Kabanata 1

Magtatapos na ang Oktubre nang si Don Santiago de los Santos na kilala sa tawag na Kapitan Tiyago ay nagdulot ng isang hapunan sa kaniyang tahanan sa dakong tabi ng Anloage. Halos mapuno ang tahanan ni Kapitan Tiyago ng mga kaibigan, kakilala at pati na rin ng mga taong hindi inimbita. Masaya ang lahat sa nasabing pagtitipon. Ngunit nauwi sa pagtatalo ang kasiyahan ng isang pulutong na kinabibilangan ng dalawang prayle, dalawang sibilyan at isang sundalo. Si Padre Sibyla, ang Dominikong pari ng Binondo at si Padre Damaso, isang Pransiskano, ang dalawang pari. Si Tenyente Guevarra ng guardia civil ang sundalo. Ang isang sibilyan ay pandak at mayroong itim na balbas at matangos na ilong, at ang isa ay may mapulang buhok. Ang pagbanggit ng pangyayari tungkol sa ereheng namatay ang siyang nagpasiklab ng kalooban ng tenyente. Marahil ay tatagal pa ang pagtatalo ni Padre Damaso at ng Tenyente kung hindi pa sila inawat ni Padre Sybila. Noong lumayo na ang tenyente sa pulutong, unti-unti .

Kabanata 2
Lahat ay napahinto at napako ang tingin sa isang binatang kaakbay ni Kapitan Tiyago. Ang binata ay animong luksang luksa sa kanyang damit na kulay itim. Sa pagdating ng binata, sa kabilang dako ay siyang pagkabigla at lihim na pagkabahala ni Padre Damaso. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago ang kagalang galang na si Ginoong Crisostomo Ibarra, anak ng kanyang nasirang kaibigan na si Don Rafael Ibarra. Nang walang lumapit at nagpakilala sa kanya, siya na mismo ang lumapit at nagpakilala sa mga kalalakihan bilang Si Juan Crisostomo Ibarra y Magsalin. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay ng tanggihan ni Padre Damaso ang pakikipag-kamay sa kanya. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Sa kabilang banda ay may nagpaanyaya kay Ibarra para sa isang pananghalian. Siya ay si Kapitan Tinong na kaibigan ni Kapitan Tiyago at matalik na kakilala ng kanyang ama. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan.

Kabanata 3
Isa-isa nang nagtungo ang mga panauhin sa hapag kainan, matapos na sila ay tawagin ng utusan. Marami ang pumuri sa kainaman ng handa. Nang ihain na ang tinola, napatama kay Padre Damaso ang pinggang may lamang maraming upo at sabaw. Samantalang ang kay Ibarra ay mga laman. Nakita ito ni Padre Damaso, kaya nang matapos niyang durugin ang upo at higupin ang sabaw ay malakas na binagsak ang kanyang kutsara at biglang isinulong ang pinggan. Matapos kumain, nakisabat si Padre Damaso sa usapan nina Ibarra at iba pang panauhin. Puro pagpaparungit kay Ibarra ang laman ng kanyang mga pangungusap. Tumindig si Ibarra, itinaas ang isang kopa na inialay sa Espanya at Pilipinas, ininom ang alak na laman nito at pagkatapos ay nagpaalam. Sinubukan siyang pigilan ni Kapitan Tiyago, sapagkat paparating na si Maria Clara, Tiya Isabel at ang bagong kura ng bayan. Ngunit, siya·y lumisan din. Nang makaalis si Ibarra, ibinulalas ni Padre Damaso ang kaniyang sama ng loob. Ayon naman sa isang binatang naroon, ang paglisan daw ni Ibarra ay tanda ng pagmamataas at dapat ipagbawal ng pamahalaan.Nang gabing iyon, isinulat ng lalaking may mapulang buhok sa Estudios Coloniales ang mga pangyayaring naganap sa kainan

Kabanata 4
Naglakad na si Ibarra na walang tiyak na paruruunan hanggang marating niya ang liwasan ng Binundok. Wala pa rin siyang nakitang pagbabago mula nang siya ay umalis. Hindi niya alam sinundan pala siya ni Tinyente Guevarra. Pinaalalahanan siyang mag-ingat dahil baka mpahamak din siyang katulad ng kaniyang ama. Insusisa ni Ibarra kung ano ang tunay na nangyari sa kaniyang ama. Ang alam lang niya ay abala ito sa mga gawain kaya humihingi ng paumanhin kung hindi siya makakasulat sa anak. Isinalaysay ng tinyente ang gstong malaman ni Ibarra. Bagama·t pinakamayaman si Don Rafael sa lalawigan, marami rin siyang mga kaaway na karamihan ay naiinggit. Ang mga nuno nila ay Kastila nguni·t marami siyang kagalit na kastila at mga pari. Kasama dito ay Pari Damaso na nakaaway niya dahil hindi nangungumpisal si Don Rafael.

Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. nabilanggo di Don Rafael. natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. Idinagdag pa dito ng mga kalaban niya na siya Sa hindi malamang dahilan. makikita niya kung sinu-sino ang naroroon. Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. natumba ang lalaki at ang ulo niya ay nabagok sa bato. napilitang ipagtanggol niya ang kaniyang sarili.. Sa likuran naman may mga anghel. Kabanata 5 Sakay ng kalesa. hindi rin maputi at nasa edad na tatlumpong taong gulang. Sa Binundok. gulong-gulo ang isip nito. Nang malapit na siyang lumaya. Sumakay na si Ibarra sa kalesa. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga. Dinagdagan pa ang mga paratang kagaya nang pagbabasa ng pinagbabawal na aklat at pagatago ng larawan ng paring binitay sa salang pangangamkam ng lupa. (Ito ay isang uri ng panuluyan. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. si Kapitan Tiyago ay naging makapngyarihan dahil sa kaniyang impluwensiya sa mga tao sa pamahalaan at sa simbahan. Namatay ito na siang naging sanhi nang ikulong siya at pagbintangang erehe at pilibustero na pinakamabigat na krimen sa panahong yaon. Sa pagsisiyasat. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. ay napatunayang namatay ang artilyero dahil sa namuong dugo nito sa ulo. maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat. Dahil dito. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. Sa sinapit ng ama. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila. Hindi pa maputi ang kaniyang buhok at may kakisigan din maliban nga lang sa ito ay nananabako at nagnganganga. namatay ito marahil sa hindi nakayanang mga sama ng loob at pahirap.Pinagbintangan siyang pumatay sa isang naniningil ng buwis at siya ay nabilanggo. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). Dumating na sila sa harap ng kuwartel kaya kinamayan na lang ng tinyente si Ibarra at sinabihang tanungin si Kapitan Tiyago sa iba pang nangyari. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. Ang taong ito ay sinaway lamang ni Don Rafael sa pananakit sa mga batang nanunukso sa kanya. Pilipino. Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano Kabanata 6 Si Kapitan Tiyago ay hindi matangkad. Iba ang kanyang nadarama.may suot na diyamante at ginto. Ipinagtapat ng tinyente na ginawa niya ang lahat para matulungan si Don Rafael sa pamamagitan ng pagkuha ng abugadong magtatanggol sa kaniya. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigat na parusa. Mula sa bintana. siya ay pinakamayaman dahil sa kanyang mga negosyo at asyenda sa Pampanga at Laguna. bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahandahang nabuwal. madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na. . militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. intsik. pari. Nang gumanti ang lalaki. Lahat ng santo at santa ay mayroon siya sa silid. Ang tingin niya isa siyang tunay na Kastila. Sa kanilang paglalaban. Pakiramdam niya ay malapit din siya sa Diyos dahil kaibigan niya ang mga prayle at madalas siyang magpamisa para sa kaniyang sariling kaligtasan at matamo ang langit. Dahil sa kaniyang yaman.

