya ang mga bulaklak na laman ng flower vase para bigyang daan ang upos ko. noong estudyante pa lang itong hindot na ito. Doon ko pinapatay ang yosi kapag sa labas ako ng opisina ko naninigarilyo. inilagay ko sa loob ng flower vase ni Lorna. Nakasakay ko sa elevator si Dante. Sa flower vase. . madalas sa labas sila kumakain. Tumayo na ako‟t humakbang papalayo. Isa siya sa mga kinamumuhian ko sa department. ang mga katulad ni Dante. Pupunta ako sa office ni Dali. ang sipsipin ang mga ekstrang taba ng mga propesyunal na hindi nagbabanat ng buto at maya‟t maya ay kumakain sa mga matapobreng mga café at fastfoods. Ang mga tulad ni Dante ang nagpapayaman sa mga doktor na ang espesyalisasyon ay liposuction. Siya rin „yong tipo ng taong sumisipsip sa mga propesor. Pero sa kabila nito. Alam na rin ni Lorna ang gagawin ko. patay agad ang baga dahil may tubig sa loob. kalimitang umookupa ng magagandang apartment. mayroong kusina na kumpleto sa kasangkapan. Sarili lang niya ang iniisip niya. humihimod sa tumbong ng mga dekano at walang ibang pinangarap kundi ang maging corporate kupal kapag nakapagtapos na siya sa kolehiyo. Siya yung tipo ng taong “may matayog na ambisyon”. Sigurado ko. Kitang-kita ko ang biglang pag-alis ng tensyon ni Lorna. Nang makita niyang nauupos na ang yosi.

55 Una‟y tamad silang magluto. Pangalawa, gusto nilang makipagtsikahan sa mga tulad nilang gago na kumakain din sa mga matapobreng kainan. Pero hindi lahat ng katulad ni Dante ay nagpapasipsip ng taba. Marami din sa kanila ang malalaki ang mga katawan, produkto ng mga work-out gym at pagkaing pang-diyeta na kadalasa‟y lasang diyaryong ibinabad sa tubig. Paghinto ng elevator sa third floor, lumabas na ako. Ni hindi ko narinig yung pahabol na sabi ni Dante. Pinipigilan ko ang sarili ko, Lunes ng umaga at sobrang init na ng ulo ko. Baka kung ano pa ang masabi ko kay Dante, makatanggap uli ako ng memo. Pagpasok ko sa foyer ng opisina ni Dali, medyo nabawasan ang init ng ulo ko. Wala ang dalawang sekretarya, malamang ay inutusan ni Dali. Si Tess lang ang naroon. Nakatuwad siya, may hinahalungkat na file sa pinakailalim na drawer ng filing cabinet. Tuloy tuloy ako sa pintuan ng opisina ni Dali. Nang mapadaan ako sa nakatuwad na si Tess, tinapik ko siya sa puwet. Narito na pala ang buong cast ng show, naisip ko nang makita ko ang mga tao sa loob ng opisina ni Dali. Naroon si Oscar Letigio, boss ko. Naroon ang head ng Personnel. Naroon din ang ilang abugado mula sa legal department. May ilang mga taga-Claims, mga mukhang pamilyar sa akin. Naroon din yung isang sekretarya ni Dali, yung matighiyawat, nakaupo sa isang gilid, may hawak na bolpen at steno pad. “Good morning, Tony,” bati ni Dali. “Good morning,” sagot ko. Nagpasukan kami sa maliit na conference room sa loob ng opisina ni Dali. Inumpisahan ang paglilitis.

56

“Tony, siguro naman, I assume na nabasa mo na ang memo, kaya alam mo na ang agenda natin ngayon,” bungad ni Dali. “Yes sir. Ang hindi ko lang alam, may jury palang magsasakdal sa „kin.” Nagtawanan ang iba sa sinabi ko. Puke ng ina n‟yo, sa loob-loob ko. Pare-pareho lang naman tayong nagsisikap para ma-promote at madagdagan ang sahod nang may panustos tayo sa kanya-kanyang bisyo. Kung umasta ang mga buwakanang inang mga ito, akala mo, wala silang katarantaduhang ginagawa. At least ako, walang inililihim. Alam ng lahat ang mga kabulastugan ko. “Before anything else, gusto kong ipaalam sa iyo na this is an informal talk,” dagdag ni Dali. “There‟s no need to become too professional. Afterall, we‟re one big happy family here.” Tarandtado! Hindi ko kayo kapamilya. At ano‟ng informal talk ang pinagsasasabi mo? Bakit kaharap ang mga manager ng Computer Department? Bakit kinukuha ni Maritess “No Boobs” Garcia ang minutes nitong meeting? “Hindi namin alam kung ano ang mayroon sa iyo. Sa totoo lang, ngayon lang naging maayos ang Database Department. Dati, sala-salabat ang mga records. Hindi magkasundo ang Database at Claims. Sabi ng Claims, walang record ang ilang claimants. But when you came, things started to become good. In fact, it‟s a lot better this time. Tingnan mo na lang ang efficiency ng Claims. Dumarami ang clients natin, umaasenso ang kumpanya. And for that, we are very proud of you. I think Atty. Matias of the Legal Department will take it from here.”

57 LEGAL DEPARTMENT: May mga empleyadong nagsampa ng kaso laban sa kumpanya. Isinampa sa Department of Labor. Mabuti na lang, itinimbre sa „tin nung contact natin doon. Nakausap na iyong mga nagsampa ng kaso. Napakiusapan ni Oscar. Ikaw ang tinuturo nila. I hate to say this but they said, masyado raw bastos ang pakikitungo mo sa kanila. Matagal ka na raw nilang inerereklamo kay Oscar kaya lang wala daw aksyon. Dahil doon, inireklamo nila ang buong kumpanya. Tony, you‟re bringing all of us down. CLAIMS: Kapag may mga inquiries ang claimants, madaling naipoprocess. Thanks for a good database systems. Kaya lang, marami ring reklamo sa iyo ang mga empleyado ng Claims. There are times that nababarado rin ang inquiries. Well, that‟s part of the system. At least, madaling nasosolusyunan. Ang problema, may mga ugly remarks ka daw sa tuwing may clerk na pupunta sa office mo for signature. I‟ll give you an incident. Last week lang, may clerk na galing sa office mo, bumalik sa Claims, umiiyak. Inisulto mo raw siya. Tinanong mo raw siya kung gusto niyang kumain ng lollipop. Habang nagtatanong ka raw, nakasapo ang kamay mo sa ano mo. Sa testes. OSCAR: Same with Romy. Yung mga clerk na pumupunta sa department mo. Ayaw na raw nilang pumasok sa office mo. Iniiwan na lang sa secretary mo ang mga documents for signature. Kaya

58 lang, kung minsan, kahit highly confidential ang mga dokumento, iniiwan na lang nila sa desk ni Lorna kahit wala siya doon. CLAIMS: ’d rather…. *%$#@! DALI: Tony, ϕ ϕ  ϕ ϕ  ϕ◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ ϕ
 άӂ℥ ∰ ♂ ╳women’s◙►╂⊌⊜ ϕ ⇎₡‫ מ‬ҨЯϕ άӂ℥ ♂♂♂∰ ♂  ϕ ╳even ϕ  άӂ℥ ∰ ♂!in our modern times………

Sa ilalim ng mesa, kubli sa paningin ng mga nakapalibot, nakakuyom ang mga kamao ko. Ginugunita ko ang mga panahong inaagrabyado ako ng lipunan. Itong mga taong ito, itong mga ito, ito ang mga nagpapakasarap sa gitna ng taggutom ng mahihirap. Itong mga taong ito na kailangan pang magpasipsip ng taba para lang magkahugis ang mga katawang binundat sa kakakain ng mga pagkaing mga mahihirap din ang siyang lumilikha. Itong mga taong ito na sinusunog ang kilay sa tennis at golf, mga sports na ang layuni‟y hindi palakasan kundi pasosyalan at pagandahan ng kotse. At sa kanilang mga salu-salo, salusalong puno ng plastikan at pagkukunwari, sa kanilang mga halakhakan at pagandahan ng mga asawa, sa kanilang mga batuhan ng paniniwala, mga prinsipyo, na ang tanging nangingibabaw ay hungkag na ligaya, iisa ang nagbibigay ng direksyon, at ito‟y ang kulay ng pera at amoy ng capital. Kilala ko ang mga taong ito. Sila ang noong maliit pa ako‟y baka nagbato sa akin ng barya. Sila ang mga taong matataas, sa kanilang mga palasyo‟y bingi sila sa mga iyakan sa paligid. Sarado ang kanilang mga bintana sa hiyaw ng mga nagugutom sa kalye. Pinid ang kanilang mga pinto at hindi handang

Pull yourself together. Mr. Pina-cancell ko ang lahat ng appointments ko. ha.59 tumanggap ng aarugaing maysakit. Pasensyahan na lang. Antonio de Guzman. Makikita n‟yo. Tang-ina nila. Welcome to the 21st century.” “Sama ka sa aming mag-golf sa Sunday.walang kamalay-malay na sa nalalapit na panahon ay sasabog silang parang bulkan. guguho kayong parang lumang bahay na pinagpag ng malakas na lindol. . Ini-lock ko ang pinto. Pagkatapos ng paglilitis. Bago pa „ko magtrabaho rito. At pag-alis ko. alam ko na kung pa‟no kayo sisirain.” Kawawa naman ang mga hindot na ito. Wake up! Punyeta! Tang ina nilang lahat. You are under a lot of stress lately. ngunit laging handa kung tulad nila ring nakaaangat ang ibig tumuloy. Ganoon pala. Kailangan nating maging politically correct in these modern times. this is for your own good. Kung ganoon palang mas mahalaga pa sa inyo ang mga pipitsuging mga babaeng clerk na karamihan ay ampapangit din naman. sana hindi n‟yo na lang ako binigyan ng trabaho. so far?” “Tony. “Are you with us. Pero huwag kayong mag-alala. mawawala na „ko rito. Ilang panahon na lang. dumeretso ako sa opisina ko.

dumudugo ang wetpaks ni kupal. Iyun nga. umuwi ng bahay kagabi. Ang putang ina. Puta. trese anyos nang unang biyakin ng kung sinong kostumer. Tinanong kaagad ni inay kung ano‟ng klaseng masahe. . kalaro niya. Alas diyes na ng gabi wala pa rin si Dino. Kapag ganitong lumalalim na ang gabi at wala pa ang kanyang bunso. Dapat daw na mahiya ako kay Dino dahil ako ang mas matanda pero mukhang mas masipag si Dino sa akin. Ang inay. Basta. duda na talaga ko. Tang inang bugaw na tatay. ayaw pa rin ni Dinong lumubay sa kasasama kay Toto. Hindi na lang ako kumibo sa mga pasaring ni inay dahil baka humaba lang. ganoon na lang. sa tuwing madaraan ako kina Aling Esper. nagpaalam na magmamasahe raw sa amerkanong kaibigan ng tatay ni Toto. sa kabila ng mga pananakot ko sa kanya. Ngayon. kasama ang mga regular niyang katomaan. Ang panganay niya. nakatanghod sa bintana. hinihintay ang pagdating ng kanyang bunso. Hindi ko alam kung bakit hanggang ngayon. hindi makaupo ng maayos. si Malou. na ayon sa kanya‟y may pasalubong raw sa kanyang pansit. Madalas kong pagsabihan iyang si Dino na huwag magsasama kay Toto dahil alam ng buong looban ang raket ng tatay ni niya. kung ibenta ang anak niya. binubugaw ang mga anak. Pero ang tarantado. Itong si Dino. Akala mo kung gaano nila ka-kailangan ang pera. ma-lalake o babae. Heto na nga ba ang sinasabi ko. wala lang talaga akong magawa. naroon. kailangan daw ng masahe. nagpagamit pala sa kanong bakla na kakilala noong tatay ng kalaro niya. Puta. Ako.60 Dino Si Dino.

“Ano ka ba. Kinabahan si inay. Ang kuwarto‟y isang bahagi ng bahay na natatakpan ng isang manipis na kurtina. nay. saka padapang pumlasta sa banig. anak. kung paano siya lumuhod muna. Doon sa . eh. “Matagal ho kaming nagmasahe ni Toto. may itatagal ang inay. Heto‟ng pansit. Pagsaluhan ninyo ni kuya. kaya‟t kitang kita namin ni inay ang tila hirap na hirap na kilos ni Dino. Pagod lang ho ako. bakit ngayon ka lang?” tanong ni inay. hawak niya sa kaliwang kamay ang isang marusing na supot ng pansit. anak? May masakit ba sa iyo?” Hindi ko na matiis ang naririnig ko. Tama ang inay. Alam mo namang kaya masakit ang katawan ng gagong iyan. Siguro. alam na niya rin ang iskor kung bakit ganoon ang kilos ni Dino. Mag-aalas-dose nang dumating si Dino.” sagot ni Dino. Kung sa bungangaan. inay? Para ka namang engot.61 malamang sa hindi. inay. Ang kanang kamay niya‟y nakaalalay sa dingding nang pumasok siya ng bahay. “Dino. eh. nagpakantot iyan sa puwet. ang sinumang makipagtalo sa kanya‟y baka hindi niya tantanan magdamag. “Susme. nay. saka unti-unting inilapat ang tiyan sa banig.” “Eh bakit tila pagod na pagod ka.” “Ano ba ang pinaggagawa mo doon sa bahay ng kano?” “Nagmasahe po. may masakit ba sa iyo?” “Wala ho.” Iika-ikang pumasok si Dino sa kuwarto. ikaw na bata ka. “Kumain ka na ba?” “Oho. Tumayo ako‟t pumasok sa kuwarto.

Huwag niya lang hayaang maubos ang pasensya ko sa kanya. Kay Dino. Kung gaano ko pahalagahan ang sarili ko. . Nakita namin ang pag-agos ng dugo mula sa puwet ni Dino pagapang sa hita. “Saan ka pupunta?” tanong niya. Nagsuot ako ng kamiseta.” sagot ko. Maliksi si inay.” Pagkasabi nito‟y hinablot ko ang salawal ni Dino. Kumuha si inay ng kamiseta sa karton na pinaglalagyan namin ng mga damit. yung inaagrabyado ang pamilya ko. sa lahat ng ayoko. ganoon din ang pagpapahalaga ko sa pamilya ko. Nakahain doon ang pansit na dala ni Dino. Nilukot ni inay ang t-shirt kong kasalukuyan ko pa lang kinukumpleto ang hulog sa utol ni Boyet.62 amerikanong pinagmamalaki ni Toto na mabait daw at lagi siyang binibigyan ng pera. Bago pa man ako makalabas ay nakahawak na sa braso ko. t-shirt ko pa ang nadampot. walang sinumang puwedeng umagrabyado o bumastos sa kanya hanggat buhay pa ako. at idinikit ito sa pinanggagalingan ng dugo. Sa malas. Iyang si Almang paybsiks. At si inay. namumuro na sa akin iyang putang inang buwayang iyan. Maya-mayay narinig ko silang nag-iiyakan sa kuwarto. Lumabas ako ng kuwarto at sumuba sa sahig. “Maniningil ng pautang. walang makakagalaw sa kanya dito sa looban nang hindi tumitikim sa mga dila ng kamao ko. At lumabas ng pinto. kahit kupal na kapatid at madalas akong kontrahin. Puta.

” Lumabas ako ng bahay. Ako ang kuya niyan at dapat lang na harapin ko kung sino mang hudas ang gumawa niyan kay Dino. Lalo na iyong ganitong klaseng galit na bunga ng pagkaagrabyado at walang katiyakan kung paano makakaganti.” “Hindi sa ganoon. Sana.” “Putsa namang buhay. Sana mayroong maghuramentado. baka may gawin kang masama. Mahirap talagang magpahupa ng galit. madadagdagan pa ang gastusin natin.63 “Tony. Mga batang walang kamalay-malay. Para naman magkaroon ako ng dahilan para manuntok. Kapag ganitong mainit ang ulo ko. kapatid ko. parang bale wala lang sa inyo.” “Nay. Sinasabi ko sa iyo. hindot ka. binibiktima. Pumunta ako sa tindahan at bumili ng sigarilyo. Tony. wala akong ipangpa-pyansa sa iyo kapag nakulong ka. ha. Sana magkaroon bigla ng riot dito sa looban. Hamo nang lumamig muna ang sitwasyon bago tayo umaksyon. ipinagdarasal ko na sana‟y may biglang maghuramentado dito sa lugar namin. ang bunso n‟yo. Nanginginig ang posporong hawak ko habang nagsisindi ako ng sigarilyo. masalubong ko kahit isa sa mga may atraso sa akin. . ang sitwasyon. Putang inang mga kano iyan. Ang sa akin lang. inabuso. huwag kang gagawa ng gulo. „to! Tang ina nakita n‟yo na ngang ginahasa sa puwet iyang anak n‟yo. Dapat makaganti. Naglakad ako papunta sa may labasan. Hindi magiging mapayapa ang pagtulog ko sa gabi kung hindi ko maipaghihiganti ang sinapit ni Dino. Sana masalubong ko si Mutya. Wala akong nakita kahit isa sa mga kabatak ko.

namimigay ng kendi.64 Nang maubos ang sigarilyo ay binagtas ko ang daan papunta sa bilyaran. parang nawawala ang espiritu ng pagkabata. Malamang na nandoon si Max. Napakabait nga ni kupal. Putang ina. bumubuga ng dugo. Tanginang Toto iyan. siguro‟y ang daming batang umiyak ng ihi at sumuka ng tae at ang mga puwet nila. siguro‟y panahon na para turuan siya ng leksyon. may kasamang kano. Minsan. mga sampu hanggang trese ang edad ng mga bata. At ang kapalit. nakatira sa isang subdibisyon na puwedeng lakarin mula sa looban. pero pagbalik nila. isinasama ni Domeng sa bahay nung kano. Mula noon. kailanman. Yung mga batang looban na binugaw ng mga nanay o tatay nila. . Higit kanino man. yung mga nanay dito sa looban. Tanginang kano iyan. isinasama ang mga anak nilang lalake sa bahay nina Domeng. malulutong na dadaaning mapupunta sa bulsa ng mga sugarol at lasenggong magulang. Yung putang inang kano. At lalong tang ina yung erpat niya. kapag bumabalik na sila. nang umuwi si Domeng na tatay ni Toto. At si Domeng. Para bang tumatanda na lang bigla. lamog na ang mga katawan at kung mag-isip. parang si Dino. Doon sa bahay na iyon. para nang matanda. si Max ang maaasahan ko sa mga ganitong pagkakataon. Kalimitan. hindi ko mapapalampas ang ginawa ng amerikanong iyon kay Dino. Panay ang bigay ng barya sa mga bata habang umiinom sila ni Domeng sa bahay nila.

At hindi halos malumpo kundi talagang nilumpo si Domeng at siguradong hindi na siya makakalakad at hindi na maigagalaw ang kalahati ng katawan. Ang sabi sa imbestigasyon ng mga pulis. binugbog at halos malumpo daw ang kawawang si Domeng. robbery ang motibo. napagtripan daw ng mga addict. ang tunay na nagyari kay Domeng ay hindi napagtripan ng mga addict kung hindi kinulata ng isang addict. makalipas ang isang buwan. Ang sabi sa balitang looban na ikinukuwento ng mga taga-looban sa mga taga-labas. Malamang na hindi na ito makalakad pang muli.65 Isang linggo ang lumipas. natagpuang patay sa labas ng isang beerhouse. yung pinaniniwalaan talaga ng nakararami. Pero ang tunay na balitang-looban. Ang kano. Masuwerte nga kung maigalaw pa nito ang kalahati ng katawan. . si Domeng naospital. Tinangay ang pitaka ng kano at ang relos nitong mamahalin. yung ikinukuwento nila hindi sa mga taga-labas kung hindi sa kapwa nila taga-looban.

Nangingintab sa tama ng araw ang basag nitong bungo. ay nagmistulang salbabidang butas at walang hangin. Ang lansa ng dugo at lamang nakabilad ay nanunuot sa kanyang ilong ngunit ito man ay hindi niya iniinda. ng kanyang guwapong ama. Walang kibo. Maya-maya‟y pumailanlang ang malakas na iyak. Lumuhod siya at hinipo ang noo‟y malamig nang hita ng bangkay. Nakapaligid sa basag nitong ulo ang pira-pirasong utak. . laman at dugo. naisip niya. Marahil ang pinag-iba lang ay ang pagkakapilipit ng isang hita nito. Nanatili siya sa kanyang pagkakaluhod.66 Adbentyurs ni Almang Paybsiks Inilathala sa Makakating Dila. ang opisyal na arawang pahayagan sa looban Matagal bago rumehistro sa utak niya ang mga pangyayari. „Di niya alintana ang anasan ng mga taong nakapaligid sa kanyang nilalangaw na ama. ng kanyang mabait na ama. Dumating na pala ang kanyang ina. Pinagmasdan ni Alma ang lahat nang ito. Dumako ang paningin niya sa mukha nito at saglit na natigilan siya sa namasdan. Marahil ay sinundo sa talipapa ng mga taong nakasaksi sa aksidente. Ang mukha ng kanyang ama. Nakamata siya sa bangkay ng kanyang ama. Nakahiga sa pagitan ng unahan at hulihang gulong ng bus ang kanyang ama. nagmistulang tuod sa harap ng isang malaking trahedya. „Di niya pansin ang naghalu-halong amoy ng mga nakikiusyosong mga tao. na parang mekanikong kinukumpuni ang ilalim ng sasakyan. na para bang ang tinitingnan niya‟y hindi isang tao kundi isang kakaibang uri ng insektong noon lang niya nakita. Malilikot na Taliba.

Marahang dumaloy ang luha sa magkabila niyang pisngi. At ang sampung taon nilang pagsasama‟y „di na muling madadagdagan. Marahan siyang tumayo at pinagmasdan ang mga taong nakapaligid.67 “Ilyong! Ilyoooong!. Natuto na siya sa karanasan. Namataan niya ang isang batang pinaglalaruan ang hulihang gulong ng yupiyuping bisikleta ng kanyang ama. Panghihinayang dahil sampung taon lamang niyang nakapiling ang kanyang mabait na ama. ang kanyang amain. Sabi ng kanyang ina‟y ituring niya raw si Artemio bilang pangalawang ama. Nang minsang umalis siya nang hindi tinitiyak kung luto na ang kanin. Tiniyak niya munang inin na ang sinaing bago siya bumaba ng hagdan at lumabas sa tarangkahan. naisip niya. Naiilang din siya dahil pakiramdam niya‟y iba ang mga titig sa kanya ni Artemio. Natural. ang kinakasama ng kanyang ina. nakatikim siya ng malalakas na palo sa puwit at mahahapding kirot sa singit mula kay Artemio. Wala pa ring dumarating na pulis. Nagpamanhid sa binti niya ang pagluhod. sabay subsob at yakap sa ngayo‟y nanlalamig nang bangkay. parang kuryenteng dumaloy sa buong katawan niya ang panghihinayang.” hiyaw ng kanyang ina. Noong umpisa‟y naiilang siya dahil sa laki ng agwat ng edad ng kanyang ina at ni Artemio. Pinaiikot-ito ng pinaiikot. lagi namang huli kung magsidating ang mga pulis. na parang anak na lang si Artemio ng kanyang ina. At minsan na siya nitong pinasok sa silid habang . Ngayo‟y may bago siyang “ama-amahan”. At bigla. Tatlong taon na ang lumikdaw mula nang maaksidente ang kanyang ama.

68 nagbibihis siya. na nitong huli‟y napapansin niyang dumadalas. na kung minsa‟y lumilihis ng bahagya at napupunta sa hindi nito dapat puntahan. Ngunit ang mga hikbi niya‟y tila nagdudulot ng tuwa sa kanyang amain. At bago pa man siya makabuwelo para umilag sa mga susunod na hampas ay naramdaman na niya ang mga daliri ni Artemio sa kanyang singit at kinukurot siya doon. Ni hindi na ito nagtanong sa kanya. . Kipkip niya sa isang kamay ang kung ilang buhol ng sampaguita na ilalako sa kalsada. tinatanong kung nasaan ang suklay. Ngayo‟y tiniyak muna ni Alma na inin na ang sinaing. Umiiyak siya. Nagalit ito nang matikman ang kanin. Nagtatanong na para bang wala naman talagang nangyari. Gusto niyang tumili noon ngunit biglang nagsalita si Artemio. sa pagitan ng pagpapalit ng ilaw ng trapiko. dahil wala naman talagang silid sa parisukat nilang pamamahay. Umuwi si Artemio galing sa trabaho nito sa konstruksyon bandang hapon. Minsan nga‟y nangyaring nahilaw ang kanin. Na para bang hindi nabuyangyang sa malalaking mata ng kanyang amain ang mga pinakatatagu-tagong bahagi ng katawan niya. Nang umuwi si Alma noong gabing iyon ay bigla na lang siyang pinaghahampas ng walis tambo ni Artemio. Wala naman talagang malaking usapin kung iisiping si Artemio ay kinakasama ng kanyang ina. Lalo pa nitong nilakasan ang bawat hambalos at lalo pang dumalas ang pagkurot sa kanyang singit. Hindi niya naiiintindihan kung bakit siya pinapalo. Ang mayroon lang ay isang bitin ng lumang kurtina na itinakip sa isang kanto para magsilbing bihisan. At hindi rin usapin kung pumasok ito ng kuwarto habang siya‟y nagbibihis. Bandang huli‟y natanggap na niya ang mga pangyayari. Pagkuwa‟y bumaba na siya ng hagdan.

Ang katunayan. kailangan niyang pasukin ang anumang hanapbuhay na kaya niya. Mas bata sa kanya ng dalawang taon. Tiu. Kung tutuusin ay dapat nang tumigil sa pagbebenta ng kalamansi ang kanyang ina sa talipapa.” sagot niya. Noong una‟y nagalit ang kanyang ina. alam mo na ba nangyari kay Omar?” humihingal na tanong ni Gina. “Alma. Isang pangkaraniwan nang trahedya sa lansangan ang masagasaan ng sasakyan. “Hindi. Iyon ay dahil siya. pagtitinda na ng sampaguita ang kanyang pinagkakaabalahan. Si Nona naman na dati nilang kasama ay isa nang sertipikadong puta. “Alma!” Napalingon siya sa tunog ng kanyang pangalan. Napag-isip-isip rin ni Alma ang ganito. Siya na lang sa mga kababata niya ang nagtitinda ng sampaguita. Nagugunita nito ang nangyari sa kanyang ama. si Alma ay dalaga na. Si Gina. Nakakahiya naman sa kanyang amain kung siya‟y hindi magbibigay ng pera sa bahay. Bakit daw pinili pa niyang magtinda ng sampaguita sa kalsada gayong delikado ang ganitong uri ng hanapbuhay. trese anyos. gumagala sa gabi. Mabait ito at hindi nang-aagaw ng kostumer. Si Omar ay isa sa mga kasundo niya sa lansangan. Sa sampaguita ay nakakamahigit sitenta pesos siya sa maghapon. Sa tagal na nilang nagtitinda ng .69 Mula nang mamatay ang kanyang ama. Ayon kay Artemio maraming mga kasing-edad niya. karamihan sa mga kalaro niya sa looban ay nananahi na ng mga damit-pambata sa pabrika ni Mr. ang mayroon nang matatag na hanapbuhay. Tulad niya ring tindera ng sampaguita. ayos lang para makapag-ambag siya ng mga gastusin sa bahay. Ngunit sa paris niyang wala naman talagang mapagpipilian.

napipi ang ulo. “Tara. “Nasagasaan ng bus si Omar. nakita mo sana si Omar. Si Omar ay hindi tulad ng ibang mahilig mang-agaw ng puwesto. kung nandito ka lang kanina. Dinukot niya sa bulsa ang panyolitong marumi at isininga ang mga hinanakit. Mula nang umalis ang kanyang ina tatlong taon na ang nakararaan at hindi na muling nagpakita ay nasanay na siya sa mg pagmamalupit ni Artemio. Sumabog ang utak. “Punyeta! Alma!” Nakaupo siya sa bangkito sa labas ng kanilang dampa. Pipi ang ulo. Gina. Alam niyang ang magiging kapalit ng hindi niya dagliang pagtalima ay isang sampal sa pisngi o isang tadyak sa binti. o kaya nama‟y isang bigwas sa sikmura. Narinig niya ang sigaw ni Artemio ngunit hindi siya tuminag sa pagkakaupo.” Hindi umimik si Alma.70 sampaguita ay may kanya-kanya na sila ng puwesto sa kalsada. nalililiman ng matayog na gusali. Sanay na siya sa mga hirit ni Artemio. Ayaw niyang magpatalo sa lungkot at baka malasin ang negosyo niya sa maghapon. Naupo siya sa gilid ng daanan ng mga tao. upo muna tayo dun sa lilim. Hinintay niyang makalmante ito at saka muling tinanong. Kawawa naman. Parang „yung nangyari sa tatay mo. Tangna.” Hindi pa rin siya umiimik. “Putsa. Humihingal pa rin si Gina. Ngunit kaya niyang tiisin lahat ng ito. Pinigil niya ang pagbugso ng lungkot.” aya niya sa kaibigan. .

hinalay siya ni Artemio. sa tingin niya‟y naranasan na niya ang lahat ng pasakit. dumating si Artemio. alam na niya na ang ina niya‟y hindi na muling babalik. lasing na lasing. “Putang ina! Kanina pa „ko tawag ng tawag sa‟yo. lintik ka!” “Bakit ba?” “Ano‟ng bakit? Bakit walang sinaing?” “Ay puta! Magsaing ka kung gusto mong lumamon. Noong gabing iyon. pumarine ka nga!” Isang hapong umuwi siya galing sa patahian ni Mr.71 Sa edad niyang disi-otso anyos. pera o kung anupaman. Na ang ina niya‟y gustong pagsikapan na magpanday ng bagong buhay nang siya lang. Noong gabing iyon. Gusto niyang tikman ang buhay. Sinabi niya kay Artemio na lumayas na ang kanyang ina. Kahit wala itong iniwang sulat. Go. Hinanap nito ang kanyang ina. wala ang kanyang ina. Noong gabing iyon. Hindi mo „ko alila!” “Ah ganoon?” . minahal niya si Artemio. Ni hindi sumagi sa isip niya na malamang ang kanyang ina ay naningil ng mga pautang o kaya‟y dumilihensya ng ulam. “Tang inang buhay „to! Alma. Gusto niyang lumaya sa mga pasakit. humahalinghing siya sa sarap. Na ito‟y hindi na muling babalik para saluhin ang lahat ng mga suntok ni Artemio. “Punyeta! Almaaaa!” Naputol ang kanyang pagmumuni-muni nang sumungaw ang mukha ni Artemio sa pintuan. Kinagabihan noon.

Kinuha niya ang kaldero. Hindi na niya hinugasan ang kaldero. may bahid pa ng bahaw at tutong ang puwitan nito. sinabawan ng tubig na inigib sa poso at isinalang sa kalan. Pagkatapos nito‟y hinubad ni Artemio ang kanyang sinturon at hinagupit siya nang hinagupit sa binti. Bumalik ito bandang hatinggabi at sila‟y nagtalik. Hindi pa man siya tapos ay nakaalis na si Artemio. laman tiyan din ang bahaw at tutong sa puwitan nito. Sayang. Kinaladkad siya nito papasok ng bahay at pinagtatadyakan siya sa sikmura. sinindihan ng posporo.72 Pagkasabi nito‟y pumanaog si Artemio sa hagdan at hinablot ang kanyang buhok. Kinuha niya ang lata ng biskwit na lalagyan ng bigas at sinalinan ang maruming kaldero. binomba ang tangke ng gaas. . “Putang ina kang babae ka! Ako pa ang uutusan mong magsaing!” Hindi siya kumibo. Tumayo siya‟t tinungo ang kalan.

LOOK 4 JHUNZ . Sa pagitan ng dikit-dikit na mga pamantasan ay mga patsi-patsing mga kuwarto na pinapaupahan sa mga estudyante. Ang mga may-ari ng mga naturang paupahan ay kalimitang naghihintay ng mga masisilong kasera. naghihintay na matirhan. Ang mahirap sa pangangasera ay ang perang ipambabayad. nakakalat sa buong Maynila. Ang kanilang mga pamantasang pinapasukan ay nalalakad lang mula sa kanilang tinitirhan. Maraming naghambalang na mga paupahang bahay o kuwarto.73 Kasera Taliwas sa sinasabi ng iba. Kailangan ni Tony ng apartment. malaking tipid pa sa pamasahe ng mga estudyante. Bukod sa mura ang singil kung ikukumpara sa ibang mga paupahan. Karamihan sa mga paupahan ay hindi pumapayag na walang depositong ilalagak ang uupa. namataan niya ang isang karatulang nakatapal sa pader: WANTED MALE BOARDERS THIS WAY. Alas-singko ng umaga. kung sakaling hindi makapagbayad sa oras ang uupa. Kailangan ng mga may-ari ng seguro. kuwarto o bedspace na uupahan. papalapit sa kanilang mga lunggang pinapaupahan. Inumpisahang suyurin ni Tony ang mga paupahang kuwarto sa may University Belt. Kinakailangang mayroon na antimanong hulog kahit isang buwan lang.Sa tabi ng isang umuusok at mataong karinderya. ang paghahanap ng bahay na matitirhan ay isang simpleng gawain. bahay. Isa nang malaking ginhawa ang mga paupahang kuwartong ito.

At isa pa. May kamahalan ang upa ngunit sa laki ng kanyang sahod ay hindi niya inda. Ang kanal sa gawing kanan ay umaapaw na‟t ang burak nito‟y umaagos sa daanan. Ginamit na . LOOK 4 JHUNZ KNAKC FIRST B-4 YUO ENTER Hindi malaman ni Tony kung saan kakatok. Ang pang-amoy niya‟y malaon nang pinamanhid ng lansa at panghi ng looban. ang mga tanawing tulad ng daan-daang uod na naggagapangan sa nabubulok na mga basurang nakatambak sa gilid ng daanan ay isang pangkaraniwang tanawin. bakat sa isang gawi ang marka ng gomang gulong na karaniwang ginagamit na pangdagan ng plastik na siyang ipinapatong sa atip upang ipangdepensa sa mga tulo ng ulan. ni hindi makakaapekto sa kanyang gana sa pagkain kahit kumain siya sa tabi ng inuuuod na basura. Sa may pagliko niya sa kanan ay muling bumungad sa kanyang paningin ang karatulang tulad ng kanyang namataan sa labasan. Hindi na niya rin iniinda ang mga tanawing sa iba ay nakakasuka. Para sa kanya. May nakuha na siyang magandang apartment. Bale-wala kay Tony kung amoy kanal man o amoy pabango ang uupahan niyang bahay. Ang pinagtatapalan ng karatula ay isang yerong kalawangin na sa wangis ay matagal nang nadestino sa iba‟t ibang gamit.74 Pinasok niya ang makipot na daanan na tinuturo ng karatula. may bahagya lang na pinagkaiba: WANTED MALE BOARDERS COME IN INZIDE. nasa sentro ng Quezon City. wala talaga siyang balak na tumira rito. Minsan na itong ginawang bubong.

Iyon pala ang pinto. ang aga-aga nambubulahaw ka. bakat ang mga tama ng martilyo na siyang pinangpitpit. Epekto ng mahabang panahong pakikipag-jamming sa shabu. na siya ring pinagtatapalan ng karatula ay dagling bumukas. naisip ni Tony.” “Nabasa ko ang karatula sa labasan. Gusto kong umupa ng kuwarto. Malamang ay pinitpit na rin ito‟t ginawang alulod. bakat ang mga mantsa ng sabong panlaba sa isa nitong panig. “Ano ba?— ” . kinatok na lang ni Tony ang karatula mismo. Umuuga ang yero sa bawat tama ng kanyang nakakuyom na kamao. “Tao po!” “Sandali lang!” tinig mula sa loob. “Tao po!” Nilakasan niya ang katok. Tumambad sa kanyang paningin ang isang lalaking payat at animo sa tuko ang malalaki at dilat na mga mata. at sa mga butas nitong tila tama ng pako ay mamamalas ang ilang hibla ng sinulid na malamang ay mula sa mga damit na ikinula rito.75 rin itong kulahan. Dahil hindi niya makita ang pinto. Sa bawat tuktok ng kanyang kamao sa kalawanging yero ay nagkakalaglagan sa lupa ang pira-pirasong mga kalawang na nakakapit. Ang yerong kanyang kinakatok.” Akmang isasara na ng lalaking payat ang yerong pinto ngunit pinigilan ni Tony ng kanyang binti ang pagsara ng kalawanging yerong pintuan.” “Bumalik ka na lang maya-maya. “Ano‟ng kailangan mo? Tangna.

malayo pa ang inuuwian ko.” sagot ng lalake. Pansamantala lang. “Ikaw ba si Jhunz?” tanong ni Tony. “Ako nga. Ito‟y nang maibili niya ng bagong katre ang kanyang ina. lupa ang sahig. Sa isang tabi ay papag na sa malas ay dapat nang gawaran ng loyalty award sa haba ng panahon ng pagseserbisyo nito.” “Heto. at ayon sa patalastas. Saksi ito sa „di mabilang nilang pagdurusa.” paliwanag ni Tony. at nakakalat sa paligid ang mga maruruming damit. “Pare. Ilang sandali itong nakatitig lang sa kanya. Ang totoo‟y may panghihinayang na gumuhit sa kanyang isip nang baklasin ito ng kanyang kapatid upang gawing panggatong. “Kaya nga inagahan ko ang punta rito. sabay muwestra ng mga bisig sa palibot ng kabahayan. Nagulat ang lalake. . Gusto kong makita ang kuwarto. kahit lakaran ng elepante‟t sagasaan ng pison ay hindi pa rin mawawarak.76 Hinawakan ni Tony ang buhok ng kanyang kausap at iniumpog ito ng malakas sa yerong pintuan. Sinalubong si Tony ng magkakahalong amoy ng panghi at bantot nang pumasok siya sa loob ng kabahayan. Pasensya ka na kung naabala ko ang tulog mo. mga tatlo o apat na buwan. mga lumang diyaryo‟t komiks. de-kutson. Isang entresuwelong kuwadrado. Hindi ito nakapagsalita. Uupa ka ba kamo?” “Oo. Mahigit dalawampung taon nilang pinakinabangan ang papag.” Hindi sumagot ang lalake. malambot. mga pinagkainan. Naalala niyang bigla ang kanilang papag sa looban. Nilakihan nito ang awang ng pinto at sinenyasan si Tony na pumasok.

ang isa ay isinubo sa nangingitim na labi at ang dalawa ay inipit sa magkabila nitong tainga.” Iginala ni Tony ang kanyang paningin sa loob ng bahay. parang bahay ng daga ito. Dinukot niya ang kaha ng sigarilyo sa kanyang bulsa. bakasyon pa.” “Kaya nga mura ang upa rito dahil hindi lang „to parang bahay ng daga. humugot ng isa at sinindihan. kailangan niya lang ay bagsakan ng sulat. mapupuno ito. . Alam ito ng mga kartero. sinusulatan ng mga magulang nila. Pero sa pasukan.” Saglit na nag-isip si Tony. Talagang bahay ng daga ito. Yung mga papag na nakasandal nang patagilid sa labas. Tutal. Yung mga estudyanteng umuupa rito. wala siyang balak na tirhan ang bahay. Sino ba ang mga makakasama ko rito?” “Sa ngayon. kukunin ko na. ipinapasok ko ang mga iyon kapag nadadagdagan ang umuupa. Inalok niya ang kanyang kausap. Tumambad sa kanya ang isang inidorong barado. May kaselanan ang sobreng inaasahan niyang matanggap. ah. Tamang-tama ang dating mo. “Sige. Nilapitan niya ito at hinawi ang nakabalabal na sako. Hindi pa kasi nagbubukas ang klase. Kailangan niyang ilinaw ito kay Jhunz.” “Bale ilan ba kami rito kung saka-sakali?” “Kasya ang sampung katao rito.77 “Ito? Putsa. Kumuha ito ng tatlong stick.” “Papaano kung gustong sumulat sa akin ng mga magulang ko?” “Walang problema. wala pa. rehistrado itong boarding house ko. Napansin niya na sa isang sulok ay may kurtinang sako.

Hinampas ni Tony sa tiyan si Jhunz at tuluyan na itong napahiga at lumupasay sa lupang ngayo‟y nagpuputik na sa sinispsip na dugo. Napaigkas ito sa tindi ng sakit na dumapo sa katawan. Kumalat ang dugo sa lupang sahig. “Huwag kang maingay. Tatlong daan sa isang buwan. Impit na hiyaw ang isinagot sa kanya ni Jhunz. Nilapitan siya ni Tony at iwinasiwas ang dos por dos.” Dinampot ni Tony ang kaputol na dos por dos na nakakalat sa sahig. para wala na tayong pag-uusapan. Nanginginig na tumayo si Jhunz habang sapo ng isang kamay ang putok sa kanyang bumbunan. “Mura lang ang upa rito.” banta ni Tony. papatayin kita. Kung apat na buwan ka lang dito. Nang umangat ang mukha ni Jhunz ay sinalubong niya ito ng malakas na tadyak. nahagip ang tadyang ni Jhunz. Muling iwinasiwas ni Tony ang hawak na kahoy. Dalawang buwan ang deposito. Tinamaan si Jhunz sa likod. puwede nang nine hundred ang ibigay mo sa akin. May gripo sa isang gilid ngunit walang tubig na tumagas nang buksan niya ito. Bale siyam na raan ang paunang bayad. isang buwan na advance. Tiniyempuhan niyang sa iba nakatingin si Jhunz at saka niya ito hinataw ng kahoy sa ulo. .78 Lumulutang sa kulay kapeng tubig ang ilang piraso ng duming malamang ay nanggaling kay Jhunz. Ibinaba ni Tony ang tangang kahoy. napaluhod ito sa lupa sapo ang tadyang. Naghuhumiyaw sa sakit si Jhunz. na naging sanhi ng paglipad ng ilan nitong mga ngipin na nagtalbugan sa lupa.

May nag-tip sa amin na dito raw ang bagsakan ng shabu na nanggagaling sa China.” sagot ni Tony. “Meron kaming operasyon dito sa lugar na ito. Huwag mo na lang akong saktan. Maliwanag ba?” Muling tumango si Jhunz.” Iniabot ni Tony kay Jhunz ang kapirasong papel. “Ako si John Lucero. Pero may darating na sulat dito para akin.79 “Ano‟ng kailangan mo sa akin?” pagmamakaawa ni Jhunz. “Sino ka?” tanong ni Jhunz. Minsan ko lang ito sasabihin at gusto kong nagkakaintindihan tayo. “Hindi ako titira dito.” Marahang tumango si Jhunz. Ahente ako ng NBI. kinasusulatan ng numero ng kanyang cellphone. hindi ka na magpapatira ng iba rito hanggat inuupahan ko ito. Kapag dumating ang sobre. Maawa ka na sa kin.” “At ano naman ang mananakaw ko dito sa bahay mo? Yung inidoro mong punung-puno ng tae? Yang papag mong puro surot?” “Ano‟ng kailangan mo?” “Makinig kang mabuti. Sosolohin ko ang buong bahay. “Kunin mo na ang lahat ng gusto mong nakawin.” “Ano ba ang maitutulong ko?” . Makipagtulungan ka sa amin para hindi ka madamay. Tawagan mo ako sa number na ito. Huwag mong bubuksan. “Uupahan ko itong bahay mo. itabi mo. ibig sabihin.

” “Akala ko ba. Maliwanag ba?” Sunod-sunod na tango ang tugon ni Jhunz. Para sa pag-upa ko rito. “Sa iyo na iyan.” “Eh. “Kakilala mo ba ang karterong naghahatid ng mga sulat dito ?” “Kakilala ko.” Inalalayan ni Tony sa pagtayo si Jhunz. mag-rereport sa akin ang mga tauhan ko. matatagal nang nakatira rito. Buti kung ikulong kita. malaki na iyan dahil hindi naman ako titira rito. Sanay na iyon dito sa boarding house ko. Marami akong mga tauhan na nakakalat dito. Kulang ho kasi itong ibinigay n‟yo.” “Hindi ba magtataka iyon kapag nakitang hindi pamilyar ang pangalan na tinutukoy ng address?” “Hindi. Kahit sa mga pulis. baka isalvage na lang kita. Patay kang bata ka kapag nagkataon. Isang pagkakamali mo lang. Kapag kumalat ang kuwento.80 “Una. huwag kang magkukuwento. huwag kang magkukuwento kahit kanino tungkol sa kung sino ang umuupa rito. kapag nabulilyaso ang operasyon namin. at pagkuwa‟y inabutan ito ng sampung malulutong na tig-iisang libo. Ang ilan sa kanila. Tapos. Kung tutuusin. tsip. Kaya huwag kang magkakamali ng kilos. Baka ang iba pa. sa tatlong daan na lang ang isa. kasi sampu ang kasya rito. Baka sa inis ko. . may operasyon kayo rito?” “Mayroon. Nasasalubong mo araw-araw pero hindi mo alam. Kung sosolohin n‟yo ho kasi itong bahay. Kahit kanino. gagawin ko lang bagsakan ng sulat. Iba-iba kasi ang tumitira rito taon-taon. ikaw ang unang-unang reresbakan ko. nakainuman mo na.

kayo ho ba ang nakapangalan sa sulat na darating?” “Natural. tsip. Magpakabait ka. isang buwan na advance… tapos maselan ho iyong sa inyo dahil kanyo. 2 bedrooms. operasyong anti-droga. Nakita niya ang anunsyo ng isang paupahang apartment sa Munitinlupa. huwag mong bubuksan. Pinara niya ang naparaang taksi at matapos sabihin sa truper kung saan siya pupunta. Mabibilang n‟yo nga sa daliri ang tulad kong ni hindi pa nakakatikim ng droga kahit minsan.” Tumalikod na si Tony. “Huwag mong iwawala yang number na ibinigay ko sa iyo. Tinunghayan niya ang Classified Ads at naghanap ng mga anunsyo tungkol sa mga bakanteng bahay.” Dagling lumabas ng pinto si Tony at mabilis na naglakad sa makipot na eskinita. eh. marami akong tauhan na nakakalat dito.” “Saka na tayo mag-usap kapag tapos na ang operasyon namin. “Mama. Wala siyang pakialam sa mga ulo ng balita.” . papunta sa labasan. huwag na lang tayo sa City Hall. Alalahanin mo. komportable siyang sumandal sa malambot na sandalan at binuklat ang bagong peryodiko. Pagdating niya sa may labasan ay pumihit siya‟t hinarap si Jhunz. Para sa akin yun .81 dalawang buwan na deposito. humakbang papalabas ng yerong pinto. Puwede mo kong puntahan sa opisina. Sa Muntinlupa na lang. Itabi mo ang sulat.” “Eh. at kuwarto. eh alam n‟yo namang puro addict ang nakatira dito sa gawi namin. Huminto siya sa gilid na kalsada upang bumili ng bagong diyaryo. apartment.

82 Napatingin sa kanya ang tsuper. ipinikit niya ang kanyang mga mata at mabilis na naidlip. “baka ho puwedeng dagdagan n‟yo na lang ng kaunti ang bayad.” “No problem. Matapos niyang ibigay sa tsuper ang eksaktong address ng paupahang apartment sa Muntinlupa.” wika nito. Malayo ho kasi iyon at matrapik ang dadaanan natin. .” sagot ni Tony. “Boss.

nang sa gayon ay mayroon siyang mapagpasahan ng kanyang mga natatanging kaalaman sa pagiging pulis.83 Sgt. sinubok niyang ipunla ang kanyang semilya sa sinapupunan ng iba. Ito ang madalas niyang panalangin sa tuwing rarampa sa delivery room ang kanyang maybahay. . nagbunga ang kanyang kapusukan. Isang teorya ang kumislap sa isip niya. na hindi na nakabalik sa daungan. Pepper May malaking problema si Sgt. na walang ibiniyaya sa kanya maliban sa siyam na malulusog na babaeng anak. Lahi nila talaga ang mag-anak ng puro babae. ang pag-aasam ni Sgt. Tangan ang kanyang bagong tuklas na teorya. sinusubok kung hanggang saan tatagal ang kanyang pasensya. Pepper na magkaroon ng anak na lalake ay unti-unti nang nakukulapulan ng panimdim. Diyos ko. Matapos ang siyam na beses niyang pagparoo‟t parito sa delivery room. Nagtataka siya kung bakit hindi niya ito naisip noon pa. Si Maricar ay dalawang taon nang byuda. Nabuntis ang kanyang kumare. Hinding-hindi magkakaanak ng lalake ang misis ko. Ngunit tila talagang sinasabik siya ng tadhana. sana lalake ngayon. Ang asawa nito‟y kasamang pumalaot ng isang malaking lantsang pampangisda. Matagal na niyang pinapangarap na sana‟y magkaroon siya ng anak na lalaki. Makalipas ang dalawang buwan ng pakikipagsiping sa kanyang kapitbahay at kumareng si Maricar. Ngunit ang pagbubuntis nito‟y nagluwal ng isang malaking suliranin. Pepper.

Kailangan niyang isakripisyo ang kanyang dinadala. kailangan niyang gawin iyon. Alang-alang sa kanyang natitirang pamilya. Matagal na nitong pangarap na magkaroon ng anak na lalake. ay siyang ama ng kanyang dinadala ngayon. mahihirapan si Maricar na ipaunawa sa mga ito kung bakit siya biglang nagbuntis. Hindi maaaring hindi pansinin ng mga makakating dila sa looban ang kanyang kalagayan. Bahala na. Sasabihin na lang niya kay Donato na siya‟y nahulog sa hagdan at nakunan. ang tatay ng kanilang mga kababata. ang siguro‟y kaisa-isang natitirang matinong pulis sa buong bansa. At mula nang mabuntis siya. Bahala na. At sa kadahilanang ang dalawang anak ay matindi ang pagmamahal sa kanilang yumaong ama. Labag man sa kanyang kalooban. ang kumpare‟t matalik na kaibigan ng kanilang ama. Paano niya sasabihin sa mga ito na ang kanilang ninong. Alam ni Maricar na anumang paliwanag niya ay hindi niya mapapapayag si Donato na ipalaglag ang bata. Naisipan na lang ni Maricar na ipalaglag ang bata. May isip na ang mga ito kung kaya‟t madali nilang malalaman ang kundisyon ng kanilang ina. . panay ang arumba ng lambing ni Donato. ang kanyang dalawang anak. Walang lihim na hindi nabubunyag pagdating sa mga ganitong usapin. Abot hanggang tainga ang ngiti nito nang samahan siyang magpa-check-up.84 Binatilyo‟t dalagita na ang dalawang anak ni Maricar. Isa pang malaking suliranin ay ang mga tao sa looban.

Sa labis na galak. Malakas ang kutob niyang lalake ang magiging anak nila ni Maricar. natapilok ako…” Mabilis na nagdaraan sa kanyang gunita ang pamimili nila ni Maricar ng mga gamit na pambata. “Kanginang pagbaba ko sa hagdan.85 Si Sgt. Naisip niyang wala nang gaganda pa sa pangalang Donato kung kayat binalak niyang gawing junior ang kanyang dapat sana‟y magiging anak. Namumuti ang mga buto niya sa kamay sa mahigpit na pagkakakuyom ng kanyang mga palad. Pepper dahil sa kanyang abnormal na obsesyon sa bandang Beatles. ay nakaupo sa sofa. siya at ang mga kasamahan niya. . tungo ang ulo habang pinakikinggan ang paliwanag ni Maricar. bumili siya ng tatlong bote ng Fundador at nilaklak nilang lahat. na mas kilala sa looban sa bansag na Sgt. Naramdaman kong tumatagas ang dugo galing sa ano ko…” Nagpainom pa siya sa presinto. Donato Cruz. Pagkuwa‟y dahan-dahan siyang tumayo at nagsalita. “…hindi ko pa alam noon. Ang mga mata niya‟y nakapikit. tumuloy sila sa isang department store at namili ng mga kagamitan. “Donat? Bakit hindi ka magsalita?” Animo estatwa siyang nakaupo sa sofa. “…natumba ko. Tuwang-tuwa rin ang kanyang mga kasamahan sa mabuting kapalarang sinapit niya. tuloy tuloy na gumulong pababa ng hagdan…” Nakapag-isip na siya ng magandang pangalan para sa kanyang magiging anak. Napansin ko na lang noong tumayo ako‟t pumunta sa kusina. Noong galing sila sa clinic. ang isa sa mga natitirang matitinong pulis sa bansa. walang reaksyon sa mga sinabi ni Maricar.

Hindi siya makapaniwala sa sinasabi ng kanyang maybahay. Ginising siya nito. nalasing siya‟t doon na nakatulog sa sofa. Pepper ang kusina pagdating niya sa kanilang bahay. Sa mahigit tatlumpung .86 “Mare. namumukod tanging mataas ang dignidad sa loob ng lipunang ang moralidad ay kasamang gumuho ng mga pangako ng pamahalaang bulok hanggang kaibuturan. Tinungo ni Sgt. kilala sa tawag na Sgt.” Si Sgt. “Anon‟ng oras na?” pupungas-pungas na tanong niya sa kanyang asawa. kalimutan na natin ang lahat ng namagitan sa atin. Tulog na ang kanyang asawa at ang kanilang siyam na mga anak na babae. Donato Cruz. kinuha sa pagkakasabit sa dingding ang isang lumang gitara. Kumuha siya ng malamig na serbesa sa refrigerator. Nato. Tinungo niya ang sala. Pepper.” Ito ang isa pang magandang katangian ni Sgt. Sa labis na kalasingan noong nagdaang gabi. Patawarin sana „ko ni pare. “Huwag ka na munang pumasok ngayon. at umawit. isa sa mga natitirang matitinong pulis. Pepper. Para sa kanya ang pagliban sa pagpasok ay isang mabigat na kasalanan. matapang sa larangan ng labanan. Binuksan niya ito‟t tinungga ang laman. sa harap ng telebisyon. ay umuwing bigo na tulad ng isang sundalong matapos isalang ang sarili sa di mabilang na mga labanan sa malalayong bayan sa loob ng mahabang panahon ay umuwi at ang kasabika‟y napawi nang hindi siya mapagsino ng kanyang sariling pamilya.” “Ha? Naloloka ka na ba? Marami akong trabaho sa presinto. sa pagpapabalik-balik niya sa refrigerator.

Kanina pa niya tinatapik ang kanyang pisngi sa paniniguradong ang nagyari ay totoo at hindi isang panaginip. Iniisip na niyang ang pagkakaanak niya ng lalake kay Maring ay parang paghahanap ng karayom sa isang balumbon ng dayami. Buntis ako. “Tigilan mo „ko. May Junior na ako.. . Pepper kung matutuwa o malulungkot sa ibinalita ng kanyang asawa. Kung maaari lang sanang pumasok kahit pista opisyal. Pihadong babae na naman ang magiging anak nito. makapagpasalamat sa Diyos.” “Nagpa-check-up ako sa clinic kahapon. Gusto ko sanang magsimba. Isasama niya ang kanyang anak kung ito‟y malaki-laki na sa mga outing nila ng kanyang mga kasamahang pulis. “Sige. kapag inaagrabyado ang mga ito ng mga lalake. Sasamahan na lang kita sa Baclaran. Kailangan kong pumasok.” Hndi alam ni Sgt. Ang kanyang junior ang magiging tagapagtanggol ng kanyang mga kapatid na babae. Pepper na lalake ang anak nila ni Maring. Ngunit heto siya‟t pinanonood ang natutulog na sanggol.” Lalake. Isang pangyayaring hindi maaaring magkatotoo. magbihis ka na.87 taon niyang pagseserbisyo ay hindi siya nakaliban ng pagpasok. bakit mo naman naisipang magsimba sa Baclaran. hindi naman Miyerkules ngayon.” pagpupumilit ng kanyang maybahay. gagawin niya. Saka. Maring. Tuturuan niya itong humawak ng baril. Hindi makapaniwala si Sgt. Nato. “Samahan mo na lang ako sa Baclaran. Nabuo sa isip niya ang maraming mga plano.

Alam na nito ang mga katangiang inaasahan sa kanya. babaeng may lawit. Ang mga pasaring ay nakakarating sa tainga ni Sgt. syoke. ang kanyang junior. Pepper. basta‟t hanggang hinhin na lang. Pepper. Pepper. At dito nag-uumpisa ang malaking problema ni Sgt. bading. bakal. Ngunit buo pa rin ang kanyang tiwala na . Pepper noong mga panahong iyon. Natural lang sa bata ang maimpluwensyahan ng mga nakatatanda. Hindi bale nang mahinhin. at pokpok na walang hiyas. Noong umpisa‟y hindi iniinda ni Sgt. May kakayanan na itong gumampan ng mga bagay na naaayon sa kanya‟y tama. Sa garapalang katawagan ay bakla. Sa looban ay matagal nang kalat ang balitang si Don-don. ay may tikwas sa kalingkingan. Kaya na nitong pag-ibahin ang tama at mali. May sarili na itong pag-iisip. Ngunit ang isang kinse anyos ay hindi na maaaring ituring na bata. Pepper. ay kapapansinan ng kakaibang kilos. huwag naman po sana. Pepper. Naisip niyang kaya medyo pinong kumilos ang kanyang anak ay dahil ang lagi nitong kasa-kasama ay ang kanyang ina at siyam na kapatid na babae. Ngayon ay may malaking problema si Sgt. Noong mga panahong iyon ay wala siyang malaking problema.88 Masayang masaya si Sgt. Sadyang nagbabago ang panahon. Si Don-don. Huwag na sanang lumampas pa roon. Ngunit kung talagang hindi ukol ay sadyang hindi bubukol. sa edad nitong kinse anyos. Diyos ko. Kapansinpansin ang hinhin ng kanyang anak. Alam niya na pinagtatawanan siya sa buong looban. ang kaisa-isang anak na lalaki ni Sgt.

Ayaw maniwala ni Sgt. wala rin ito sa lahi ng asawa niyang si Maring. Pepper sa mga alingasngasan ng mga tao. at sa pagkakaalam niya. kahit ang hatid nito‟y isang malaking problema.89 ang Maykapal ay hindi nagbibiro nang ganoon. . Hindi maaaring maging bakla ang kanyang anak dahil wala ito sa kanilang lahi.

isang katsokaran ko sa looban). Karaniwan. Kailangan. red horse na may halong gin. Darating ako sa UP. Pero kaya matagal akong dumarating. Isang sakay lang. sa mga araw na walang lakad. sa eskuwela o sa kung anumang pinagkakakitaan ko. red horse. inaabot ako ng mahigit isang oras bago makalabas sa labasan at makapara ng dyip. lambanog (kina Ranie). mga alas-onse. tanduay (sa tapat nina Mang Berto). medyo lango na ko sa dami ng nainom. Sa dami ba naman ng naghambalang na mga nag-iinuman. Mahirap namang tanggpin ang iba at tanggihan ang ilan. beer-gin (sa umpukan nina Jojo. pagdating ko sa UP. na araw-araw na lang ay namumrublema sa pera. Kaya madalas. Halo-halo pa. tanggapin ko ang bawat tagay na ialok sa akin ng mga dinadaanan ko. At hindi lang basta marami. Para bang kapag nasa UP ako. umaalis ako sa amin. ang tingin ko sa sarili ko. Hindi naman ganoong kalayo ang UP sa amin. colt na may . Ni hindi sumasagi sa isip ko na isa akong hamak na taga-looban. Gusto kong nalalanghap ang amoy ng intelektuwalismo. kung saan-saan pa ako napapadaan. May gin (sa may tindahan ni Aling Goring). mga alas nuwebe ng umaga. Baka isipin pa. colt. mayroon kang pinakikisamahan at mayroong hindi. isa akong marangal na tao. Sa looban lang. pumupunta ako sa UP. ang mga pambatong basketball player ng lugar namin). Masamang ugali iyon para sa mga beteranong tomador ng looban.90 Campus coño Sa mga araw na walang pasok. tanduay-coke (sa umpukan ng mga barkada ng kapatid ni Ranie. kailangan daanan ko lahat.

may mga pautot pang mga pa-isko-iskolar ng bayan. adobong sitaw. sa laki ba naman ng tuition fee sa UP. at marami pang iba. akala yata ng mga taga-UP. kalderetang nakaw. tokwa. nagbabandila ng nasyonalismo. Puta. beer grande. ang akala ko noon. simbolo ng kalayaan ang Obalation. Inuumpisahan ko ang ronda sa shopping center. bopis. cornbits. buro. sibuyas. maluluma ang pagtataas ng presyo ng gasolina. marami pa ring tao sa UP. ang taas naman ng matrikula. maprinsipyo. assorted nuts. Ang lahat ng kamisetang ito. gold eagle beer. Ngayon. kendi. iisipin mong humahabol ito sa mga pribadong eskuwelahan ng Maynila. isang marangal na eskuwelahan. at kung minsan. makatao. hindi na nagkukunwaring makamasa. napapag-isip-isip ko. Hihiritan pa ng mga islogan tulad ng: Malayang kasipan sa malayang pamantasan.91 halong gin. Ang mga estudyante. beer na beer. may mga bonus pang ilang hitit ng marijuana. mararangal ang mga tao sa UP. Mabuti pa ang mga pribadong eskuwelahan. Tumitingin-tingin ako ng mga magazine at librong segunda mano. Bukod dito. ang tingin ko sa UP. Hindi saklaw ng pagkasakim ng komersyo. hindi nakikipagkompromiso sa mga . habang sa background ay may larawan ni Oblation. corned beef. mah ling. sili. Nakakatawa. Hindot. Nakakatawa na nakakaasar. makabayan. tuba. Garapalan ang takbo ng metro ng kahera taon-taon. menudo. Noon kasi. Pero ang UP. Kahit walang pasok. adobo isaw. Nakakatawa ulit. Tumitingin din ako ng mga tinitindang mga kamiseta na may mga tatak ng UP. Bukod pa sa iba‟t ibang pulutan tulad ng mani. bakit ko ba nagustuhan ang UP. Dapat palitan ng mas tamang islogan: Maperang kaisipan sa mayamang pamantasan. manila beer. Tamang-tama para sa mga tulad kong isang kahig isang tuka.

kung ilang taon nang nag-aaral pero wala pa ring tinatapos na kurso. hindi iyong mga kaklase ko. Karamihan ng mga nakakasama ko sa inuman. Kaya ang mga nakakasama ko. Sila yung palipat-lipat ng kurso. May mga kabatak ako roon . . Pero ngayong narito na ko. at matapos maranasang lumagpak sa ilang subjects. tatadtarin ka ng mga bayarin. Matapos ang ilang semestre. kahit lihis sa kanilang mga hilig. ambabata. Lilipat ngayon sila ng kurso. madidiskubre nilang ang kanilang debosyon sa buhay ay wala sa pagtuturo.92 tabinging pananaw at kairalan ng lipunan. Itong mga department na ito ang tambakan ng mga bobo. tumutuloy ako sa Narra Residence Hall. Pag nagsawa na ko sa shopping center (dahil talaga namang nakakasawa ang tumingin ng mga itinitinda sa estante kahit wala namang pambili at ang buong layunin lang ay mangulit ng mga tindera). hindi sila mahilig sa toma. Karaniwang nag-uumpisa sila sa mahihirap na kurso tulad ng Engineering o kaya‟y Physics. Ang mga kaklase ko kasi. Mga mag-aaral na matapos maglaspag ng maraming pera sa paglalayag sa iba‟t ibang departamento ng pamantasan ay magkukumahog na magtapos na lang ng kahit anong kurso. matatanggap na nila ang katotohanan na hindi sila para sa mga ganoong “kabibigat” na kurso. Saka. iyong mas “madali” at kayang arukin ng kanilang mga utak. ang nililipatan. Education. Mga estudyanteng sa UP na yata tinubuan ng balbas. Mga nakakasama sa mga inuman. isinusuka ng iba‟t ibang department. nakikita kong wala rin palang pinagkaiba. Mapa-UP ka o La Salle o Ateneo o San Beda o kahit PSBA. Mahirap sakyan ang mga trip sa buhay. Matapos ang ilang semestre. mga paris ko ring “matatanda” na. Lilipat ngayon sila ng Library Science o Community Development o Social Work. Kalimitan.

maraming mga gurang na estudyante roon. Sampung taon na siya sa UP. nang pumunta ako sa UP. Katakot-takot na palusot na ang ginawa niya para hindi tamaan ng maximum residency. bahala ka na sa buhay mo. Ang ibig sabihin. pagkatapos kong takawin ang mga mata ko sa mga tinda sa shopping center. May pinasok silang kuwarto. Tinungga ko. Akala ng pamantasan. naglakad ako papunta sa sunken garden. Ang dinig ko. may birthday daw ang isang taga-roon. Sa mga butas ng bakod dumadaan kapag umuuwi sa gabi. Minsan. Sa UP kasi. may kakilala ako roon kahit isa. pumunta kaya ako? Siguro naman. isang pusher at trenta anyos na second year student ng Communitiy Development. matitino ang mga nasa Narra. Sinalubong ako ng amoy ng damo.93 Sa Narra. May nag-abot sa akin ng tagay. Napag-isip-isip ko. Habang papalabas ako ng shopping center. Nagpunta nga ako roon. naroon ang lahat ng bisyo. May inuman daw. narinig ko ang kuwentuhan ng isang grupo ng mga estudyante. bawal ang lumampas ng kung ilang taon sa nakatakdang panahong gugugulin sa pagtatapos ng kurso. Marami ring mga hindi talaga doon nakarehistro pero doon nakatira. okey to. Sa Narra ko nakilala si Roman. May . Sinundan ko ang grupo ng mga estudyante. sisipain ka na sa UP. pag hindi pa rin natatapos ang kursong kinukuha. Pasok din ako. Puta. lumipat ka na ng ibang eskuwelahan. sabi ko sa sarili ko. para hindi mapansin ng tagabantay. Mga kung ilang ulit nang nag-first year. Nungka. Mayroon lang allowance na kung ilang taon. Para naman mabigyan ng puwang ang mga mas matitino at mayayamang estudyante. papunta sila ng Narra.

Nang mabato ko sa inuman. nakita ko ang sarili ko. Ang lakas ng tama. may sindi. lumabas ako. madilim na. lalong tumitingkad ang pagkilala ko sa sarili ko. puro patago ang pagtatanim. Sinindihan namin doon ang joint na galing kay Roman. “Pusher ako rito. parang galing Baguio. Tinanong niya ako kung saan ang punta ko. Nang tingnan ko ang nagbigay. Kaya huwag mo nang itanong kung saan ako umiiskor.” Pagdating namin sa Sunken. Sa Baguio. parang mga umpok-umpok na tae ng kalabaw. Doon kasi. magpapahangin. Kapag tiningnan mo sa malayo. Matagal ko nang gawain iyan. Kasunod ko siya. sa tanglaw ng buwan. malamig ang klima. sabi ng mga kakilala ko. Siya si Roman. sa mga kuwentuhan namin ni Roman. Andaming mga magsyotang magkakalingkis. sabay abot sa akin ng isang joint. Si Roman ang sagisag ng lipunang naliligaw. sa Sunken Garden. Sa pagkatao niya‟y nasasalamin ko ang “kaunlarang” narating ng sangkatauhan. Hindi kagaya dito. Nakikita ko sa mga nag-usli niyang panga ang kalbaryong . napapaunlad ng mga magsasaka ang plantasyon dahil hindi sila pinapakialaman ng gobyerno. ang isa raw joint ng chongki doon katumbas ng limang joint ng chongki rito sa Maynila. “Mas masarap magpahangin kung mayron nito. hinitit ko.” sabi niya. Sabi ko. pampawala ng amats. mataba ang lupa. nababato rin daw siya. paborable sa damo.94 nag-abot sa akin ng chongki. doon. Sabi niya. “Saan ka umiiskor nito?” tanong ko habang sa mga daliri ko‟y inaayos ko ang pagkakabilot sa joint. Habang lumalalim ang gabi. Saka.

Medyo yumuko ako para hindi niya ako mapagsino. Bigla ang pag-akyat ng dugo ko sa ulo. Mas masahol pa nga siguro dahil ang nanay niya. nakakatulong ng bahagya sa mga magulang niya. kahit gusto nang magretiro sa pinapasukang pabrika ng patis. Tulad ko. isang kahig isang tuka rin si Roman. Saka ang alam ko. nakaupo ako sa Sunken Garden. . iyong may mga syotang kaakbay saka yung mga may balak gawing labag sa batas at moralidad ng lipunan tulad ng paghitit ng damo at pagbabasa ng porno. Noong oras na iyon. may mabigat na dahilan kung bakit hindi siya nakapagtapos kaagad.95 pinapasan ko. Ang putang ina. wala nang bukambibig kundi kapintasan sa mga Pilipino. sa paunti-unting pagtutulak ng damo. Malamang. sige pa rin ang paghahanapbuhay. Lumiko siya pagdating sa UP Lagoon. yung kaklase kong Amerikano. Medyo nagdududa ako sa lakad ni kupal. Tumayo ako‟t sinundan siya. kahit asin na ang namamahay sa pantog nito. Hindi ko siya hinuhusgahang masamang anak o bulakbulero o kung anupaman. Kailangang sustenahan ang karamdaman ng nanay ni Roman. Bihira ang pumupunta roon para tumambay lang dahil maraming lamok doon. Tuloy-tuloy si Wayne sa paglalakad. May mabigat na dahilan kung bakit siya nagtutulak ng damo. ang pumupunta lang sa Lagoon. Si Roman. ninanamnam ko ang damong inutang ko kay Roman. Sa isa sa mga ronda ko sa UP. Nakita ko siyang papalabas ng Registrar. kung bakit siya nagpalipat-lipat ng kurso. nakita ko si Wayne. may sakit at ang tatay niya.

96 Nakita kong umupo si Wayne sa damuhan at may kinuha sa bag niya. hindi pa rin niya alam.” sabi niya. Kunwa‟y hindi ko nakita ang binabasa niya. may nakataas ang paa. May mga nakatuwad. “What are you doing here. Naiiisip ko ang mga walang muwang na nene at totoy na gumagala sa lansangan kapag gabi. Sa mga pahina ng magasin ay nakalarawan ang iba‟t ibang posisyon ng mga batang nagtatalik. Gugulatin ko si kupal. mukhang magasing imported. Narinig ni Wayne ang Tsk ko kaya bigla ang pagsara niya ng mga pahina ng magasin at nag-angat ng mukha. tangan niya ang isang babasahing may makintab na pabalat. baka hindi ako makatulog kapag hindi ko nalaman kung ano yung binabasa niya. Hindi ako mapapakali. it‟s you. may mga nakaupo. “Oh. Lumuwa ang mata ko nang makita ko ang magasin na binabasa ni Wayne. Napalatak ako sa asar at labis na pandidiri dito sa putang inang kaklse kong Amerikano. bakit may magbabasa ng ganoong magasin? Bakit may mga taong ang gusto‟y mga bata? Hindi ko lubos maisip ang dahilan. Tahimik akong lumapit. Napalatak ako hindi pa dahil nagulat ako sa nakita ko. Naisip ko. Mga batang binibiktima ng mga putanginang pedophile na karamiha‟y mga Amerikano. man?” tanong ko. Ang mga edad ay naglalaro sa dose hanggang kinse. may nakangiwing hindi malaman kung nasasaktan o nasasarapan. Sa anyo. Ang unang rumehistro sa utak ko ay mga bata. . Nasa likod na niya ako. nang lumitaw ang kamay niya.

” “Yeah. man. just some literary stuff. Bad trip. Umupo ako sa damuhan. Iniisip ko ang tatay kong hindi na muling magpakita nang habulin siya ng taga ng nanay ko. iniisip ko ang ilang taong pag-aaral ko sa UP.97 “Oh. inisip ko ang mga pangarap ko kapag . Anong garbage ang pinagsasasabi mo? Ang totoong garbage. iyang magasing hawak-hawak mo‟t dagling isinilid sa bag nang makita mo ko. hindi ako nakapagtrip ng maayos. Nasayang lang ang tinira kong jutes.” Kupal! Punyeta ka. I‟m just hangin out. “That‟s good. You know that kind of stuff. I‟ll see you around then. Bumalik ako sa Sunken Garden. man.” You are reading filth. I‟m tired of reading engineering journals. Medyo madilim na. You should take a break and sit on the grass. malayo sa mga naglalampungang mga magsyota. Well. Stay cool. There‟s too much garbage out there. Iniisip ko ang nanay kong tali sa utang kay Almang Paybsiks. The feel of grass under my feet and my butt. “What are you reading?” “Nothing. Tapos. motherfucker. among others. Iniisip ko ang mga raket ko. Steinbeck. I read Hemingway.” “I didn‟t know you‟re an environmentalist. I just love nature. man.” Lumakad na ako papalayo. A part of my break from the garbage. Ulol! Lokohin mo ang lola mong Amerikanong manyak. Habang lumilipas ang amats ng jutes.” “Not really. feeling the grass and everything.

HUMANDA KA. Hindi ko nahalata ang pamumuo ng luha sa sulok ng mga mata ko.98 nagtapos na ako sa UP. Dito sa UP. mayroong mga ganoong klase ng estudyante. kung saan ang dapat na maging pangunahing layunin ng mga mag-aaral ay maglingkod sa bayan. bilang kabayaran ng edukasyon nilang piniga sa bulsa ng mga mamamayang walang paltos sa pagbabayad ng buwis. sumigaw ako ng paglakas-lakas. TITIBAGIN KO ANG OBLATION MONG HINDOT. HUMANDA KA! PUTANG INA MOOOOO! . SISINGILIN KA NG MGA ESTUDYANTE. UP NAMING MAHAL. Hanggang sa dumaloy na ito sa mga pisngi ko at mapagtanto kong napakarami ko palang maling akala. at habang tinatahi-tahi ko ang mga plano ko sa hinaharap. Pagkatapos. Umiyak ako nang umiyak. UP NAMING MAHAL! NABUBULOK KA NA. sumilip sa utak ko ang kababuyan ni Wayne. At kung bakit dito sa UP. PUTANG INA KA! DARATING ANG ARAW. UP NAMING MAHAL.

Ang kalat-kalat na impormasyon hinggil sa kudeta ay napulot niya kay Capt. upang gumampan sa papel na tsuper at dakilang alalay. Ang papel niya sa naturang lihim na pagpupulong ay maging alalay ng opisyal niyang heneral at hindi upang makilahok sa mga diskusyon. at naipaalam sa ilang politiko. ay hindi siya nagkulang sa pagbibigay ng suportang pinansyal at moral . Nang makarating sa pangulo ng bansa ang plano. isang maganda babaeng anak. at isang masinop na maybahay. Ito‟y nadiskubre ng ilang opisyal din ng militar. ito‟y lumikha ng serye ng pagsususpinde sa ilang elemento ng militar. Castillo na tulad niya ring isinama lang doon ng isang kung sinong mataas na opisyal. Naipagpatuloy niya ang pagiging sundalo.99 Sarge Taong 1995 nang sumakay si Ador ng bus papuntang Baguio. Pangalawang punta na niya iyon ng Baguio. Ang una‟y noong isama siya ng kanyang commanding officer. Ang iba pang detalye‟y hindi na niya alam. Ang pulong ay may kaugnayan sa pagpaplano ng detalye hinggil sa dapat‟ sana‟y ilulunsad na kudeta. Ang pinlanong coup ay hindi natuloy. sa kanyang palagay. Larawan siya ng isang responsableng ama. Malaki ang pasasalamat ni Sarge nang siya‟y hindi napasama sa mga nasuspinde. Hindi naputol ang kanyang pinagkakakitaan at tuloy ang pagsuporta niya sa kanyang pamilya na noong panahong iyon ay binubuo ng dalawang nagbibinatang lalakeng anak. nang dumalo ito sa isang lihim na pagpupulong ng mga may matataas na katungkulan sa hanay ng militar. Kailanman.

Naisip niyang mabuti na siya‟y lumayo at hayaang lumamig ang mga pangyayari bago bumalik sa kanyang pamilya. . Ang kanyang pamilya ay karaniwang makikita sa simbahan tuwing Linggo. Ang kanyang mga anak. At di naglaon. Isang makinilyadong sulat ang nakita ng kanyang maybahay na maingat na nakatiklop at nakasilid sa pitaka ni Sarge. at mga kakaibang titig at turing ng mga kapitbahay at malalapit na pamilya ang nagtulak kay Sarge para lumayo. Ito‟y mula nang madiskubre ng kanyang maybahay na si Sarge ay may kalaguyong iba. masasamang salita. tiningnan ang mga laman. Tampuhang naging tulay ng nagbabagang galit nang madiskubre ng pamilya ni Sarge na si Ros ay isang lalakeng sundalo. tapunan ng tukso at mapangutyang mga titig ang pamilya ni Sarge. Itinulak ng kung ano‟ng kuryosidad kaya binulatlat niya ang pitaka. Ang mga tukso. Ang kanilang padre de pamilya ay may kalaguyong lalake.100 sa kanyang pamilya. Ngunit ang lahat ng ito‟y nagbago. Ang sulat ay galing sa isang nagngangalang Ros. at pagkatapos nito‟y kumakain sila sa labas. nakita nitong may pitaka sa bulsa ng pantalong kanyang lalabhan. Ang komprontasyon ay nagbunga ng tampuhan. Ito‟y lumilipad papunta sa mga tenga ng kapitbahay. na natural na maging mas malapit sa kanilang ina dahil ito ang tangi nilang kasama sa mga panahong si Sarge ay nakadestino sa malalayong lugar. Isang gabing naglalaba sa washing machine ang asawa ni Sarge. at nakita ang sulat na punong-puno ng pagibig. ay untiunting nanlamig sa kanya. Ang ganitong mga pangyayari ay hindi lumalayo. Ang sa kanila‟y isang maliit ngunit masayang pamilya.

Ang balitang ito‟y nakarating sa kanyang kapatid na nakatira sa Canada at ito‟y boluntaryong nagpadala ng pera. Makalipas ang ilang buwang paglalagalag sa Baguio. buwanan kung dumating kung kaya‟t si Sarge ay hindi na naghanap ng trabaho at nakuntento na sa paghila-hilata at pagkalkal ng iba‟t ibang bisyo. Kinupkop niya ito sa kanyang bahay at binigyan ng sapat na pera para makapag-aral. putol na ang ugnayan ni Sarge at ng kanyang pamilya. Mga pag-uusap na nang lumaon ay naging madalang. isang Ifugao na may matayog na ambisyon. Ang lungkot sa pagkawaglit ng kanyang pamilya at ang mga bisyo ang nagpabago sa hitsura ni Sarge mula sa matipunong sundalo tungo sa isang yukot na sibilyan na walang inaatupag kundi maglasing at humitit ng marijuana. Tanging mga sulat at tawagan sa telepono ang nag-uugnay kay Sarge sa kanyang pamilya.101 Taong 1995 noon at naisipan ni Sarge na magbakasyon sa serbisyo at pumunta sa Baguio. sa probinsya ng kanyang mga biyenan. Sa loob ng tatlong buwan. Nabalitaan niyang ang mga ito ay umuwi sa Zamboanga. . Hindi na nagreport sa trabaho si Sarge. Sa tingin niya‟y wala nang saysay ang paghahanapbuhay ngayong wala na siyang ibang bubuhayin. hanggang sa tuluyang mahinto. Naging kaibigan niya si Efren at nagboluntaryo siyang maging daan sa mga panaginip nito. bilang pagsuporta sa kapatid. nakilala niya si Efren. Ang mga sulat niya‟y hindi na sinasagot ng kanyang maybahay at ng kanyang mga anak. Ang perang pinapadala‟y naging regular.

Tunay niya ngang kasundo si Tony. Ang hinanakit niya lang dito. na kalimita‟y kanyang ipinamumukha sa tuwing sila‟y kapwa lango sa alak o damo. para “kumubra” ng pera. Mayaman kung kaya‟t hindi na nagtatrabaho. Ang alam niya lang ay lumuluwas ito ng Maynila buwan-buwan. Ang tangi niya lang alam kay Tony ay ang pagiging engineer nito. Minsan ay nakarating pa sila ng Sagada. . ng kanyang nakaraan. para lang tingnan kung totoo ang balitang doon daw ay nagkalat ang marijuana. ay ang hindi nito pagkukuwento ng mga karanasan. Hindi malinaw sa kanya kung ano ang pinagkakakitaan ni Tony. Madalas niyang makasama si Tony sa mga beerhouse sa Baguio.102 Ilang taon pa muli ang lumikdaw at nakilala ni Sarge si Tony. kanyang kapitbahay. Pagkatapos nito‟y isang buwan na naman silang magtatapon ng pera sa mga beerhouse na nakakalat sa Baguio. Kay Tony ay nakikita niya ang imahen ng kanyang panganay na anak. isang lugar na anim na oras ang layo mula sa Baguio.

Kumikinig ang mga tuhod ni Tony sa tuwing magtatagpo ang kanilang mga mata. Bakit siya tinitingnan ni Klara? Nangangahulugan ba ito na si Klara. Ngunit ang mga balakin ay laging nasasapawan ng mas mabibigat na alalahanin. sa mga sandaling bago lumingon si Klara sa ibang direksyon. Una. sa tulad niyang pinagsasabay ang paghahanapbuhay sa pag-aaral. Animo may kuryenteng tumutulay sa mga titig na nag-uugnay sa kanila. Halatang ito‟y nakatingin sa kanya. Matagal nang gustong magtapat ni Tony ng kanyang pagsuyo kay Klara.103 Klara Sa tuwing dadako ang tingin ni Tony sa may gawing kaliwa ng silid aralan. at biglang ipinapaling sa iba ang mukha sa tuwing siya‟y mapapalingon. nagpapakinig sa kanyang buong katawan. gumuguhit sa kanyang batok ang kilabot na pinapatingkad ng mga butlig-butlig sa kanyang balat na untiunting kumakalat pababa hanggang sa kanyang likod. Umuusbong sa kanyang noo ang gabutil na mga pawis. ay mayroong lihim na pagtingin sa kanya? Hindi nito kayang itago ang lagkit ng mga titig sa tuwing saglit na magtatama ang kanilang mga tingin. Ang ganitong pangyayari ay nagdudulot ng kalituhan sa kanyang isip. na sa kanyang palagay ay siyang pinakamagandang babae sa buong paaralan. napapansin niya ang kagyat na paglipat ng tingin ni Klara. ang umakyat ng ligaw ay isang luhong hindi niya maaaring ipagpauna sa kanyang . Sa kanyang dibdib ay kumakalabog ang pintig ng animo daan-daang tambol na walang tigil na humahampas.

104 mga nakatakdang gawain. di hamak na mas may sinasabi ang pamilya nina Klara kaysa kanyang pamilya. hindi pa man siya sinasagot ni Klara ay kailangan nang indahin ang kanyang panggugol sa tuwing sila‟y kakain sa labas o kaya‟y manonood ng sine. Paano siya aakyat ng ligaw ganooong wala naman siya ni polong kupas na maaaring pumasang pamporma. malaking palaisipan kay Tony kung bakit si Klarang anak ng mayaman ay nag-aaral sa isang paaralang pampubliko. Isang araw. Itong huli ay isa sa mga pinakaiinda niyang suliranin. Pangalawa. inabangan niya ang paglabas ni Klara. maging kanya ang babaeng sinisinta. pihadong pagagalitan siya ng kanyang ina kung ang kanyang i-eentregang pera ay babawasan niya ng pampanood ng sine kung sakaling maging magsyota sila ni Klara. Taliwas sa kanyang inaasahang ang lahat ng mayayaman ay karaniwang suplado‟t suplada. Sinundan niya ito sa may parking lot ng paaralan. kung saan ito‟y naghihintay ng sundo. Ang kanyang sapatos na Bantex ay malapit nang sumuko sa tadhana at kailangan nang palitan. na karaniwan nang ang . Pang-apat. hindi niya mapigilan ang sariling humanga kay Klara at mangarap na sana‟y balang-araw. Bakit nagtitiyaga ang mga magulang ni Klara sa isang pipitsuging paaralan gayong kaya naman ng mga itong ipasok si Klara sa mga sikat na eksklusibong paaralan? Ang sagot ay nalaman niya sa mga kuwentu-kuwentuhang ang prinsipal ng kanilang hamak na paaralan ay kumpare‟t kaibigang matalik ng ama ni Klara. Wala siyang matinong pantalon na maaaring isuot sa mga disenteng pagtitipon. Ngunit anuman ang mga sagka at balakid. Pangatlo. na sa tingin niya‟y bunga marahil ng kadahilanang iba ang pananaw ng mga mayayaman sa mga bagay-bagay. Ang totoo.

ang mga mata nitong nangungusap. Mula noon. napuputol din ang kanilang sarilinan. galing sa opisina nito sa Makati. Nagkuwentuhan sila ng mga nangyari sa klase. sakay ng isang magarang kotse. . kung puwede lang sanang tumigil na ang pag-inog ng panahon sa mga oras na iyon. Sa mga oras na ito‟y silang dalawa lang. at marami pang iba. Maiiwan siyang nakatingin sa papalayong kotse.105 anumang bagay na tamaan ng kanilang paningin ay napangingibabawan ng komersyal na halaga ng mga bagay-bagay. ang mga biloy nito sa pisngi. Ang mga oras na iyon ang pinakamahalaga sa kanyang buong maghapon. Maya-maya ay dumarating na ang ina ni Klara. nagtatanungan ng mga hindi nila maunawaan sa klase. Ang pag-uusap na iyon. Sa mga pagkakataong ito‟y natititigan niya nang matagal ang mukha ni Klara. Ngunit anumang pangangarap ang gawin nya. Naiiisip niya. ang mapula nitong labi. mainit ang pagbati sa kanya ni Klara. upang habambuhay na lang silang makapagkuwentuhan. mga aralin. Sa mga sandaling iyon ay sisinupin na ni Klara ang kanyang mga libro‟t iba pang gamit at magpapaalam sa kanya. sa may parking lot ng pamantasan. Nag-uusap sila tungkol sa masasayang bagay habang si Klara‟y naghihintay ng kanyang sundo. ay mamamahay ng maraming taon sa gunita ni Tony. mga kasalukuyang leksyong nahihirapang unawain. inaabangan niya lagi ang oras ng uwian. ang eksenang binigyang kulay ng papalubog na araw at papalamig na simoy ng hangin. Ito lang ang pagkakataon na nakakausap niya si Klara ng sarilinan. Kung minsan nama‟y sabay silang nag-aaral ng kanilang mga leksyon at aralin. nagtatalakayan ng mga aralin.

ah!” “Ano „yon. kanina pa ko tawag nang tawag sa iyo. sa kanilang pagsasarilinan. bata ka? Bakit palagi kang natutulala?” “Wala ho. . “Oo. May mga pagkakataong nakatingin siya sa kisame nang matagal. tinanong ni Klara kung ano nga ba talaga ang nangyari at muntik na siyang masuspinde sa klase. Madalas siyang punahin ng kanyang ina sa mga oras na natutulala siya habang kumakain o nanonood ng telebisyon. puro kalibugan na iyang laman ng kukote mo. ang naging sanhi ng pagkaputol ng mahahabang sandali sa parking lot ng pamantasan ay ang kanya mismong sinisintang si Klara. at siya ma‟y maghahanda na ring umuwi.106 hanggang sa matauhan siya‟t maudlot ang pangangarap. Ang bata-bata mo pa. “Hoy. Unahin mo „yang pag-aaral mo. nay.” sabik na tugon ni Klara. Tony. Ang nagpasuko sa kanyang pangangarap.” “Hoy. nay?” “Ano ba ang problema mo. Mag-aral ka nang mabuti. Tony! Puta.” Marami pang sinasabi ang kanyang ina ngunit hindi ito nagpasuko sa kanya.” “Baka naman totoo yung sinasabi ni Dino na may pinopormahan ka raw sa eskuwelahan?” “Wala ho. Hindi iyang puro kalandian na lang ang inaatupag mo sa eskuwelahan. “Gusto mo ba talagang malaman?” paniniyak niya. nay. Minsan.

Tony. Na naging sanhi ng sunod-sunod na mga pangyayaring muntik-muntikan nang maging sanhi ng kanyang pagkakasuspinde.” . biglang pumasok sa silid ang isang janitor. nawala ng lata at nagkataong ang napagbintanga‟y siya. bakit hindi ka humiram mga kaklase natin?” “Hindi ganoon kadali iyon. grade six lang tayo. Bakit mo naisipang nakawin ang lata? Kung kailangan mo ng pera. Ang plano niya‟y isilid sa kanyang bag ang lata kapag nakalabas na ang lahat ng kanyang mga kaklase. Kilala kita. Ngunit kinabukasan din.107 “Ikaw pa lang ang seryosong nagtatanong kung ano nga ba ang talagang dahilan. ang kanyang pamilya‟y kapos na kapos sa pera. Inisip ni Tony na ipagpabukas na lang ang kanyang plano. inamin ni Tony na binalak niyang nakawin ang lata ng mga barya na nakapatong sa mesa ng kanilang guro. Araw-araw ay kinukulit ang kanyang ina ng kanilang kapitbahay na usurera. Aniya. ni hindi ako papansinin ng mga iyon. Ang pagnanakaw mismo. may dalang walis at pandakot. nang aktong nanakawin na niya ang lata ng mga barya. Noong mga panahong iyon. “Hindi ko maisip na magagawa mo iyon. Ngunit nang dadamputin na niya ang naturang lata. Klara. Saka. At hindi mo kasalanan ang ibang mga kasong ibinibintang sa iyo ng teacher at mga kaklase natin.” Sa pag-uusap na iyon. Alam ko. nagpahuli siya sa paglabas ng silid aralan. Ang mga kaklase natin. na siyang ikinaudlot ng kanyang plano.” “Ang alin? Ang pagpapaliban ng plano?” “Hindi. baka pagtawanan pa ako kapag sinabi kong wala akong pera. mabait ka.

inabangan uli ni Tony ang labasan.” “Mabuti. Ano nga ba ang kailangan niyang sabihin? Ano ang kailangan niyang patunayan? “Bakit mo sinabi sa mommy mo. Klara. “Kumusta ka. mapera talaga kayo. bakit hindi ka sa akin mangutang?” “Hindi ganoon kadali iyon. Alam mo.” “Eh. “Hi. Kinabukasan.” .” Natahimik si Tony. Matagal na.” “Pero kung ikukumpara mo sa amin. di sa teacher ka manghiram ng pera.” “Talaga? Ano?” “Sinabi ko sa mommy ko na kailangan mo ng pera. may maganda akong ibabalita sa iyo. Hindi na ito nagsalita hanggang sa dumating ang sundo nito. Klara.” “Ang teacher natin. Tony. Sinundan niya si Klara sa parking lot at umupo siya sa tabi nito. hindi niya alam ang itutugon. Klara. Klara?” “Gusto ko kasing makatulong sa iyo. bibigyan ka daw niya ng pera. Klara.108 “Eh. Tony. walang pakialam sa mga estudyanteng walang pera. lagi na lang ikaw at iba pa nating mga kaklaseng mayayaman ang pinapansin niya. Pagdating niya mamaya. dapat ako ang nagbibigay sa iyo ng pera dahil ako ang lalake?” Natahimik si Klara.” bati ni Tony. Hindi mo ba napapansin. iyon.” tugon ni Klara.” “Hindi naman kami mayaman. Ang totoo. may gusto ko sa yo. “Hi. Di ba .

” “Pero binalak mong magnakaw. Kailangan ko pang umigib ng tubig para may baon ako bukas. ang tingin ninyo sa amin. Mataas ang tingin ko sa iyo. Hindi ko kailangan ang tulong at alipusta n‟yo. “Klara.Akala ko ba. hintayin daw natin siya ngayon. Sabihin mo na lang sa mommy mo. salamat. mga patay-gutom!” “Hindi.109 “Bakit sa palagay mo ba. di ba? Sabi mo pa nga sa akin—” Hindi na naituloy ni Klara ang sasabihin nito. Tony. Tumayo siya‟t nagpaalam para sa tingin niya‟y huling pagsasarilinan nila ni Klara. Ngunit mas lalong masakit ang tinuran ni Klara. eh. Humagulgol na ito ng iyak. „Ah.” “Mali. Kaya nga gusto kong bigyan ka ng mommy ko ng pera. mataas ang tingin mo sa akin. natutulungan mo ko sa lagay na iyan?” “Oo. sabi niya.” “Hindi mo ba naiiisip.” “Hindi ako magnanakaw. Ayokong magkaroon ng boyfriend na magnanakaw. Masakit para sa kanya ang makitang umiiyak si Klara. Klara. Gusto mo bang mangyari iyon?” “Mabait naman ang mommy ko. At hindi utang iyon. ito yung kaklase ni Klara na walang pera‟. Kapag umakyat na ako ng ligaw sa inyo. Klara. uuwi na ko. na baka nahihiya rin ako? Na baka may natitira pa kong hiya sa katawan ko? Ang hirap kasi sa inyong mayayaman. Ang mga mata man ni Tony ay unti-unti na ring nagtutubig. sasabihin ng mommy mo. Bibigyan ka daw niya ng pera. Saka nung kinuwento ko sa kanya na balak mong nakawin ang lata.” . Bigay talaga sa iyo.

Nanatili itong nakatungo at umiiyak.110 Hindi nag-angat ng mukha si Klara nang siya‟y lumayo. .

Kasalukuyan itong nakakuyumos at nakatago sa ilalim ng kutson ng sofa na siyang pinagparausan namin ng matagal nang kinikimkim na mga pagnanasa. Para bang mas ginaganahan akong mam-bullshit ng mga empleyada ngayong mayroon na akong final warning mula kay Oscar. na muntik-muntikan nang maging sanhi ng pagkakasangkot ng kumpanya sa masalimuot na labanan sa korte. I just want sex.111 Tess “I don‟t want a fucking relationship. ito rin ang tantya. At sa kalagayang ang kumpanya ay nataong nakalinya sa mabantot at mapagsamantalang iskemang seguro. Ang mga malalaking tae. . Ang tingin ko. iniiwasan nitong masangkot kahit sa mga maliliit na kasong maaaring maging daan para ungkatin ng korte ang mga itinatago nitong baho. Ni walang pinagbago sa pag-uugali ko. napagtanto na ng mga nakararami na malapit na akong “mamaalam” sa kumpanya na limang taon ko ring pinagsikapang pag-ambagan ng talino‟t pagod. wala. ipinagpapalagay nilang hindi kayang pagbayaran ng mahusay kong pagtatrabaho ang mga perhuwisyong inakyat ko sa kumpanya. Natural. sa Legal at sa Personnel. kay Dali. Ang tingin ko pa nga. Pinakahuli ay ang pagrereklamo sa DOLE ng mga empleyado.” Ito ang pangungusap na binitiwan sa akin ni Tess habang nagmamadali niyang pinupulot ang mga hinubad niyang baro. Ilang araw matapos ang komprontasyon sa opisina ni Dali. Dumukwang siya sa ilalim ng mesa para tingnan kung naroon ang kanyang panty. mas lalong lumala.

Iisa lang dahilan kung bakit gustong-gusto niyang makapunta sa mga pagtitipon. Maraming hindi lihim ang pagkatuwa. ni minsan. Marami rin ang nanghihinayang at nalulungkot. IBM at iba pang mga big time ng Silicon Valley. sa mga panahong ayaw siyang gastusan ng kumpanya dahil napaghahalata na ang dalas ng pag-alis niya. may mga ginaganap na ganoong pagtitipon. Sa loob ng limang taon kong pamamayagpag sa bulok na kumpanya. Hindi ko alam kung ano‟ng nakita ng mga empleyadong ito at nalulungkot sa pag-alis ko. at ibinabandila pa sa mga kasamahan sa department ang kanilang nag-uumapaw na galak dahil sa napipintong pag-alis ko. Isa sa mga nalulungkot at nanghihinayang ay si Tess. Maraming mga empleyado ang lihim na natutuwa. parang ayaw aminin ng isang may amats siya sa isa. na naging kapansin-pansin dahil sa pag-aayos ko ng mga files at iba pang papeles na iiwanan sa kung sinumang hahalili sa akin. maraming mga ispekulasyon. hanggang sa matuloy sa paggigirian na lang. pareho kasi kaming naguumapaw sa pride. Oracle. Microsoft. sukdang sariling pera na niya ang ginagastos niya. Nasa Spain si Dali. . na kaugnay ng pamamaalam. Ang tantya ko. tuwa. panghihinayang. Ang dahilan ay upang makibalita sa mga taong tulad niya ring nauulol sa tuwing may bagong produkto ang Intel. walang pinapalagpas si Dali. Buwan-buwan kasi. na isang hapon ay nagkaroon ng katuparan. Isa man sa mga ito. dumalo sa isang pagtitipon ng mga taong nauulol sa teknolohiya. Matagal na kaming naggigirian at naghihintay na lang ng magandang timing para pakawalan ang mga nag-uumalpas na pagnanasa. tulad ng sekretarya kong si Lorna. hindi ko naka-jamming sa kama si Tess.112 Ngayong sigurado na ang pag-alis ko.

Tess. Ikaw. humihingal kaming nakaupo at pawis na pawis. Ang bagong teknolohiya ang nagpapadaloy sa dugo niya. Maghahanap ako ng mas magandang trabaho. at ilang sandali lang.” tanong ko sa kanya. pagkakataon na para magparaos. Ang dalawang paa. Alam ko. “basta mo na lang ako nilundag at sabay nilapang?” “Malapit ka na kasing umalis. iniyakap sa baywang ko. Tony. Magsama na tayo. Wala akong nagawa kundi sapuhin siya sa puwet at gumanti ng halik. “Bakit ni wala ka man lang pasintabi. at pinupog ako ng halik. Pagpasok na pagpasok ko.” “Ako lang ba?” “Ano‟ng ibig mong sabihin?” “Hindi ka ba susunod sa akin?” “Bakit naman ako susunod?” “Come on.” “Gusto kita. Mabilis kaming nakapaghubad. Pero wala pa akong balak na maging plain housewife. puwedeng sa bahay ka na lang. Bandang alas-singko medya ng hapon nang puntahan ko si Tess sa opisina ni Dali.113 Isang malaking obsesyon kay Dali ang computer. Gusto natin ang isa‟t isa. Naglambitin kaagad sa leeg ko. nilundag ako ni Tess. Nagsindi kami ng sigarilyo. Pabagsak kaming nahiga sa malambot na sofa. Alam din ito ni Tess kung kaya‟t hindi niya pinag-overtime ang dalawa pang sekretarya ni Dali.” .

alam ko.” “Putang ina ka. sinisiguro ko.” “Nasa husay ng diskarte iyan.114 “Eh ano‟ng gusto mo? Magpakantot na lang sa manyak na si Dali habambuhay?” “Hindi siya manyak.” “Ano‟ng gentleman? Gentleman ba ang kumaliwa sa asawa? Manyak ang tawag doon. pero gentleman siya. Akala mo ba. Dito sa kumpanya. Alam mo ang mga patakaran dito na hindi nasusulat. Oo. Ikaw. hindi rin tatagal sa iyo yung kumpanyang lilipatan mo. At ano naman ang pakialam mo kung magpakantot ako kay Dali? Eh kung sabihin ko sa iyong mas gusto ko ang romansa niya kesa sa iyo?” “Tang ina mo. nauna ka pa sa akin dito. hindi ka pagsasawaan ng manyakis na iyon?” “Pagsasawaan din ako. may pinag-aralan ka nga. mawawalan ka ng trabaho. alam ko. Oo. hindi ka naman marunong makisama. Tony. Pero sigurado ko. hindi na lang ako sekretarya.” “Manyak na kung manyak. Pero pagdating ng araw na iyon. kung hindi mo pa alam. Mas unang iaangat sa tungkulin ang mga matatandang bobo at kupal kaysa sa mga batang maabilidad.” “Mapo-promote ka? Paano ka mapo-promote. malaking issue ang seniority. madali kang makakahanap ng bagong trabaho dahil topnotcher ka sa board exams. Kaya ngayon. eh Secretarial lang ang tinapos mo? Saka. Tess. marami siyang babae. Sino ka para pagsabihan ako ng ganyan?” . Tess.

Pinatay ko ang sigarilyo ko. Tang ina niya.” Mariing sampal ang isinagot ko kay Tess. pinulot ni Tess ang mga damit niya. Lagi namang maaga kung umuwi ang gagang iyon. baby. kung magsalita siya. Lumabas ako ng opisina ni Dali at tumuloy sa opisina ko. idinuldol ko ang upos sa barnisadong mesa ni Dali. Hanggang ganyan ka na lang. akala mo siya ang may-ari ng putang inang kumpanya. you fucking bastard!” Pagkasabi niyon. ni hindi na niya inisip na naaalibadbaran ako tuwing makikita siya . Dinukot ko ang panty ni Tess na itinago ko sa ilalim ng kutson ng sofa noong kinakarat ko siya. Hindi niya makita ang panty niya kung saan napunta. At alam mo ring hindi ka na uunlad. I‟m a fucking sex machine. “I hate you! I don‟t want a fucking relationship! I don‟t need your fucking companionship!” “Eh bakit ka nagpakarat sa akin?” “I just want sex. Ang tingin niya.” “Then let‟s do it. “Nasaan ang panty ko?” “Ewan ko. sa tuwing lalampas ng alas-singko ng hapon.” “Go to hell. malaki ang posibilidad na gahasain ko siya. Puta.115 “Asar-talo ka Tony kase alam mong totoo ang sinasabi ko. nilamukos ko‟t ipinasak sa bulsa ng pantalon ko. Nakauwi na si Lorna. that‟s all.” Pumasok siya sa maliit na banyo sa loob ng opisina ni Dali. di ba ikaw ang may suot noon kangina?” “Fuck you. Ba‟t sa akin mo itatanong.

titigasan kapag nakita si Tess at ang mga suso nitong nagmumura. Sa pagresbak ko sa kumpanya. bobo siya. kahit medyo malandi si Tess at mahilig magpa-cute sa kung kani-kanino. Pero ayaw niya. hindi ko magagawang galawin siya. Kaya lang. ang mahirap kay Tess. . Sayang. Sayang. Sayang.116 kaya kailan man. siguradong madadamay siya. Hindi niya alam na ako ang dapat niyang pakisamahan at hindi ang mga kupal heads ng IT. Dinukot ko ang panty ni Tess sa bulsa ko. Kung tutuusin. Kung papayag lang si Tess na sumama sa akin. Inamoy-amoy ko. Pucha. mas gusto niyang magpakamartir sa punyetang kumpanya kaya‟t wala na akong magagawa. sa katawan pa lang sulit na sulit na ang sinumang lalake. kahit siguro lasing na lasing ako. suwerte pa rin ang mapapangasawa niya. Maski siguro ang Papa sa Roma. puwede na siyang magbuhay-milyonarya.

Makalipas ang ilang panahong pagtitimbang-timbang ng mga usapin.117 Pablo Sampung taon na ang nakalipas nang unang makilala ni Pablo ang isa sa mga pinakamahalagang tao sa kanyang buhay. pinaghehele ang kanyang pagtulog. sinasaliwan ang kanyang pag-iisa. kung siya ay magpapatala sa seguro. kung gagawin niyang miyembro ng insurance corporation ang kanyang maliit na shop. tila isang musang sa tuwina‟y naroon sa kanyang tabi. at matapos makulili sa maya‟t maya‟y paniningil sa kanya ng kanyang mga pinagkakautangan. Si Rudy. Ang ideya ng pagkakaroon ng pera sa sunog ay matagal na nagsayaw sa kanyang gunita. siya ay babayaran ng insurance corporation. kung saka-sakaling biglang magkaroon ng sunog o iba pa mang sakuna. sasaya ka dahil magkakaroon ka ng maraming pera? Makakabawi ka sa nasunog sa iyo. May mga butil ng pawis sa noo ni Pablo habang ipinaliliwanag sa kanya ni Rudy ang mga bentaheng idudulot sa kanya ng seguro. Atubili siya sa kadahilanang batid niya ang laki ng kanyang gugugulin. asawa ng kapatid niyang si Paulina. Ito ang kanyang bayaw na si Rudy. Ayon kay Rudy. at sobra-sobra pa kaya madadagdagan ang puhunan mo. “Hindi ba‟t sa halip na malungkot ka kung masunugan ka. kung nais niyang malaking halaga ang makuhang salapi sa . napagtanto ni Pablo na ang pinakamainam na solusyon ay ang magpamiyembro ng seguro. Ayon dito. ang gumabay sa kanya sa masalimuot ngunit tubong-lugaw na landas ng seguro.” Ilang gabi niyang pinagpuyatan ang payo ng ni Rudy.

Bukod pa rito. na biniyayaan niya ng ilang porsyento batay sa kanilang lihim na kasunduan. bingo. Makalipas ang dalawang taon. Noong mga panahong iyon. Makalipas ang dalawang taon. Marami-rami na rin ang kanyang tauhan. anaki‟y kisapmatang naging milyonaryo si Pablo. Ngunit ayon naman dito. muli na namang nasunugan si Pablo. mayroon siyang malaking shop na naghahatid ng mga pagawa ng mga malalaking department store. Mahalagang tao sa kanyang buhay si Rudy. Noo‟y mayroon na siyang malaking tindahan ng mga sapatos sa pamilihang bayan. muli ay tinupok ng sunog ang kanyang shop. Ang kanyang maliit na shop ay lumaki. napagtakpan ang mga ebidensya ng arson at napabilis ang pagsasaproseso ng bayaran. ang anumang naibayad niya‟y mababawi niya ng kung ilang porsyentong tubo. Ang kanyang mga utang ay nabayaran. ang sunog ay dinisenyo upang hindi . Ngunit ang hirap ay hindi nakapagpalamyo sa kanyang engrandeng plano. Noong umpisa‟y mahirap. Tulad ng nakaraan. hueteng. Ang kanyang mga bisyo ay umusbong at lumago. At upang lalo pang lumago ang negosyo. karera. sakla at pusoy.118 pagkasunog ng kanyang shop. kasama sa mga nakalista sa talaan ng kanyang mga bisyo ang alak. Ito nalalabing pag-asa upang maisalba ang pamumuhunang unti-unti nang nasasaid dahil sa kanyang mga bisyo. Dalawang milyon pagkatapos ng ilang buwang paghuhulog. Kung saan-saan siya nangungutang ng pera huwag lamang makaliban ng paghuhulog. babae. sigarilyo. kinakailangang mataas din ang kanyang huhulugan. Sa tulong ni Rudy.

At ang mga ito‟y kanyang binayaran ng kung ilang milyon. sa mga lugar na madalas puntahan ng mga tao. kahalubilo ng mga tulad niya ring pinanawan na ng pag-asa. at ang tanging hangad na lang ay tustusan ang maliliit na pangangailangan sa pang-araw-araw. Pagkuwa‟y hinintay niyang matapos ang kanyang paninilbihan sa loob ng bilangguan. mga kabahayang may saboy ng gasolina. Ang mga nasalanta ng sunog. ang kinabagsakan niya‟y sa looban. siya‟y naglagay ng isang silya at pinakintab ang sapatos ng sinumang . Ngunit ang huling sunog ay lumikha ng dalisdis. Nagbunga ang imbestigasyon ng korporasyon ng seguro. Di naglaon. Sa kanyang paglaya. Walang kamaly-malay ang mga tao na ang kanilang mga bahay ay binubuhusan ng gasolina upang kaagad ay magliyab. hanggang sa makarating sa shop ni Pablo. agad itong magniningas at kasabay na matutupok ng buong shop ang anumang ebidensya ng arson. aniya. Ang apoy ay sadyang ginawan ng tatahaking daan. Dalawang sunog pa. Ipupuwesto niya ito sa sentrong lunsod. ay maaari na siyang magtayo ng isang malaking-malaking tindahan ng sapatos. Sa oras na ito‟y madilaan ng apoy. si Pablo‟y nahatulang pagbayaran ng kung ilang taon sa bilangguan ang kanyang kasalanan. Ang shop ay basang basa ng gasolina. ang mga may-ari ng kabahayang nangatupok dahil sa kanyang kasibaan ay pawang nagsipagsampa ng kaso.119 magmukhang sinadya. Nadagdagan ang milyon ni Pablo. Sa may labasan ng looban. Inumpisahan ang sunog sa ilang mga kalapit na kabahayan.

Ang kanyang tutol ay bunga ng dahilang sa dinami-dami ng mga lalakeng mapagpipilian. Hindi iniinda ng kanyang ina ang amoy alak na hininga ni Pablo. At isa ito sa mga kinamumuhian ni Tony. anak. akala mo kung sino ka. si Pablo pa ang napili ng kanyang ina. Hindi bale nang magnanakaw. Basta ayokong dito tumira yang hampaslupang iyan. Ang maging arsonista ay mortal na kasalanan sa kulturang iskwater. Bakit. Ang kanyang mga suot ay luma‟t natatagpian sa iba‟t ibang bahagi. tayo ba. Ang kanyang bigote‟t balbas ay nagdagdag ng kung ilang porsyento ng pagkamiserable sa nakakaawa niyang hitsura. At batay sa takbo ng mga pangyayari. Kung tawagin na siya ngayo‟y Pablong Shoeshine.” pakiusap sa kanya ng kanyang ina. Madalas ay bisita nina Tony si Pablong Shoeshine sa kanilang bahay. okey lang kung gahasain mo ang kapitbahay . Ipinagluluto ito ng kanyang ina ng makakain. Wala akong pakialam sa gusto mo.120 handang magbayad. Ang kanyang pangala‟y nagkaroon na ng panibagong binyag na apelyido. huwag lang arsonista. nay. hindi hampaslupa?” Wala siyang tutol kung gusto mang mag-asawa ng kanyang ina. Okey lang kung nakawan mo ang kapitbahay mo. Mahaba ang kanyang buhok. mukhang ang loob ng kanyang ina ay nahuhulog na kay Pablo. Ang dating matikas niyang tindig na likas sa mga mapalad na komersyate ay naging tungo. “Bahala ka.” “Kung magsalita ka. ang alalahaning ang kanyang ina ay nililigawan ng isang arsonista. “Pagbigyan mo na ako.

kundi maaaring ang buong bloke ng kabahayan. Tingnan mo nga ang ibang lalake rito.121 mo. Dangan nga lamang at sila‟y mahirap lang. Hindi lang ang kapitbahay mo. Si Pablo. ibang usapan na iyon. batid niya na maraming may pagnanasa sa kanyang ina. Pero bakit ho kay Pablong Shoeshine? Kaya ba kayong pakainin noon?” “Si Pablo lang ang totoong tao dito sa atin. Kaiba sa mga nanay sa looban. Sa arson. Si Pablo na ang buhay ay madalas i-broadcast sa buong looban. okey lang kung patayin mo ang kapitbahay mo. Walang inatupag kundi uminom at magpalaki ng bayag. maraming nadadamay. hindi matapobre. masasabing kung naging angat ang kanilang buhay. Marangal na tao. ang manunog ng bahay ng may bahay para sa sariling kapakinabangan. Siya lang ang hindi plastik. maganda ang kanyang ina.” . ikaw lang at ang kapitbahay mo ang mapeperwisyo ng kawalanghiyaan. Kahit papaano. Bakit si Pablo pa? Si Pablo na kinukutya ng buong looban. kahit papaano. “Ano ang gusto mo. At totoong makakapili ang kanyang ina ng higit kay Pablo. Pero ang maging arsonista. hindi mataba ang kanyang ina. may hanapbuhay. at nakikisuso pa ang mga dapat sana‟y hindi na nakikisuso. Tony. hindi na ako lumigaya?” “Hindi naman ho sa ganoon.. At kalat na sa buong looban na si Pablo‟y malimit nilang bisita. ang karanasan nito bilang arsonista ay nakatatak sa noo nito. At bagamat sunog sa araw ang balat. Balingkinitan ang katawan nito. Ang nakaraan nito. Hindi laylay ang mga suso nito. Mahirap pangalagaan ang ganda kung mamad sa paghihirap. hindi tulad ng mga nanay sa looban na dose-dosena ang pinasususo. Sa looban.

arsonista si Pablo. Ang usapin ay kahit maraming problema. At ito‟y tunay na nakakagaang ng loob. droga. Sa tingin mo. . sa tingin mo papatol sila sa akin? Tingnan mo nga itong hitsura ko. pumatol ako sa isang eksekyutib sa Makati? Kung pumatol man ako. maraming mga taong nagkukumpulan. papatulan ako ng mayaman?” Bumaba ng hagdan si Tony. lahat na ng bisyo!” “Nay. kayo ba. Huweteng. Ayaw niyang makipagtalo sa kanyang ina. Ito ang paraan ng kanilang mga kapitbahay para maigpawan ang sari-sariling mga problema. Marami diyang mas higit pa kay Pablo. sugalan. sa iba na lang kayo pumatol. Pinatawad na siya ng gobyerno. ang malamang ang iba‟y nagtataglay ng mas malalalang problema. Kayo na lang ang hindi pa nagpapatawad sa kanya. marami pa ring pamilya ang mas maraming problema. hindi na siya kinikilala mula nang makulong siya. Bagamat ordinaryo na sa looban ang sigawan sa mga bahay-bahay. Sa pagbaba ng hagdan nila.” “Ano‟ng gusto mo. wala pang nananalo sa pakikipagtalo rito. Sa karanasan. Lahat ng mga kamag-anak niya. marami pa ring nanonood ng mga bagong mga awayan sa mga tahanan. ah. Gasgas na tayo sa dami ng mga iligal na pinaggagagawa natin. Ano‟ng klase kayong mga tao? Hindi pa ba sapat ang pagdurusa ng tao? Iniwan na siya ng asawa‟t mga anak. walang kabulastugang ginagawa? Pare-pareho lang naman tayo rito sa looban.122 “Inay. Bakit hindi n‟yo pa siya tigilan? Bakit.” “Pinagbayaran na niya ang kasalanan niya.

. papalayo sa hagulgol ng kanyang ina. Itinaas niya ang panggitnang daliri ng magkabilang kamay habang tuloy-tuloy ang paglalakad niya papalayo sa kanilang tahanan.123 Kinatkatan ni Tony ang mga taong nakapalibot.

Batid ng buong looban ang sekswal na oryentasyon ng nag-iisang anak na lalake ni Sgt. Pepper. Isa itong pambihirang pangyayari sa ganang si Dondon ay hindi regular na nakikihalubilo sa mga tao sa looban. Ang kaso ay hindi. na sa kung ano‟ng dahilan na hanggang ngayo‟y tinutuklas at iniimbistigahan pa ng mga taga-looban.124 Dondon Sa konting pambobola. Tunay ngang ang pagkalalake. Nabalita sa buong looban ang kanyang maikling panahon ng pakikiapid sa kanyang kumare. Kung may kulo man ito ng kalandian. Ang pagkalalake ay hindi tulad ng ibang katangian ng mga magulang na naipapasa sa mga anak. Walang maipintas ang mga taga-looban ni katiting na pagtalilis sa pagkalalake ni Sgt. nahuli ni Tony ang loob ni Dondon. ayon sa mga beterano ng kanto. na bunga ng katotohanan ng pagiging bakla nito. babaero. Siya. sa ganitong lagay ay maaaring masabi na ng mga beteranong istambay at mga tismoso‟t tsismosang intelektuwal na maaari ngang ang pagkabakla ni Dondon ay minana nito sa kanyang ama. maprinsipyo. ay hindi maaaring ipamana. ay . si Sgt. at nitong huling mga taon ng kanyang pagseserbisyo bilang pulis. ay imahen ng pagkalalake: brusko. Pepper. hindi matingkad na mamamalas sa kalimitang malungkot nitong anyong panlabas. Maliban na lang kung may palihim ding “landi” si Sgt. Pepper. Pepper. kung patagong tumitikwas ang mga kanyang mga hinliliit sa tuwing may puntong gustong bigyan ng linaw.

Ipinakilala ni Tony si Dondon sa kanyang kaklaseng si Wayne. Bakat ang pag-aalala sa mukha ni Tony habang pasalit-salit ang dapo ng kanyang paningin sa relo ng mama at sa mga nagdaraang mga sasakyang punong-puno na ng mga pasahero. Pasulyapsulyap siya sa relo ng mamang tulad niyang nag-aabang din ng masasakyan. na mandi‟y kapag sumabit pa siya. . sa may bukana ng looban. ay isang masalimuot at mahabang kuwento na nag-umpisa isang umaga. Kung bakit ay makikita sa buhay na katunayan— ang pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. baka ang mga naturang sasakyan ay bigla na lang dumapa sa gitna ng kalye sa bigat ng kargada. nag-aabang si Tony ng masasakyan papuntang eskuwela. At sa pagiging bakla ni Donato Cruz Jr. at kung paano niya naigiya ang mga pangyayari para umayon sa kanyang mga plano. kung paano niya napaglapit si Dondon at si Wayne. wala ni isang indikasyon na si Sgt. Namamawis na ang kili-kili ni Tony sa tagal ng pagkakatayo sa may bukana ng looban. o Dondon. Pepper ay “hindi gaanong lalake”. Mayroon siyang nakatakdang pagsusulit noong umagang iyon at kung maaari ay liliparin niya ang pamantasan upang huwag lamang mahuli sa klase. Wala. Kung paano nakumbinse ni Tony si Dondon na sumama sa kanya sa kanyang pagpunta-punta sa UP. Inabutan na siya ng pagtaas ng araw.125 biglang natapos. Samakatwid. nakakita si Tony ng matalim na sibat na siya niyang magagamit sa panahon ng paniningil. Isang umaga. tama ang pahayag ng mga beterano sa looban na ang pagkalalake ay hindi naipapamana.

“Sabihin mo. May test pa naman kami ngayon. “Oo nga. halos nakatingala na ito sa dami ng mga nakasabit na pasahero. Ikaw. May pulang lasong nakatali sa mahaba nitong buhok. Ni hindi nag-minor ang dyip. “Oo nga. Dondon?” “Mag-aalas-diyes na. Bumabayo sa pandinig ang maingay nitong stereo. Hindi tulad mong puro kalandian ang laman ng isip. mukhang tinanghali rin. Sa mukha nito‟y mababakas ang make-up na sa tantya ni Tony ay nasobrahan ng pahid.” Ilang sandaling walang imikan.” Naghahanapbuhay kase ko sa gabi.” Hindi kumikibo si Dondon. Sa laki ng burat. “Hi. Pagkuwa‟y nagtanong si Tony. natagalan ka. Pagkakataon ko na ito. ah. . eh. Iyan ang isang problemang kahit kelan hindi masosolusyunan ng gobyerno. Ano na naman kaya ang ikakatwiran ko sa prinsipal namin?” Eh. “Hi.” matipid na tugon nito. Pinara nito ang isang dyip na nagdaan. matrapik. “Late ka na. di sabihin mo. Kipkip nito sa dibdib ang mga libro. Bad trip.” bati ni Tony nang huminto sa may tabi niya si Dondon. Ayos. papalabas ng looban.” pahabol ni Tony. “Ano‟ng oras na ba. Talaga namang sobra ang trapik sa buong Maynila. nanlalake ka pa.126 Maya-maya‟y namataan niya si Dondon. Nakabihis ito ng unipormeng pamasok.

di na baleng mahuli basta busog .” “Eh. Doon pa rin mas magandang mag-abang.” “Kahit na. Tutal huli na tayo. Umorder si Tony ng dalawang hiwa ng egg pie at dalawang softdrinks.” Naglakad sila hanggang sa may kanto. May bakery doon. “Ganoon din naman. baka ka magutom. tapos na nga akong magalmusal. mas maraming dyip na dumaraan doon sa kanto. Tutal pareho naman tayong late na sa pupuntahan. Tang ina. Saka. ako. Mag-aalmusal muna ko. magmeryenda ka na lang. Ikaw din.” nag-aalalang tugon ni Dondon.127 “Dondon. Saka. Mga kolorum.” “Sige na nga. ikaw na lang. Umupo sila sa may malapit sa kahera. mag-almusal muna tayo.” Bantulot na sumonod si Dondon.” “Baka lalo tayong ma-late.” anas ni Tony. talaga namang huli ka na.” “Nag-almusal na ko. di magpaka-huli na. Ano pa ang inaalala mo? Halika na. Lumapit siya sa kahera at binayaran ang mga pagkain at pagkuwa‟y umupo siya sa harap ni Dondon. “ano kaya kung lakarin natin hanggang doon sa may kanto. At least. wala pang sakay. maraming jeep. pambili ko sana „to ng libro. Doo‟y nangangalabit ang amoy ng mga bagong tinapay na niluluto sa karatig na panaderya. Sa loob ng panaderya ay may ilang mesa at mga upuan.” “Ikaw na lang. Baka kasi mahuli na „ko. eh. Hindi naman tayo masasakay dito dahil laging puno ang mga nagdaraan. . puwedeng makapag-almusal na lang muna. “Halika. eh.

parang takot na takot sa mga tulad ko ang mga taga-atin. Kung gusto kong putulin ang ugnay ko sa looban.” Hinayaan ni Tony si Dondon.” Tama! Baka ako ang unang-unang gumulpi sa iyo! “Hindi naman siguro. dapat mag-abroad ako para hindi na talaga ako masundan. sa ganang binayaran nito pati ang dapat ay kay Dondon. naiiisip ko. nandidiri sila sa akin. “Bakit hindi ka nakikipagsosyalan sa mga tao sa atin?” bungad ni Tony. mga tinitimping galit. baka araw-araw magugulpi ako. alam ko. “Bakit naman? May mga sinasabi ba sila tungkol sa iyo?” “Wala naman. wala naman akong mapupuntahan. At tiyak. Tony. Pero kung nagkataong hindi dating pulis ang tatay ko. “Kung minsan.” “Kung ikaw ang lumagay sa katayuan ko. iba pa rin ang pagtingin nila sa mga tulad ko. baka araw-araw mapraning ka dahil sa pagtrato sa yo ng mga tao. ano kaya kung lumayas na lang ako? Kaya lang. Siguro parang pagrespeto na rin sa tatay ko dahil dating pulis. “Pakiramdam ko kasi.128 Dumukot si Dondon sa kanyang bulsa para bayaran kung magkano man ang nagasta ni Tony. hahanapin ako ng itay. Kahit siguro may isang milyon na ang popolasyon ng mga bakla sa buong Pilipinas. na ilabas nito ang mga natatagong hinanakit. . Ewan ko ba. eh. Hindi rin ako makakalayo.” Nakakadiri ka naman talaga. Pinigil siya ni Tony. “Kahit hindi sila magsalita. parang nandidiri sila sa akin.

Gusto niya. “Napapansin ko. Ang hindi niya alam. At karamihan. naiimpluwensyahan na ng kamachohan ng . ako pala. ganoon. Hindi mo lang alam. iniiwasan ako ng mga tao sa looban.” tugon ni Tony. Dondon. Parang ordinaryo na lang. Hindi ka ba naaasiwa sa „kin?” Nandidiri ako sa yo. yung mga baklang hindi pa ipinapanganak. Alam mo. Iba na ang panahon ngayon. “Mabuti ka pa. hindi ikinakahiya ang pagiging bakla nila. ako lang. andami-daming bakla. dismaya sa akin. bakit sa ibang lugar. Pero sa lugar natin. puta ka! “Hindi. sandamakmak ang mga bakla. nahihiya ako dahil binigo ko ang itay.” “Nagtataka ko. Sa lipunan. Matapos ang siyam na beses na panganganak ng inay. ambait-bait mo. Tony. Nagtataka nga ako kung bakit ikaw. Hindi lang naman ako ang umiiwas. Tony. pati sila. Bakit?” Dahil ang mga bakla sa atin. hindi naman pinapansin ng mga tao.” “Marami ba talaga kami?” “Maraming marami. Walang-wala sa isip niya na lilihis ako sa kasarian ko. nagkaroon siya ng lalake. Baka siguro. Hindi katulad ng mga ipokrito‟t ipokritang kapitbahay natin. Kasi nga nandidiri sila sa „kin. ang sakit-sakit ng konsensya ko. “Ewan ko. kung bakit ba alalang-alala ka sa kalagayan mo sa looban.” “Nagtataka ko. Marami nang katulad mo. Balwarte kasi ng mga barako yung sa atin. pinapatay. Kase.129 “Ang itay. inaya mo pa kong kumain. anak na lalake. suwerte ang mapapangasawa mo.

Kaya paglabas sa nanay nila. Nagtakip ito ng panyolito sa bibig. Sabihin mo. nananghalian sila sa isang karinderya. hindi na bakla. Doon ay tumingin sila ng mga tinitindang . huling huli ka na sa eskuwela. Cutting classes? Nagpaalam na ako sa bahay. Sanay na tayo dapat sa ganyang mga diskarte. eh. Hindi na malalaman ng eskuwelahan iyon. Pinara niya ang noo‟y paparating na taxi.” Natawa si Dondon sa tinuran ni Tony. alam ba ng maestra n‟yo kung ano‟ng hitsura ng pirma ng tatay mo? Eh di. Bakit. alam nilang papasok ako sa school. Sama ka na lang sa akin sa UP. Don. ikaw ang pumirma.” “Hindi naman nila malalaman. Dinampot ni Tony ang mga libro nito sa mesa at lumabas ng panaderya. Ipinakilala sa ilang mga kakilala. tutal. ang magkandautal ka ng kapapaliwanag sa maestra mo kung bakit ka late? Bukas ka na lang pumasok para madaling mangatwiran. nagamot na. nagkasakit ka.” “Naku. huwag ka na lang pumasok. Saka ano ang gusto mo.” “Eh paano kung hingan ako ng excuse letter. halika na!” “Sige na nga!” Sa UP. Pagkuwa‟y inilibot ni Tony si Dondon sa iba‟t ibang mga building. tapos kailangan may pirma ng magulang?” “Alam mo. “Don.” Bantulot ang pagtayo ni Dondon. normal na gawain ng mga estudyante ang ganyan.130 mga taong nakapaligid. “Dondon. Isinama niya si Dondon sa shopping center.

Aliw na aliw si Dondon sa pagbubuklat ng mga magasin na naglalarawan ng mga bagong moda sa pananamit. Naglabas siya ng tatlong sasampuin at iniabot kay Dondon. may kapalit na mas malaking tubo sa tamang panahon. Ang bait-bait mo talaga. Sa kanilang paglabas sa shopping center. eh. “Eh. di bilhin mo. “Tony.. “Don. ayan. namataan ni Tony si Wayne. Masaya ka na?” “Naku. tenk yu. kamiseta. magazine. Sigurado. May nabawas na sa nakalaan niyang pera. may bibilhin sana ko. magugustuhan mo iyon dahil guwapo saka mabait. Tony.” Nanlaki sa tuwa ang mga mata ni Dondon ng dumukot si Tony ng pitaka. at iba pang koloreteng pambabae. Magkano ba ang kailangan mo?” “Sisenta pesos kasi itong fashion magazine.” .” Ulol! Kanina pa ko nagtitimpi sa yo. “Sige. Ayos! Two birds in one stone! Tingnan mo nga naman ang suwerte.” anas ni Tony.” Sa isip ni Tony ay kinalkula niya ang natitira niyang pera na dapat sana‟y ipambibili niya ng libro. “O. “ipapakilala kita sa kaklase kong Amerikano.” anas ni Dondon sa kanya habang nagbubuklat siya ng isang science magazine.131 libro. at iba pang paninda.” “Kulang ang pera ko. ngunit ito nama‟y dapat niyang ituring na isang tipo ng pamumuhunan. pahihiramin kita. Trenta lang ang pera ko. sa make-up. Naglalakad ito. at ang tantya ni Tony ay papunta na naman sa UP lagoon.

Nanatili siyang nagmamasid. Dondon. ipakilala mo ko. Nakakubli ito sa katawan ng isang puno sa „di kalayuan. Sa kanyang pisngi‟y nakabakat ang isang ngiti. Don. “Ha? Sino‟ng kasama ko?” “Si Wayne.” Nagkamay ang dalawa. take care of my friend here. man.132 “Talaga? Sige. naninigarilyo habang pinanonood ang halikan nilang dalawa. Tony! What‟s up. will you?” “Sure. Say. Sinabi ni Tony kay Dondon na siya‟y mayroon pang papasukang klase kung kaya‟t maiiwan na niya sila. Hey Wayne. you stupid degenerate American pedophile! “I‟d like you to meet my friend. why don‟t we take a walk? Let‟s go to the lagoon and feel the nature.” Ayos! “I better go or I‟ll be late for my class. “Wayne!” “Hey. this is Wayne. Maraming lamok sa lagoon ngunit ang kagat ng mga ito‟y hindi iniinda ni Tony. buddy?” I‟m not your fucking buddy. .” Binilisan nila ang lakad para maabutan sina Wayne. Dondon. See you guys at the lagoon later.” Walang kamalay-malay sina Dondon at Wayne na nakamasid si Tony sa kanila.

Malamig na tubig. Bakit hindi nila ibalik ang mga dating musikero? Iba na kasi ang panahon ngayon. Parokya ni Edgar. Paano.133 Baguio 1999 Ang pinakaayoko sa lahat. Ewan ko ba. isinumpa kong hinding-hindi na ako iinom. mula sa bintana. ang magising akong parang binabarena ang ulo. ang sarap kasing magpakalango sa alak. basta may halong kabastusan ang kanta. hala. sa tuwing magigising akong ganito. sige ang patugtog sa radyo. Baka matanggal nga ang hang-ober ko pero dalihin naman ako ng diabetes. yung mga magagaling na musikero. Ubos na ang kape. Nakakatulog pa kaya ang mga hinayupak na iyon sa gabi? Hindi . Kahit na ampapangit ng mga kanta. hindi napaglalaanan ng panahon sa radyo. Ngayon. nanunumpa ako. Harana. isinusumpa ko ang pag-inom. Noong sumusuka na ako. Pero uminom ulit ako. sobrang dami ng nainom ko. Lipat ng istasyon. Tubig na lang. pinupuri nila sa radyo. Ibig sabihin. Madalas. tanghali na. Mukhang pera ang mga DJ. yung mga musikerong hindi maporma pero may ibubuga. Bakit ba sa tuwing malalasing ako. siguradong papatusin ng mga tao. Maraming asukal kaya lang hindi naman puwedeng puro asukal ang inumin. Kailangan ko nang bumangon. nalalagyan kasi ang mga putang inang istasyon ng radyo. Sayang. Binuksan ko ang radyo habang umiinom ng tubig. basta‟t magagandang lalake at mapoporma ang kumakanta. Hindi na tumatama ang araw sa mukha ko. Kahit na ang totoo‟y wala naman talagang saysay ang kanta. pero lagi na lang nababawi? Tulad noong isang linggo.

pinupuri pa rin nila. Hirap akong magkikilos sa tindi ng sakit ng ulo ko. Pinagmasdan ko ang palibot ng bahay.134 ba sila nahihiya na isinusuka na ng mga tao ang mga kantang pinapatugtog nila. Kapag ganitong walang magawa. tang ina hanggang ngayon wala pa rin. Lipat ng istasyon. Nakakapagtaka kasi yung mga tindera sa sidewalk. baka pasyalan ko si Sarge. ginagawang payphone. Bakit . Pero hindi ngayon. ang sarap magtatawag sa telepono. Sa bangketa nga lang umiiskwat. Kung kaninong tanim ang malakas ang tama. Nagpapayabangan kasi kami sa mga tanim namin. Pero marami silang telepono. Puwede ring mambuwisit ng mga tao. Kailangan na rin akong maglinis. para kong nakakarinig ng awitan ng mga anghel. hindi pa rin ako kinakabitan ng linya. Ayos. Titingnan ko yung mga tanim niyang marijuana. Ni wala namang permanenteng address ang mga iyon. Mag-iisang taon nang naka-file ang application ko sa PLDT. Madalas kong gawin iyon kina Sarge. siya ang panalo. Bukas siguro. Cranberries. May telepono kasi si Sarge. tatlo-tatlo ang telepono. Halimbawa‟y tatawag ng isang numero at kapag sinagot. Kumustahin ang mga kaibigang ilang taon na ring hindi nakukumusta. kung anu-anong kabastusan ang sasabihin. Maraming mga banda ang mahusay pero hindi maporma na hanggang jamming na lang sa mababahong club dahil hindi naman musika ang tinatangkilik ngayon sa radyo kundi ang porma‟t tindig ng mga kumakanta at tumutugtog. si Dolores. Mamaya. Kapag naririnig ko ang boses ng singer ng Cranberries. Ako.

Ang tanging ginawa ni Klara ay pinutol ang ari ng kanyang asawang babaero. matagal ko itong pinlano. Inatake ito sa puso.135 ako. ayaw pansinin ng PLDT? Pipigilan kong masira ang araw ko. pinutol ni Klara ang etits ng mister niya. may hawak na kutsilyo. Bigla niyang tiningnan. Garahe. mula nang lumaya siya sa bilangguan. Gusto niya raw umanong makaganti sa pambababae ng asawa niya. tulad ng iba. Ayon sa balita. Ni hindi pinansin ang mga ahunin. Pag-angat ng mukha niya. nakita niya si Klara. wala na siyang burat. si Jun. Tinulungan si Klara ng iba‟t ibang organisasyon ng mga kababaihan. Noong nakaraang taon. Nitong mga nakaraang araw. isang milyon at sandaang libong piso. Naka-address sa isang apartment sa Benguet. Okey lang ang pagkakadeposito ko ng tseke sa account ko sa bangko. inatake sa puso. Hindi niya ginustong atakehin ito sa puso. lagi ko siyang naaalala. Hindi raw dapat ikulong si Klara dahil hindi naman daw siya ang pumatay kay Jun. Sa takot ni kupal. Makintab ang bago kong biling Isuzu four wheel drive na pick-up. Naging mainit ang isyu niya dahil tinulungan siya ng mga maka-kaliwang organisasyon. nagising isang gabi na masakit ang burat niya. may malinaw na address. Puta. Ayos na ayos ang pagdating ng huli kong tseke. Kunsabagay. . Walang hassle. nakarating na ng Sagada. may pambayad naman ng bill. hawak sa kabilang kamay ang maliit niyang tarugo. Naaalala ko si Klara. Ang kawawang asawa. headline ng mga peryodiko si Klara. nakita niya.

parang nakakahiya. biglang bigla heto‟t nakatanggap siya ng sulat mula sa akin. naaareglo na. ang sabi ng ilang kilala sa larangan ng pilosopiya. Mahigpit ang pagdidiin ng simbahan na kailangang makulong si Klara. hindi idinidiin ng simbahan? Kunsabagay. Ano naman ang sasabihin ko kay Klara kung sakaling magkaharap na kami? Pinadalhan ko siya ng sulat. Noong nasa bilanggo si Klara. Correctional ang return address. Mas mabigat daw kasi kapag babae ang nagnakaw. nagtulak ng droga. o ano pa. gulat na gulat siya dahil ang tagal na naming hindi nagkikita o nagkakausap man lang. Kaya lang. dadalawin ko sana siya. bakit si Jun. madalas hindi nakukulong. atrasado nang kung ilang libong taon at dahil dito. Araw-araw ang piket ng mga organisasyon ng kababaihan. Nakakapagtaka. Hindi naman daw totoong maraming tibo roon na mahilig manggahasa ng mga bagong salta. Pero kung lalake raw ang nambabae. Congrats daw. Pangungumusta. Paano kung hindi na pala ako kilala ni Klara? Hindi ko rin matantya ang sarili ko. ang simbahan kasi.136 Nakulong si Klara ng ilang buwan. hindi ito kailanman magiging relevant sa buhay ng mga tao. . May ilang madre din na nakibaka. Sabi niya. Na sinagot naman niya. nanlalake. Okey naman daw ang pakikitungo sa kanya ng mga kasamahan niya doon. Mga ordinaryong babae na kung nagkataong lalake ay hindi naman talaga makukulong. Sumama silang nakipagmartsa sa mga kababaihan. nagnakaw. sumuway sa utos ng mga pilato sa simbahan. nabalitaan niya ang pagtop ko sa board exams. nagtulak ng droga. Tapos. Sa presinto pa lang. Karamihan daw ng mga kasamahan niya roon mga nanay.

Sapat na sa akin na malamang okey na ang kalagayan niya. Marami raw mga internasyunal na organisasyon na nagla-lobby sa kaso niya. Ininterbyu siya sa TV. May kumakatok sa pintuan. At nabalitaan ko nga ang paglaya niya. Ang sarap. Walang choice ang gogyerno kundi palayain siya. Magnenegosyo daw siya doon. malapit na siyang makalaya. Hindi ko sinagot. Mukhang tatalunin ako ni Sarge sa contest namin. Binilot namin tapos hinitit namin. Nangungumusta. nagpadala siya ng postcard sa akin. Bakit naghanap pa ng iba si Jun? Sabi niya sa interview. Si Sarge. Maganda pa rin si Klara. Dadalhin niya ang dalawa niyang anak. Noong nasa Quezon na siya. Maraming sumisimpatya. May dalang bagong cured na jutes. . Mayroon naman daw siyang konting naipon para makapag-umpisa. uuwi siya ng Quezon.137 Sabi niya. kahit mahigpit na tinututulan ng mga biyenan niya.

6 milyones. ngayon na ang panahon ng paglikha ng mga claimants. Baka hindi mo alam na genius itong tinitira mo. Unang-una sa lista ang pangalan ni John Lucero. Great Insurance. Tang ina mo. tatanggap ang isa sa kanila ng tsekeng nagkakahalaga ng isang milyon at sandaang libong piso. At ang programang magsasakatuparan ng lahat. Kahit ano pang gawin ng mga kupal mong manager. Nakahanda na ang listahan ng mga pangalan. Ngayong isang linggo na lang ang ilalagi ko rito sa putang inang kumpanyang ito na punong-puno ng mga matapobre at mayayabang na kupal. Ilang buwan ko ring pinlano ito. ng mga inutil mong techie. pero ang balikwas na ganansya‟y milyon-milyon. Hetong mapapala mo sa pagpapaalis sa isang napakahusay na Electronics Communication Engineer na nagngangalang Engr. Bawat buwan. Antonio de Guzman. bawat isa sa kanila ay nakatanggap na ng tseke. Great Insurance. Ni hindi n‟yo mamamalayang mawawalan kayo ng 6. nakapaloob na sa tatlong diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. hindi ninyo mate-trace ang gagawin ko. Sa paglipas ng isang buwan pa uli. address c/o Juanito “Jhunz” Salas. Kuwentado ko na ang panahon. ng mga tarantado mong analyst.138 Claimants Nakahanda na ako. ang isa naman ang makakatanggap. Bale anim silang mga claimants. . Sa loob ng anim na buwan. Putang ina mo. isang buwan matapos kong mag-resign. Handa na rin ang mga address ng mga ito.

May pangyayari noon na nagduda ang isang kung sinong clerk sa Mailing Department sa sobrang laki ng value ng isang tseke.98% COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 3> _______________________________________….139 Sindi muna ko ng yosi. 40% COMPLETE ________________________…. Hindi maaaring makuwestiyon ang mga pekeng claimants dahil tungkulin ng unang diskette na palabasin silang mga lehitimo. Windows 98. Kinuwestiyon niya ito sa . Computer. 88% COMPLETE ____________________________________…. ang unang diskette ay para sa panimulang tungkulin na paglilista ng mga pekeng claimants. paglalagay ng kanilang mga pangalan sa listahan ng mga taong tatanggap ng tseke. kumpleto sa mga papeles. Unix. 50 % COMPLETE <PLEASE INSERT DISK 2> ____________________________…. Great Insurance! Para sa iyong kaalaman. 62% COMPLETE _________________________________…. 25% COMPLETE ____________________…. Start menu. at hinihintay na lang ang takdang panahon para padalhan ng tseke ng Mailing Department. <WELCOME TO GI BRAVO I> <ENTER COMMAND> COPY A:\ <COPYING FILES FROM A TO BRAVO__\\H:\ ________________…. Run.100% COMPLETE Goodbye. Great Insurance.

Ang akala ng bobong clerk. At itong kupal na clerk sa Mailing Department. nagsumbong sa supervisor niya na hindi raw tugma sa company policy na mag-mail ng tsekeng nagkakahalaga ng dalawang milyon. kung sino mang clerk ang makakita ng tseke na nagkakahalaga ng milyon. Malamang sa Data Heaven. Pinagrerepot ang claimant sa opisina at doon iniaabot ang tseke niya. Mahirap na. hindi na ito inihuhulog sa koreo. Problema . Ang nangyari. nakaprogramang mapunta sa ilang matataas na opisyal ng kumpanya. hindi niya matutumbok ang ginawa ko. sisikat siya. Hindi siya magrereport sa management. baka mawala. Ang pangatlong dikette naman ang magbubura hindi lang ng bakas ko kundi ng karamihan sa mga rekord na iniingatan ng Database. Ang mga rekord na buburahin ay mapupunta sa kung saan mang lugar napupunta ang mga rekord na binubura. ipapadala pa rin niya ito sa koreo. Puta. Pinapakuha ito mismo sa claimant. para naman kung sakaling may gagong empleyadong maisipang magbuklat ng mga rekord.140 supervisor. Tungkulin ng pangalawang diskette na pagtakpan ang mga bakas ko. At tuloy pa rin ang modus operandi. napag-alaman na fictitiuous claimant pala ang nakapangalan at na-trace na ang pera pala. Sayang kasi. bahala kayong magpaliwanag sa mga lehitimong claimants na maghahabol sa inyo. Kaya ngayon. Matagal na pala nilang ginagawa ito. Kapag kasi milyon na ang halaga ng claim. baka sundan niya ang yapak ng clerk na pinatalsik dahil sa pagiging usyusero. Siyempre. Nang i-audit ang putang inang tseke. nawalan siya ng trabaho. pararangalan siya dahil siya ang nakabisto sa modus operandi ng mga buwaya sa itaas.

puro hard copy. Shut down. tsk. meron ka nga palang back-up ng lahat ng files. Computer. . Goodbye. Itong virus na ilalagay ko na magbubura ng mga files. hindi na muna ako uuwi. Mga dokumentong hindi na mabasa dahil sa sobrang kalumaan. inaamag at nabubulok. siguro. Ako. Alas otso na ng gabi. Kawawang mga records. pagdating ng panahong iyon. minsang inulan daw. parang time bomb na bigla na lang sasabog pagdating ng araw. Kasalukuyan ngayong nasa isang warehouse sa Pasay. Oo nga pala.141 n‟yo na iyan. Makatuloy muna doon sa nadaanan kong bagong bar sa Timog. Tsk. ang back-up mo. magpapasarap na ako sa malayong lugar. ang have a nice day. Baka sakaling maka-pick-up ng magandang chick. Tumulo ang tubig mula sa butas ng bubong. At ang huling dinig ko. Pero ang kaso.

Tang ina sana nandoon si Beverly.142 Si Elmer at ang tropang praning 11:55 PM Putsa. may mga umiinom pa kina Ompong? Sabi ko na sa iyong meron pa. Tang na. Sige. Tangina nagpapakahirap sa terminal ng bus yung tao. Hindi pa. Baka nga kamo kasama yung mga kaklase niyang ang gaganda. Tony. eh. barkada natin si Ompong. eh baka natutulog na kina Ompong ngayon. kinukuba ang likod sa pagwawashing ng mga bus. Sige. Utol ng ka-tropa natin yung pinagtitripan mo. eh utol ni Ompong iyon. nakakahiya. Nandoon iyon. Alas-dose na. Sa palagay mo kaya. pare. Bakit ako maaalangan? Kaya ka nga dapat maalangan dahil barkada natin si Ompong. pare. uuwi na lang ako. tapos bababuyin mo yung utol niya? . Masyado na tayong huli. Sa tingin mo. Baka kamo ngayon pa lang nagkakainitan ng inuman. ba‟t ngayon ka lang? Naaberya nang kaunti. Hindi naman sa nambabadtrip ako. Huwag na lang tayong pumunta. Hayup kasi sa katawan. Mawawala ba iyon doon? Putsa. pare. Teka. naroon si Beverly? Papaanong mawawala yun doon. pare. eh. Hindi ka ba naaalangan kay Ompong? Pare. ang lakas ng tama ko kay Bevs. punta tayo.

Pare. eh. matutulog na ang mga tao. bakit sa gabi lang may buwan. Eh sa mahal ko yung tao. kahit gabi walang buwan. Bahala ka. Siguro yun ang tinakda ng Diyos para sa mga tao. pare. Para meron tayong gabi. Pero bakit? Bakit hindi na lang gabi-gabi may buwan? Bakit ganoon? Ewan ko. 12:02 Pare. bakit mo naman sinasabing bababuyin ko si Bevs? Mahal ko yung bebot na yon. Bakit kaya? Ewan ko. Eh mas malibog ka sa akin. Saka.143 Ton. ikaw. Puta. sa tingin mo. At kung minsan. Puta. pakialam mo ba sa akin? Diskarte ko to. Boyet. kung magsalita ka. nandito ang happenings. Ulol! Ano‟ng mahal? Libog lang iyan. pare. Ang ganda-ganda ng gabi itutulog ko? Sa araw mas masarap matulog. Ayoko pang matulog. hindot! Iba na lang kasi ang pagtripan mo. para kang santo. pare. bakit sa gabi lang mayroong buwan? . Okey lang yun. Tang ina mo. huwag na si Beverly. Okey lang sa araw matulog kung wala ka namang gagawin. Para sa gabi. Elmer. sa tingin mo. ano‟ng ginagawa n‟yo riyan? Tara kayo dito sa loob.

Ang aga-aga pa. Akina. tirahin mo na lang. Pong. Alas-otso ang pasok ko bukas. eh. para me mapaglibangan tayo. . uuwi ka na? Kailangan. regalo ko sa yo pare. bakit ngayon lang kayo? Ang tagal kasi nitong si Tony. Anong buwan? Basta. tol. puntahan ko sina Baby? Tang ina. pare. gusto mo. Kapag tinamaan ka sa damong iyan. Damo? First class ba to. Diyan lang iyan sa Balara galing. Pong. hintayin natin si Boyet. Di bale. Tang ina. Nakakadiri na yung mga yun. Tang ina bakit ka pa papasok eh ikaw ang pinakamatalino sa UP? Kahit na. Elmer? Hindi. bumili ng gin kina Tikya. Hindo t na ito. May pasok pa ko bukas. Pong. huwag na. o. ingat ka. mapapamahal sa yo ang buwan. Kaya lang. Sa gabi na ito nagigising at tulog sa araw. May quiz kami bukas. Pero okey na rin ang tama. uuwi na ko. ako‟ng magbabalot.144 Siguro kasi laging puyat ang buwan. 12:10 AM Pare. Mukhang inubos muna lahat ng tinda niyang balut bago ko dinaanan sa amin. Okey lang.

eh. eh. pare.145 Tangna talaga tong si Tony. Kanina mo pa ko kinukulit diyan sa buwan na iyan. Hindi ka puwedeng umuwi. Pahitit naman. bakit nga gabi lang may buwan? Tang ina mo naman. huwag kayong mag-agawan diyan. Napaka-KJ mo. Di bale. Heto pa. Tol. Tangna. may atraso kay Tony iyon. Ton. Bakit naman? Eh ikaw tong ayaw silang papuntahin dito. sabihin mo. bilutin n‟yo. Damo lang iyan. eh. puta. Maya-maya ka na lang umuwi. kapag nandito na yung mga pokpok. Timawa talaga tong putang inang to. Boyet. sa susunod. Penge! Hoy. o. Ton. babawi ako. Pare huwag mo namang solohin iyan. alam n‟yo ba kung sino nakita ko kanina? Sino? Si Mutya. ah. Walang bisita ko ang puwedeng umuwi hanggat hindi ko sinasabi. Tigilan mo na ko. isama yung mga tropa niya. pupuntahan ko na si Baby? Sige. Ah. huwag kang hihirit. Mga wala namang pera yung mga iyon. . makikiinom lang yung mga yon. Tangina mo. ah. ano. Pare.

nangungumusta lang. Siyanga pala. Di bale nang magtagal sa puke wag lang sa nescafe. Ha? Ano ba atraso ni Mutya sa iyo? Hoy baso! Di bale nang magtagal sa suso huwag lang sa baso. Nagsuntukan kami noon ni Mutya. pare. ano ba? O heto na! Ambabagal kasing magsiinom. Baso. . Kaya lang kami nagkahiwalay ni Mutya. noong umalis sila dito sa looban. Tony. Nagkuwentuhan nga kami sandali. saan mo nakita si Mutya? Nasalubong ko sa Cubao. Hindi kumakalimot si Tony. si Mutya ang laging kasakasama ko noon. eh. Sino‟ng panalo? Si Mutya. kasi noong hindi ko pa kayo katropa. Noong bagong lipat kami dito sa looban. ano atraso ni Mutya sa iyo? Noon pa iyon. si Mutya raw. Nakipagkuwentuhan ka kay Mutya? Paano mong natiis yung baho ng hininga noon? Eh. Iyon ang akala n‟yo. eh.146 Oo nga. Teka. pare. kinalimutan na ni Tony iyon. Tony. Eh ang laki-laki ng katawan ni Mutya kahit noong bata pa iyong kupal na iyon. Ano‟ng sabi ni Mutya? Wala.

Ha? Ano‟ng nakawheelchair? Sabi niya. Cherry. Tina! Hi Glenda. pupunta raw siyang Baclaran. Sino ba yang mga kasama mo? Sila Tina. Huwag mo nang ipagsigawan.147 Eh siya naman. Ton. Tinatamad ka lang yata eh. wala diyan si Mario. Hoy. pare. iskor ka ng chongki kay Mario. Hayun. Tang ina ka naman. Tuloy kayo. Patuluyin mo. 1:35 AM Pare. tagay mo. Baby. Pare. Ana. Lotlot. heto na sila Baby. Glenda. mga apat na taon na. huwag mo kong pinuputa! Akala mo kung sino tong isang to. Gin ang iniinom namin. naaksidente raw siya. Eh di sa iba ka umiskor. eh. naka-wheelchair. Mabuti naman. baso. Nasalubong ko kanina. Lotlot. ah. . heto na baso mo. kumusta. Puta. Tama na iyan! Boyet. Ana! Hi. O. Tang ina amoy chongki rito. Cherry! Upo kayo. Hoy. Tang ina naman eh. Hi.

Pare. dapat diyan kay Almang Paybsiks. alam ko! Ang tinatanong ko. di ba iskolar ka naman ng. Ang tinatanong ko. Hindi puwede sa UP yung ganon. sino ba yung pulitikong iyon? Oo nga. Para maabsuwelto na lahat ng may utang sa kanya.148 Pare. paanong naging paybsiks ang negosyo niya? Paano siya nagkaroon ng puhunan sa pagpapautang. eh. humihirit ka na. o. Kaya nagkapera si Alma para sa negosyo niya.. Oo. pare. Siya ngayon ang pumalit kay Artemio. eh bakit ka pa nagtitinda ng balut? Kailangan kasi ng pera sa bahay. Pare. bobo! Alam ko. Tangina. kase. . pare. Oo. alam mo ba kung sino yung kinakasama niya? Si Artemio. Hindot na ito. namatay yung kinakasama niya. Tang ina. Nagbabayad pa kami ng utang ke Alma. Natural kaya tinawag na Almang Paybsiks kase paybsiks ang negosyo. Papasok ako bukas.. yung kabit dati ng nanay niya. alalay lang ako. Yun ang tinatanong ko. hirit ka kasi ng hirit eh. tanga. hindi pa ko tapos. Bigyan mo na lang ng balut yung titser mo. Huwag ka nang pumasok. dapat diyan gahasain hanggang sa masira ang ulo. ang hirap kasi sa iyo. bakit ba naging paybsiks yang si Alma? Kase. paybsiks ang negosyo niya. tapos naglayas ang nanay niya. Napaghahalata ka lang na bobo.

Kahit na. bakit sinalvage si Artemio? Nagtutulak kasi ng bato yun. Boyet. eh. Isang libo lang yata ang nakuha ni Alma pero napalaki niya sa pagpapatubo. Mas swak si Cherry. yung nakuhang pera ni Alma sa kumpanyang pinagtatrabahuhan ni Artemio. hindi ka papansinin ng mga iyan. Mali. bili ka pa nga ng gin. ako‟ng naunang dumampot kay Cherry. ayaw mo man lang magparelyebo. Natatakot ang iba pang pulis na kumanta si Artemio kaya pinatay siya. Tang ina pare. iinom pa ba tayo? Sige. pare. Eh puta ka.149 Tapos nang mamatay si Artemio. Hindi ganyan ang nagyari. Pare. pare. kinakalabit kita kanina. marami nang naglabas-masok sa puday noon. . Marami rin kasing bisyo yung hayup na iyon. sinalvage ng mga pulis ng Quezon City. ang sarap ni Baby. Okey pa rin sa akin si Baby. 3:30 AM Pare. kapag may parte sila sa koleksyon mo. Natural. Pare. Hindi kasi naglalagay ng maayos sa mga pulis. Nadale si Artemio noong uminit ang anti-drugs campaign. anim lang ang babae. yun ang ginamit niyang puhunan sa pagpapautang. Ano. Tangina ka naman. kailangan mayroong magparelyebo. May nasangkot kasing mga pulis. bakit mo aagawin? Nakita mo namang pito tayong lalake rito. Ang mga puli naman.

pare. habang binabayo si Glenda. baka siguro gabi lang talaga may buwan‟. Magbilot ka na lang ng chongki. pare. pare. Elmer. Oo nga. hindi pa ba sanay sa iyo yung erpat mo? Ikaw. Ano‟ng bukas? Mamaya na iyon. uuwi na talaga ko. Ako rin. . „Ewan ko. pare. wala na bang yosi? Wala na. Nakita kita. uuwi na. dala-dala mo yang ka-praningan mo?‟ 4:50 AM Pare. eh. nasa kabilang kuwarto. baka naman dinumihan n‟yo yung kuwarto nila nanay. Puta. ang dumi noon! Tang ina. pare. Tangina. May klase pa ko bukas. Hindi. Ton. tinitira si Baby. si Elmer kanina. Nasaan si Ompong? Nasa kuwarto.150 Tangina mo! Kupal! Tangina. pasandal sa dingding. sabi. bakit gabi lang may buwan?‟ Sabi naman ni Glenda. eh. Tangina pati ako. „Glenda. pare. Baka hinahanap na ko ni erpat. Malinis na malinis. tawa ko ng tawa. manyak ka talaga. sinisisid mo si Tina sa kusina. Tol. nasaan ang erpat mo? Nasa piggery. Patayo kong tinira si Ana. Mas manyak ka naman sa akin. Umaga na. kumakantot ng mga baboy. pare. Tang ina. Hanggang sa karatan. naririnig ko. Pati yung kumot ni hindi nagusot.

Ton. Mas bata si Boyet sa ting lahat. Pepper iyon. Hindi ko na kaya. Kinse anyos lang iyong kupal na iyon. Pepper? Yung anak niya nga hindi niya madisiplina. pare. tayo pa kaya? Kunsabagay. Pare.151 Nandito pa ba si Baby? Akala ko kasamang umalis nina Tina kangina. Nasa kusina. umaga na. daig ka pa ni Boyet. Sumusuka ka. eh. Nasaan na ba si Boyet? Tulog. Bakit. Hoy! Ang aga-aga ang ingay-ingay n‟yo! Pare. may isa pang joint dito sa akin. Tangna. Sabay na tayo. hindi magigising yang mga hampaslupang iyan. Tirahin na muna natin. si Sgt. nakakahiya sa mga kapitbahay. Tara na. uuwi na ko. 5:45 AM Tangina. Bumalik. pare. Pare. sinayang mo yung ininom natin. pare. takot ka ba kay Sgt. isinuka mo lang. Tangina. Umaga na naman!!!! Mga putang ina ninyong lahat!!! Pare. Sige. Parang mga mantika kung matulog. Split na tayo. Elmer. Mukhang type si Ompong. Nasa labas ka kasi kangina. . Huwag kang sumigaw Bakit nakakahiya? Kahit may magdaang tren dito sa gitna ng looban.

152 6:59 Elmer. Uuwi na rin ako. pare. Baka hinahanap na ko ni erpat. uuwi na ko. . tol. May pasok pa ko mamaya. Sige.

kape lang ang gusto ko. ang akala yata. Nang sa gayon ay hindi masyadong malungkot ang iniwan niyang pamilya. Ronald B. Isang pangkaraniwang request. No.153 Magnanakaw Isa lang itong ordinaryong papeles. Database Department. Kasama ng marami pang ibang mga papeles na kailangang pirmahan. EA32786-64H. Nang sa gayon ay mabigyan na siya ng pera nitong insurance corporation na binayaran niya ng kung ilang taon. etc.? Ano kaya ang ikinamatay nito? Pinindot ko ang buzzer para tawagin yung dakila kong sekretarya na wala nang ibang hinangad sa buhay kundi ang sana‟y masisante na ko. This is to release the printed record of deceased claimant Eliseo.etc. itong memo sa mesa ko. Funeral claim. Ronald B. Ronald B.. ibibigay ko sa isang tauhan ko. kasama ng request para sa iba pang mga claimants. para siyang maghanap ng record n Eliseo. Isa itong request na hanapin sa pusod ng database ang record ng isang taong nagngangalang Ronald Eliseo. Tapos. Nang sa gayon ay makinabang naman siya sa perang sinipsip sa kanya. Pumasok siya sa opisina ko. . Si Ronald Eliseo ay isang claimant. may hawak na isang tasang kape. aksyunan. TO: TONY DE GUZMAN. Mabuti naman at hindi tungkol sa sexual harrassment. Ano kaya ang nangyari dito kay Eliseo. Pinatong niya ang kape sa mesa ko. o ibasura. na arawaraw ay ipinapadala ng Claims. Pirma ko lang ang kailangan.

kupal. Ton.” Pagkasabi‟y dinampot nito ang tasang walang laman na nasa mesa ko at pumihit na papalabas ng pinto. pinapatawag n‟yo daw ako?” “Gusto kong ikaw ang mag-handle ng order na ito. Inilapag niya ang kape sa mesa ko at kinuha ang basyong tasa. sabi ko sa sarili ko. Cool ka lang. ah. tinantya ko ang tatakbuhing minuto hanggang sa makabalik siya sa desk niya. “may ipapahanap akong record.” sabi niya habang papalabas ng pinto.154 “Tawagin mo nga si Dante.” bungad ko habang hinihigop ang mainit na kape.” “Yes.” sabi ko. may dalang isang tasang kape. habang binabaybay ko ang mga ulo ng balita sa diyaryo. ang superkupal na supervisor na sinasadya kong bigyan ng mga assignments na dapat sana‟y para sa mga clerk at hindi sa mga supervisor. Come in. “Tawagin mo uli si Dante. Nahahalata ito ni kupal pero wala siyang magawa. sabay abot sa kanya ng memo. kumatok sa opisina ko si Dante. Nabasa ko ho ito sa diyaryo.” sabi ko. Hindi ka puwedeng manigaw ng bobong empleyado at baka mapadalhan ka ulit ng memo ng Personnel. saka ko muling tinawag ang sekretarya ko. “Ronald Eliseo. naghintay pa muna ako ng ilang sandali. Maya-maya ay muling kumatok si Dante. sir. “Boss. “Boss. Ilang sandali pa. pinapatawag n‟yo daw ulit ako?” . Pumasok muli ang butihin kong sekretarya. Hinintay kong makalabas siya.

sir. boss. nagkaroon ako ng kaso. Nag-set-up ngayon ng calamity relief fund sa eskuwelahan.” “Right away.” “Sino ang suspect sa salvage?” “Mga muslim daw ho. bumagyo ng malakas. Pero hindi naman na-confirm ng NBI. . Nabasa ko lang ho sa diyaryo. Gugupitin ko para sa inyo yung balita. Minsan kasi. Kilala mo ba siya?” “Hindi ko ho siya personal na kilala.” “I want it now.” “Sikat ba itong abugadong ito?” “He‟s one of the best. Siya ho ang naghandle ng kaso ng ilang human rights victim sa Mindanao. Natagpuan na lang isang umaga na bangkay na‟t naninigas. sinabi mo na nabasa mo sa diyaryo yung tungkol kay Ronald Eliseo. Boss. Mayroon ding brief story doon tungkol sa buhay niya.155 “Kaninang bago ka lumabas. Kaya nabayaran ng milyon ang mga biktima. May mga tsismis na ang nagpatira daw. yung mga landlord sa Mindanao na nakalaban niya sa korte. Magaling siya sa korte. Napagbintangan akong ninakaw ko raw ang latang pinaglalagyan ng mga baryang donasyon para sa mga biktima ng bagyo. Abugado ho siya ng human rights.” Noong nasa elementarya pa lang ako. hahanapin ko na lang yung lumang diyaryo. kung interesado kayo. Yung mga nagmulta ng ilang milyon sa mga biktima ng human rights abuse. maraming mga nasalanta. Sa isang makipot na alley sa Quiapo.

Parang ayaw maniwala ng isip ko. nakalagay sa desk ng maestra. ipinatawag ako sa principal‟s office. na bagama‟t malinaw na narinig ng mga tenga ko ang paratang sa akin. “Sagutin mo ang tanong ko. ang iniisip ng utak ko‟y iba.156 Naglagay ng lata sa bawat classroom. Ilalagay yon doon ng isang linggo. Bakit mo kinuha ang lata? Ano ang nagtulak sa iyo para pagnakawan ang mga typhoon victims?” . naramdaman ko ang tensyon sa loob ng principal‟s office. nang kinabukasan ay ire-remit na sa principal‟s office ang laman ng lata. Tinanong lahat ng estudyante. Hagan kung ano raw ang nagtulak sa akin para kunin ko ang lata. Tinatanong ng mukhang tae naming principal na si Mrs. Tony. kapag uwian na. Parang nawalan ng koordinasyon ang mga tenga ko sa utak ko. Ang layunin noon. Ang lahat. Nagkaroon ng imbestigasyon sa klasrum. Na kahit nakita ng mga mata ko ang mga nagngangalit na litid sa leeg ni Hagan-Tae. Noong huling araw ng donasyon. Naka-lock dahil malamang ay wala silang tiwala sa mga mag-aaral nila. Araw-araw. Ang lata sa klasrum namin. para turuan ng pakikipagkapwa ang mga estudyante. Hindi raw ba ako naaawa sa mga nasalanta ng bagyo? Ang ginawa ko raw ay isang pagnanakaw hindi sa paaralan kundi sa mga typhoon victims. bigla itong nawala. ang mga estudyante ay naglalagay ng bahagi ng kanilang baon sa lata. maaaring mag-donate ng barya. Pagdating ng hapon. para makatulong sa mga binaha at binagyo. itinatabi ng maestra ang lata sa loob ng kanyang drawer. “Ha?” mulagat ang mga mata ko. Bandang hapon. ayaw rumehistro sa utak ko.

ma‟am—“ “Get out!!!” . Sino naman ho ang nagsabi sa inyong ako ang kumuha ng lata?” “May nagsabi sa akin. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. aminin mo ang kasalanan mo at magsisi ka!” “Ma‟am.” “Pero. Kapag wala sa desk ko ang lata bukas ng umaga. Tony. Alam namin na nature ng tao ang magkamali.157 “Ma‟am. Mamatay man ho ako at ang mga magulang ko at lalo na ho ang tatay ko. Kung gusto mong gumradweyt. ipapatawag ko ang mga magulang mo.” “Alam mo. At maghahanap ka na ng ibang eskuwelahan. Hindi ho ako ang kumuha ng lata. mas gagaang ang sanction mo kung aaminin mo ang kasalanan mo." “Ma‟am. Kaklase mo. hindi ho talaga ako ang kumuha ng lata. Ma‟am Tae—” “What? What did you call me?” “Ha?!?” “Get out of my office right now!” “Eh. Handa kaming magpatawad. Pero huwag ka namang maging unrepentant. Gusto mo bang gumradweyt?” “Opo. ibalik mo ang lata.” “Ga-graduate ka na sa March. ikaw lang ang may motive na kunin ang pera. naisip ko.” “Puwes. wala ho talaga akong kasalanan. I want it on my desk tomorrow morning. Tony. Kailangang pairalin ang disiplina sa loob ng paaralan. nagkakamali kayo. We are only human. Wala kaming choice. Or you can face expulsion. Nang sabihin niya sa akin.

Hindi ako kumikilos sa kinatatayuan ko. Tumingin ako sa direksyon ni Klara pero nakayuko siya. sorry daw. na napapansin niyang sa akin may gusto. Pinalakpakan nila si Ronald Eliseo dahil sa marangal niyang gawain. Hinintay kong matapos ang Homeroom saka ako pumasok ng classroom.158 Pgbalik ko sa klase. hindi niya akalaing hahantong sa ganoon. Hihintayin kong matapos ang sermon ng maestra bago pumasok. Medyo kumubli ako sa may pintuan. Let‟s give him a hand. Ronald. nagbago ang pananaw ni Ronald Eliseo sa buhay. Ronald here sets an example. class. ganoon. sapat na ang sermon na natanggap ko ngayong araw na ito. Sa palagay ko. Huwag kayong matakot. Pero naririnig ko pa rin ang sinasabi ng maestra. isumbong n‟yo sa akin. kailangan . Kinahapunan. na malamang hindi ako makagradweyt ng grade six. galing sa principal‟s office. na magkakakaso ako. Para makabawi siya. Papasok na ako sa pintuan nang maisipan kong huminto muna.” Nagpalakpakan sila. Malaki pala ang tama niya kay Klara. isang kahindik-hindik na asal na kailangang ipaunawa sa mga mag-aaral. dapat kayo rin. Naputol ang mga alingasngasan nang pumasok ako. Sinesermunan ng guro ang mga kaklase ko. Ang gusto lang naman daw niya. Alam n‟yo. isang seryosong usapin ang pagnanakaw. Sa eskuwelahan. Sabi niya. tamang-tamang naabutan ko ang pagsasalita ng aming homeroom adviser. Tuloy-tuloy ako sa upuan ko. siraan ako kay Klara. Iyon ay matapos kong basagin ang dalawa niyang ngipin sa harap at bigyan siya ng black-eye sa magkabilang mata at permanenteng i-disporma ang ilong niya. “Good work. Kapag nakita ninyong may ginawang kasalanan ang classmate n‟yo.

Noong umpisa‟y ayaw pa niyang pumayag. Pero nang ambaan ko siya ng suntok. Putang ina mo. bumigay din. Matapos ang suspensyon. Sorry daw. Pero nakatatak na bilang karagdagang kaso ko sa esskuwelahan ang panggugulpi ko kay Ronald. hindi pa kami nakakapagsalita. floorwax ang laman. I want to talk to your parents. Ni hindi nagsalita. Inaya ko siya sa principal‟s office para aminin ang kasalanan niya. Nailagay pala ng mga naglilinis ng classroom sa cabinet na lalagyan ng bunot dahil akala.” tanong niya kay Ronald. Ni hindi nagtaka kung bakit may silat na parang alkansya ang takip ng lata. De Guzman! And when you come back. Bad trip sa akin ang lahat ng tao. “Sino‟ng gumawa sa iyo niyan.” “How could you do such a thing?” “Ma‟am. makinig muna kayo sa—“ “Shut up! You are suspended for two weeks. Inilipat na siya ng mga magulang niya sa ibang eskuwelahan. ma‟am. Ako naman. sabi ko.” “Ma‟am—” “Get out!!!‟ Putangina si Ronald. Mr. humirit na si Mrs.159 niyang sirain ang reputasyon ko. “Si Tony po. Hindi sila nabadtrip kay Ronald kahit alam nilang nag-imbento ito ng kuwento para ako ang . Nagbibintang ka nang wala ka namang pruweba. Hagan-Tae. Ni hindi sinabi na siya ang may kasalanan. hindi ko na nakita si Ronald. Pagdating namin sa principal‟s office. naabsuwelto sa kaso ng pagnanakaw nang bigla na lang lumitaw ang lata.

etc. Eliseo. blah. blah…blah…blah… community action group etc. Maya-maya. Ronald B. blah… in a dark alley in the vicinity of Quiapo… etc. Funeral claim. ako na lang ang magha-handle ng kaso ni Ronald Eliseo. Kunsabagay. etc. Sabi ko sa kanya. with no.” Manila Times. But why? Puwede naman nating ipatrabaho iyan kahit kaninong clerk dito. mahirap magalit sa isang taong may black-eye sa dalawang mata. etc… Atty. Ngayon. “Sure sir. Binuksan ko ang computer sa mesa ko. Bakit kayo pa?” “He‟s a personal friend. ako at tanging ako lang. pumasok si Dante sa opisina ko. blah. Ang tapunan ng puna. Nilamukos ko ang clipping at itinapon sa basurahan. Ronald B. 1995. EA32786-64H. tabingi ang ilong. Heto‟t may request na hanapin ko raw ang record ng isang nagngangalang Eliseo. muli kong na-encounter si Ronald..160 madiin sa nawawalang lata. <ONLINE CLAIMANT INQUIRY> <ENTER LOG-IN NAME> A-N-T-O-N-I-O-D-E-G-U-Z-M-A-N <WELCOME. Salvage list still growing despite doubled efforts of PNP and NBI blah. etc… a responsible father of three children. Dala ang clipping mula sa lumang peryodiko. ANTONIO DE GUZMAN> <ENTER PASSWORD> . blah… a human rights lawyer was found decomposing beside a pile of garbage… blah. Oct 19. at basag ang dalawang ngipin na nakausli sa namamagang nguso. Deceased.

GLENDA A. RONALD A.> <ELISEO.161 H-I-N-D-O-T <ENTER CLAIMANT NO.> <TO MODIFY F6> F6 <ENTER PASSWORD TO MODIFY> K-A-N-T-O-T <EDIT F1> <DELETE F2> <HELP F3> F2 QUIT <SAVE CHANGES? Y / N> Y <RECORD DELETED> <HAVE A NICE DAY!!!> . KLARA A. RONALD BERMUDEZ/ 660921> <OCCUPATION <INSURANCE TYPE <STATUS : : : ATTORNEY-AT-LAW> FULL-LIFE> CLAIM FILED> <FOR CLAIM INFO F8> <BENEFICIARIES : ELISEO.> <ELISEO JR.> EA32786-4H <WORKING… PLEASE WAIT> <ELISEO.> <ELISEO. RUDY A.

TO: MINDA ABRA. Hanggang sa makatulog na ako sa ganoong posisyon. Claims Dept. Paglabas niya‟y nagsindi ako ng yosi at sumandal sa sandalan ng swivel chair. Inutos ko sa kanya na mangyari‟y dalhin niya sa Claims ang sinulat kong tugon sa request. Tinawag ko ang sekretarya ko. . Mabuti na lang at pagpasok niya sa opisina ko. I checked our records about Claimant No.162 Nagsulat ako ng memo. wala siyang dalang kape. Manager. EA32786-64H under the name of Eliseo. Kundi‟y baka maibuhos ko na sa mukha niya. Ronald B. Ipinatong ko ang paa ko sa mesa ko. Iniisip ko ang nangyari noong grade six ako. and found out that no such record exist. bilang sagot doon sa request na ipinadala ng Claims.

Ang mga mata niya‟y salamin ng pagdarahop. At mawawari. animo umuusal ng kung anong orasyon na walang saysay sa ibang makakarinig at tanging siya lang ang nakakaunawa. mapapagtanto ang bigat ng mga pasaning pinilit niyang bunuin noong panahon ng kanyang kalakasan. na sinamantala niya ang kanyang lakas habang bata pa‟t maaari pang gumampan ng mga mabibigat na gawain. Sa kanyang laylay na mga balikat.163 Ina Sinumang matamang magmamasid ay mapapansin ang marahang paggalaw ng kanyang mga labi. Kung matamang susuriin. ang hitsura niya‟y nagkamit ng makamundong titig ng mga kalalakihan noong panahon ng kanyang pagsibol mula sa kamusmusan tungo sa pagdadalaga. Ang mukha niyang batbat ng mga gatlang inilatay ng mga nagdaang taon ay larawan ng kapagurang sumibol sa maghapong paggaygay ng kanyang nangangapal na mga palad sa batya at kulahan. at ngayo‟y mamamasid sa kanyang mga gatla ng edad sa noo na mandi‟y hindi pa niya tapos gampanan ang mga gawain. animo mga kampon ng kultong tanging siya lang ang nagtayo at tanging siya lang din ang sumasamba. anaki may kung anong hiwagang pinawawalan ang kanyang mga labi kung kaya‟t sa kanyang paana‟y madalas magkulumpon ang mga ipis. sa mga banat niyang bisig. Ngunit sa kanyang hitsura‟y . Sa kanyang pag-iisa. ngunit ang yayat niyang katawa‟y gusto nang sumuko.

Ngunit ang pangarap na ito‟y hindi natupad. katawang binigyang hugis ng nag-usling mga buto. Sinabi niya rito na noong siya‟y musmos pa.164 masasalamin din ang pagpapabaya sa kariktan upang bigyang daan ang hamon ng sikmurang nagmumura at nagpapahiwatig ng kagustuhang lumaya sa mga sakmal ng gutom. “Sumasali ako noon sa amatyur sa istasyon ng radyo sa bayan. Tunay ngang ang kanyang katawang yayat.” Sa maliit na baryong sakop ng bayang noo‟y pinag-aagawan ng Bulakan at Nueva Ecijah. . Minsa‟y naikuwento niya sa kanyang panganay na anak ang kanyang mga pangarap. Ipapakita ko kay inang ang ganda ko. At ang mga buhay na pangarap ay sinikap niyang pagyamanin sa gunita.” kuwento niya sa kanyang anak.” May ningning sa kanyang mga mata habang nagsasalaysay. tila ba buhay na buhay sa kanyang gunita ang bawat eksenang kanyang binabalikan. Ako ang pinakamagaling kumanta. hanggang sa magdalaga. “Tapos isusuot ko ang bagong damit at magpapari‟t-parito ako sa kusina. “Noong maliit pa ako. ay isang institusyon na kumakatawan sa kahulugan ng kahirapan at labis na paghihinagpis. ibinibili ako ng inang ng bagong damit sa bayan kapag daraos ang pasko. hanggang sa matagpuan niya ang sariling sakay ng pampasaherong bus papuntang Maynila. papunta sa rurok ng kanyang mga panaginip. tunay ngang siya ang pinakamagaling kumanta. pinangarap niyang mag-artista o maging isang sikat na mangangawit. bunga ng mga suliraning kaakibat ng hikahos na pamumuhay.

165 May pangungutya sa himig ng pananalita ng kanyang tiyahin nang sabihin niya ang kanyang pakay. “Ibig mong sabihin, mag-aartista ka kaya ka pumarine sa Maynila?” tanong ng kanyang tiyahin. “Opo, tiyang,” matipid niyang tugon. “Hoy, gaga! Baka akala mo, gano‟n-gano‟n lang mag-artista? May kakilala ka bang direktor?” “Wala ho.” “Wala pala, eh. Paano ka magiging artista?” “Sa umpisa ho, kakanta muna ako sa mga malilit na restoran, hanggang sa makilala ako.” “At saang restoran ka naman kakanta, hane? Eh hindi ka naman masyadong maganda. Ang mga artista‟t mang-aawit dito sa Maynila, saksakan ng gaganda. Maaaring sa inyo ikaw ay maganda na. Pero dito sa Maynila, hindi pa sapat yang ganda mo. Aba, eh halata kang taga-probinsya, ah. Ang mabuti pa, itigil mo na iyang mga pangarap mong walang katuparan. Ang gawin mo, samahan mo ako sa paglalaba.” Napahikbi siya ng mahina sa tinuran ng kanyang tiyahin. “Hoy, bruha, huwag mo kong dramahan. Manang-mana ka sa inang mong isa ring tanga. Ang gawin mo rito, magsipag ka. Tondo ito, ineng, maraming lalake. Magdasal ka na lang na sana‟y makapag-asawa ka ng hindi gaanong salbahe.” Ang tingin niya noo‟y may sa-demonyo ang kanyang tiyahin. Nagkatotoo ang mga salita nito. Makalipas ang ilang buwan ng kanyang pagpari‟t parito sa

166 poso at sa kulahan, nabura na sa kanyang gunita ang dahilan ng kanyang pagluwas ng Maynila. Ang tangi na lang niyang inaasam ay ang sana‟y makatapos siya ng maaga sa kanyang paglalaba nang sa gayo‟y maipahinga niya ang patang katawan. Sa loob ng limang taon, ang kanyang tanging kaulayaw ay ang batya, timbang pang-igib, sabon, kalawanging yerong kulahan, palo-palo at ang mga sariwang pasaring ng kanyang tiyahin. Sa loob ng limang taon, ang kanyang morenang anyo ay napalitan ng kagaspangan. Ang mga palad niyang sa probinsya‟y iniingatan ng kanyang inang at amang upang huwag magurlisan, ay nangapal tulad ng mga palad ng ibang kababaihang kasa-kasama niya sa paglalaba sa poso. Sa loob ng maraming taon niyang pagtira sa Tondo, marami na ring kalalakihan ang sumubok na lumigaw sa kanya. Ngunit ang mga ito‟y hindi niya pinansin, maliban na lang sa isa, si Mario, na tunay na mabait sa kanya. Si Mario‟y isang pahinante ng trak na naghahatid ng mga kargamento sa pier. Kaiba sa mga lalakeng dumidiga sa kanya, si Mario‟y may regular na pinagkakakitaan. Ngunit ang kanilang relasyon ni Mario ay kagyat ding nahinto. Ito‟y nang siya‟y umuwi isang hapon, na gula-gulanit ang suot. Ang sabi niya sa kanyang tiyang ay ginahasa siya ng apat na lasing na napadaan sa kulahan habang sinisinop niya ang mga sinampay. Hinatak umano siya papunta sa loob ng isang lumang kamalig na kalapit ng kulahan niya ng mga damit.

167 Ang gusto niya‟y magreklamo sa pulisya. Ang gusto ng kanyang tiyahin ay tumahimik siya‟t huwag ipamalita kanino man ang kahiya-hiyang bagay na sinapit niya. “Pero, tiyang, alam na ng mga kapitbahay,” pangangatwiran niya sa kanyang tiyahin. “Paanong hindi malalaman, idinaldal mo na kung kani-kanino! Gaga! Ayaw mo kasing magdamit nang maayos. Ang sinusuot mo pag naglalaba ka, ke nipis-nipis. Nababasa pa ng tubig. Kaya yang suso mo, lumuluwa sa daster. Mabuti nga‟t sinapit mo iyan para ka magtanda.” “Tiyang, wala akong pinagkuwentuhan. Talaga lang hindi naililihim ang ganitong mga pangyayari. Ang sa tingin ko, hindi pa ko nagagahasa, alam na ng mga kapitbahay na magagahasa ako!” Ngpumilit siya sa kanyang tiyang, na mangyari‟y samahan siya sa munispyo para magsampa ng reklamo. “Hindi puwede! Alam mo bang si Rico, yung promotor ng paggahasa sa iyo, kaibigan ng hepe. Kapag nagreklamo ka, baka patayin ka.” Wala siyang nagawa kundi magtimpi at ipagdasal na sana‟y walang mabuong binhi sa kanyang sinapupunan. Ngunit ang mga panalangin, kadalasa‟y hindi nagkakaroon ng katuparan. Napagtanto niya makalipas ang ilang buwan, na siya‟y nagdadalantao. Noo‟y wala na silang relasyon ni Mario. Pormal itong nagpaalam at humiwalay sa kanya dahil hindi nito matanggap na may iba nang lalaking nauna sa kanya, na siya‟y nalawayan na ng ibang lalake, na siya‟y nakakadiri na sa kanyang kalagayan, na siya‟y hindi na birhen, at marami pang ibang dahilan na ang tangi

168 niyang naisagot ay isang malakas na hambalos ng batya sa bumbunan ni Mario habang nagsasalita ito. Umalis siya sa bahay ng kanyang tiyahin at nakituloy sa kanyang isang kakilala na nakatira malayo sa Tondo. Ang pinakaibig niya‟y malayo muna sa Tondo, na sa tingin niya‟y walang naidulot sa kanya ni isa mang kabutihan. Sa kanyang pagtira sa kaisa-isang kaibigan, nakilala niya si Tomas, isang Batangenyong wala namang malinaw na hanapbuhay ngunit nagpakita sa kanya ng labis na pagmamahal. Makalipas ang isang buwan, ikinasal sila ni Tomas. Bale-wala kay Tomas na siya‟y buntis at halata na ang tiyan. Handa itong bigyan ng pangalan ang kanyang magiging anak. Sa isang sulok ng lungga ng mga iskwater, tinayo ni Tomas ang kanilang dampa, at doo‟y isinilang niya ang kanyang panganay, na pinangalanan nilang Antonio, hawan sa pangalan ng nuno ni Tomas. Lumipas ang limang taon bago nasundan ang kanilang anak. Maraming beses siyang nakunan dahil sa paggampan niya ng mabibigat na gawain. Kailangan niyang ipagpatuloy ang paglalaba dahil si Tomas ay walang permanenteng trabaho. Kung ano-ano ang pinapasok nito, pasabit-sabit sa mga kontraktor, paekstra-ekstra sa pamamasada ng dyip, kung minsa‟y pagtatawag ng mga pasahero ng dyip sa paradahan. Makalipas ang limang taon, nagsilang siyang muli. Ngayo‟y anak na ni Tomas ang kanyang iniluwal. Kasabay nito, si Tomas ay nakakita ng permanenteng trabaho. Ang trabahong ito‟y magiging tulay ng pagkasira ng kanyang pamilya. Likas sa

Sinikap niyang itaguyod ang kanyang mga anak. Nakakatulong sa kanyang paglalaba at nagaakyat pa ng ekstrang kita sa kanilang tahanan. siksikan sa loob ng maliit na dampa. mga babaeng nalulungkot. Higit kanino man. Ito ang magiging gawain ni Tomas hanggang sa malagas ang tikas ng matipuno niyang katawan at makalbo ang kanyang bumbunan. Minsa‟y umuwi ang kanyang si Tomas. bakla. hindi niya matanggap na ang kakainin nilang mag-anak ay galing sa bulsa ng kung sinong matrona o ng kung sinong matandang bakla o ng kung sinong babaeng nangangaliwa sa asawa. Kailanman ay hindi niya natanggap ang bagong trabaho ng kanyang asawang si Tomas. Pinalayas niya si Tomas dahil ayaw nitong lumubay sa pakikiapid sa iba. Mabuti na lang at malaki na ang kanyang panganay at kaya nang mag-igib ng tubig. pagtitinda ng balut. agad naghalu-halo ang mga gunita sa kanyang isip. Dinanas niya ito at ang ganitong iskema ay walang idinudulot na maganda. Bagamat sa mga sabi ng kanyang asawa na sa kanyang bagong linya ng gawain ay mabilis umakyat ang pera. Pumaradang parang .169 bagong trabaho ni Tomas ang magsasama sa mga lakad ng mga matrona. at nitong lumaki‟t maging mama ang kanyang panganay. Ngunit nang banggitin ni Tomas na hihiwalay na ito sa kanyang kasalukuyang kabit. nabubuhay sa halos baryang kinikita sa paglalaba. Nabuhay sila ng maraming taon. sa pag-aasam na muli na naman silang magkakasamasama matapos ang ilang taon ng pagtitiisan. Ibayong pananabik ang bumalot sa kanyang katawan. ayaw niyang magkaroon ng pagsasamantala sa mga kababaihan. pag-iigib. pagkarinig niya sa salitang kabit.

Nang umuwi siya ng gabi. ang mga gabing nangungulila siya sa pag-iisa. Hindi niya rin inda ang halakhakan ng mga nakaistambay sa lugar nila. Kinausap silang dalawa sa presinto. Hindi niya inda ang mapangutyang titig ng mga kapitbahay. ang mga araw na hindi sila kumakain. sa pagitan ng mga humaharurot na sasakyan. Ang habulan ay inawat ng mga pulis na nakatayo sa gilid ng kalsada. hayup ka!” “Huwag! Maghunos-dili ka!” “Tang ina mo!” Hinabol niya ng taga si Tomas hanggang sa labasan. ang mga sumbong ng kanyang panganay na anak na umano‟y tinutukso sa eskwela dahil sa mga kasalanang ibinibintang dito… Sumusuray siyang tumayo at pumunta sa kusina. ang pagtatakwil sa kanya ni Mario. “Putang ina ka! Pinabayaan mo kami. Umusal siya ng maikling panalangin at nilusob ang asawang noo‟y kausap ang kanilang bunsong anak sa sala.170 sine ang mga eksena ng panggagahasa sa kanya ng apat na lasing sa Tondo. ang mga magulang niyang namatay na‟t lahat ay hindi man lang niya nadalaw. . ang mga araw na binubulabog sila ng usurerang si Alma. ang araw na pinalayas niya si Tomas. Tulog na ang kanyang bunso. Ang tanging mahalaga sa kanya ay tadtarin ng taga ang lalakeng nagpabaya sa kanila at nagpakasarap sa kandungan ng kung sino-sinong babae. Kinuha niya ang itak na nakatago sa ilalim ng kalan. wala pa ang kanyang panganay na anak.

pakalat sa sahig. . Ang bibig niya‟y umusal ng mga litanya at sa kanyang paanan ay nangagkulumpon ang mga ipis. Hindi niya namalayan ang pagtagas ng ihi niya sa pagitan ng kanyang mga binti.171 Umupo siya sa sahig sa kusina.

“Ano sa palagay mo?” sagot ni Tony. Pagkarating niya sa terminal ng bus sa Cubao.” “Ah. Inikot niya ng paningin ang palibot ng dampa ni Jhunz. ang alam ko. sumakay siya ng taxi papuntang Recto. mga lumang komiks. “Ano‟ng kailangan mo?” nagugulumihanang tanong ni Jhunz.” “Oo.172 Jhunz Pagsungaw ng inaantok na mukha ni Jhunz sa yerong nagsisilbing pinto ng miserable niyang bahay na pinapaupahan. tanging mukha nito ang hindi balot ng kumot. tsip. mga ginupit na larawan . mula sa Baguio. may dumating akong sobre. Alas-dose ng gabi nang sumakay siya ng bus. “Tsip?” “Jhunz. Pumasok si Tony sa loob ng kabahayan at isinara ang pinto. Nakapa niya ng dila niya ang isang ngipin na malamang ay nabunot sa lakas ng suntok. Tinanggal niya ang mga damit.” Tumayo si Jhunz at dinukwang ang tokador. Nasaan na ang sobre?” “Sandali lang. Sa papag ay namataan niya ang isang binatilyong natutulog. Iritado ang boses niya sa pagod sa biyahe. isang malakas na suntok ang sumalubong sa kanya. Sa lakas ng suntok ay napaatras siya pabalik sa loob ng bahay at nagising na ng tuluyan ang inaatok niyang katawan. mag-aalas-sais ng umaga. Para sa akin „yon. mga marurumi at malilinis. yung John Lucero ang pangalan. Dumating siya ng Maynila. sa tinitirhan ni Jhunz.

galing sa probinsya. Ayaw mo kasing maniwala sa akin. Tumango siya kay Jhunz. Wala kasing matutuluyan. tsip. “Ah. Ipinakiusap sa akin ng tatay niya. Pinigilan ko lang.” . huwag naman kayong manunutok kaagad. wala akong ginagawang kasalanan. Ang alam ko. Wala akong atraso sa inyo.” “Tsip.” “Tarantado ka kasi.” “Eh. eh.” “Tsip. Para hindi ka na kumuha ng boarder dahil masyadong maselan ang operation namin dito. usapan natin. hindi ka tatanggap ng boarder? Kaya ko nga binayaran ng pakyaw itong bahay mo. walang problema diyan. mga larawan ng babaeng nakahubo. Kapatid ko ang tatay niyan. eh. eh. Iniabot niya kay Tony ang sobre. Gusto ka nang i-salvage.” “Di ba. dapat ka nang umalis dito dahil inaarbor ka na sa akin ng mga tauhan ko. “sa susunod. Marami akong natanggap na report tungkol sa yo. at sa pinakailalim ng mga tambak ay kinuha niya ang isang puting sobre. maniwala kayo sa akin. “Tsip. Binuksan ni Tony ang sobre‟t sinilip ang loob. ano ba ang nagawa kong katarantaduhan?” “Ikaw ang makakapagsabi niyan. Nabawasan na naman ako ng isang ngipin. tsip.173 ng mga artista. Pamangkin ko iyan. Sabi ko na sa iyong marami akong mata rito sa lugar n‟yo. eh.” anas ni Jhunz. boarder ko iyan dito.” “Sino nga pala ito?” tanong ni Tony sabay nguso sa binatilyong natutulog sa papag.

Muling lumipad ang dos por dos. “Tumahimik ka! Kung ayaw mong ikaw ang isunod ko!” Hinawakan ni Tony ang kuwelyo ng maruming kamiseta ni Jhunz at pagkuwa‟y isinalya niya ito paupo sa isang suruting papag. Ang binatilyong kangina‟y natutulog ay napabalikwas sa lakas ng hiyaw ni Jhunz. Kumuha si Jhunz ng talong sigarilyo mula sa kaha. Ibayong hapdi ang naramdaman ni Jhunz nang dumapo ang matigas na kahoy sa kanyang pisngi. Pagkahitit ni Jhunz ng sigarilyo. habang ninanamnam niya ang usok na naglalakbay papunta sa pinakaubod ng kanyang paghinga. Mula ngayon. ang dalawa‟y inipit sa magkabilang tainga at ang isa‟y isinubo sa bibig. parang awa n‟yo na.” Dumukot si Tony ng isang bugkos na lilibuhing piso mula sa kanyang bulsa at ibinato ito sa mukha ni Jhunz. Sinindihan ni Tony ng lighter ang sigarilyong nakasubo kay Jhunz. Tumagas ang dugo mula sa bibig at ilong ni Jhunz. at hindi pa man malay na humupa ang sunod-sunod na pagsasal ng kanyang ubo. ayoko nang makita ang pagmumukha mo rito o sa kahit na saan pang parte ng Maynila. Halos mabilaukan siya sa usok sa tindi ng pagkakagulat. nandilat ang mga mata niya nang mapansing sa kamay ni Tony ay hawak nito ang isang dos por dos. “Tsip. “Makinig ka sa sasabihin ko sa iyo. . dumapo sa kanyang ulo ang matigas na dulo ng dos por dos.” pagmamakaawa ni Jhunz.174 Nagsindi si Tony ng sigarilyo at iniabot kay Jhunz ang kaha. “Tiyong!” sigaw nito sa tiyuhing namimilipit sa lupang sahig. kupal.

” “Eh. tsip…” “Punyeta! Kapag sinabi kong umalis ka. kapag may nakaalam sa mga transaksyon natin dito. alas-diyes . Ang mabuti pa. papatayin kita. tsip. Desidido silang patayin ka.” Mabilis ang pagtango ni Jhunz. Dinukot ni Tony ang tiket ng bus na nakatikolp ng maayos sa loob ng bulsa ng kanyang polo. Yung mga tauhan ko. At binalaan si Jhunz.” “Salamat po.” Dinukot ni Tony ang kanyang pitaka at kumuha ng ilang lilibuhin. Sa labasan ay pumara si Tony ng taxi. hindi mo kilala. kung ayaw mong mapahamak sa mga tauhan ko. umalis ka!” “Yes. Tama na iyan. at lumayo ka na. dalhin mo iyang pera.” sambit niya sa tsuper.” “Tsip.175 “Para iyan sa pagpapagamot mo.” “Kulang ho itong perang ibinigay ninyo. paano naman ako? Saan ako titira? Matagal na ako rito sa lugar na ito. Dinagdagan ko ng sampung libo. Kabisado ko na ang likaw ng bituka ng bawat mukha rito. sir! Paano „tong pamangkin ko?” “Isama mo. “Pare. ayan. Sa may yerong tabing ay lumingon siya patalikod.” “Hindi mo kabisado lahat. “Jhunz. Sinigurado niya ang oras ng kanyang pag-alis.” Humakbang si Tony palabas ng pintuan. gamitin mo para makapagbagong buhay ka na. sa terminal ng Victory Liner sa Cubao. “O. Umalis ka na sa lugar na ito. Yung matitira.

Pangatlong luwas na niya ito. . Ang mga nakukuha niyang tseke ay pinapapalitan niya sa isang bangko sa Baguio. Inisip niya ang mga tsekeng hindi pa dumarating. Tiniklop niya ng maliit ang tseke at ipinasok sa kanyang pitaka. walang mga samu‟t saring tanong.000. Ang branch manager ay tumatanggap sa kanya ng sandaang libong piso bilang lagay sa tuwing idedeposito niya sa kanyang pangalan ang mga tsekeng kanyang nakukuha. Kanginang dumating siya galing Baguio ay bumili na siya antimano ng tiket na pabalik. na nagkakahalaga tuwina ng isang milyon. Ang isandaang libong piso ay para sa tahimik na mga transaksyon. Inilapat ni Tony ang kanyang likod sa sandalan ng taxi. at nangungupahan sa isang lumang townhouse. May sapat pang panahon para makabalik siya sa Cubao.176 ng umaga. ang huli. Panibagong milyon na naman ang maidedeposito niya sa kanyang account. Ang ikaanim na tseke. magtitiyak na mahihirapan ang sinumang magkamaling mag-imbestiga sa buwanang deposito sa kanyang pangalan. Sa Benguet ito naka-address. Sa isang buwan ay muli na naman siyang luluwas para kunin ang tsekeng darating sa isang bahay na inuupahan niya sa Muntinlupa. at ang garantiya ng santambak na mga papeles na tatabon sa mga transaksyon ni Tony.100. At sa susunod pa uling buwan. ay hindi na niya kailangan pang luwasin sa Maynila. pupunta siya ng Bulakan dahil doon naka-address ang susunod niyang tseke.00). Sinipat niya ang numerong nakatatak sa mukha ng tseke: One Million And One Hundred Pesos Only (Pp1. Dinukot niya ang sobreng nakatiklop sa kanyang bulsa. Kikita na naman ng isandaang libo ang branch manager na kakilala niya. sa isa pang alyas niya.

177 Ipinikit niya ang mga mata hanggang sa gisingin siya ng drayber at sabihin sa kanyang narating na nila ang terminal ng Victory Liner. .

Isang malaking kaluwagan sa kanyang pamilya. Ilang taon na nga ba niyang pinapalampas ang mga sabi-sabi? Ilang pagkakataon na bang pinagtitimpian niya ang sariling huwag pumatol sa mga masasakit na mga salita? Sa pagkakaalam niya‟y mahigit nang sampung taong sinasadya niyang pamanhirin ang kanyang mga tainga. Ang nagdaang sampung taon ay tila isang mabigat na pasaning nakadagan sa kanyang balikat. tanda ng kanyang damdaming nagpupuyos.178 Sgt. Katunaya‟y halos hindi niya iniinda ang talong anak niyang nag-aaral sa kolehiyo . Ito‟y magmula nang tumuntong ng ikaanim na taong gulang si Dondon at nagpakita ng unang mga sinyales ng kahinhinan. Kalat na ang dilim at sa UP. Sa noo niya‟y nakabakat ang mga nag-usling ugat. Tama ang sinabi ni Tony. naglalakad papunta sa UP lagoon. Kung tutuusi‟y isa siya sa mga maituturing na masuwerte. Hindi naman ho sa panghihimasok pero talaga hong nakita ko kung ano ang ginagawa ni Dondon dun sa Amerkano. Maingat sa pagkakakubli sa tabi ng isang poste. ang paligid ay lalo pang pinalamlam ng nagkalat na mga puno. Pepper Nagngangalit ang mga bagang ni Sgt. may kaakbay itong Amerikano. Pepper habang sinusubaybayan ng mga mata si Dondon. Tatlo sa kanyang mga anak ang nagtatrabaho sa ibang bansa at patuloy ang pagpapadala sa kanila ng pera. at ng kanyang maagang pagreretiro sa pulisya. pinagmamasdan niya si Dondon. na naging sanhi nang unti-unting pagdami ng kanyang uban at mga kulubot sa noo.

Mayroon siyang apat na anak na nag-aaral ng high school sa iba‟t ibang mga paaralang pribado. Ang isa nama‟y malapit na ring magtapos ng kursong Mass Communication. na dapat sana‟y siyang magtutuloy ng kanilang tradisyunal na panata sa pagpupulis. Pataliwas sa kalsadang kongkreto. Ito‟y sa kadahilanang ang kanyang bunso. Pepper ang paghigpit ng yakap ng Amerikano sa kanyang anak. Kahapon ng tanghali. Napilitan siyang iiling ang antok at bumangon para harapin si Tony. ay may malaking suliranin sa pagkalalake. Alam ko hong malaki ang hinanakit n‟yo sa anak n‟yo. . Ang sabi ng kanyang maybahay.179 at kumukuha ng mabibigat na karera. At ngayon. siya‟y may anak na lalake ngunit sa kabila nito‟y mapuputol ang tradisyon. may umistorbo sa kanyang siesta. Kitang kita ni Sgt. hanggang sa kanyang ama. Hindi niya raw alam kung ano ang sadya. Ang isa‟y kumukuha ng kursong abogasya. Ang kanyang mga nuno. Sa kanyang bunsong anak na nitong mga huling tao‟y nagiging agresibo na sa pagpaparamdam ng kanyang naiibang kasarian. Labis-labis ang ipinapadalang pera ng kanyang mga anak na nakikipagsapalaran sa ibang bansa. lumaking taliwas sa inaasahan n‟yo. at hanggang sa kanya ay naging bahagi ng pulisya. Lumiko si Dondon at ang kasama nito. anak daw ni Maria. papasok sa animo parkeng napapalibutan ng malalabay na puno‟t nalalatagan ng luntiang damo. Ang tangi niyang iniinda ay ang pangyayaring iisa lang ang kanyang anak na lalaki. Na sa hindi malamang dahilan. Ngunit ang dami ng mga pinag-aaral ay halos hindi nila iniinda ng kanyang maybahay kahit ngayong siya‟y retirado na. Isa ang malapit nang magtapos sa pagdodoktor. na tanging lalake sa kanyang mga anak.

para palihim na sundan ang dyip na sinakyan ng kanyang anak. kaagad na siyang nagbihis. Nakagawa siya ng planong maganda. dagli niyang pinara ang isang taxi at pinangakuan ang drayber nito ng ilang dagdag na pasahe. nakaupo ho ako sa malapit sa kanila. Nangingibabaw ang kanyang mahabang karanasan sa pagpupulis. inikot niya ang buong gusali at inalam ang mga daanan papalabas. Sa mga ganitong sandali. Noong umpisa‟y magkaakbay lang sila habang nakaupo sa damuhan. Pepper. umiiwas na mamataan at mapagsino ng kanyang anak. sumubsob si Dondon sa pantalon ng Amerkano. Maingat ang kanyang pagsunod. Nakaupo silang dalawa sa damuhan.180 Kitang-kita ko ho silang dalawa. Pumuwesto siya sa isang lugar kung saan tatlo sa apat na labasan ang kanyang . Mula sa pinagkukublihang poste. patalilis na sumunod si Sgt. pero kitang-kita ko ho na nakasubsob si Dondon sa kandungan ng Amerikano. Tapos nakita ko. Tumataas-baba ang ulo niya. Sgt. paminsan-minsang nagmemenor kung dumarating ang pagkakataong naaabutan ng taxi ang dyip. Tuloy tuloy ang takbo ng taxi. Hindi ko ho talaga gustong manubok kaya lang. bukod sa ipapatak ng metro. Nakita niya ang pagpasok ni Dondon sa isang gusali. kasama ko ang syota ko. Pepper sa bakas ng dalawa. huwag ho kayong mabibigla. Hindi ho ako nagkakamali si Dondon ang nakita ko. Kangina pa lang hapon na nagpaalam si Dondon na pupunta ito sa kanyang kaklase at may tatapusing proyekto sa eskuwelahan. Pepper. Sa labasan. bahagyang yumuyuko si Sgt.

Pepper ang gulat sa mukha nito. Pepper ang pagbabago ng posisyon ng dalawa. Pepper ang baril sa noo ng Amerikano. Pasalit-salit naman ang kanyang ronda para matyagan ang natitira pang labasan. hanggang sa makarating sila sa parke. Kaya nga ho sa inyo na kaagad ako nag-report. Hindi ko ho gustong magkagulo-gulo tayo. Nagsindi siya ng sigarilyo at nagmasid. Dinukot ni Sgt. Pepper sa kanyang tagiliran ang isang rebolber Dahan-dahan siyang tumayo at lumapit sa noo‟y umuungol na Amerikanong ang mga mata‟y nakapikit.181 matamang mamamataan. Itinutok ni Sgt. Pepper ang paglakad ng dalawa. Nagdilat ito ng mga mata at sa liwanag ng buwan. Nakalapit na siya‟t lahat ngunit walang kamalay-malay ang dalawang umuungol sa pananabik. Umupo si Sgt. Kitang-kita ni Sgt. Tumataas-baba ang ulo ni Dondon. Maya-maya. Bang! Bang! Bang! Bang! . Nakita niya ang pagsubsob ng ulo ng kanyang anak sa kandungan ng Amerikano. Kalahating oras siyang naghintay. kaakbay ng isang Amerikano. nakita ni Sgt. bago malaman pa ng iba. Hindi naman ho sa nagsusulsol ako sa mga kuwento rito sa atin. nakita niya ang paglabas ni Dondon sa gusali. marahil ay sa sarap na nararamdaman dulot ng ginagawa ng kanyang anak sa kandungan nito. Sinundan ni Sgt. Pepper sa tabi ng isang matabang puno at isinandal ang kangina pa nangangalay na katawan. nang kumalat na ang dilim.

idinahilan ang police business at inginudngod papasok ng taxi ang kanyang anak. Pepper sa gitna ng daan at itinutok ang rebolber sa taxi. Ang kamiseta nito‟y may mga pilansik na dugo. Nagtititili ito at paulit-ulit na sinasambit ang darling Wayne.182 Hinawakan niya sa buhok si Dondon at kinaladkad ito papalayo sa nangingisay na Amerikano. Pepper ang tatlong pasahero nito. Nakarating sina Sgt. Humarang si Sgt. Pinababa ni Sgt. May sakay ang taxi kung kaya‟t ni hindi ito nagmemenor. . Pepper sa may kalsada at dagli niyang pinara ang isang paparaang taxi. Sinabi niya sa tsuper ang kanilang destinasyon.

Si Elmer.” “Bakit naman?” wari‟y tila nagtatampong tanong ni Elmer. “Tang inang „to. yung nakakasakit na ng ulo.” “Yes. kung ayaw mo.” “Puta. sir. Basta sabi mo. Dumukot siya sa kanyang bulsa at binayaran ang drayber. bukod sa kape ay humingi sa waiter ng isang basong tubig na maraming yelo. ha. “Kase kalimitan. DIto sila pumasok. reklamador ka pa. eh. Ikaw na nga ang hinahanapan ng babae. tama na. Pagkaibis nila ay naglakad pa sila ng kaunti hanggang sa marating nila ang isang sikat na coffeeshop.” . Nagsindi si Tony ng sigarilyo habang minamanmanan ang mga ngitian at kuwentuhan ng mga tao sa kanilang palibot. “Yung maraming-maraming yelo. yung konti na lang ang maiinom kong tubig dahil sa dami ng yelo.” pakli ng waiter.” “O.. pare. sige. umuwi ka na. Putsa. Pag-upo nila‟y umorder sila ng dalawang tasang kape. magaganda ba talaga iyong mga tsikas na sinasabi mo?” “Oo. Puta ang katawan. yung maganda sa iyo. Ako na lang ang babanat doon sa dalawang bebot. Buti nga isinama kita rito. pare. Hindi mo ipagpapalit sa kahit na ano‟ng bisyo. “Mer.” “Oo. masagwa sa akin. meyn.183 Date Pinara ni Elmer ang taxi sa tapat ng isang kilalang hotel sa Makati. maganda. duda kase ako kapag sinasabi mong maganda. eh.

Eh ang mamahal ng pagkain dito. Kape pa lang. pare. bakit dito pa tayo magkikita-kita. asukal at dalawang tasa ng umuusok na brewed coffee. Nagpunta kami noon sa Dasma. Tony. pare. Nagpadala si ermats ng pera. . ipagmalaki natin hanggang sa mga apo natin sa tuhod. ano? Puta.” “Relaks ka lang.184 “Saan mo ba nakilala iyong dalawang iyon? Saka.” “Na lulustayin natin.” “At bakit naman ako sasama sa kamag-anak ng bayaw ng pinsan ng katropa ng kapatid ng kung anupaman?” Dumating ang kanilang inorder na kape. Tangna.” Dinukot ni Elmer ang kanyang pitaka at binuklat sa harap ng mukha ni Tony. Eh baka maglakad na tayo niyan pauwi. baka hanggang sa pagtanda natin. para kay Elmer. Putsa.” “Eh. kung sumama ka sa akin noon. sa bahay ng bayaw ng pinsan noong katropa ko. High class itong tinutukoy ko. Gusto nitong nakikitang laging may lamang ube ang kanyang pitaka kahit hindi pa man binubuklat. Huling inilagay ng waiter sa mesa ang isang basong tubig na kumikinang sa dami ng gma nakalutang na yelo. Nakita ni Tony ang ilang dadaanin na nakaipit sa pitaka. ngayon lang tayo makakabanat ng chikas na dekalidad. kuwarenta pesos na. “Nakilala ko iyong dalawa sa isang party ng katropa ng pinsan ko. „tol. di sana nakabanat ka kahit isa doon sa mga naggagandahang bebot doon. Sinadya ito ni Elmer. Inilapag ng waiter sa kanilang mesa ang isang maliit na kopita ng fresh milk. Paldo tayo ngayon. naisip ni Tony. Ang isang dadaani‟y medyo nakalabas nang bahagya ang kanto sa may pitaka.

Sa mesang katabi nila ay halos magdikit na ang mga nguso ng magsyotang nag-uusap. Plunging neckline ang suot nitong blusa. hanggang sa halos ang buong baso ay mapuno ng animo ginagad na yelo. bagkus. Pagkatapos ay kanya itong binuhusan ng fresh milk at saka hinalo ng kutsara. nakakuha ng magandang syota. Ang suwerte naman ng kumag na ito. Ipinagpatuloy niya ang paghitit ng sigarilyo. Nang mapino na ang lahat ng yelo. saka nilagyan ng limang kutsarang asukal. Kahit pangit. Wari‟y kuntento na sa pagkakalapit nilang dalawa. hindi na kailangan pa ng mga salita upang patingkarin ang nagbabaga nilang pag-iibigan. Ang yelong kanyang dinudurog sa bibig ay hindi niya nilululon. Naaaninag ang puti nitong bra. Ang pagmumuni-muni niya‟y pinutol ng tunog ng nginunguyang yelo. sa isip ni Tony ay parang nakikita niya ang mamulamulang mga utong. Inabot nito ang lalagyan ng asukal at nilagyan ng asukal ang nginuyang yelo. Muling iginala ni Tony ang kanyang tingin. Kinilatis niya ang mga muwestra ng mga tao habang nagsasalita at kumakain. Iginawi ni Tony ang kanyang mata sa dibdib ng babae. Patuloy na nginunguya ni Elmer ang yelo. . iniluluwa muli sa basong kanyang iniinuman. Iginawi niya ang kanyang tingin kay Elmer. Pinagmasdan sila ni Tony. Napansin niyang hindi nag-uusap ang dalawa. nakatawid sa mesa ang dalawang mga kamay na magkahawak. Isang ugali ni Elmer na ngumuya ng yelo. Sapat na ang mga wika ng mata at bulong ng mga haplos. Nginunguya na naman nito ang yelo. itinigil ni Elmer ang pagnguya.185 Tinimplahan ni Tony ng fresh milk ang kanyang kape.

186 “Instant halo-halo,” nagmamalaking pakli ni Elmer. Hinalo niyang parang halo-halo ang baso. Napatingin sa kanila ang ibang mga kostumer. “Mer, tigilan mo nga iyang kahibangan mo. Tuwing kakain tayo sa labas, lagi ka na lang gumagawa niyang instant halo-halo. Hindi ka ba nandidiri diyan? Puro laway mo na iyan, ah.” “Eh, ako lang naman ang kakain, eh.” Maya-maya ay dumating ang kanilang hinihintay. Dalawang babaeng nakabihis ng bestidang matitingkad ang mga kulay. Naitaya ni Tony ang mga edad ng kanilang mga katipan. Nasa disi-otso hanggang bente, tamang kaedad rin nila ni Elmer. “Maupo kayo,” nakangiting anyaya ni Tony na pinaunlakan ng dalawang babae. Pakilanlan. Si Daisy at si Minda. Totoo ngang hihg-class. Pag-upong pagupo ay nagsindi agad ng sigarilyo ang dalawang babae at tinanong kung saan sila pupunta. “Saan n‟yo ba gustong gumimik?” tanong ni Elmer. “Saan ba ang plano ninyo?” “Huwag ninyo kaming tanungin. Kayo ang bahala kung saan ninyo gustong pumunta, doon tayo.” Lumapit sa kanila ang waiter, bilang pagtugon sa kaway ni Tony. Hiningi ng waiter ang kanilang karagdagang order. Dalawang mango juice para kina Daisy at Minda, isang basong yelo naman ang kay Elmer. “Ikaw, Tony, ano‟ng sa iyo?” tanong ni Elmer sa kaibigan.

187 “Wala, tubig na lang siguro,” sagot ni tony. “Punta na lang tayo ng Tagaytay,” bungad ni Daisy. Nagkatinginan si Tony at Elmer. Ang kahulugan ng Tagaytay ay panibagong gastos ng pamasahe. “Sige, sa Tagaytay na lang tayo,” sagot ni Minda. “Eh, girls, magastos sa taxi iyon. Baka puwedeng dito lang tayo sa loob ng Metro Manila.” Nagtatakang nagkatinginan ang dalawang babae. “Wala kayong kotse?” Nagkatinginan sina Tony at Elmer. “Wala, eh,” tila nahihiyang sagot ni Elmer. Saglit na natahimik silang apat. Pagkuwa‟y nagpaalam ang dalawang babae para pumunta sa palikuran. Pagkaalis nila‟y agad na pinag-usapan nina Tony at Elmer kung ano ang maganda nilang gawin, kung saan magandang pumunta. Napagkaisahan nilang manood na lang ng sine. Pagkatapos nito‟y kumain sa labas, at saka magtuloy sa motel. Maya-maya ay bumalik na ang dalawang babae. “Maglinawan muna tayo,” bungad ni Minda. “May mga pera ba kayo?” Nagtatakang tumango si Elmer. Nakatingin lang si Tony. “Bakit mo naman naitanong?” nagtatakng tanong ni Elmer. “Mukha ba kaming mga walang pera?” “Gusto lang naming ilinaw, bago tayo lumakad. One thousand ang presyo namin, kaming dalawa.”

188 Napanganga ang dalawang binata, hindi makapaniwala sa kanilang narinig. Pagkuwa‟y natawa ng mahina si Tony. “Tama ka, Elmer. Mga high-class nga ang mga ito.” Nakanganga ang bibig ni Elemr. Wari‟y hindi makapaniwala sa narinig. Sa isang kanto ng kanyang bibig ay tumulo ang kanyang laway. “Kailangan kasi, malinaw ang usapan bago kami sumama sa inyo.” “Akala namin, hindi kayo, ano…” “Sorry kung mali ang akala ninyo.” “Pero sulit kayo sa one thousand. Puwede tayong mag-foursome. Siguradong masisiyahan kayo sa serbisyo namin.” “Ang ibig ninyong sabihin, mga ano kayo?” tanong ni Elmer. “Ano ka ba naman, Elmer,” naiiritang puna ni Tony sa kaibigan. “Sinasabi na nga sa iyong mga puta sila, ayaw mo pang maniwala.” Nagsindi ng sigarilyo si Tony at hinarap ang dalawang babae. “Baka naman puwedeng five hundred na lang,” tawad niya. “Hindi puwede. Mababa na nga ang sa inyo, sa iba, one-five ang singil namin.” “Ang mamahal naman ng mga puke n‟yo.” “Eh magaganda naman ang mga puke namin. At siguradong malinis. Hindi kagaya sa mga pakalat-kalat diyan sa labas.” “Six-hundred, huling tawad,” may yamot sa tinig ni Tony. Ang lagay, gumastos na sila sa pamasahe at as inorder na kape at mango juice, hindi sila makakaiskor?

189 “Sorry,” sabi ni Minda. Pagkuwa‟y tumayo ang dalawang babae at humakbang palayo sa mesa nila. Sinundan sila ng tingin ni Elmer. “Tangna, mga putatsing pala ang mga iyon,” nanghihinayang ang tinig ni Elmer. “Hindi lang basta puta. Mga primera-klaseng puta. Kumbaga, sila ang mga diyosa ng kaputahan sa Pilipinas. Kaya siguro naninignil sila ng mahal. Halika na, uwi na tayo. May exam pa ako bukas, kailangan kong magrebyu.” “Tangina, Tony, punta na lang tayo ng Mabini. Yung mga puta doon, kaya nating bayaran.” “Bakit ka pa magbabayad? Eh, marami namang pokpok sa atin, libre pa. tara na.” “Teka, baka puwedeng humingi ulit ng isang basong yelo, one for the road.” “Halika na!” “Sige na nga.”

kapag pala inahitan at ginupit ang tumatabal na buhok. Ang gusto sana ni ermats. At si Pablong Shoeshine. Maganda talaga ang nanay ko. Karamihan ay talagang pangmalakasan ang mga suot na damit. Kung minsan. Kapag nakipagkilala kami. Mapapansing karamihan ay mga dalaga‟t binata ang nasa loob ng simbahan. Mukha siyang middle class. Pero ayoko. mabigyan ko man lang ng isang regalo ang nanay ko. Kahit minsan lang sa buhay ko. Tama.190 Kasal Hindi ko na matandaan kung kailan ako huling pumasok ng simbahan. madalas kong kasama sa Lovers‟ Mass. iyon ang huli kong simbang seryoso. Ito na siguro ang pinakamagandang regalong maibibigay ko. si Elmer. Ang huli ko yatang simba. Sa suot niyang puting gown. Ang mga sumunod. nakikipagkilala naman. Matagal na panahon na. puro mga simbang porma na lang. mayroong mga tsikas na hindi matataray. sampu ng mga tuta niyang opisyales ng looban. para siyang hindi taga-iskwater. Noong binatilyo pa ako. mukhang tao. Malaki rin ang nagastos . sumabay sa mass wedding na sponsored ng kung sinong kupal na pulitiko. regalong magkakaroon ng natatanging puwang sa isip niya hanggang sa mamatay siya. Alas-sais nag-uumpisa ang Lovers‟ Mass. Trip namin ni Elmer na tumayo sa may bandang likuran at pagtripan ang mga seksing babaeng nagsisimba. noong first communion. ang mabigyan sila ni Pablong Shoeshine ng disenteng kasal.

Ako ang gumasta ng mga barong at gown. Siguro naman. Ang sabi ni Pablo. Gustong sumama ni Dino pero pinigilan ko. Hindi ko alam kung seryoso o nagloloko lang si Pablo. Sa Malolos sila titira. At pagkatapos ng kasal. Bahala na raw ako. tungkols a buhay ni Kamlon. Tapos. Dalawang Linggo sina ermats sa Zamboanga. makakaistorbo lang siya sa honeymoon. Hindi ko alam kung bakit doon nila gustong mag-honeymoon. puntahan mo si Kamlon. sabi ko. gusto niya raw makita si Kamlon. Okey. doon ako titira sa panahong magretiro ako sa trabaho. Nakabili ako ng lupa roon. Dapat sana. walang problema. dapat lang. Sa tingin ko. Kasama nila si Dino.191 ko pero okey lang. puro mga taga-looban. Bakit sa Zamboanga nila gustong mag-honeymoon? Ibigay ang hilig. Ang mga abay at iba pang kalahok. Pero ewan ko rin. Pero sa kanila na lang. Siguro naman. Tinanong ko kung magkano ang kailangan. salu-salo sa isang sikat na restoran. Sige. kako. Ang tarantadong . Pagkatapos. Tangna. Si Elmer ang best man. nasabi kasi sa akin ni Pablo na balak niyang magtayo ng tindahan ng sapatos. sa kanilang paglayo sa looban. doon na rin siya mag-aaral ng kolehiyo. Binigyan ko rin sila ng konting puhunan. Unang sakay ni ermats ng eroplano. Kailangan nila iyon para sa bagong buhay. alam niyang matagal nang patay si Kamlon. panahon na para sumaya ang inay. Napanood niya raw kasi iyong pelikula ni Ramon Revilla. tutuloy sila sa bagong bahay na ipinagawa ko para sa kanila. honeymoon nina ermats sa Zamboanga.

ayokong makitang hinahagkan ng ibang tao ang nanay ko. bagamat hindi ko na sinasabi kay inay ang pagtutol ko. Bago ako lumabas ng simbahan. ayokong makitang si Pablo ang hahalik sa nanay ko. Kahit na pinagbayaran na niya sa bilibid ang kasalanan niya. Masayang masaya. Bakit daw. ayaw ko pa rin kay Pablo. Sabi ko. . Tanging kamatayan lang ang makapagpapatawad sa kanya.192 „to. Ang maging arsonista ay isang mabigat na kasalanan. tiningnan ko ang nanay ko. ako pa ang papoproblemahin sa pagkukuwenta kung magkano ang kailangang panimulang kapital para makapagpundar ng tindahan ng sapatos. Sana ganoon din ako kasaya. Nagpaalam ako kay Dino. sabi ko. Baka doon pa ako sa simbahan magkalat. sira ang tiyan ko. Exit na ako bago pa man utusan ng pari ang lalake na hagkan ang babae. Hanggang ngayon. Nakakainggit siya. alis na ako. Una. Pangalawa. Hindi ko na tinapos ang kasalan.

Madilim ang gabi at ang nagiisang posteng umaandap-andap ang bombilya‟y tila nagdadagdag pa ng dilim sa halip ng liwanag. binuksan ito ng bahagya at dumungaw sa labas.193 Dondon Mahimbing ang tulog ni Tony nang maramdaman ang tapik ng palad sa kanyang pisngi. Pepper. Isinuot niya ito at lumabas ng bahay. Kabang may kaugnayan sa nabalita sa radyo. Tinungo niya ang pintuan. Umupo sila sa isang mesita. Pepper?” paniniyak ni Tony.” sagot ng panauhain. Pinadpad sila ng kanilang mga talampakan sa nag-iisang karinderya sa may paglabas ng looban.” sagot ni Tony. nandiyan si Sgt. Ang tangi niyang nakita sa labas. Dinukwang niya ang kanyang kamisetang nakasampay sa babahan ng bintana. “Sgt. Pupungas-pungas na bumangon si Tony. “Tony. “Ako nga. “May bisita ka. “Sandali lang ho. Ito lang ang tindahan sa lugar nila ang hindi nagsasara. puwede ba tayong mag-usap?” May kabang gumapang sa katawan ni Tony. tungkol sa isang Amerikanong walang awang pinaslang sa nangungunang pamantasan sa bansa. Si Tony ay umorder ng isang malamig . may baga ng sigarilyong nakasubo sa bibig. diyaryo at telebisyon nitong mga nakaraang araw. mga ilang hakbang ang layo mula sa kanilang pintuan ay hugis ng isang mamang matangkad.” anas ng kanyang ina.

Humigop ito ng kape at nagsindi ng sigarilyo. lumipad ang kamao ni Sgt.” pagtatapat ni Sgt. nangangapal ang kanyang paghinga sa pagsargo ng kanyang dugo sa ilong. masaya ka na. Bigla. Malapot ang dugong tumulo sa sahig mula sa ilong ni Tony. “Ang ibig mong sabihin. Pepper. hindi mo alam kung ano‟ng nangyari kay Dondon? Sa anak kong si Dondon?” “Hindi ho a—“ “Ngayon. Pepper at dumapo sa ilong ni Tony. Humigop ng kape si Sgt. “Paano hong namatay. Pepper. Hindi kaagad nakabango si Tony. “Patay na si Dondon. Umiikot ang kanyang paningin. Sa lakas ng suntok ay nawalan ng balanse sa pagkakaupo si Tony. Tony?” Hindi malaman ni Tony kung ano ang isasagot. “Ano‟ng paanong namatay?” sigaw ni Sgt. Pakiramdam ni Tony ay bumara sa lalamunan niya ang nilalagok na serbesa.194 na serbesa habang si Sgt. Wari‟y hinahayaan niya munang lumublob ang bigat ng kanyang sinabi sa isip ni Tony. Pepper nama‟y humingi ng isang tasa ng mainit na kape. Nabuwal ang kanyang bangkong inuupuan. “Ano‟ng ibig n‟yong sabihin. Pepper. “Patay na si Dondon. na masaya ako‟t nawalan kayo ng anak?” . Hinimas-himas niya ang mamasa-masang bote ng serbesa sa harapan niya.” ulit ni Sgt.” nagtatakang tanong ni Tony. Pepper.

Dose-dosenang mga nanay ang kasalukuyang nagtatrabho ng pultaym sa pagkakalat ng mga balita. sino nga ba naman ang hindi makakabalita sa pagkamatay ni Dondon? Dito sa looban. Pepper. totoo man o hindi. Sapo niya ng isang kamay na may hawak na panyo ang dumudugo niyang ilong. Dapat ba niyang palampasin ang ginawang pagsuntok ni Sgt. Pepper? Dapat ba siyang gumanti? Ngunit tila may importanteng sasabihin ang kanyang kausap.195 “Bistado kita. Mali ang una niyang entrada. Magaling kang dumiskarte. uniporme. Iyan ang mga katangian ng isang tunay na lalake. “Hinahangaan ko ang talino mo. Sa mga oras na iyo‟y namamawis ang kanyang noo. walang balita.” “Bakit n‟yo naman ho nasabi iyon?” Tumawa ng mahina si Sgt. kailangan niya itong marinig. Alam mong kapag wala akong ginawa. napansin niya ang pagkukumpulan ng mga tao sa harap ng bahay nina Sgt. Tony. ang hindi nakakarating sa mga tenga ng bawat isa. Kung nagpulis o sundalo ka lang sana. malamang may galit ka sa Amerikanong taga-UP. ginamit mo ako. Pepper. At lagi mong inuuna ang sarili mong kapakanan. Alam ko. Ang totoo. Ang dinig niya . Nilagay mo ako sa alanganin. kaya mo sinumbong sa akin si Dondon. Hindi niya malaman kung ano ang gagawin. Tony. pagtatawanan ako ng buong looban. naisip niya. Kanginang pag-uwi niya galing sa eskuwelahan.” Hindi kumikibo si Tony. Ang kulang na lang sa iyo. Humigop ito ng kape. talagang lalakeng lalake ka na.

Mabuti na rin siguro iyong ganoon.” Naputol ang pagmumuni-muni ni Tony. Pagkuwa‟y tumayo na ito. Ayon sa suicide note na natagpuan ng mga kaanak ni Dondon. Sinasayang mo lang ang talentong bigay sa yo ng Diyos. kahit namatay ang kaisa-isang kong anak na lalake. aalis sa looban. Heto ang batang paglaki. Nag-aalala siya na baka tamaan na naman ang namamaga niyang ilong. . Bilang paghanga ko sa galing mo. Heto ang batang lalaking ilalaan ang buhay sa pagtuklas at pag-ani ng mga karanasan. nakakubli sa ilalim ng mesa.196 sa mga bulung-bulungan ng mga tao ay nagbigti raw si Dondon. Sana raw. Ang kanyang mga palad ay mahigpit na nakakuyom. “Sayang ka. Tutal. tinitingnan na kita. Pagtayo niya‟y tumayo rin si Tony. ang anak na bakla ni Sgt. sa kanyang pagkamatay ay maging mapayapa na ang kanyang pamilya. hindi rin naman lalake si Dondon. Pepper ang laman ng kanyang tasa. heto ang batang lalaking may bayag. Pepper ng one for the road. “Kung nagpulis ka lang sana. Sabi ko. “Matagal na akong hanga sa iyo. makakaiwas siya. Paalam. Maliit ka pa lang. Tony.” Sinimot ni Sgt. “Pero kahit inagrabyado mo „ko. Tony. Hindi na niya kaya ang pandidiri sa kanya ng mismong ama niya. Kung ako ang tatay mo. Pepper. Ginagamit mo sa masama ang talino mo‟t galing. hindi kita gagalawin. hindi na niya raw kaya ang pagmamalupit na ginagawa sa kanya ng mga taong malapit sa kanya. Naisip ng binata na kung sakali mang bigyan siya ni Sgt. baka pinatay na kita sa gulpi.

Sa tingin niya. sa ibang araw. Yukot ang mga balikat nito. .” Sinundan ni Tony ang papalayong anino ni Sgt.197 “Aaalis na ko. kapag malamig na ang ulo ko. nawala ang tikas ng pagiging pulis nito. Nilagok niya ang natitirang serbesa at binagtas ang madilim na eskinita papauwi sa kanilang dampa. Siguro. ikukuwento ko sa iyo kung paano ko tinira iyong kano. Pepper. Tony.

“Tindahan ni Mutya” ang nakalagay na karatula sa itaas. sa bahay ng isa niyang dating kaklase. Malaki ang pinagbago nito. hindi na niya matandaan. hindi siya nakaganti. Hindi siya nakilala ni Mutya. pito. makalipas ang ilang taon. siya ang may-ari. 4. tinitigan niya ang mukha ni Mutya. Hiniram niya sa tambakan nina Mang Eloy ng looban. Ito ang naiisip ni Tony habang sinusundan si Mutya. Makalipas ang ilang taon. Tamang-tama. Sa kanang kamay niya ay tangan niya nang mahigpit ang isang tubong may dalawang talampakan ang haba. umalis ng looban sina Mutya. buhay na buhay pa rin sa isip niya ang nangyari sa kanila ni Mutya. . Bumili siya ng isang kahang sigarilyo. Kung paano siya gumulong sa putikan nang suntukin siya nito. Nagbabantay si Mutya ng tindahan na sa tingin niya. Ang natatandaan na lang niya‟y ang kahihiyang inabot niya sa mga taong nanonood sa suntukan nila ni Mutya. Ilang linggo matapos ang sa tingin niya‟y nakakahiyang panggugulpi sa kanya ni Mutya. tanda ng dinaranas nitong kaalwanan. Nang minsang mapadpad siya sa Proj. Lumiit na ang dati‟y matipunong katawan. anim. ngunit hindi siya nito nakilala. nakita niya si Mutya.198 Mutya Lintik lang ang walang ganti. Pero ngayon. Ilang taon na nga ba? Lima. walo. Pero lintik lang ang walang ganti. Sayang. Ang tiyan nito‟y unti-unti nang lumolobo. naisip niya. Aksidente ang pagkakatagpo niya kay Mutya.

Kunsabagay. Linggo ng madaling araw nang makalimutan ni Mutya kung paano maglakad. . malaki na rin ang pinagbago ng kanyang hitsura. pag-inom ng Coke. kung saan mura ang mga sitsiryang paninda. na sa tingin niya‟y anak. Linggo ng madaling araw nang mamaalam ang mga paa ni Mutya sa mahabang panahong pakikipagniig ng mga ito sa lupa. napansin niya. ay nakipagkuwentuhan siya kay Mutya. Parang himala na hindi siya nito nakilala. Kalimitan ay mayroong kalong na bata si Mutya. Kung noo‟y isa siyang patpating bata. Sa kuwentuhan ay napag-alaman niyang tuwing Linggo ng madaling araw kung mamili si Mutya ng kanyang mga paninda sa sari-sari store. Sa kanyang pagkakaupo. Dala-dala pa rin ni Mutya. Nasa tono pa rin ng pananalita nito ang yabang ng isang taong sigurado sa kanyang sarili. Lintik lang ang walang ganti. Minsay umistambay siya sa mahabang upuang nakapuwesto sa bukana ng tindahan.199 Ilang araw siyang nagbabad sa gawi ng tindahan. Pinag-aralan niya ang labas at pasok ni Mutya sa kanyang tindahan. Linggo ng madaling araw nang makatikim si Mutya ng asim at pait ng paghihiganti. ang yabang nito. Sa Divisoria umano ang kanyang destinasyon. ngayo‟y mama na siya.

ibig sabihi‟y kung magkakapera siya ng malaki-laki. nang akmang dadamputin ko ang piniritong hita ng manok na namimintog sa dulas ng mantika. pagdurusa at paghihirap. kayang palampasin.200 Baguio 1999 Nakaayos na lahat ng gamit ko. Siya na kako ang bahala roon. Nariyan pa rin ang lipunan. Nagising ako isang gabi. dito na ako magtatagal sa Baguio. Ngayon alam ko na na hindi lang ako ang nagdedesisyon para sa buhay ko. Ako mismo ang naghahanap. Ang problema. Pag may pagkakataon daw siya. hindi pa rin puwede. at ang tanging inaasahan ay ang buwanang padalang pera ng kanyang kapatid na siyang kaisa-isang nakakaalala sa kanya. ang mga babae. Bukas na ang alis ko. dadalawin niya daw ako sa Quezon. Ipinaubaya ko na kay Sarge ang mga tanim kong marijuana sa garden. Kung ganoon sanang tulak lang ng ibang bagay. Kahit na isara ko ang sarili ko sa lahat ng bagay. ang ibang tao. Nagising akong pinagpapawisan at ang una kong naisip. ibig sabihi‟y hindi siya makakadalaw sa akin sa Quezon. Hindi pala. At dahil sa kalagayan ni Sarge na wala naman talagang pinagkakakitaan. . Malakas pa rin pala ang tawag ng mundo. ang mga pangyayari. sa gitna ng panaginip na nagkahugis sa isang malaking bahay na kasalukuyang nagdiriwang ng pista. Akala ko noon. Hindi naman sa pinipilit ako ng lipunan na bumalik sa tiklop ng lilim nitong walang naidulot sa akin kundi kahihiyan. Ako mismo ang tumatawag sa mga bagay o pangyayari para lumapit sa akin. ang sarili ko. si Klara. Nagising ako sa gitna ng panaginip.

hirap siya sa buhay. Pero nang mapagtanto kong seryoso ang pananalita niya. natahimik ako. Akala ko kasi. sa Quezon. Hindi niya mapapatawad ang sarili niya kung tatanggapin niya ang bahay at lupa bilang regalo ko. na ayon sa kanya‟y hindi raw gaanong kalakihan. Ibinibigay ko pero ayaw niyang tanggapin. Napag-isip-isip ko. lagi ko nang naiisip ang Quezon. At isa pa. At may pinag-aaral siya sa kolehiyo. nakatali ng laste at nakasilid sa isang lumang medyas. kapag . Siguro naman. Noong umpisa‟y gusto kong batukan si Sarge. Lalo pa‟t mapapalapit ako sa babaeng siya naman talagang gusto kong makasama mula pa noong hindi pa ako tinutubuan ng bulbol at wala pang hibo ng malisya sa utak. At higit sa lahat. Naniniwala siyang ang anumang bagay na hindi niya pinagpawisan ay hindi dapat na mapasakanya. ay walong libong piso. Gusto niyang bayaran. ipinaubaya ko na kay Sarge.201 Tama. na bago kami maghiwalay ay sinabi niyang nasa ilalim ng kanyang sofa sa sala. Walong libong piso para sa bahay na may katamtamang laki at lupang kinatitirikan nito at ng maliit na garden. maprinsipyo. Walong libong pisong tanging naiipon niya at iniingat-ingatan at pinakatatagu-tago. nagbibiro siya. At panghuli. Mula nang matanggap ko ang postcard na ipinadala sa akin ni Klara. Itong bahay. Kasi si Sarge. mahahanap ko na ang sarili ko. dapat kong tanggapin kay Sarge ang walong libo. Ang kaso. nahihiya naman akong tumanggap ng bayad dahil alam ko. ang planong ibayad sa akin ni Sarge. milyonaryo ako at hindi ko kailangan ang perang ibabayad ni Sarge. kahit man lang pormalidad na binili niya ang bahay at lupa. doon.

nakita ko kaagad si Sarge sa balandra ng reflection sa salamin. baka lalo lang siyang maawa sa sarili niya. sa halip na matuwa siya. Pagpasok ko sa bahay ni Sarge. Nakita ko si Sarge. mamaya na lang kapag gising na si Sarge. naisip ko. Sa dalas kasi ng punta namin sa bahay ng isa‟t isa. Ngayong kilala ko na si Sarge at kahit papaano‟y nararamdaman ko ang sakit ng loob niya sa mga problemang ipinataw sa kanya ng buhay. At gayon nga ang ginawa ko. nakaharap sa salamin. Bago ako makalabas. Pagbukas ko ng pinto. Bigla kasi akong pumasok sa bahay niya. nakarinig ako ng ungol mula sa kuwarto. Takbo ako papunta sa kuwarto. Noong isang linggo.202 niregalo ko ang bahay at lupa. Kipkip ko sa palad ko ang ilang buto ng marijuana na napag-kasunduan namin ni Sarge na itanim sa garden niya. . Nakasubo sa bibig niya ang ari ni Efren ang Ifugao na pinag-aaral niya. hindi na kami nakakaisip pang kumatok. Naisip ko. Ang pintuan ng silid. Pagkatapos ay lumabas ako ng bahay ni Sarge at umuwi. Hindi niya ako kita dahil nakukublihan ako ng pinto. Pumihit ako palabas. baka binabangungot si Sarge. Pero narinig ko ang ugong ng radyo sa kuwarto kung kayat naisip kong baka natutulog si Sarge. sapat lang para magkaroon ng awang at makita ko si Sarge. walang tao. Hinila ko pasara ang pinto. Hindi naka-lock ang pinto. Pinihit ko ang doorknob at binuksan ng bahagya ang pinto. nakilala ko nang tuluyan si Sarge. marahan. At iyon ang pinaka-ayaw kong mangyari.

mga malalaking funding institutions. at mga malalaking insurance corporation. padadalhan ko ng pera si Sarge para madalaw niya ako. sumemplang. medyo nanlamig ako. At saka. Pero yung panlalamig ko. ke tibo siya na nagbabakla-baklaan. Ang problema. pumutok sa diyaryo‟t telebisyon ang pinakamalaking systems crash sa buong bansa. Mas higit pa siguro sa pag-unawang iginagawad sa kanya ng kapatid niyang nakatira sa Amerika at sumusustento sa kanya.203 Higit kanino man. . ipinasok sa Y2K testing. Nagtesting umano sila ng ilang programa. Ang sabi ng mga opisyal ng Great Insurance. Noong isang linggo. Nagsisisi nga ako dahil nang malaman ko ang katotohanan sa likod ng pagkatao ni Sarge. mga malalaking bangko. ilang sangay ng gobyerno. sa araw-araw ba naman naming pagsasama. kapag plastado na ako sa Quezon. ang pinakamalaking pagkalugi raw ay tinamo ng Great Insurance Corporation. wala silang contingency plan. Higit na malaki ang pinsala kaysa noong nagkaroon ng computer virus crash noong magtatapos na ang dekada otsenta. Ang apektado ng systems crash noong isang linggo. Ang sabi sa balita. o iskemang pangresolba kung sakaling papalpak ang programa. hindi na mahalaga sa akin. agad kong inaresto. o baklang nagkukunwang tomboy. Napakabait sa akin ni Sarge at hindi na mahalaga sa akin kung lalake siya o bading. Siguro. o babaeng may lawit. na nagkakahalaga ng mahigit sampung bilyong piso. ang crash daw o ang pagkasira ng computerized system nila ay dahil sa millenium bug. Naapektuhan din ng crash ang ilang malalaking kumpanya sa labas ng Pilipinas. ako ang nakakaunawa kay Sarge.

dalawang opisyal ng Great Insurance. Sa pagkakatanda ko. natuklasan ng mga espesyalistang galing pa sa Amerika ang virus. Saka. sepilyo.204 Iyon ang paliwanag nila. Na-trace nila ang programmer na gumawa nito. kung kay Sarge ko ibibigay. isang maong. ang programang nabanggit ay mula sa tatlong itim na diskette na nagkakahalaga ng disi-otso pesos ang isa. Nagalit nga noong ipinamigay ko ang mga damit ko. Ang dalawa ngayo‟y nasa pangangalaga ng NBI at kasalukuyang iniimbestigahan. isang jacket. hindi niya tatanggapin. at ilang pares na medyas. Ilang araw matapos ang crash. Tatlong kamiseta. ang promotor ng nasabing virus ay dalawang inhinyerong nagngangalang Jeffrey Dali at Oscar Letig. mahirap daw magpundar ng mga panggarbo sa katawan. Ang lumitaw sa kanilang imbestigayon. Isang programang bubura sa mga records at mag-aakyat ng bilyonbilyong pagkalugi dahil sa pagkasira ng mga programang ginastusan ng milyon para lang mapatakbo. Isiniksik ko na lahat ng dadalhin ko. Sabi niya. ibinigay ko sa Ifugao na kasama ni Sarge sa bahay niya. Pero ang hindi nila alam. Malaking pera umano ang gugugulin. limang brief. kakailanganin ko raw ang mga iyon. Sa halos isang taong pagsasama namin ni Sarge bilang tunay na magkabatak. ang pagpalpak ng programa ay bunga ng isang programang matagal nang namamahay sa kanilang network. Yung iba kong mga damit. . Alam ko. Sa pag-alis ko dito sa Baguio. Maliit na travelling bag. isang maliit na travelling bag ang dala ko. isang tuwalya. ni hindi sumagi sa isip niyang ako‟y isang milyonaryo.

malamang daw sa hindi. Kunsabagay. na ang mga tao raw doon ay hindi alam kung ano ang marijuana at ang sarap na idinudulot nito sa katawan. Pati pag-inom. Baka daw kasi walang kuwenta ang damo sa Quezon. kakayanin ko ang lahat. tulad ng TV. puro nakayapak at ang tanging nakatsinelas lang ay ang mga ikinakasal. yung bago kong pick-up. Tama. Hindi na rin ako dadaan sa bahay nina inay. Ang plano ko kasi. ang mga tao doon. mahigit isang taon pa lang. Tinanong ako ni Sarge kung gusto ko raw magbaon ng damo. noong kasal ni inay. Balak ko na nga ring itigil na ang pagyoyosi. Ang dadalhin ko lang naman talagang gamit. ibinigay ko na kay Sarge. . Gusto ko sanang dumaan sa looban. Ayos na ang buhay nila. kalan at marami pang iba. Sabi ko sa kanya. saka na ako magpapakita sa mga tao. Pero saka na lang rin. hindi na. pag-alis ko dito sa Baguio. ititigil ko na rin ang paghitit ng damo. Kapag ayos na ang buhay ko sa Quezon. at ang tanging nakasapatos ay ang gobernador. Sabi ko. babawasan ko na. kapag nagpakita pa ako baka magulo lang. stereo. Huling kita ko kay Elmer. Ang dinig niya raw kasi. Ang lahat ng ito‟y kakayanin ko.205 Yung mga gamit sa bahay. libre na iyon dahil binili niya ang bahay. Kapag daw ganoon kamiserable ang pamumuhay ng isang kabayanan. Padalas nang padalas at palala na nang palala ang pana-panahong pagsakit ng dibdib ko. Yun ang sasakyan ko papuntang Quezon. hindi uso ang damo roon. ref.

dito na magtapos ang paglalakbay ko. WASAK . ibang perspektiba kaysa sa larawan sa mga post card. Aakyatin ko ang Mt. At higit sa lahat. Ang sarap sigurong makapaglunoy sa mga beach ng Quezon at malasahan ko ang alat ng dagat. hindi ako mahirapan sa Quezon. si Klara. Sana. Banahaw at titingnan ang ganda nito mula sa itaas. At sana.206 Paharap ako sa panibagong yugto ng buhay. at maiugnay ko ang mga karanasan sa mga nakaimabak na gunita sa isip ko.

punta ka sa http://bookay. Salamat! NW http://absurdrepublic.com.207 P.blogspot. maraming salamat sa oras mo.com .S. O hanapin mo kami sa facebook. Sa nagbasa ng librong ito. Pasensya ka na sa mga typo. Kung gusto mo ng kopya ng libro. Sana nagustuhan mo ang kuwento ni Tony.multiply.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful