ANG PITONG BUHAY NI ANABELLA

:
ANG TAGASALIN BILANG MALIKHAING MANUNULAT, KRITIKO AT LITERARY HISTORIAN

ni ROSARIO CRUZLUCERO
Isang Report ni Benjie Torralba para kay G. Michael Coroza

Literary Translation Buod Si Rosario Cruz-Lucero ay isang tagasalin ng panitikinag Hiligaynon tungo sa wikang Filipino. Kadalasan ang mga nagsasalin ay sa paradimong Ingles tungo Filipino o Filipino tungo Ingles ang ginagalawan. sa unang paghaharap pa lamang sa gawaing pagsasalin ng panitikang panrehiyon tungo sa Filipino ay mga problema na agad na hinaharap. tatlong papel ang kailangang ganapin ng tagasalin: una’y bilang tagasalin. at ikatlo’y bilang tagapag-ambag sa pagbubuo ng kanon ng panitikan ng Filipinas. Samakatuwid. p 45) 2 . Masyado kasing nagpagtuunan ng pansin ang pagsasalin ng mga panitikang dayuhan tungo sa Filipino sa mga nagdaang panahon. Sinabi niyang iilan lamang (minsan nga ay wala pa) ang nagpapakadalubhasa sa pagsasaling ng mga panitikang panrehiyon. (Cruz-Lucero. ani Cruz-Lucero. Dagdag pa ni Cruz-Lucero na pilit pa ngayong pumantay ng panitikang panrehiyon at makilala rin sa Manila. ikalawa’y bilang tagabuo ng kasaysayang pampanitikan ng kanyang rehiyon. Ani Cruz-Lucero. Naatasan siyang magsalin ng isang kwentong pinamagatang Anabella ni Magdalena Jalandoni mula Hiligaynon tungong Filipino. Ang karanasang ito ang ginamit niyang batayan sa pagpapahiwatig ng kanyang mga kaisipan ukol sa mga papel na kailangang gampanan ng isang tagasalin. Bago pa lamang talaga ang gawaing pagsasalin ng panrehiyong panitikan tungo sa Filipino. ng sentro ng kapangyarihang intelektwal.

Kaya nga’t nagkakakulay ang isang salin kahit na ba ang isinusulong nito ay ang kamalayan ng kasaysayang pampanitikan ng rehiyon. haharapin na naman ng tagasalin ang isa pang problema: ano ba ang estilong gagamitin? Dahil nga di pa rin malinaw ang pamantayang estetiko o di kaya’y kultural na pagpapahalaga at iba pa. Nariyan pa ang di-katiyakang tatangkilikin at papahalagahan ba ng mga mambabasa ang isasalin. sa pagsasalin ng isang panitikan. Di pa natatapos ang problema sa gawaing pagsasalin dito. ang oryentasyon o ideolohiyang kritikal ng tagasalin.May kinalaman din. tunay na nakakadagdag pa ito sa problema ng pagsasalin. pormalista o peminista o ano pa man. Nakagabay sa kanya ang nabanggit din ni Mildred Larson sa kanyang Overview of the Translation Task na ang sukatan ng matagumpay na pagsasalin ay ang 3 . malay man o hindi. ayon sa kanya. Mas lalaki pa ang problema kapag pinag-isipan na kung ang layunin ba ay iparating ang diwang panrehiyon o pambansa. Nasasaalangalang niya ang mga estilo at iba pang pamamaraan at kung sa gayung isasalin na ang kanyang mga likha ay madali lamang ito. sabi ni Cruz-Lucero. Kaya nga kasabay ng paghahabi ng tatlong tungkulin sa pagpili at paglikha ng salin ng isang panrehiyong panitikan ay ang oryentasyong. At kung halimbawa’y nakapili na nga ng isasalin. naging pabor sa kanya ang pagiging mansasalin dahil natulungan ng disiplina ng pagsasalin ang paraan ng paglikha niya ng sarili niyang kwento. Kaya’t mahalaga na pag-isipang mabuti kung aling mga panitikan ang isasalin. Para kay Cruz-Lucero. Kaya rin mas lumalawak ang kanon ng panitikan ng Filipinas dahil maaaring masalin ang isang panitikan gamit ang iba’t-ibang oryentasyong kritikal ng tagasalin.

May mga dahilan kasi si Cruz-Lucero kung bakit isinalin nyang ibang-iba sa inaasahang saling sa Tagalog dahil gusto niyang maging tapat sa orihinal. Sa isang pangyayari ngang isinalaysay ni Cruz-Lucero. Pinag-usapan at binigyang halimbawa din ni Cruz-Lucero ang isa pang batayang konsepto sa pagsasalin: na sa pagsasalin. may nadadagdag. Natatabunan kasi ang pagpapakahulugang nakapaloob sa orihinal sa pamamgitan ng paglalapat ng kahulugang at kaisipang Tagalog. Ginagamitan pa niya ng mga salita 4 . Ang mga mambabasa naman ay wala man lang pakialam para sana maituwid ang ganitong kabuktutan. may natatanggal. pinagtawanan ng isang makatang Tagalog ang isang salin niya. Sa isang banda. Nagiging magkasabwat tuloy ang tagasalin at mambabasa sa paglimot ng karanasan at kulturang panrehiyon na sinasalamin sana ng orihinal na teksto. Sa halip na magalit ay inisip na lamang niya na ignorante ang makatang iyon sa kultura at wikang Ilonggo na ginamit niyang batayang wika sa pagsalin. nabubura naman niya ang kontekstong cultural ng orihinal na sana ay batayan ng pagkakakilanlan ng rehiyong pinagmulan ng panitikan. Inaamin pa niya na may mga pagkakataong binabawasan o dinadagdagan niya ang orihinal tungo sa wikang pagsasalinan dahil mas nagiging tapat ito sa diwa at intensyon ng orihinal. Inaamin naman niya na di pwede sa lahat ng panahon at kadalasan nga ay di talaga dapat literal ang pagsasalin. Dahil din naisasalin sa Tagalog.kakayahan nitong magbigay ng impresyon sa mambabasa na hindi salin ang kanyang binabasa kundi isang sulat orihinal sa kanyang wika. may kasalanan din ang mambasa dahil marahil ay di rin nila pinahahalagan ang kanilang kultura kaya’t nagsasawalang-kibo na lamang sila. p 47). lalong napapagtibay ang kaisipan na mas magaling ang wikang ito kaysa sa panrehiyong wika.(Cruz-Lucero. Sa kagustuhan kasing makabuo ng tagasalin ng isang malinaw at “madulas” na salin.

May pagkakataon kasi na di angkop ang maglapat ng katumbas na salita dahil nga nawawala na ang orihinal na intensyon ng manunulat. Pito ang bersyon ng kwentog Anabella ni Magdalena Jalandoni. Saan pumapasok si Anabella at ang pitong buhay niya na makikita natin sa pamagat ni Cruz-Lucero? Katulad ng aking nabanggit na. Kung tutuusin. ang kwentong Anabella ang ginamit ni CruzLucero bilang paglalarawan sa mga kaisipang pagsasaling binanggit niya sa kanyang sanaysay.at katagang mula sa orihinal na wika kahit na may eksaktong katumbas sa Tagalog upang masanay ang mga di nagsasalita ng orihinal na wika sa tunog ng wikang ito. Kaya nga’t sa pamagat ay pito ang buhay ni Anabella. muling binabalikan ni Cruz-Lucero si Anabella. nagiging komedya ang panitikan. Kaya nga’t isa pang problemang nakikita ni Cruz-Lucero sa pagsasalin ay ang pagpapasiya kung kailan pananatilihin ang orihinal. mukha ngang nakakatawa para sa mga Tagalog ang paghahalo at pagsasali ng wikang orihinal sa pinagsasalinang wika (Tagalog) dahil may maling kaisipan na pag galing sa probinsya (lalo na Bisaya). Paano naman naaapektuhan ng oryentasyong ideolohikal ng tagasalin ang mga gawaing pagsalin? Malaki ang epekto ng oryentasyong ito. 5 . Kung talagang suriin. Sa pagtatapos ng kanyang sanaysay. dapat iwasan ng tagasalin ang malay na paglapat ng kanyang sariling ideolohioya sa kaniyang mga isinasalin. Ang dapat na iniisip ng tagasalin ay ang pagiging tapat sa orihinal ayon sa kanyang sariling pananaw. Mas nauunawaan natin ang mga punto niya dahil kay Anabella. sa kanyang karanasan sa pagsasalin ay mas nakikita niya ang mga katangian at kabalintunaan ng mg wika at nakakabuo siya ng balangkas sa pagsusuri ng kanyang proseso ng pagsasalin. Ayon kay Cruz-Lucero. At higit pa dito ay mas nakikilala niya ang kanyang oryentasyong ideolohikal sa pamamagitan ng mga salitang ginagamit at pinapahalagahan niya sa pagsalin.

Nakakadagdag tuloy ito sa mas malaki pang problemang kinakaharap ng gawaing pagsalin. (Cruz-Lucero. Ngayon din lamang napagtutuunan ng pansin ang pagsasalin ng mg panrehiyong panitikan tungo sa Filipino. Sa katunayan. Ito pa lamang ay balakid na sa gawaing pagsalin. 4) may idadagdag o ibabawa ba. Nakakalungkot lamang isipin na di pa gaanong malawakan ang pagkilos para sa gawaing pagsalin. Ilan pa lamang ito sa mga isyu na kailangang harapin ng isang tagasalin. di na lamang pito ang buhay kundi kasindami ng mga mambabasang naapektuhan nito. 3) magiging tapat ba sa orihinal o sa wikang pagsasalinan. 5) gagamit ba ng mga salitang mula sa orihinal. Siguro din ay masyadong na-marginalize ang mga panrehiyong panitikan sa kadahilanang naghari ang wikang Tagalog nang napakahabang panahon. 2) anong layunin ng pagsasalin. Sa bawat isang pagpapahalaga ay nakikita natin na nagkakaroon ng sariling diwa’t estetikang natatangi sa bersiyong iyon. Nariyan na ang mga desisyon na kailangang gawin ng tagasalin: 1) alin bang panitikan ang gagamitin. nagkakaroon ng buhay ang panitikan. p.Sinasabi sa sanaysay na ang pitong bersyon ng Anabella ay may kani-kaniyang pagpapahalaga ng mga nagsalin at mga bumasa nito. 6 . 59) Reaksyon Ano ba ang aking natutunan o naintindihan mula sa sanaysay? Nakita ko at napatunayan sa pamamagitan ng sanaysay na ito na tunay na buhay ang kultura ng pagsasalin sa atin bansa ngayon. Dahil sa pagpapahalaga. Kung tutuusin mas dapat inuna ang gawaing ito dahil dito nasasalamin ang kulturang rehiyonal na mahalaga sa pagakakakilanlan ng ating bansa.

Isa pa marahil na aking naisip matapos kong mabasa ang sanaysay na ito ay ang napakalaking responsibilidad ng tagasalin sa mga mambabasa ng panitikan. Siguradong mahuhubog ng panitikan ang pag-iisip ng mambasa. Alam nating nalalapatan ng oryentasyong ideolohikal ng tagasalin ang kanyang gawa. Maaari niyang isulong ang isang kaisipang dayuhan o kolonyal sa kanyang salin na walang kamalay-malay ang mga mambasa na ganito nga ang nangyayari. Kailangan din may kakayahan siyang maging malikhain – na maaari niyang ipakita ang tunay na kultura at kaisipan ng taong sumulat ng orihinal. Sa ganitong paraan ay nagamit nga ang wika ng salin para manlupig. Habang sinusulat niya ang salin. Sa pagsasalin pa. mahalaga ang sanaysay na ito dahil ang wika ang pinakamahalagang bahagi ng pagsasalin. di lamang sapat na makapagsalin ang isang tagasalin. Di man nagpapahiwatig sa gawaing pagsasalin ang pamagat. kailangan din niya maging kritikal – na dapat may saysay pa rin ang mga nasaling panitikan at may logicality ang mga salita’t pangyayari. Sa katunayan nabanggit ni Lumbera ang kasaysayan ng pagsasalin dito sa Pilipinas sa sanaysay na ito. Isipin nyo na lang ang kapangyarihan ng isang mananalin. Sinasabi din ni Lumbera na maaaring kasangkapanin ang wika para maisulong ang mga agenda ng iba’t ibang grupo. Kapag nagawa na niya ito ay naisusulong na rin niya ang isa pang 7 . Ang pamagat ng sanaysay na ito ay ANG WIKA AY KASANGKAPAN NG MAYKAPANGYARIHAN: Ang Wika Bilang Instrumentong Politikal. malay man o hindi. May naisulat ngang sanaysay si Bienvenido Lumbera na nagpapalawak ng ideyan ng responsibilidad na isinusulong ko dito.

Isang napakahalagang gawain ang pagsasalin. Kailangan ng isang matinding pagsasanay sa wika ang susuungin ng tagasalin upang makagawa ng isang salin na tapat. Mapapatunayan lamang na buhay na buhay ang wika kung pati ang mga mamabasa ay magkakaroon ng isang aktibong at reaktibong pagtanggap sa mga panitikang isinalin. 8 .mahalagang papel ng isang tagasalin – ang pagiging literary historian. Sana nga lang ay magkaroon ng isang bukas na pag-iisip at malawak na pagunawa ang mga mambasa upang makapamili ng saling pahahalagahan. Sa kahuli-hulihan. May paghamon sa mga mambabasa na wag lamang tanggapin ang anumang salin kundi maging kritikal din. Sa pagsasalin niya ng isang panitikan ay nape-preserve niya ang kultura sa pamamagitan ng mga salita. nasa mambasa na ang desisyon kung aling salin ang kanyang pahahalagahan. Ngunit ito ri’y isang napakahirap na gawain.