Si Maria Clara rin ay ngpahayag na kahit anong payo sa kaniya ng kaniyang padre kumpesor na kalimutan ang binata ay hindi niya sinusunod. Palag rin siyang may handang regalo. Kabanata 8 Naalala ni Crisostomo Ibarra ang nakaraan habang sakay siya ng kalesa. Katunayan anya. Nagkatitigan sila ni Ibarra bago pumunta sila sa asotea para maiwasan ang lumilipad na dumi sa paglilinis ni Tiya Isabel. Sinabi ni Ibarra na hindi siya nakakalimot at naisumpa niya na si Maria Clara lamang ang pakakasalan niya. Si Tiya Isabel ang nagmungkahi na sa San Diego pumunta dahil malapit na ang pista sa bayang ito. Pagkatapos niyang manganak. Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael. Binasa ni Maria Clara ang laman ng sulat na siyang nakapaalala kay Ibarra na kinabukasan ay undas na at kailangan niyang maghanda. Ang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. Ang ninong sa binyag ay si Pari Damaso. Nagpakitaan sila ng mga bagay-bagay na ibinigay nila sa bawa·t isa noong huling sila ay magkita. Ang kaniyang napangasawang si Pia Alba na taga Santa Cruz ay tumulong sa pagpapalago ng kanilang kalakal hanggang sila ay yumaman at makilala sa alta sosyedad. . Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot. Pagkakain ng agahan ay nanahi si Maria Clara habang si Tiya Isabel ay naglinis ng mga kalat kagabi. Dahil dito ay ginawa siyang gobernadorsilyo. Pagsapit niya ng ikalabing-apat na taon. si Maria Clara na sia ay magpapakasal pagdating nila sa tamang edad. Isa itong pagsisipsip sa mga namamahala. kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. Lumabas lang siya pagkatapos mag-ayos ng sarili. Si Ibarra ay inilabas ang natuyong dahon ng sambong habang si Maria Clara ay ang sulat. si Don Rafael Ibarra. siya ay pumasok sa kumbento ng Sta. Nagdalantao si Pia nguni·t siya ay naging masakitin. Pinayuhan ito ng ama ng magbakasyon upang bumalik ang kulat nito sa mukha. Si Kapitan Tiyago ay anak ng isang mangangalakal ng asukal na sa kakuriputan ay hindi pinag-aral ang kaniyang anak. nakilala niya at naging mabuting kaibigan si Pari Damaso ang kura paroko at ang pinakamayaman sa San diego. mamanata kina San Pascual Baylon. Santa Clara at Nuestra Senora de Salambaw. pinsan ni Kapitan Tiyago. Kabanata 7 Maagang pumunta ng simbahan sina Tiya Isabel at Maria Clara.Pinupulaan niya ang mga Pilipino upang mapalapit siya sa mga Kastila. Pinagkasundo ni Don Rafael si Crisostomo Ibarra sa anak ng kaibigan niyang si Kapitan Tiyago. Isang paring Dominiko na kaniyang pinagsilbihan ang nagturo sa kaniya ng dapat niyang malaman. Biglang pumasok si Maria Clara sa kaniyang silid nang marinig niyang dumating si Crisostomo Ibarra. Bago umalis si Ibarra ay nagbilin si Kapitan Tiyago para sa mga nag-aalaga ng kanilang bahay sa San Diego. Halatang kinakabahan si Maria Clara tuwing may naririnig na dumaraang sasakyan. Nang makabili sila ng lupa sa San diego. Catalina. Tinanong Maria si Ibarra. siya ay namatay at naiwan sa pangangalaga ang bata na pinangalanang Maria Clara kay Tiya Isabel. Si Kapitan Tiyago ay may mga tinitingnang kasulatan. Sinabihan ni Kapitan Tiyago na hindi na babalik sa beateryo si Maria Clara. nang mamatay ang kaniyang ama ay nagsimula siyang magnegosyo. si Maria ay laging nasa kanyang alaala. Pagkaalis ni Ibarra ay pumasok sa silid si Maria Clara at umiyak.hindi sila biniyayaan ng anak.Pinapunta sila ni Pari Damaso sa Obando. Lahat ng batas at utos ng mga Kastila ay kaniyang ipinatutupad. samantalang si Crisostomo Ibarra ang kaniyang kababata ay ipinadala ng ama sa Europa. Sa loob ng anim na taon na pagsasama niya at ng kaniyang kabiyak.

Ang mga nagpapastol ng kalabaw ang nakakuha ng bangkay ng matanda na nakabitin sa isang puno. Sa tingin niya ay pumangit ang Escolta. dahil ito ay nabibili lamang sa halagang limang libo. sa mga lupain at sa Sa ari-arian ng Simbahan. Mahahalatang gusto ni Pari Sybila ang mayamang binata. Lalong natakot ang mga tao sa namatay dahil sa ang mata nito ay malalim at ang boses nito ay bahaw. Nandiyan si Pari Bernardo Salvi na isang paring Fransiscano na pumalit kay Pari Damaso. Siya pa ay nasa awa ng alkalde na puwede siyang sabunin at sisihin sa mga bagay-bagay.Napansin din niya ang mga walang pinagbago sa lugar ng Talisay sa San Gabriel. Ang kapangyarihan ay pinag-aagawan upang mapamunuan ang San Diego. Kaya ang mga nakatira dito ay karamihang magsasaka. Ikinuwento rin ni Pari Sybila na ang tinyente ay hindi isinusumbong si Pari Damaso sa Kapitan Heneral. makikita ang kabuuan ng bayan. Pinaunlad niya ang dating nayon na nagging bayan. Binalaan ni Pari Damaso na sundin siya ni Kapitan Tiyago dahil siya ang ama-amahin ni Maria Clara. Lahat ng nanggaling sa matanda ay kanilang itinapon sa ilog. Siya raw ang anak ng matanda. Pinapatay niya ang nakasinding kandila para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego Kabanata 10 Ang bayan ng San Diego ay may malawak na bukirin at palayan. Nadaanan niya ang Arroceros at ang pagawaan ng tabako. Ayon sa alamat. Ikinuwento niya ang mga nagaganap na sangkot si Ibarra at si Pari Damaso. Ang bayan ay may lawa at sa simboryo ng simbahan. Si Don Rafael ay mabait at nagustuhan ng mga magsasaka. Ang masinsinang usapan ni Kapitan Tiyago ay Pari damaso ay tungkol sa hindi niya pagsang-ayon sa pagmamabutihan nina Maria Clara at ni Ibarra. may isang matandang Kastila na magaling magsalita ng Tagalog ang dumating sa bayan at binili ang buong gubat. Isa siyang mabait na payat na pari at mahilig mag-ayuno. Kabanata 11 Pinakamayaman si Don Rafael sa kanilang bayan pero siya ay mabait at iginagalang. Totoong ipinaghahanda siya ng maraming pagkain at tinatawag siyang kapita pero pagtalikod niya ay kinukutya siya at ang tawag sa kaniya ay Sakristan lamang. Nagbayad ito ng damit. si Kapitan Tinong at ang kaniyang asawa at dalawang anak. May isang mistisong Kastila na ang ngalan ay Saturnino ang dumating sa bayan. alahas at pera. Tapos ang matanda ay biglang nawala. siya ay nakapag-asawa ng isang taga Maynila at nagkaraan ng anak na pinangalanan nilang Rafael. Napunta ang kanilang usapan sa buwis. Nakita rin niyang muli ang Bagumbayan (Luneta) na nagpaalaala sa kaniyang gurong pari na nagturo sa kaniya tungkol sa karunungan at kung bakit ang dayuhan ay napunta sa Pilipinas. Lahat halos ng mga tao doon ay may utang sa kaniya Si Kaptan Tiyago ay mayaman din pero ang pakikisama sa kaniya ng mga tao ay paimbabaw lang. Hindi nito pinansin ang pagtangkang pagmano ng kapitan sa lanyang kamay Sa kumbento ng mga dominiko. Kabanata 9 Hinihintay ni Tiya Isabel sa nakatigil na karwahe sa tapat ng bahay si Maria nang dumating si Pari Damaso. Pagkakita kay Kapitan Tiyago ay sinabihan kaagad ito na kailangang sila ay mag-usap ng sarilinan. . Si Rafael ay nagkaanak na pinangalanan niyangh Crisostomo. ang Hardin Butaniko na nagpaalala sa kaniya ng mga hardin sa Europa. Bubulong-bulong na umakyat sa bahay ang pari nang malaman na papunta ang magtiya sa Beaterio upang kunin nito ang mga gamit. Wala silang pinag-aralan at ang kamngmangang ito ang nagiging dahilan ng pagsasamantal ng mga Tsinong bumibili ng kanilang produkto sa murang halaga. Samantalng magaganda naman ang mga karwaheng nasasakyan naman ng kawaning papunta sa kanilang opisina. Ang alamat ay tungkol sa pulong gubat na nasa gitna ng kabukiran. Lahat halos ng ng bayan ay may alamat at isa na roon ang San Diego. Nakita niya sa Pari Damaso. Ang puwesto ng Kapitan ay hindi masasabing makapangyarihan. si Pari Sybila ay dumalaw sa matandang paring maysakit. Hindi nagtaga. Dumating si Pari Damaso para maging kura paroko nang mamatay ang isang dating pari na Indiyo.

dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo. nambubugbog at nagpapahirap ng mga sariling sundalo. Pero. Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi. Pag talikod ng bawa·t isa ay kaniya-kaniya silang balak kung oaano sila maggantihan. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. Nakita nina Ibarra at matanda ang sepulturero. Hindi siya masaya sa pagkakapangasawa niya. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. Ngayon ay kilala na siya bilang Pilosopo Tasyo. Lalaboy-laboy siya sa lansangan ng walang Tiyak na lugar na pupuntahan. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. Si Pari Salvi at ang alperes ang tunay na makapagyarihan sa San Diego.si Don Rafael. Ganoon din si Pari Salvi.Nandiyan din ang Alperes at ang kaniyang asawang si Donya Consolacion. Kahit hindi sila magkasundo ni Pari Salvi. Hindi siya nanggaling sa mahirap na pamilya. Pumunta siya sa sementeryo para dalawin ang puntod nga kaniyang asawa. kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan. Gayunman. Sinabi ng matanda kay Ibarra. Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan. Tumango ang tagapaglibing. may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Kabanata 14 Ang tunay niyang pangalan ay Don Anastacio. siya ay nagpapakitang galang sa pari sa harapan ng maraming tao. Kabanata 13 Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Kabanata 12 Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tagulan. minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. kaya siya naglalasing. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik. Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay. Nasindak siya ng husto. Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Ang alperes ang pinuno ng guwardiya sibil. Siya ay marunong magpakitang tao. . Sa ibang bahagi ng libingan. na si Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. Siya ay isang matalinong tao na hindi pinagtapos ng kaniyang ina sa unibersidad sa takot na ito ay maging taong walang kinikilalang Diyos. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin. Masukal ang kabuuan ng libingan. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. Wala siyang permanenteng tirahan. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus. Lahat ay naniniwala na siya ay baliw o may baltik sa ulo.

Siya ay nag-asawa na lang pero namatay ang babae pagkatapos ng isang taong pagsasama. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. Siya ay pinaparusahan sa pamamagitan ng pagpalo. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapag-ugnay ng namatay sa nabubuhay. napakabigat ng kanilang hirap na pinapasan. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa magasawa. Masayang sinalubong ng mag-asawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. totoo man o hindi ang paratang ay tinitiyak niyang magagalit ang kaniyang inang si Sisa pag nalaman ang akusasyon kay Crispin na pagnanakaw. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan. hindi nila kayang bayaran ang halaga ng sinabing ninakaw nila. Inisip ni Crispin na hindi papayag ang kanilang inang si Sisa na sila ay nasasaktan. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. Wala nang matitirang pambili ng pagkain nila. Pero. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. May nagbabantang unos sa bayan. . Pagkuwa¶y nagpaalam na siya. Sinabihan sila ni Pilosopo Tasyo na hinahanap sila ng kanilang inang si Sisa para sila ay maghapunan ng masarap ng gabing iyon. Naniniwala naman si Crispin na paniniwalaan siya ng kaniyang ina dahil ipapakita niya ang kaniyang mga sugat at latay na sanhi ng papaparusa sa kaniya ng pari. Naramdaman niya. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. Tumanggi ang mga bata. masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. Sa suweldong dalawang piso isang buwan. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana. anya. Hindi niya namalayang dumaan ang panahon at angf pinamana sa kaniyang kayamanan ay unti-unting nawala. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. ibinuhos niya ang kaniyang buong panahon sa pagbabasa ng aklat. Kabanata 15 Si Basilio at Crispin ang mga sacristang naatasang patunugin ang kampana ng simbahan.´ Ayon pa sa kanya. Kay Crispin. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Nagtuloy siya sa bahay ng magasawang Don Filipo at Aling Doray. Napagbintangan si Basilio na nagnakaw. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako¶y pinagtawanan lamang ng lahat. naisip niyang kung marahil nakapagnakaw nga siya. Diretso ang sagot niya:´Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat¶t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. Tinanong siya kung bakit. sinabi niyang iyon ay mabuti. Pinagbabayad pa sila ng multa at sa buwan na yaon ay tatlong beses nang namultahan.Nais ng kaniyang ina na siya ay maging alagad ng Diyos. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. madali niya itong maibabalik at sakaling hindi. Sa murang edad. Sa pag-uusap pa rin nila. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. Kay Basilio. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. Hindi niya sinunod ang kaniyang ina. Dahil sa lungkot. Nagdidilim ang langit at ang mga kidlat ay gumuguhit Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit. may maiiwanan siya sa kaniyang inang si Sisa kung sakaling mamatay siya sa parusa sa kaniya ng kura paroko.

Hindi masuwerte si Sisa sa napangasawa.Pati ang kaniyang pamaskong laman nito ay kinuha pa ng ganid na pari. Pilit nangatwiran si Basilio pero sinabihan siyang hindi siya makakauwi hanggang alas diyes ng gabi. Bawal na ang maglakad ng gabi paglamaps ng alas nuwebe ng gabi kaya Hindi makapaniwala si Basilio sa lanyang narinig. Dumating ang kaniyang asawa at inubos ang pagkain. Ang pagbibintang sa kanila ay nag-uugat sa kanilang ama na lasengero at sabungero. Ang kaniyang mga alahas sa pagkadalaga ay kaniya nang naipagbili para lang makatulong sa pagtataguyod ng kaniyang mga anak at asawa. Hindi namalayan ng magkapatid ang pagdating ng sacristan mayor habang sila ay nag-uusap. Sa isang maliit na kubo sa labas ng kabayanan. Maaari rin siyang sisihin sa hina ng kaniyang loob at pagiging martir na sanhi ng kanilang paghihirap. Ang kaniyang asawang si Sisa lamang ang nagaasikaso sa mga anak na sina Basilio at Crispin. hinila ng huli si Crispin. Binigyan siyang ng tapang baboy-damo at isang patong bundok ni Pilosopo Tasyo. si Sisa ay gising pa at naghihintay. Para sa kaniya ang asawa ay isang makpangyarihan kaniyang pagsisilbihan at susundin at ang kaniyang mga anak naman ay mga anghel na kaniyang gabay. Walang nagawa si Basilio na naiwanang nakatulala. Sinabihan naman niya si Crispin na hindi pa rin ito makakauwi hanggang hindi ibinabalik ang ninakaw nitong dalawang onsa. Malayo amg kanilang lugar sa kabayanan. . Pagkatapos pagsabihan si Basilio na hindi na nakuhang makiusap sa sacristan mayor. Ang kaniyang nilutong bigas ay kaniyang inani sa palayan. Ibig na ibig ni Crispin na matapos na ang kanilang problema para makauwi na sila sa kanilang tahanan. Hinahayaan niyang siya¶y sakyan ng asawa pag ito ay umuuwi paminsan-minsan. Nagpigil sa sarili si Basilio at nanggangalit sa hirap na dinanas ng kaniyang kapatid. Pakaladkad niya itong ipananaog sa hagdan habang ito ay nagpapalahaw. Wala siyang pakialam sa kaniyang pamilya. Hindi niya Makita ang kapatid sa kadiliman pero naririning niya ang mga pagdaing nito sa sakit sa pananakit ng sacristan mayor. Espesyal ang pagkaing inihanda niya sa kaniyang mga anak. Umakyat siya sa ikalawang palapag ng kampanryo at doon sa pamamagitan ng lubis na kinalag niya sa pagkakatali ay nagpadausdos siya pababa. Ang pagkaing ito ay hindi na matitikman ng kaniyang mga anak. Meron din siyang tuyonh tawilis at kamatis. Kabanata 16 Madilim na at ang karamihan sa mga taga San Diego ay nakahimlay nang natutulog.Ipapapakita rin niya ang gula-gulanit niyang damit na may bulsang punit at hindi maaring pagtaguan ng sinasabing ninakaw. Hinihintay niya ang pagdating nina Basilio at Crispin pagkatapos niyang maghanda ng hapunan. Tumigil na ang ulan at ang langit ay nagpapakita ng kaunting liwanag. Naisip niyang mag-araro ng bukid habang naririnig niyaang panaghoy ng kapatid paghingi ng tulong. Kaagad itong nagalit at pinagmumulta niya si Basilio dahil sa maling pagtugtog ng kampana. Bukod na iresponsable na ay sugarol pa at bihirang umuwi ng bahay. Gutom na gutom na sila dahil hindi sila pinapakain hanggang hindi naibabalik ang sinabing ninakaw.

May nalalabi pang daing na siyang niluto niyang ulam. Yantok ang ginagamit sa pagpalo kay Crispin. Tapos ay naghintay siya sa kaniyang mga anak. Nakita niya ang paghihirap ng kapatid na halos panawan ng hininga. Naawa sa kaniyang anak. Dahil sa masamang panaginip. narinig niya ang boses ni Basilio. Naniniwala si Basilio na mas maganda ang kanilang buhay sa kaniyang balak. Inihanda niya ang pagkain na iyon para sa kaniyang mga anghel ngunit inubos ng kaniyang asawa. Nang tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin sa kumbento. Nagluto siyang muli dahil alam niyang gutom na darating si Basilio at Crispin. Nagdadasal din siyang nakapikit sa Mahal na Birhen para sa kaligtasan ng kaniyang mga anak. Ninais ni Basilio na tuluyan nang mawala ang ama para sila na lang tatlo ang magsama-sama. Napaiyak si Sisa. Hindi rin makakain si Basilio nang malaman niyang dumating ang ama. hinabol siya sa nang guwardiya sibil at inutusang huminto sa paglakad. Tinamaan ang bata ng punglo sa ulo. kumaripas ng takbo si Basilio. Alam niyang pag-umuuwi ito ay sinasaktan ang kaniyang ina. Sabi niya kay Sisa na naiwan niya si Crispin sa kumbento. napaiyak na lang si Sisa. Binaril siya ng guwardiya sibil nang hindi siya huminto pagtakbo.Nang mabusog ay muling iniwan ang kanilang dampa na dala-dala ang kaniyang manok na pansabong. Balak niyang magpastol para kay Crisostomo Ibarra at kung kaya na niya ay hihingi siya ng kapirasong lupa para masaka. Sabihin na lang dawn a nahulog siya sa puno. Pinakiusapan niya ang ina na huwag sasabihin ang tutoong nangyari sa kaniyang sugat. pati ang pagpaparusa sa bunsong anak. Alam niya na ang mga dukhang katulad nila ang mas pinahihirapan sa buhay. Sinabi lang niya na ayaw na niyang magsakristan siya ay at si Crispin. Dahil sa takot na siya ay parusahan pamamagitan ng paglinis ng kuwartel. saka lang ipinagtapat ni Basilio ang pagbibintang kay Crispin ng sacristan mayor. Nakita niya ang kapatid na pinagtutulungan ng kura at ng sacristan mayor . Balak niyang paaralin si Crispin kay Pilosopo Tasyo at ang kaniyang inang si Sisa ay hihinto nang manahi ng mga damit. Kabanata 17 Nagulat si Sisa nang makita si Basiliong duguan. Hindi nagtapat si Basilio sa kaniyang panaginip. Nabawasan ang pag-aalala ng ina sa ikalawa niyang anak. Umaawit siya para aliwin ang sarili habang tinitingnan niya ang madilim na kapaligiran. Sa kaniyang pagkakapikit. Natutuwa sana sa balak ng anak si Sisa pero naluha siya dahil hindi kasama sa pangarap nito ang kaniyang ama. Sa sakit ng loob na hindi maibulalas sa asawa. Nagbilin pa na ipagtabi siya ng perang iuuwi ng kaniyang mga anak. Kailangan lang niyang magsipag sa pagsasaka ng lupa. May sugat ang bata sa ulo na siyang pinaggalingan ng daloy ng dugo. Kabanata 18 . Alam niyang mag-aalala ang kaniyang ina. Sinigurado niya na naramdaman ni Sisa ang ibig niyang sabihin.Ginising siya ni Sisa at tinanong kung bakit siya umuungol. Itinatakwil niya ang sariling ama. Ani niya. siya ay umungol. Masama ang napanaginipan ni Basilio nang siya ay matulog.

Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay. Ang mga magulang at pamahalaan ay walang pakikipag tulungan na makikita.000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Pero. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. Ang mga mag-aaral ay walang sapat na magagastos sa paaralan. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. Nangatal si Sisa. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. Si Pari Damaso ay hindi sang-ayon sa pagtuturo ng Kastila sa itinuturing niyang mangmang. Kung nasaan si Crispin. Manang Rufa at Manang Juana. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Kabanata 19 Ang lawa ng San Diego ay napapaligiran ng mga bundok kaya kahit na may malakas na bagyo. Kasama raw si Tinyente Guevarra nang itapon ito sa isang bahagi ng lawa. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1. na paboritong gawing salad ng kura. Walang sapat na libro na nasusulat sa Kastila para magamit ng mga mag-aaral. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama. Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng µindulhensiya plenarya. Hindi siya napansin ng mga ito. Sinabi niya na wala siyang magawa kahit na malaki ang utang na loob nito sa matanda. Tinanong niya ang tagapagluto. Kung kaya¶t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. Naumid ang labi. Wala ring sapat na paaralan kung saan maaring ganapin ang klase kaya karaniwan ay ginagamit nila ang silong ng kumbento. Pag naingayan ang kura ay nagagalit ito at sinisigawan ang mga bata at guro. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. Si Don Rafael ang tumulong sa kaniya sa mga kailangan niya sa pagtuturo noong bagong dating lang siya sa San Diego.¶ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa.Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. hindi ito naapektuhan. pagdiin pa ng alila. Ngunit hindi niya ito marinig. Alam ng lalaki kung saan itinapon ang bangkay ni Don Rafael na ama ni Ibarra. Dito makikita na nag-uusap si Crisostomo Ibarra at ang isang lalaki na isang guro. Gulong-gulo ang isip. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. . Ibig ng kura na pag-aralan lang nila ang Wikang Tagalog. Kinuwento ng guro na kinakitaan niya ng malaking pagbabago ang mag-aaral sa wikang Kastila.

Nagkasakit ang guro dahil sa ayaw niya ang iniuutos sa kaniya. Kabanata 20 Ang lugar kung saan ginaganap ang pagtitipon at pagpupulomg sa San Diego ay isang malaking bulwagan. Ang dulaan ay paglalaanan ng dalawandaang piso bawa¶t gabi. kaunti na lang ang inabutan niyang mag-aaral pero wala na si Pari Damaso. Nagtalumpati pa si Kapitan Basilyo na wala namang laman kung hindi mga malalabong salitang . naglabas siya ng listahan ng mga gagastusin para sa mungkahi niyang magtanghal ng komedysa sa loob ng isang Linggo. Kasama sa listahan ang mga paputok na nagkakahalaga ng isanlibo. Dito nagaganap ang pagpupulong ng tribunal na ang mga kasapi ay ang mga may kapangyarihan sa bayan. Maraming napagdidiskusyunan ang tribunal na wala naming kapaparakan. Ayon sa pari. Hindi lang sa pagtuturo nakikialam si Pari Damaso. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo.kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. Ang mga matatanda ay pangkat ng conserbador at ang mga bata ay binubuo ang liberal. Maging sa pagdisiplina sa mga bata ay inuutusan siyang gamitin ang pamalo nang malaman nitong itinigil niya ang paggamit nito sa paniniwalang hindi ito mabisa sa pagtuturo. Nang bumalik sa galing sa pagkakasakit. . Sumunod naman ang guro kay Pari Damaso pero ipinagpatuloy pa rin niya ang pag-aaral ng wikang Kastila kahit na lang sa kaniyang kapakanan.pagsasaka. Nahahati sa dalawang pangkat ang kapulungan. Nababahala si Don Felipo na wala pang ginagawang paghahanda ang kapitan at tinyente mayor samantalang labing-isang araw na lang ang natitira. Nangako si Ibarra na tutulong sa guro. Ang mga kabataan ay pinamumunuan ni Don Felipo. dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. Walang sumang-ayon sa panukala ni Don Felipo kaya hindi niya na Pinagpilitan pa. ito raw ay hindi marunong magbasa pero nakapagtayo ng paaralan. Ang pinag-uusapan nilang kasalukuyan ay ang tungkol sa piyestang darating. Dadalo siya sa pagpupulong ng tribunal sa panyaya ng Tinyente Mayor. Ayaw man niyang sundin ang pari ay napilitan na rin siya dahil mismong mga magulang ang gusto na ang kanilang mga anak ay disiplinahin. Nagkaroon siya ng bagong pag-asa kaya isinalin niya sa wikang Tagalog ang mga aklat na nakasulat sa wikang Kastila. Inutusan ni Pari Damaso na hintuan ng guro ang pagtuturo ng Wikang Kastila sa mga mag-aaral. Sa inis ni Don Felipo. a binubuo ng mga kabataan. Idinagdag pa niya ang katesismo. Dumating si Ibarrang kasama ang guro na nagsisimula na ang pagpupulong.Ang paniniwala ni Pari Damaso ay ang guro ay katulad ng isa pang taong nagngangalang Maestro Circuela. pagsasaka at kagandahang asal na nakasaad sa Bukod dito. Ang bagong kura ay walang pinakialaman kung hindi ang pagtuturo ng relihiyon na dapat daw ay unahin.

Lalo siyang nawawalang ng pag-asa habang nag-iisip siya sa nangyari sa kanilang buhay. Nakiusap siya na sana ay payagan siyang maglakad ng nauuna sa guwardiya sibil pagdating niya sa kabayanan. Ang kaniyang damit ay marumi at ang buhok niya ay magulo. Hinanap niya ang mgaito sa gulod. Nanghihina siya sa pagkakulong sa kaniya ng dalawang oras. Lumakad siya habang isinisigaw ang pangalan ng mga anak niya. May mahalagang bagay daw siyang lalakarin. Inisip niya kung anon a ang nangyari da kaniyang mga anak. Naawa naman ang alperes sa kaniya at iniutos na palayain na siya. Ikinulong siya sa kuwartel Sa takot niya ay sumiksik siya sa isang sulok. Ninerbiyos ulit siya. Sa mga sumunod na araw ay palaboy-laboy na si Sisa sa daan. Pinilit din siyang paaminin sa bintang ng kura. Mayroon ding komedya na sa Tundo gagawin. Kinaladkad siya papunta sa kuwartel dahil hindi siya pinaniwalaan sa kaniyang mga katuwiran. Lalo siyang kinabahan nang may matanaw niya ang ang dalawang guwardiya sibil papaalis sa kaniyang bahay. Iniisip niya kung ano ang gagawin niya para mailigtas niya si Basilio at Crispin. Sa loob ng bahay. Kabanata 22 Maagang dumating si Maria Clara. Nabawasan ang kaba niya nang makita niyang hindi kasama ng mga ito ang kaniyang dalawang anak. Hindi niya maarok kung bakit nangyari ito sa buhay nila. kasama si Tiya Isabel sa San Diego para dumalo sa piyesta. Mapapansin na unit-unting nawawala na siya sa kaniyang sarili.Pati ang mungkahi ng kabisa na walang paputok. Ito ay ang pagdaos ng anim na prusisyon. tipid na pagdiriwang at pagpapalabas ng komedya na nagtutro ng magandang ugali ay hindi rin tinangap ng kapulungan. Umiiyak siya at sumisigaw kayaang mga taong nakakkita sa kaniya ay nagsimula na siyang katakutan. Tinatawag niya ang pangalan ng mga anak. tatlong sermon at tatlong misa mayor . Hindi niya mawari ang sinabi sa kaniya ng kura tungkol sa kaniyang anak. Unang umalis si Ibarra na nagpaalam sa guro. Natakot si Sisa nang salubungin siya ng guwardiya sibil at pilit pinasasabi sa kaniya kung nasaan ang ninakaw na dalawang onsa ng kaniyang anak. Para siyang mababaliw. Kabanata 21 Magulo ang isip ni Sisa habang tumatakbo siyang pauwi. Ang kura paroko pala ay mayroon ng kapasyahan para sa pista. . nakita niya ang isang pirasong damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Naglakad siya pabalik sa kanilang bahay. Subali¶t hindi siya pinakinggan ng sibil kaya laking hiya niya ng makita siya ng mga taong kalalabas lang sa simbahan. sa gilid ng buhanin at panhik panaog siya sa bahay.

nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Hindi hinimatay sa takot si Maria Clara. Patuloy ang labanan sa ilalim ng tubog kaya isa pang anak ng mangingisda ang tumalon sa tubig na may dalang gulok. Ang takot ng mga kababaihan. Ibig sana ni Maria Clara na huwag isama ni Ibarra ang kura sa kanilang pamamasyal. Matamang nakinig ang mga kasama niya. Malapit nang matalo si Elias nang lumundag din si Ibarra sa tubig para tulungan si Elias. Dalawang Bangkang nagagayakan ng iba·t ibang kulay ns bulaklak ang naghihintay sa mga sasama sa pangingisda Madilim pa ay dumating na ang mga katulong na babae na mayroong dala-dalang mga pagkain at pinggan. Madilim na nang umalis si Ibarra para umuwi. Iniligtas ni Ibarra ang buhay ni Elias. Kaagad-agad namang tinanggap ni Pari Salvi ang paanyayang yaon. kagandahan at kahinhinan. Ang piloto ng dalawang Bangka ay si Elias. napansin ng mga tao na malaki ang ipinagbago ni Pari Salvi. Wala siyang nahuli ni isa. Hindi inaasahan ang dalagang magpakita ng takot sa pamamagitan ng paghihimatay. Si Andeng na siyang naghahanda ng pagkain ay nagsabi na kulang na lang ang isda sa niluluto niyang sinigang. Naghiwalay sila ng bangkang sinakyan sa takot na lumubog ito sa maraming sasakay na kabinataan. Isang anak ng mangingisda ang nagtangkang magpandaw sa palaisdaan. Wala rin siyang nahuli. Si Leon ang katipan ng kaibigan ni Maria Clara na si Iday ay sumalok din sa baklad. Nang dumating si Pari Salvi. Doon inanyayahan ni Ibarra ang pari para sa gagawin nilang piknik. Natatakot siya sa pari dahil sa makahulugang titig nito sa dalaga. Sila ay masayang naglalalad. Sinabi niyang masama ang kaniyang pakiramdam. Ang mga lalaki ang nagsabi sa kanila na sanay si Elias sa paghuli ng buwaya. isang matipuno. humingi ng paumanhin si Maria Clara upang maiwasa ang kura. Sinabi niya ang hinala niya na may kumakain sa mga isda sa baklad kaya nangawala. Kasama ni Maria Clara ang kaniyang matatalik na kaibigan. Kumanta ng isang kundiman si Maria Calara habang naghihintay ng agahan. Lumitaw na naman si Ibarra at si Elias. Nahuli nga ni Elias ang buwaya pero malakas itong lumaban sa binata. . Ang dalawang grupo ng nagpipiknik ay nasa baklad na ni Kapitan Tiyago. Si Elias ay biglang tumalon sa tubig. Tumahimik ang mga dalaga sa harapan ng mga lalaking kanila ring nagugustuhan. matikas at maitim. Si Maria Clara naman ay nakasakay sa Bangka kung nasaan si Crisostomo Ibarra. Sinasaway sila ni Tiya Isabel at ang ibang mga matatanda sa kanilang maingay na usapan at tawanan. Ang madalas na pagdalaw ni Ibarra sa dalaga ay nagging tampulan ng usap-usapan sa bayan. Maligaya si Maria lalo na nang nagbalak mamasyal at piknik ang binata na kasama siya. Sa pagdating ni Maria Clara. Mahaba rin ang buhok nito ngunit ang kaniyang katawan ay siksik ng laman. May isang lalaking lumapit sa kaniya para humingi ng tulong sa nawawala niyang mga anak at asawa.Inaabangan siya ng mga tao sa San Diego dahil matagal na ring hindi siya nauwi doon. Kabanata 23 Bata·t matanda at mga kadalagahan ang maagang dumating sa tagpuan sa dalampasigan. Meron ding mga sari-saring instrumentong dala ang mga kabataan. Nakiusap siya sa kasintahan pero tinanggihan ito ni Ibarra dahil lihis daw sa kagandahang asal at sa kaugalian ng bayan. Nagsama-sama ang mga lalaki kung saan meron silang nililigawan. Sa bayang iyon siya ipinanganak kaya mahal siya ng kaniyang mga kababayan sa kaniyang mabuting asal.

Papunta siya sa piknikan. Nakumpok si Ibarra at inihagis ang dais. Ang isa ay ibinigay niya kay Maria Clara at ang isa ay ibinigay niya kay Sinang na halos lahat ng natanggap na sagot ay taliwas sa gusto niyang mangyari. Hindi siya naniniwala sa sagot at sinabi niyang kasinungalingan yon. Ang mga kababaihan naman at kabinataan ay naglalaro ng Gulong ng Kapalaran. Kumain sila sa lilim ng mga puno na malapit sa batisan. Nagalit sila kay Ibarra dahil inanyayahan ito sa piknik. Sa pagtitipon ay dumating si Sisa. Pinagbibintangan si Elias na siyang nanakit kay Pari Damaso. Sinabi niya ang . Si Elias din umano ang nagtampalasan sa alperes. Ipinagtapat ni Ibarra ang pakiramdam niya na siya ay isang banyaga sa sarili niyang bayan. Nagalit ito at nang makitang naglalaro ng Gulong nga Kapalaran ang grupo. pinagkuwentuhan ni Pari Salvi ang nangyari kay Pari Damaso na dahilan ng pagkakasakit ng matandang kura. Umalis sa gubat ang mga binata·t dalaga nang magsimula nang dumilim. Minabuti na lang niyang pumunta sa mga kasamahan ng mga ito sa piknikan. Pumunta sila sa gubat na pagaari ng pamilyang Ibarra. Hindi pinatulan ni Pari Salvi si Albino. Ibig niyang masundan si Ibarra na hindi siya nakikita nito. Pinabalik niya na ito sa kumbento at naglakad na lang siya papunta sa may dalampasigan. Tumama ito sa sagot na ang pangarap ay mananatiling pangarap lamang. Pinagpupunit niya ang libro at sinabing malaking kasalanan ang maniwala sa sinasabi ditto. Pinangako niyang tutulungan niya si Sisa. Kabanata 24 Kakain sana ng almusal si Pari Salvi matapos niyang makapagdaos ng misa nang may matanggap siyang sulat na inabot ng kaniyang katulong. Hindi niya na pinatuloy ang karuwahe sa mismong lugar ng piknik.May paniniwala kasi ang mga matatanda na sino mang makakita ng pugad ay magkakaroon ng kapangyarihan upang di makita. May nakapansin sa galos niya. Dumating ang guwardiya sibil kasama ang sarhento at hinahanap si Elias. Narinig niya ang pag-uusap ng mga kadalagahan kung saan nalaman niya na naghahanap ng pugad ng gansa si Maria Clara. Pinilit ni Ibarra na pakainin ang ina nina Crispin at Basilio pero tumakas ito. Natauhan lang siya nang Makita niyang ligtas ang kasintahan. Sinabi na lang niya na naligaw siya. Kabanata 25 Nagpunta si Crisostomo Ibarra sa bahay ni Pilosopo Tasyo. Hinati ni Ibarra ang sulat sa dalawang bahagi. Nagalit si Ibarra sa pakikialam sa kaniya kung sino ang aanyayahan niya sa kaniyang piknikan.Nagpatuloy ang kanilang pag-uusap na nagawi sa pagkawala ni Crispin at Basilio.Hindi man hinimatay si Maria Clara ay hindi naman ito nakakibo nang matagal. Gusto mang sumunod ng pari sa mga kadalagahan ay napigil niya ang sarili. Tinanong niya kung magtatagumpay ang kaniyang binabalak. Ipinakita niya ang sulat galling sa kaniyang bulsa na binibigyan siya ng pahintulot para magtayo ng paaralan. Ayaw na sana niyang gambalain ang matanda dahil mayroon itong sinusulat pero si Pilosopo Tasyo na ang pumilit sa kaniya na mag-usap. Pagkabasa niya nito ay pinagpunit-punit na at pinahanda ang karuwahe. Hinanap ng mga guwardiya sibil si Elias ang gubat pero hindi nila nakita ang hinahanap. Ang isinusulat naman daw niya ay hindi para sa henerasyon nila kung hindi sa susunod na lahi na mas may malawak ang pag-unawa sa mga nagaganap.Inawat ni Ibarra si Don Felipo at Pari Salvi sa pag-aaway. Marami namang isda ang nahuli ng mga nagpipiknik. Pagkatapos nang pananghalian. Lumayo na si Ibarra sa grupo na tamang-tama naman na dumating si Pari Salvi. Nainis din si Albino sa ginawi ng pari at sinabihan ito na mali rin ang sirain ang hindi niya pag-aari. Alam niyang mas kilala si Pilosopo Tasyo ng mga kababayan. Bumalik na lang ito sa kumbento. Nagalit si Don Felipo kay Pari Salvi dahil mas mahalaga pa rito ang nawawalang onsa kaysa sa kaniyang dalawang sacristan.

Sinabi niya na hindi siya makakalimot sa ginawa sa kaniyang ama. Pinapansin niya ang pagyuko nito pag malakas ang hihip ng hangin. Gusto man ni Ibarrang sundin ang matanda. Ito ay maliit lang na puno nang itinanim at kailangan pang tukuran hanggang ang ugat nito ay kumapit sa lupang kinatataniman. Ang payo ni Pilosopo Tasyo ay kailangang yumuko muna si Ibarra sa mga makapangyariham Hindi maunawaan ni Ibarra ang ipinapayo ni Pilosopo Tasyo sa kaniya kaya nilinaw niya sa matanda kung bakit kailangan niyang yumuko sa mga may kapangyarihan. Ang paniniwala ni Pilosopo Tasyo ay kasangkapan lang ng Simbahan ang pamahalaan. Ang paniniwala ni Pilosopo Tasyo ay kahit na anong magandang balak ng mga Namumuno sa itaas kung hindi naman natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at ang kamangmangan pa ng mga tao. Maisusulat sa kasaysayan ang pagdilig ng dugo upang makalaya. Mahina ang mga tao para lumaban kaya kailangan na lang humalik sila sa kamay ng mga kaaway. Si Ibarra naman ay inungkat pa rin ang hinihinging payo sa matansa. Nguni·t sinabi niya na hindi siya nakakaisip maghiganti dahil sa kaniyang relihiyon. Paano siya makakahalik sa kamay mg mga taong pumatay na sa kaniyang ama at hinukay pa ang kaniyang libingan. ang mga kababayan nila ay hindi dimadaing katulad ng nasa ibang bansa. Kung walang suporta ang mga ito ay walang mangyayari. ipinakita niya ang tanim ns rosas na maraming bulaklak. Kailangan aniyang makinig kunwari sa mga payo nila para walang problema. Tinanong ni Ibarra kung talagang taos sa puso ng kura ang pagtulong sa kaniya at ito ay tatananwin na utang na loob. Galit si Ibarra. Sinagot ni Pilosopo Tasyo si Ibarra na ito ay dahil ang kanilang lupa ay hawak ng mga mapanakop na makapangyarihan. Ang paghihirap ng bayan ay sinisisi niya sa di pagtulong nga relihiyon at pamahalaan. wala ring silbi. Ang pagsalubong ng punlo ay paghahangad ng kasawiang hindi na makakabangon pa. Ipinakita rin ang puno ng makopa. Tulad ng makopa. Inihalintulad ni Pilosopo Tasyo si Ibarra sa isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa isang magandang lupa sa Europra. marami itong tangkay na mababali. Kailangan din niyang yumuko sa mga darating na punlo . Kung bakit kailangang magpa-api upang maging mabuting Kristiyano at kung bakit kailangan niyang magpakababa kung maari naman siyang magtaas ng ulo. Mag-isip na lang daw siya ng ibang paraan para makatulong sa kaniyang mga kababayan. ang tagumpay ng isang Proyekto ay nasa kamay ng mga kapangyarihan sa pamahalaan at simbahan. ito ay babagsak. inisip niya ang pangako niya kay Maria Clara. Kapay inalis ng simbahan ang suporta sa gobyerno. Niliwanag ni Ibarra na ang Pilipinas ay tatangkilikin ng Espanya dahil ito mahal nito ang bansa. Ang mga ipinadadala sa bayan ay nagpapayaman lamang sa maikling panahon. Pinayo niya sa binata na ang pagsangguni ay hindi ibig sabihing pagsunod sa lahat ng payo dahil marami dito ay hindi magagandang payo. Pipi lang sila at ayaw magsalita. ang Relihiyon at ang pamahalaan ay hindi papayagang mangyari ang inisip ni Pilosopo Tasyo na madugong himagsikan. Kay Pilosopo Tasyo naman. Ang talagang makapangyarihan ay ang mga nasa Simbahan. . Naniniwala siya na darating ang panahon na ang pagtitimpi na ito ay sasambulat pagdating ng panahon. ang hindi pagdaing ng bayan ay hindi dahil sa hindi sila naghihirap. Ang Diyos. mabuti pang huwag na niyang ituloy ang balak niyang magpatayo ng paaralan. Payo ni Pilosopo Tasyo na kung hindi niya makakalimutan ang nangyari sa kaniyang ama. ang kapitan ng bayan at iba pang mamamayan na may sinasabi. kailangan niyang may masasandalan para maging matibay. Napansin ni Pilosopo Tasyo na nawawala na sila sa paksang pinag-uusapan nila. Ayon naman kay Ibarra.balak niyang magpatayo ng paaralan. pag lalaban sa bugso ng hanging ang tanim. Sabi ni Pilosopo Tasyo ay hindi siya dapat ang sanguniin dahil ang tingin sa kaniya ay isang baliw. Naniniwala naman si Ibarra na tutulungan siya ng pamahalaan at ang kaniyang mga kababayan. Para maunawaan ni Ibarra ang kaniyang ibig sabihin. Itinuro niya ang kura paroko. Kay Pilosopo Tasyo. Aniya. Ayaw ni Ibarra ang ipatupad ang balak na may kasamang kasinungalingan.

. Papakiusap din niya sa kura na tulungan ang balo ang at mga anak. Umalis si Ibarra matapos magpasalamat kay Pilosopo Tasyo at Nagbabakasakali siyang ang bagong kura ay hindi kagaya ng nakalaban ng kaniyang ama. may mahihita ring kabutihan si Ibarra sa binabalak dahil ang pagtuturo ay parang pagtatanim na may mag-uusbong na mabuti. Magiging halimbawa din si Ibarra sa mga taong natatakot na magsimula.Sinabi na lang ni Pilosopo Tasyo na sa kalaunan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful