Kabanata 1

Magtatapos na ang Oktubre nang si Don Santiago de los Santos na kilala sa tawag na Kapitan Tiyago ay nagdulot ng isang hapunan sa kaniyang tahanan sa dakong tabi ng Anloage. Halos mapuno ang tahanan ni Kapitan Tiyago ng mga kaibigan, kakilala at pati na rin ng mga taong hindi inimbita. Masaya ang lahat sa nasabing pagtitipon. Ngunit nauwi sa pagtatalo ang kasiyahan ng isang pulutong na kinabibilangan ng dalawang prayle, dalawang sibilyan at isang sundalo. Si Padre Sibyla, ang Dominikong pari ng Binondo at si Padre Damaso, isang Pransiskano, ang dalawang pari. Si Tenyente Guevarra ng guardia civil ang sundalo. Ang isang sibilyan ay pandak at mayroong itim na balbas at matangos na ilong, at ang isa ay may mapulang buhok. Ang pagbanggit ng pangyayari tungkol sa ereheng namatay ang siyang nagpasiklab ng kalooban ng tenyente. Marahil ay tatagal pa ang pagtatalo ni Padre Damaso at ng Tenyente kung hindi pa sila inawat ni Padre Sybila. Noong lumayo na ang tenyente sa pulutong, unti-unti .

Kabanata 2
Lahat ay napahinto at napako ang tingin sa isang binatang kaakbay ni Kapitan Tiyago. Ang binata ay animong luksang luksa sa kanyang damit na kulay itim. Sa pagdating ng binata, sa kabilang dako ay siyang pagkabigla at lihim na pagkabahala ni Padre Damaso. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago ang kagalang galang na si Ginoong Crisostomo Ibarra, anak ng kanyang nasirang kaibigan na si Don Rafael Ibarra. Nang walang lumapit at nagpakilala sa kanya, siya na mismo ang lumapit at nagpakilala sa mga kalalakihan bilang Si Juan Crisostomo Ibarra y Magsalin. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay ng tanggihan ni Padre Damaso ang pakikipag-kamay sa kanya. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Sa kabilang banda ay may nagpaanyaya kay Ibarra para sa isang pananghalian. Siya ay si Kapitan Tinong na kaibigan ni Kapitan Tiyago at matalik na kakilala ng kanyang ama. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan.

Kabanata 3
Isa-isa nang nagtungo ang mga panauhin sa hapag kainan, matapos na sila ay tawagin ng utusan. Marami ang pumuri sa kainaman ng handa. Nang ihain na ang tinola, napatama kay Padre Damaso ang pinggang may lamang maraming upo at sabaw. Samantalang ang kay Ibarra ay mga laman. Nakita ito ni Padre Damaso, kaya nang matapos niyang durugin ang upo at higupin ang sabaw ay malakas na binagsak ang kanyang kutsara at biglang isinulong ang pinggan. Matapos kumain, nakisabat si Padre Damaso sa usapan nina Ibarra at iba pang panauhin. Puro pagpaparungit kay Ibarra ang laman ng kanyang mga pangungusap. Tumindig si Ibarra, itinaas ang isang kopa na inialay sa Espanya at Pilipinas, ininom ang alak na laman nito at pagkatapos ay nagpaalam. Sinubukan siyang pigilan ni Kapitan Tiyago, sapagkat paparating na si Maria Clara, Tiya Isabel at ang bagong kura ng bayan. Ngunit, siya·y lumisan din. Nang makaalis si Ibarra, ibinulalas ni Padre Damaso ang kaniyang sama ng loob. Ayon naman sa isang binatang naroon, ang paglisan daw ni Ibarra ay tanda ng pagmamataas at dapat ipagbawal ng pamahalaan.Nang gabing iyon, isinulat ng lalaking may mapulang buhok sa Estudios Coloniales ang mga pangyayaring naganap sa kainan

Kabanata 4
Naglakad na si Ibarra na walang tiyak na paruruunan hanggang marating niya ang liwasan ng Binundok. Wala pa rin siyang nakitang pagbabago mula nang siya ay umalis. Hindi niya alam sinundan pala siya ni Tinyente Guevarra. Pinaalalahanan siyang mag-ingat dahil baka mpahamak din siyang katulad ng kaniyang ama. Insusisa ni Ibarra kung ano ang tunay na nangyari sa kaniyang ama. Ang alam lang niya ay abala ito sa mga gawain kaya humihingi ng paumanhin kung hindi siya makakasulat sa anak. Isinalaysay ng tinyente ang gstong malaman ni Ibarra. Bagama·t pinakamayaman si Don Rafael sa lalawigan, marami rin siyang mga kaaway na karamihan ay naiinggit. Ang mga nuno nila ay Kastila nguni·t marami siyang kagalit na kastila at mga pari. Kasama dito ay Pari Damaso na nakaaway niya dahil hindi nangungumpisal si Don Rafael.

siya ay pinakamayaman dahil sa kanyang mga negosyo at asyenda sa Pampanga at Laguna. Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. makikita niya kung sinu-sino ang naroroon.may suot na diyamante at ginto. Idinagdag pa dito ng mga kalaban niya na siya Sa hindi malamang dahilan. intsik. Sa sinapit ng ama. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. Dahil sa kaniyang yaman. Sa likuran naman may mga anghel. madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. Dumating na sila sa harap ng kuwartel kaya kinamayan na lang ng tinyente si Ibarra at sinabihang tanungin si Kapitan Tiyago sa iba pang nangyari. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga. Lahat ng santo at santa ay mayroon siya sa silid. Sa Binundok. napilitang ipagtanggol niya ang kaniyang sarili. bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahandahang nabuwal. militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. hindi rin maputi at nasa edad na tatlumpong taong gulang. Iba ang kanyang nadarama. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi. (Ito ay isang uri ng panuluyan. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigat na parusa. Dinagdagan pa ang mga paratang kagaya nang pagbabasa ng pinagbabawal na aklat at pagatago ng larawan ng paring binitay sa salang pangangamkam ng lupa. Ipinagtapat ng tinyente na ginawa niya ang lahat para matulungan si Don Rafael sa pamamagitan ng pagkuha ng abugadong magtatanggol sa kaniya. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. Namatay ito na siang naging sanhi nang ikulong siya at pagbintangang erehe at pilibustero na pinakamabigat na krimen sa panahong yaon. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila. Pilipino. nabilanggo di Don Rafael. Sumakay na si Ibarra sa kalesa. Pakiramdam niya ay malapit din siya sa Diyos dahil kaibigan niya ang mga prayle at madalas siyang magpamisa para sa kaniyang sariling kaligtasan at matamo ang langit. . Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano Kabanata 6 Si Kapitan Tiyago ay hindi matangkad. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). ay napatunayang namatay ang artilyero dahil sa namuong dugo nito sa ulo. Dahil dito. namatay ito marahil sa hindi nakayanang mga sama ng loob at pahirap. Ang taong ito ay sinaway lamang ni Don Rafael sa pananakit sa mga batang nanunukso sa kanya. natumba ang lalaki at ang ulo niya ay nabagok sa bato. Nang malapit na siyang lumaya. Ang tingin niya isa siyang tunay na Kastila. Kabanata 5 Sakay ng kalesa.. pari. Sa pagsisiyasat. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. Hindi pa maputi ang kaniyang buhok at may kakisigan din maliban nga lang sa ito ay nananabako at nagnganganga. Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. si Kapitan Tiyago ay naging makapngyarihan dahil sa kaniyang impluwensiya sa mga tao sa pamahalaan at sa simbahan. gulong-gulo ang isip nito. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat.Pinagbintangan siyang pumatay sa isang naniningil ng buwis at siya ay nabilanggo. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. Nang gumanti ang lalaki. Sa kanilang paglalaban. Mula sa bintana.

Lumabas lang siya pagkatapos mag-ayos ng sarili. Binasa ni Maria Clara ang laman ng sulat na siyang nakapaalala kay Ibarra na kinabukasan ay undas na at kailangan niyang maghanda. Palag rin siyang may handang regalo. nang mamatay ang kaniyang ama ay nagsimula siyang magnegosyo. siya ay namatay at naiwan sa pangangalaga ang bata na pinangalanang Maria Clara kay Tiya Isabel. Ang ninong sa binyag ay si Pari Damaso. Isang paring Dominiko na kaniyang pinagsilbihan ang nagturo sa kaniya ng dapat niyang malaman. Pinagkasundo ni Don Rafael si Crisostomo Ibarra sa anak ng kaibigan niyang si Kapitan Tiyago. Pagkatapos niyang manganak. Pagkaalis ni Ibarra ay pumasok sa silid si Maria Clara at umiyak. pinsan ni Kapitan Tiyago. Bago umalis si Ibarra ay nagbilin si Kapitan Tiyago para sa mga nag-aalaga ng kanilang bahay sa San Diego. Katunayan anya. Si Kapitan Tiyago ay anak ng isang mangangalakal ng asukal na sa kakuriputan ay hindi pinag-aral ang kaniyang anak. Nang makabili sila ng lupa sa San diego. Sa loob ng anim na taon na pagsasama niya at ng kaniyang kabiyak. Ang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. nakilala niya at naging mabuting kaibigan si Pari Damaso ang kura paroko at ang pinakamayaman sa San diego.Pinapunta sila ni Pari Damaso sa Obando. Sinabi ni Ibarra na hindi siya nakakalimot at naisumpa niya na si Maria Clara lamang ang pakakasalan niya. Pinayuhan ito ng ama ng magbakasyon upang bumalik ang kulat nito sa mukha. Sinabihan ni Kapitan Tiyago na hindi na babalik sa beateryo si Maria Clara. Santa Clara at Nuestra Senora de Salambaw. Si Kapitan Tiyago ay may mga tinitingnang kasulatan. kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. mamanata kina San Pascual Baylon. Catalina. Isa itong pagsisipsip sa mga namamahala.hindi sila biniyayaan ng anak. si Don Rafael Ibarra. Ang kaniyang napangasawang si Pia Alba na taga Santa Cruz ay tumulong sa pagpapalago ng kanilang kalakal hanggang sila ay yumaman at makilala sa alta sosyedad. Nagpakitaan sila ng mga bagay-bagay na ibinigay nila sa bawa·t isa noong huling sila ay magkita. Pagkakain ng agahan ay nanahi si Maria Clara habang si Tiya Isabel ay naglinis ng mga kalat kagabi. Si Tiya Isabel ang nagmungkahi na sa San Diego pumunta dahil malapit na ang pista sa bayang ito. . siya ay pumasok sa kumbento ng Sta. si Maria ay laging nasa kanyang alaala. samantalang si Crisostomo Ibarra ang kaniyang kababata ay ipinadala ng ama sa Europa. Dahil dito ay ginawa siyang gobernadorsilyo. Nagkatitigan sila ni Ibarra bago pumunta sila sa asotea para maiwasan ang lumilipad na dumi sa paglilinis ni Tiya Isabel. Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael. Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot. Halatang kinakabahan si Maria Clara tuwing may naririnig na dumaraang sasakyan. Nagdalantao si Pia nguni·t siya ay naging masakitin. Kabanata 8 Naalala ni Crisostomo Ibarra ang nakaraan habang sakay siya ng kalesa.Pinupulaan niya ang mga Pilipino upang mapalapit siya sa mga Kastila. Pagsapit niya ng ikalabing-apat na taon. Biglang pumasok si Maria Clara sa kaniyang silid nang marinig niyang dumating si Crisostomo Ibarra. Lahat ng batas at utos ng mga Kastila ay kaniyang ipinatutupad. Kabanata 7 Maagang pumunta ng simbahan sina Tiya Isabel at Maria Clara. Si Maria Clara rin ay ngpahayag na kahit anong payo sa kaniya ng kaniyang padre kumpesor na kalimutan ang binata ay hindi niya sinusunod. si Maria Clara na sia ay magpapakasal pagdating nila sa tamang edad. Si Ibarra ay inilabas ang natuyong dahon ng sambong habang si Maria Clara ay ang sulat. Tinanong Maria si Ibarra.

Ang masinsinang usapan ni Kapitan Tiyago ay Pari damaso ay tungkol sa hindi niya pagsang-ayon sa pagmamabutihan nina Maria Clara at ni Ibarra. May isang mistisong Kastila na ang ngalan ay Saturnino ang dumating sa bayan. sa mga lupain at sa Sa ari-arian ng Simbahan. Dumating si Pari Damaso para maging kura paroko nang mamatay ang isang dating pari na Indiyo. Sa tingin niya ay pumangit ang Escolta. ang Hardin Butaniko na nagpaalala sa kaniya ng mga hardin sa Europa. Nadaanan niya ang Arroceros at ang pagawaan ng tabako. Lalong natakot ang mga tao sa namatay dahil sa ang mata nito ay malalim at ang boses nito ay bahaw. Siya pa ay nasa awa ng alkalde na puwede siyang sabunin at sisihin sa mga bagay-bagay. Ang mga nagpapastol ng kalabaw ang nakakuha ng bangkay ng matanda na nakabitin sa isang puno. Ang kapangyarihan ay pinag-aagawan upang mapamunuan ang San Diego. Ikinuwento rin ni Pari Sybila na ang tinyente ay hindi isinusumbong si Pari Damaso sa Kapitan Heneral. Lahat halos ng mga tao doon ay may utang sa kaniya Si Kaptan Tiyago ay mayaman din pero ang pakikisama sa kaniya ng mga tao ay paimbabaw lang. Lahat halos ng ng bayan ay may alamat at isa na roon ang San Diego. Pinaunlad niya ang dating nayon na nagging bayan. may isang matandang Kastila na magaling magsalita ng Tagalog ang dumating sa bayan at binili ang buong gubat. Hindi nito pinansin ang pagtangkang pagmano ng kapitan sa lanyang kamay Sa kumbento ng mga dominiko. Napunta ang kanilang usapan sa buwis. Isa siyang mabait na payat na pari at mahilig mag-ayuno. Bubulong-bulong na umakyat sa bahay ang pari nang malaman na papunta ang magtiya sa Beaterio upang kunin nito ang mga gamit. Totoong ipinaghahanda siya ng maraming pagkain at tinatawag siyang kapita pero pagtalikod niya ay kinukutya siya at ang tawag sa kaniya ay Sakristan lamang. si Pari Sybila ay dumalaw sa matandang paring maysakit. Ang bayan ay may lawa at sa simboryo ng simbahan. Pinapatay niya ang nakasinding kandila para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego Kabanata 10 Ang bayan ng San Diego ay may malawak na bukirin at palayan. Nagbayad ito ng damit. Ayon sa alamat. Hindi nagtaga. Binalaan ni Pari Damaso na sundin siya ni Kapitan Tiyago dahil siya ang ama-amahin ni Maria Clara. Lahat ng nanggaling sa matanda ay kanilang itinapon sa ilog. Nandiyan si Pari Bernardo Salvi na isang paring Fransiscano na pumalit kay Pari Damaso. Si Rafael ay nagkaanak na pinangalanan niyangh Crisostomo. Ang alamat ay tungkol sa pulong gubat na nasa gitna ng kabukiran. Kaya ang mga nakatira dito ay karamihang magsasaka. dahil ito ay nabibili lamang sa halagang limang libo. Mahahalatang gusto ni Pari Sybila ang mayamang binata.Napansin din niya ang mga walang pinagbago sa lugar ng Talisay sa San Gabriel. siya ay nakapag-asawa ng isang taga Maynila at nagkaraan ng anak na pinangalanan nilang Rafael. Nakita niya sa Pari Damaso. Samantalng magaganda naman ang mga karwaheng nasasakyan naman ng kawaning papunta sa kanilang opisina. Si Don Rafael ay mabait at nagustuhan ng mga magsasaka. Tapos ang matanda ay biglang nawala. Nakita rin niyang muli ang Bagumbayan (Luneta) na nagpaalaala sa kaniyang gurong pari na nagturo sa kaniya tungkol sa karunungan at kung bakit ang dayuhan ay napunta sa Pilipinas. Siya raw ang anak ng matanda. Pagkakita kay Kapitan Tiyago ay sinabihan kaagad ito na kailangang sila ay mag-usap ng sarilinan. Wala silang pinag-aralan at ang kamngmangang ito ang nagiging dahilan ng pagsasamantal ng mga Tsinong bumibili ng kanilang produkto sa murang halaga. alahas at pera. Ang puwesto ng Kapitan ay hindi masasabing makapangyarihan. Kabanata 9 Hinihintay ni Tiya Isabel sa nakatigil na karwahe sa tapat ng bahay si Maria nang dumating si Pari Damaso. Kabanata 11 Pinakamayaman si Don Rafael sa kanilang bayan pero siya ay mabait at iginagalang. makikita ang kabuuan ng bayan. . si Kapitan Tinong at ang kaniyang asawa at dalawang anak. Ikinuwento niya ang mga nagaganap na sangkot si Ibarra at si Pari Damaso.

Tumango ang tagapaglibing. Lahat ay naniniwala na siya ay baliw o may baltik sa ulo. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. Hindi siya nanggaling sa mahirap na pamilya. Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan. Kabanata 14 Ang tunay niyang pangalan ay Don Anastacio. Kabanata 13 Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama. Gayunman. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote. Pero. Nasindak siya ng husto. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Masukal ang kabuuan ng libingan. Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi. Pag talikod ng bawa·t isa ay kaniya-kaniya silang balak kung oaano sila maggantihan. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo. Si Pari Salvi at ang alperes ang tunay na makapagyarihan sa San Diego. minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan.Nandiyan din ang Alperes at ang kaniyang asawang si Donya Consolacion. siya ay nagpapakitang galang sa pari sa harapan ng maraming tao. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali. Kabanata 12 Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. Ang alperes ang pinuno ng guwardiya sibil. Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Kahit hindi sila magkasundo ni Pari Salvi. dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. na si Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tagulan. nambubugbog at nagpapahirap ng mga sariling sundalo. Sinabi ng matanda kay Ibarra. Wala siyang permanenteng tirahan. Hindi siya masaya sa pagkakapangasawa niya. Nakita nina Ibarra at matanda ang sepulturero. Siya ay marunong magpakitang tao. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama.si Don Rafael. Sa ibang bahagi ng libingan. Lalaboy-laboy siya sa lansangan ng walang Tiyak na lugar na pupuntahan. Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. kaya siya naglalasing. Ganoon din si Pari Salvi. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin. Pumunta siya sa sementeryo para dalawin ang puntod nga kaniyang asawa. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing. Ngayon ay kilala na siya bilang Pilosopo Tasyo. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. Siya ay isang matalinong tao na hindi pinagtapos ng kaniyang ina sa unibersidad sa takot na ito ay maging taong walang kinikilalang Diyos. .

May nagbabantang unos sa bayan. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. Naniniwala naman si Crispin na paniniwalaan siya ng kaniyang ina dahil ipapakita niya ang kaniyang mga sugat at latay na sanhi ng papaparusa sa kaniya ng pari. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Masayang sinalubong ng mag-asawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. Dahil sa lungkot. . Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapag-ugnay ng namatay sa nabubuhay. Diretso ang sagot niya:´Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat¶t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. Hindi niya sinunod ang kaniyang ina. Nagdidilim ang langit at ang mga kidlat ay gumuguhit Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. sinabi niyang iyon ay mabuti. Inisip ni Crispin na hindi papayag ang kanilang inang si Sisa na sila ay nasasaktan. Sa pag-uusap pa rin nila. may maiiwanan siya sa kaniyang inang si Sisa kung sakaling mamatay siya sa parusa sa kaniya ng kura paroko. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan. masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo.´ Ayon pa sa kanya. Napagbintangan si Basilio na nagnakaw. Kay Basilio. Kay Crispin. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. Pinagbabayad pa sila ng multa at sa buwan na yaon ay tatlong beses nang namultahan. Sa suweldong dalawang piso isang buwan. totoo man o hindi ang paratang ay tinitiyak niyang magagalit ang kaniyang inang si Sisa pag nalaman ang akusasyon kay Crispin na pagnanakaw. Siya ay pinaparusahan sa pamamagitan ng pagpalo. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa magasawa. Hindi niya namalayang dumaan ang panahon at angf pinamana sa kaniyang kayamanan ay unti-unting nawala. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. Wala nang matitirang pambili ng pagkain nila. naisip niyang kung marahil nakapagnakaw nga siya. Pero. Nagtuloy siya sa bahay ng magasawang Don Filipo at Aling Doray. madali niya itong maibabalik at sakaling hindi. Kabanata 15 Si Basilio at Crispin ang mga sacristang naatasang patunugin ang kampana ng simbahan. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. Siya ay nag-asawa na lang pero namatay ang babae pagkatapos ng isang taong pagsasama. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako¶y pinagtawanan lamang ng lahat. Tinanong siya kung bakit. Naramdaman niya. anya. Sa murang edad. hindi nila kayang bayaran ang halaga ng sinabing ninakaw nila. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. napakabigat ng kanilang hirap na pinapasan. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. Tumanggi ang mga bata. Sinabihan sila ni Pilosopo Tasyo na hinahanap sila ng kanilang inang si Sisa para sila ay maghapunan ng masarap ng gabing iyon. ibinuhos niya ang kaniyang buong panahon sa pagbabasa ng aklat. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. Pagkuwa¶y nagpaalam na siya. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana.Nais ng kaniyang ina na siya ay maging alagad ng Diyos.

Ang kaniyang asawang si Sisa lamang ang nagaasikaso sa mga anak na sina Basilio at Crispin. Espesyal ang pagkaing inihanda niya sa kaniyang mga anak. Ibig na ibig ni Crispin na matapos na ang kanilang problema para makauwi na sila sa kanilang tahanan. Tumigil na ang ulan at ang langit ay nagpapakita ng kaunting liwanag. Binigyan siyang ng tapang baboy-damo at isang patong bundok ni Pilosopo Tasyo. Ang pagbibintang sa kanila ay nag-uugat sa kanilang ama na lasengero at sabungero. Kaagad itong nagalit at pinagmumulta niya si Basilio dahil sa maling pagtugtog ng kampana.Ipapapakita rin niya ang gula-gulanit niyang damit na may bulsang punit at hindi maaring pagtaguan ng sinasabing ninakaw. Bawal na ang maglakad ng gabi paglamaps ng alas nuwebe ng gabi kaya Hindi makapaniwala si Basilio sa lanyang narinig. Ang pagkaing ito ay hindi na matitikman ng kaniyang mga anak. Walang nagawa si Basilio na naiwanang nakatulala. Wala siyang pakialam sa kaniyang pamilya. Pilit nangatwiran si Basilio pero sinabihan siyang hindi siya makakauwi hanggang alas diyes ng gabi. hinila ng huli si Crispin. Malayo amg kanilang lugar sa kabayanan. . Dumating ang kaniyang asawa at inubos ang pagkain. Ang kaniyang mga alahas sa pagkadalaga ay kaniya nang naipagbili para lang makatulong sa pagtataguyod ng kaniyang mga anak at asawa. Hindi masuwerte si Sisa sa napangasawa. Pagkatapos pagsabihan si Basilio na hindi na nakuhang makiusap sa sacristan mayor. Gutom na gutom na sila dahil hindi sila pinapakain hanggang hindi naibabalik ang sinabing ninakaw.Pati ang kaniyang pamaskong laman nito ay kinuha pa ng ganid na pari. Umakyat siya sa ikalawang palapag ng kampanryo at doon sa pamamagitan ng lubis na kinalag niya sa pagkakatali ay nagpadausdos siya pababa. Ang kaniyang nilutong bigas ay kaniyang inani sa palayan. Sinabihan naman niya si Crispin na hindi pa rin ito makakauwi hanggang hindi ibinabalik ang ninakaw nitong dalawang onsa. Nagpigil sa sarili si Basilio at nanggangalit sa hirap na dinanas ng kaniyang kapatid. Hindi niya Makita ang kapatid sa kadiliman pero naririning niya ang mga pagdaing nito sa sakit sa pananakit ng sacristan mayor. Pakaladkad niya itong ipananaog sa hagdan habang ito ay nagpapalahaw. si Sisa ay gising pa at naghihintay. Bukod na iresponsable na ay sugarol pa at bihirang umuwi ng bahay. Naisip niyang mag-araro ng bukid habang naririnig niyaang panaghoy ng kapatid paghingi ng tulong. Kabanata 16 Madilim na at ang karamihan sa mga taga San Diego ay nakahimlay nang natutulog. Hindi namalayan ng magkapatid ang pagdating ng sacristan mayor habang sila ay nag-uusap. Hinihintay niya ang pagdating nina Basilio at Crispin pagkatapos niyang maghanda ng hapunan. Hinahayaan niyang siya¶y sakyan ng asawa pag ito ay umuuwi paminsan-minsan. Maaari rin siyang sisihin sa hina ng kaniyang loob at pagiging martir na sanhi ng kanilang paghihirap. Para sa kaniya ang asawa ay isang makpangyarihan kaniyang pagsisilbihan at susundin at ang kaniyang mga anak naman ay mga anghel na kaniyang gabay. Sa isang maliit na kubo sa labas ng kabayanan. Meron din siyang tuyonh tawilis at kamatis.

hinabol siya sa nang guwardiya sibil at inutusang huminto sa paglakad. saka lang ipinagtapat ni Basilio ang pagbibintang kay Crispin ng sacristan mayor. kumaripas ng takbo si Basilio. Nakita niya ang kapatid na pinagtutulungan ng kura at ng sacristan mayor . Sinigurado niya na naramdaman ni Sisa ang ibig niyang sabihin. Alam niyang pag-umuuwi ito ay sinasaktan ang kaniyang ina. Sinabi lang niya na ayaw na niyang magsakristan siya ay at si Crispin. Naniniwala si Basilio na mas maganda ang kanilang buhay sa kaniyang balak. Kailangan lang niyang magsipag sa pagsasaka ng lupa. Inihanda niya ang pagkain na iyon para sa kaniyang mga anghel ngunit inubos ng kaniyang asawa. Naawa sa kaniyang anak. May sugat ang bata sa ulo na siyang pinaggalingan ng daloy ng dugo. napaiyak na lang si Sisa. Nang tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin sa kumbento.Ginising siya ni Sisa at tinanong kung bakit siya umuungol. Hindi nagtapat si Basilio sa kaniyang panaginip. Sa kaniyang pagkakapikit. Balak niyang paaralin si Crispin kay Pilosopo Tasyo at ang kaniyang inang si Sisa ay hihinto nang manahi ng mga damit. Binaril siya ng guwardiya sibil nang hindi siya huminto pagtakbo. Tinamaan ang bata ng punglo sa ulo. Napaiyak si Sisa. Masama ang napanaginipan ni Basilio nang siya ay matulog. Nakita niya ang paghihirap ng kapatid na halos panawan ng hininga. Alam niyang mag-aalala ang kaniyang ina. Sa sakit ng loob na hindi maibulalas sa asawa. Hindi rin makakain si Basilio nang malaman niyang dumating ang ama. siya ay umungol. Tapos ay naghintay siya sa kaniyang mga anak.Nang mabusog ay muling iniwan ang kanilang dampa na dala-dala ang kaniyang manok na pansabong. Yantok ang ginagamit sa pagpalo kay Crispin. Sabi niya kay Sisa na naiwan niya si Crispin sa kumbento. May nalalabi pang daing na siyang niluto niyang ulam. Sabihin na lang dawn a nahulog siya sa puno. Umaawit siya para aliwin ang sarili habang tinitingnan niya ang madilim na kapaligiran. Kabanata 17 Nagulat si Sisa nang makita si Basiliong duguan. Nagdadasal din siyang nakapikit sa Mahal na Birhen para sa kaligtasan ng kaniyang mga anak. Natutuwa sana sa balak ng anak si Sisa pero naluha siya dahil hindi kasama sa pangarap nito ang kaniyang ama. Dahil sa takot na siya ay parusahan pamamagitan ng paglinis ng kuwartel. pati ang pagpaparusa sa bunsong anak. Alam niya na ang mga dukhang katulad nila ang mas pinahihirapan sa buhay. Itinatakwil niya ang sariling ama. Ani niya. Nagbilin pa na ipagtabi siya ng perang iuuwi ng kaniyang mga anak. Ninais ni Basilio na tuluyan nang mawala ang ama para sila na lang tatlo ang magsama-sama. Nabawasan ang pag-aalala ng ina sa ikalawa niyang anak. Dahil sa masamang panaginip. Nagluto siyang muli dahil alam niyang gutom na darating si Basilio at Crispin. Pinakiusapan niya ang ina na huwag sasabihin ang tutoong nangyari sa kaniyang sugat. narinig niya ang boses ni Basilio. Kabanata 18 . Balak niyang magpastol para kay Crisostomo Ibarra at kung kaya na niya ay hihingi siya ng kapirasong lupa para masaka.

Kung kaya¶t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. Wala ring sapat na paaralan kung saan maaring ganapin ang klase kaya karaniwan ay ginagamit nila ang silong ng kumbento. Kinuwento ng guro na kinakitaan niya ng malaking pagbabago ang mag-aaral sa wikang Kastila. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. hindi ito naapektuhan. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Manang Rufa at Manang Juana. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama. Ngunit hindi niya ito marinig. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng µindulhensiya plenarya. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay. Pero. Kasama raw si Tinyente Guevarra nang itapon ito sa isang bahagi ng lawa. Gulong-gulo ang isip. Ang mga mag-aaral ay walang sapat na magagastos sa paaralan. Kung nasaan si Crispin. Alam ng lalaki kung saan itinapon ang bangkay ni Don Rafael na ama ni Ibarra. Nangatal si Sisa. Ang mga magulang at pamahalaan ay walang pakikipag tulungan na makikita. Hindi siya napansin ng mga ito. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Naumid ang labi. Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. Si Don Rafael ang tumulong sa kaniya sa mga kailangan niya sa pagtuturo noong bagong dating lang siya sa San Diego. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. Sinabi niya na wala siyang magawa kahit na malaki ang utang na loob nito sa matanda.000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. Ibig ng kura na pag-aralan lang nila ang Wikang Tagalog. Walang sapat na libro na nasusulat sa Kastila para magamit ng mga mag-aaral. Dito makikita na nag-uusap si Crisostomo Ibarra at ang isang lalaki na isang guro. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Tinanong niya ang tagapagluto.Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. pagdiin pa ng alila. na paboritong gawing salad ng kura. Pag naingayan ang kura ay nagagalit ito at sinisigawan ang mga bata at guro. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1. . Kabanata 19 Ang lawa ng San Diego ay napapaligiran ng mga bundok kaya kahit na may malakas na bagyo.¶ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Si Pari Damaso ay hindi sang-ayon sa pagtuturo ng Kastila sa itinuturing niyang mangmang.

Inutusan ni Pari Damaso na hintuan ng guro ang pagtuturo ng Wikang Kastila sa mga mag-aaral. Ayaw man niyang sundin ang pari ay napilitan na rin siya dahil mismong mga magulang ang gusto na ang kanilang mga anak ay disiplinahin. Ang bagong kura ay walang pinakialaman kung hindi ang pagtuturo ng relihiyon na dapat daw ay unahin. naglabas siya ng listahan ng mga gagastusin para sa mungkahi niyang magtanghal ng komedysa sa loob ng isang Linggo. Nagtalumpati pa si Kapitan Basilyo na wala namang laman kung hindi mga malalabong salitang . Ang pinag-uusapan nilang kasalukuyan ay ang tungkol sa piyestang darating. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. Ang mga matatanda ay pangkat ng conserbador at ang mga bata ay binubuo ang liberal. Dadalo siya sa pagpupulong ng tribunal sa panyaya ng Tinyente Mayor. Ayon sa pari. Nangako si Ibarra na tutulong sa guro. Sumunod naman ang guro kay Pari Damaso pero ipinagpatuloy pa rin niya ang pag-aaral ng wikang Kastila kahit na lang sa kaniyang kapakanan. Kabanata 20 Ang lugar kung saan ginaganap ang pagtitipon at pagpupulomg sa San Diego ay isang malaking bulwagan. Idinagdag pa niya ang katesismo. Kasama sa listahan ang mga paputok na nagkakahalaga ng isanlibo. Walang sumang-ayon sa panukala ni Don Felipo kaya hindi niya na Pinagpilitan pa. ito raw ay hindi marunong magbasa pero nakapagtayo ng paaralan. Nagkaroon siya ng bagong pag-asa kaya isinalin niya sa wikang Tagalog ang mga aklat na nakasulat sa wikang Kastila. Nahahati sa dalawang pangkat ang kapulungan. pagsasaka at kagandahang asal na nakasaad sa Bukod dito. Nababahala si Don Felipo na wala pang ginagawang paghahanda ang kapitan at tinyente mayor samantalang labing-isang araw na lang ang natitira. Nagkasakit ang guro dahil sa ayaw niya ang iniuutos sa kaniya. Maging sa pagdisiplina sa mga bata ay inuutusan siyang gamitin ang pamalo nang malaman nitong itinigil niya ang paggamit nito sa paniniwalang hindi ito mabisa sa pagtuturo.Ang paniniwala ni Pari Damaso ay ang guro ay katulad ng isa pang taong nagngangalang Maestro Circuela. Dito nagaganap ang pagpupulong ng tribunal na ang mga kasapi ay ang mga may kapangyarihan sa bayan. dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. Dumating si Ibarrang kasama ang guro na nagsisimula na ang pagpupulong. kaunti na lang ang inabutan niyang mag-aaral pero wala na si Pari Damaso. Ang mga kabataan ay pinamumunuan ni Don Felipo. Hindi lang sa pagtuturo nakikialam si Pari Damaso. Nang bumalik sa galing sa pagkakasakit. Maraming napagdidiskusyunan ang tribunal na wala naming kapaparakan. Ang dulaan ay paglalaanan ng dalawandaang piso bawa¶t gabi.kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. Sa inis ni Don Felipo.pagsasaka. a binubuo ng mga kabataan. .

Hindi niya maarok kung bakit nangyari ito sa buhay nila. Para siyang mababaliw. Mayroon ding komedya na sa Tundo gagawin. Lalo siyang kinabahan nang may matanaw niya ang ang dalawang guwardiya sibil papaalis sa kaniyang bahay. Nabawasan ang kaba niya nang makita niyang hindi kasama ng mga ito ang kaniyang dalawang anak. sa gilid ng buhanin at panhik panaog siya sa bahay. Sa loob ng bahay. Tinatawag niya ang pangalan ng mga anak. Lumakad siya habang isinisigaw ang pangalan ng mga anak niya.Pati ang mungkahi ng kabisa na walang paputok. Umiiyak siya at sumisigaw kayaang mga taong nakakkita sa kaniya ay nagsimula na siyang katakutan. Iniisip niya kung ano ang gagawin niya para mailigtas niya si Basilio at Crispin. Ang kura paroko pala ay mayroon ng kapasyahan para sa pista. Ito ay ang pagdaos ng anim na prusisyon. Lalo siyang nawawalang ng pag-asa habang nag-iisip siya sa nangyari sa kanilang buhay. tatlong sermon at tatlong misa mayor . Naglakad siya pabalik sa kanilang bahay. Nanghihina siya sa pagkakulong sa kaniya ng dalawang oras. Kabanata 22 Maagang dumating si Maria Clara. Naawa naman ang alperes sa kaniya at iniutos na palayain na siya. Ikinulong siya sa kuwartel Sa takot niya ay sumiksik siya sa isang sulok. Hinanap niya ang mgaito sa gulod. Inisip niya kung anon a ang nangyari da kaniyang mga anak. Hindi niya mawari ang sinabi sa kaniya ng kura tungkol sa kaniyang anak. Sa mga sumunod na araw ay palaboy-laboy na si Sisa sa daan. Kinaladkad siya papunta sa kuwartel dahil hindi siya pinaniwalaan sa kaniyang mga katuwiran. Pinilit din siyang paaminin sa bintang ng kura. . Subali¶t hindi siya pinakinggan ng sibil kaya laking hiya niya ng makita siya ng mga taong kalalabas lang sa simbahan. nakita niya ang isang pirasong damit ni Basilio na may bahid ng dugo. May mahalagang bagay daw siyang lalakarin. tipid na pagdiriwang at pagpapalabas ng komedya na nagtutro ng magandang ugali ay hindi rin tinangap ng kapulungan. Nakiusap siya na sana ay payagan siyang maglakad ng nauuna sa guwardiya sibil pagdating niya sa kabayanan. Ninerbiyos ulit siya. Mapapansin na unit-unting nawawala na siya sa kaniyang sarili. Natakot si Sisa nang salubungin siya ng guwardiya sibil at pilit pinasasabi sa kaniya kung nasaan ang ninakaw na dalawang onsa ng kaniyang anak. kasama si Tiya Isabel sa San Diego para dumalo sa piyesta. Ang kaniyang damit ay marumi at ang buhok niya ay magulo. Unang umalis si Ibarra na nagpaalam sa guro. Kabanata 21 Magulo ang isip ni Sisa habang tumatakbo siyang pauwi.

Kasama ni Maria Clara ang kaniyang matatalik na kaibigan. Naghiwalay sila ng bangkang sinakyan sa takot na lumubog ito sa maraming sasakay na kabinataan. Nakiusap siya sa kasintahan pero tinanggihan ito ni Ibarra dahil lihis daw sa kagandahang asal at sa kaugalian ng bayan. Ibig sana ni Maria Clara na huwag isama ni Ibarra ang kura sa kanilang pamamasyal. Patuloy ang labanan sa ilalim ng tubog kaya isa pang anak ng mangingisda ang tumalon sa tubig na may dalang gulok. Kumanta ng isang kundiman si Maria Calara habang naghihintay ng agahan. Madilim na nang umalis si Ibarra para umuwi. Si Leon ang katipan ng kaibigan ni Maria Clara na si Iday ay sumalok din sa baklad. Wala siyang nahuli ni isa. Isang anak ng mangingisda ang nagtangkang magpandaw sa palaisdaan. Sinabi niyang masama ang kaniyang pakiramdam. Ang dalawang grupo ng nagpipiknik ay nasa baklad na ni Kapitan Tiyago. Lumitaw na naman si Ibarra at si Elias. Nahuli nga ni Elias ang buwaya pero malakas itong lumaban sa binata. Malapit nang matalo si Elias nang lumundag din si Ibarra sa tubig para tulungan si Elias. Si Maria Clara naman ay nakasakay sa Bangka kung nasaan si Crisostomo Ibarra. napansin ng mga tao na malaki ang ipinagbago ni Pari Salvi. humingi ng paumanhin si Maria Clara upang maiwasa ang kura. Si Andeng na siyang naghahanda ng pagkain ay nagsabi na kulang na lang ang isda sa niluluto niyang sinigang. Matamang nakinig ang mga kasama niya. May isang lalaking lumapit sa kaniya para humingi ng tulong sa nawawala niyang mga anak at asawa. Iniligtas ni Ibarra ang buhay ni Elias. Mahaba rin ang buhok nito ngunit ang kaniyang katawan ay siksik ng laman. Ang takot ng mga kababaihan. nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Tumahimik ang mga dalaga sa harapan ng mga lalaking kanila ring nagugustuhan. Nagsama-sama ang mga lalaki kung saan meron silang nililigawan. Maligaya si Maria lalo na nang nagbalak mamasyal at piknik ang binata na kasama siya. Dalawang Bangkang nagagayakan ng iba·t ibang kulay ns bulaklak ang naghihintay sa mga sasama sa pangingisda Madilim pa ay dumating na ang mga katulong na babae na mayroong dala-dalang mga pagkain at pinggan. Sila ay masayang naglalalad. matikas at maitim. Ang madalas na pagdalaw ni Ibarra sa dalaga ay nagging tampulan ng usap-usapan sa bayan. Meron ding mga sari-saring instrumentong dala ang mga kabataan. Ang mga lalaki ang nagsabi sa kanila na sanay si Elias sa paghuli ng buwaya. . Hindi inaasahan ang dalagang magpakita ng takot sa pamamagitan ng paghihimatay. Sinasaway sila ni Tiya Isabel at ang ibang mga matatanda sa kanilang maingay na usapan at tawanan. Si Elias ay biglang tumalon sa tubig. kagandahan at kahinhinan. Nang dumating si Pari Salvi. Wala rin siyang nahuli. Sa pagdating ni Maria Clara. Sa bayang iyon siya ipinanganak kaya mahal siya ng kaniyang mga kababayan sa kaniyang mabuting asal. Kabanata 23 Bata·t matanda at mga kadalagahan ang maagang dumating sa tagpuan sa dalampasigan. isang matipuno. Ang piloto ng dalawang Bangka ay si Elias.Inaabangan siya ng mga tao sa San Diego dahil matagal na ring hindi siya nauwi doon. Natatakot siya sa pari dahil sa makahulugang titig nito sa dalaga. Sinabi niya ang hinala niya na may kumakain sa mga isda sa baklad kaya nangawala. Hindi hinimatay sa takot si Maria Clara. Kaagad-agad namang tinanggap ni Pari Salvi ang paanyayang yaon. Doon inanyayahan ni Ibarra ang pari para sa gagawin nilang piknik.

Marami namang isda ang nahuli ng mga nagpipiknik. Alam niyang mas kilala si Pilosopo Tasyo ng mga kababayan. Nakumpok si Ibarra at inihagis ang dais. Pagkabasa niya nito ay pinagpunit-punit na at pinahanda ang karuwahe. Papunta siya sa piknikan. Ipinagtapat ni Ibarra ang pakiramdam niya na siya ay isang banyaga sa sarili niyang bayan. Nainis din si Albino sa ginawi ng pari at sinabihan ito na mali rin ang sirain ang hindi niya pag-aari. Natauhan lang siya nang Makita niyang ligtas ang kasintahan. Hindi niya na pinatuloy ang karuwahe sa mismong lugar ng piknik.Inawat ni Ibarra si Don Felipo at Pari Salvi sa pag-aaway. Kumain sila sa lilim ng mga puno na malapit sa batisan.Hindi man hinimatay si Maria Clara ay hindi naman ito nakakibo nang matagal. Sinabi niya ang . Tumama ito sa sagot na ang pangarap ay mananatiling pangarap lamang. Dumating ang guwardiya sibil kasama ang sarhento at hinahanap si Elias. Pinagbibintangan si Elias na siyang nanakit kay Pari Damaso. Bumalik na lang ito sa kumbento. Pumunta sila sa gubat na pagaari ng pamilyang Ibarra.Nagpatuloy ang kanilang pag-uusap na nagawi sa pagkawala ni Crispin at Basilio. Tinanong niya kung magtatagumpay ang kaniyang binabalak. Ang mga kababaihan naman at kabinataan ay naglalaro ng Gulong ng Kapalaran. Hindi pinatulan ni Pari Salvi si Albino. May nakapansin sa galos niya. Kabanata 25 Nagpunta si Crisostomo Ibarra sa bahay ni Pilosopo Tasyo. pinagkuwentuhan ni Pari Salvi ang nangyari kay Pari Damaso na dahilan ng pagkakasakit ng matandang kura. Gusto mang sumunod ng pari sa mga kadalagahan ay napigil niya ang sarili. Pagkatapos nang pananghalian. Nagalit sila kay Ibarra dahil inanyayahan ito sa piknik. Nagalit si Ibarra sa pakikialam sa kaniya kung sino ang aanyayahan niya sa kaniyang piknikan. Ang isinusulat naman daw niya ay hindi para sa henerasyon nila kung hindi sa susunod na lahi na mas may malawak ang pag-unawa sa mga nagaganap. Narinig niya ang pag-uusap ng mga kadalagahan kung saan nalaman niya na naghahanap ng pugad ng gansa si Maria Clara. Pinangako niyang tutulungan niya si Sisa. Ipinakita niya ang sulat galling sa kaniyang bulsa na binibigyan siya ng pahintulot para magtayo ng paaralan. Hinanap ng mga guwardiya sibil si Elias ang gubat pero hindi nila nakita ang hinahanap. Si Elias din umano ang nagtampalasan sa alperes. Hindi siya naniniwala sa sagot at sinabi niyang kasinungalingan yon. Kabanata 24 Kakain sana ng almusal si Pari Salvi matapos niyang makapagdaos ng misa nang may matanggap siyang sulat na inabot ng kaniyang katulong. Ayaw na sana niyang gambalain ang matanda dahil mayroon itong sinusulat pero si Pilosopo Tasyo na ang pumilit sa kaniya na mag-usap. Hinati ni Ibarra ang sulat sa dalawang bahagi. Lumayo na si Ibarra sa grupo na tamang-tama naman na dumating si Pari Salvi. Sinabi na lang niya na naligaw siya. Nagalit si Don Felipo kay Pari Salvi dahil mas mahalaga pa rito ang nawawalang onsa kaysa sa kaniyang dalawang sacristan. Pinagpupunit niya ang libro at sinabing malaking kasalanan ang maniwala sa sinasabi ditto. Pinabalik niya na ito sa kumbento at naglakad na lang siya papunta sa may dalampasigan. Pinilit ni Ibarra na pakainin ang ina nina Crispin at Basilio pero tumakas ito. Nagalit ito at nang makitang naglalaro ng Gulong nga Kapalaran ang grupo. Sa pagtitipon ay dumating si Sisa. Umalis sa gubat ang mga binata·t dalaga nang magsimula nang dumilim.May paniniwala kasi ang mga matatanda na sino mang makakita ng pugad ay magkakaroon ng kapangyarihan upang di makita. Minabuti na lang niyang pumunta sa mga kasamahan ng mga ito sa piknikan. Ibig niyang masundan si Ibarra na hindi siya nakikita nito. Ang isa ay ibinigay niya kay Maria Clara at ang isa ay ibinigay niya kay Sinang na halos lahat ng natanggap na sagot ay taliwas sa gusto niyang mangyari.

Ito ay maliit lang na puno nang itinanim at kailangan pang tukuran hanggang ang ugat nito ay kumapit sa lupang kinatataniman. Ang paghihirap ng bayan ay sinisisi niya sa di pagtulong nga relihiyon at pamahalaan. Naniniwala siya na darating ang panahon na ang pagtitimpi na ito ay sasambulat pagdating ng panahon. ang mga kababayan nila ay hindi dimadaing katulad ng nasa ibang bansa. Inihalintulad ni Pilosopo Tasyo si Ibarra sa isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa isang magandang lupa sa Europra. Sabi ni Pilosopo Tasyo ay hindi siya dapat ang sanguniin dahil ang tingin sa kaniya ay isang baliw. Ayon naman kay Ibarra. Pinapansin niya ang pagyuko nito pag malakas ang hihip ng hangin. Gusto man ni Ibarrang sundin ang matanda. marami itong tangkay na mababali. Kung walang suporta ang mga ito ay walang mangyayari. Ipinakita rin ang puno ng makopa. pag lalaban sa bugso ng hanging ang tanim. Kay Pilosopo Tasyo naman. ang tagumpay ng isang Proyekto ay nasa kamay ng mga kapangyarihan sa pamahalaan at simbahan. Ang paniniwala ni Pilosopo Tasyo ay kahit na anong magandang balak ng mga Namumuno sa itaas kung hindi naman natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at ang kamangmangan pa ng mga tao. Napansin ni Pilosopo Tasyo na nawawala na sila sa paksang pinag-uusapan nila. Ang talagang makapangyarihan ay ang mga nasa Simbahan. kailangan niyang may masasandalan para maging matibay. Ang paniniwala ni Pilosopo Tasyo ay kasangkapan lang ng Simbahan ang pamahalaan. inisip niya ang pangako niya kay Maria Clara. Nguni·t sinabi niya na hindi siya nakakaisip maghiganti dahil sa kaniyang relihiyon. Pinayo niya sa binata na ang pagsangguni ay hindi ibig sabihing pagsunod sa lahat ng payo dahil marami dito ay hindi magagandang payo. Ang Diyos. Kapay inalis ng simbahan ang suporta sa gobyerno. ang kapitan ng bayan at iba pang mamamayan na may sinasabi. Naniniwala naman si Ibarra na tutulungan siya ng pamahalaan at ang kaniyang mga kababayan. ipinakita niya ang tanim ns rosas na maraming bulaklak. ang Relihiyon at ang pamahalaan ay hindi papayagang mangyari ang inisip ni Pilosopo Tasyo na madugong himagsikan. Mahina ang mga tao para lumaban kaya kailangan na lang humalik sila sa kamay ng mga kaaway. mabuti pang huwag na niyang ituloy ang balak niyang magpatayo ng paaralan. Maisusulat sa kasaysayan ang pagdilig ng dugo upang makalaya. Kailangan din niyang yumuko sa mga darating na punlo . wala ring silbi. Ang payo ni Pilosopo Tasyo ay kailangang yumuko muna si Ibarra sa mga makapangyariham Hindi maunawaan ni Ibarra ang ipinapayo ni Pilosopo Tasyo sa kaniya kaya nilinaw niya sa matanda kung bakit kailangan niyang yumuko sa mga may kapangyarihan. ang hindi pagdaing ng bayan ay hindi dahil sa hindi sila naghihirap.balak niyang magpatayo ng paaralan. Kailangan aniyang makinig kunwari sa mga payo nila para walang problema. Aniya. Tulad ng makopa. Pipi lang sila at ayaw magsalita. Galit si Ibarra. Mag-isip na lang daw siya ng ibang paraan para makatulong sa kaniyang mga kababayan. Itinuro niya ang kura paroko. Payo ni Pilosopo Tasyo na kung hindi niya makakalimutan ang nangyari sa kaniyang ama. Paano siya makakahalik sa kamay mg mga taong pumatay na sa kaniyang ama at hinukay pa ang kaniyang libingan. Ang pagsalubong ng punlo ay paghahangad ng kasawiang hindi na makakabangon pa. Para maunawaan ni Ibarra ang kaniyang ibig sabihin. Niliwanag ni Ibarra na ang Pilipinas ay tatangkilikin ng Espanya dahil ito mahal nito ang bansa. Ang mga ipinadadala sa bayan ay nagpapayaman lamang sa maikling panahon. Sinabi niya na hindi siya makakalimot sa ginawa sa kaniyang ama. Sinagot ni Pilosopo Tasyo si Ibarra na ito ay dahil ang kanilang lupa ay hawak ng mga mapanakop na makapangyarihan. Kung bakit kailangang magpa-api upang maging mabuting Kristiyano at kung bakit kailangan niyang magpakababa kung maari naman siyang magtaas ng ulo. Si Ibarra naman ay inungkat pa rin ang hinihinging payo sa matansa. Kay Pilosopo Tasyo. . Tinanong ni Ibarra kung talagang taos sa puso ng kura ang pagtulong sa kaniya at ito ay tatananwin na utang na loob. Ayaw ni Ibarra ang ipatupad ang balak na may kasamang kasinungalingan. ito ay babagsak.

Magiging halimbawa din si Ibarra sa mga taong natatakot na magsimula. Umalis si Ibarra matapos magpasalamat kay Pilosopo Tasyo at Nagbabakasakali siyang ang bagong kura ay hindi kagaya ng nakalaban ng kaniyang ama. Papakiusap din niya sa kura na tulungan ang balo ang at mga anak. may mahihita ring kabutihan si Ibarra sa binabalak dahil ang pagtuturo ay parang pagtatanim na may mag-uusbong na mabuti.Sinabi na lang ni Pilosopo Tasyo na sa kalaunan. .