P. 1
Multilinggwalismo Salbabida Ng Wikang Filipino at Mga Dayalekto Bagong Kahingian Sa Global is a Dong

Multilinggwalismo Salbabida Ng Wikang Filipino at Mga Dayalekto Bagong Kahingian Sa Global is a Dong

|Views: 10,744|Likes:

More info:

Published by: David Michael San Juan on May 23, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/13/2014

pdf

text

original

Multilinggwalismo: Salbabida ng Wikang Filipino at Mga Dayalekto, Bagong Kahingian ng Globalisadong Mundo

ni David Michael M. San Juan (lahok na nagwagi ng Ikatlong Gantimpala sa Gawad Surian sa Sanaysay-Gantimpalang Collantes 2008)

“Kayo’y nagkaisa upang ibigkis ang inang bayan sa Espanya gamit ang mga kwintas na rosas ngunit ang totoo, iginagapos n’yo siya sa pamamagitan ng mga kadenang matibay pa sa diyamante! Humihingi kayo ng pantay na karapatan, ng Hispanisasyon ng inyong mga pag-uugali, at hindi ninyo mapagtantong ang inyong hinihingi ay pagpapatiwakal, ang pagkawasak ng inyong pagkamamamayan, ang pagdurog sa inyong lupang tinubuan, ang pagpapataw ng diktadura! Magiging ano kayo sa hinaharap? Isang bansang walang sariling diwa, bansang walang laya, lahat ng taglay ninyo’y hiram lamang, pati na ang inyong mga depekto! Nagmamakaawa kayong lukuban ng Hispanisasyon at ni hindi man lang kayo nahihiya!” (Simoun sa nobelang “El Filibusterismo”)
Sandaantaong mahigit matapos ipahayag ni Jose Rizal ang kanyang tuligsa sa Hispanisasyon ng mga indio sa wika at pag-uugali sa panahon ng kolonyalismong Español, narito’t gahum o hegemonya naman ng Ingles ang kinakatunggali ng sambayanang nakikibaka pa rin para sa isang bansang tunay na malaya at may sariling wika. Naglalayag pa rin sa maalong dagat ng ligalig at kawalang-katiyakan ang wikang Filipino at mga katutubong dayalekto sa kasalukuyan. Sa halip na itaguyod ang wikang

1 ng 39

sarili, muling humihiling ng “tanikalang matibay pa sa diyamante” ang ilang Pilipinong nabubulagan at nagdudunung-dunungan. Muli na naman nilang isasabak ang sambayanan sa isang pagpapatiwakal. Binubura ng ilang kongresistang may makitid na isip at pananaw ang mga tagumpay na kinamtan ng pambansang kilusang nagtataguyod sa wikang pambansa at mga wikang katutubo ng Pilipinas. Ilang hakbang na lamang at malapit nang maisabatas ang kalagim-lagim na bangungot na tinatawag na AN ACT TO STRENGTHEN AND ENHANCE THE USE OF ENGLISH AS THE MEDIUM

OF INSTRUCTION IN PHILIPPINE SCHOOLS (House Bill/HB No. 4701). Ipinasa na ito ng
mga ignoranteng kongresista at inaantabayanan naman ang magiging aksyon ng mga senador ng republika. Nakalulungkot na katuwang ng mga kongresista sa tusong kudeta kontra-Filipino ang pinakamataas na lingkod-bayan na sinasabing nag-aral sa isang pamantasan ni Uncle Sam. Kung tutuusin, mas nauna pa nga siya sa kanila nang kanyang lagdaan ang dokumentong tila isang sentensyang bitay sa wikang Filipino at mga wikang bernakular, ang Executive Order/EO 210. Pagpuksa sa Filipino at mga dayalekto pabor sa lalo pang pagpapatibay ng pangungunyapit at paggamit ng wikang Ingles sa edukasyon ang pangunahing layunin ng HB 4701 at EO 210 kaya mukhang promotor, punong-kapural, tagapanguna at di lamang simpleng katuwang ang kasalukuyang okupador ng Palasyo. Kung magtatagumpay ang mga kabalyerong Amerikanista sa gobyerno, malamang na magising tayo isang araw na burado’t lusaw nang lahat ang mga dakilang pag-igpaw na kinamtan ng mahigit kalahating siglong pakikibaka para sa wikang pambansa at mga wikang katutubo, sa malawak na dagat ng Ingles na muling lulunod

2 ng 39

sa sambayanan sa panibagong yugto ng Amerikanisasyon. Kailangan ng Filipino at ng mga dayalekto ng mabisang salbabida upang makatawid sa sanlibo’t isang daluyong ng kasalukuyan tungo sa maalwang bukas na naghihintay sa kabilang pampang ng kasaysayan.

Basurang Argumento ng mga Amerikanista: Ingles daw ang wika ng Information and Communication Technology (ICT) Kailangang ilantad ang kahungkagan at kabobohan ng mga argumentong inilalako sa taumbayan ng mga Amerikanista sa gobyerno at akademya, ng mga “nagmamakaawa nang wala munti mang hiya” na maging Amerikano sa isip, sa salita at sa gawa, batay na rin sa mabalasik na panulat ng ating pambansang bayani, upang mapigilan ang nakaambang panunumbalik ng gahum ng Ingles. Mahalagang mapatunayang palso ang mga argumentong pabor sa monolinggwalismong Ingles upang maitanghal ang multilinggwalismong pabor sa Filipino at mga dayalekto. Konsiderasyong ekonomiko ang binabanggit na dahilan ng EO 210 sa pagpapatibay ng Ingles bilang pangunahing wikang panturo batay sa isang bahagi ng panimula nito:

“...there is a need to develop the aptitude, competence and proficiency of our students in the English language to maintain and improve their competitive edge in emerging and fast-growing local and international industries, particularly in the area of Information and Communication Technology.”
Nakakatawa at/o nakakatuwang isipin na bago pa lumitaw ang EO 210 ay may sagot na sa gayong kabobohan si Dr. Isagani R. Cruz (2001), isang edukador at

3 ng 39

kolumnistang bihasa sa Filipino at sa Ingles: “Ang pinakabagong

development sa

larangan ng kompyuter...ay ang bagong tuklas na paraan kung paanong magiging Mandarin at Cantonese ang mga wikang lumalabas at ipinapasok sa

kompyuter...Walang duda na sa loob ng sampung taon ay mapapalitan ang wikang Ingles ng wikang Tsino (Mandarin man o Cantonese) bilang wikang pangkompyuter...” Maaaring sumobra ang tantya ni Cruz sa pagpalit ng wikang Tsino sa Ingles bilang wika ng kompyuter ngunit totoong sa kasalukuyan ay unti-unti nang lumiliit ang bahagi o

share ng Ingles sa wikang ginagamit sa internet at inaasahang mababawasan pa ito sa
mga darating na panahon. Sa pananaliksik ng tagapangulo ng Internet Society/ISOC-Slovenia na si Borka Jerman-Blažič (2005), binanggit na batay sa tala ng United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), 45.5% ang share ng Ingles bilang wikang gamit sa internet noong 2001, habang 8.5% lamang ang sa Intsik. Kagulatgulat na makalipas ang tatlong taon, 29% na lamang ang sa Ingles habang 20.2% na ang sa Intsik. Mula 5.9%, umabot sa 10.9% ang bahagi ng kategoryang other

languages (mga wikang di kasali sa 12 pinakagamiting wika sa internet) sa nasabing
panahon. Samakatwid, nasa lugar ang optimistikong hula ni Jerman-Blažič ukol sa pamamayagpag ng multilinggwalismo sa internet at ICT na kaugnay ng hula ni Cruz. Kung totoong bukal sa loob ng Ingleserang okupador ng Malacañang ang layuning makasunod sa takbo ng mundo ang bansa, multilinggwalismong nakakiling sa wikang Filipino at mga dayalekto ngunit nagbibigay-puwang din sa iba pang wikang dayuhan, at hindi monolinggwalismong pabor lamang sa Ingles ang dapat niyang isulong.

4 ng 39

Walang batayan ang pagpipilit ng mga Amerikanista na isabatas ang gahum ng Ingles dahil diumano’y ito ang wika ng ICT. Bakit tayo sasandig sa Ingles lamang kung papaliit na ang share nito sa daigdig ng mga kompyuter, habang papalaki naman ang sa iba pang wika? Isa pa, hindi ba’t sa Hapon at Korea na parehong nangunguna sa ICT (nakauungos pa nga sa Estados Unidos sa maraming aspektong teknolohikal), katutubong wika ang ginagamit sa akademiko at industriyal na pananaliksik? Ang Tsina ay sinasabing umaabante na rin sa ICT gamit ang sariling wika. Katunayan, ang sanaysay na ito’y nalikha sa pamamagitan ng laptop na sa Tsina ginawa! Ang Pilipinas, na mula’t mula pa’y Ingles na ang gamit sa ICT ay importer lamang ng mga laptop at iba pang yaring kompyuter hanggang ngayon, bagamat nakapagpoprodyus na ng mga

microchip. Malibang tumulad tayo sa mga bansang may pagmamahal sa sariling wika –
dumudukal ng dunong at nananaliksik sa sariling wika – hinding-hindi tayo makahahakbang pasulong sa ICT at sa iba pang larangan. Wala nang ibang wikang mas mabisa sa pagkatuto ng kahit anupaman kundi ang wikang ginagamit ng madla, ang inang wika ng bawat mamamayan, ang wikang unang natututuhan sa tahanan, ang wika ng masa, ang wika ng midya, ang wika ng pang-araw-araw na komunikasyon. Walang dudang ang wikang ito’y ang wikang Filipino at ang mga katutubong dayalekto.

Preskripsyong salat sa sentido komun at kaalamang panglinggwistika: Ingles bilang pangunahing wikang panturo Sa kabila ng mapanlinlang na pamagat ng EO 210 na Establishing the Policy to

Strengthen the Use of English as a Second Language in the Educational System, hindi

5 ng 39

maikukubli ng kahit sinong mapaglubid ng buhangin, gaano man kagaling, ang pagiging makiling nito sa Ingles kontra sa Filipino at mga dayalekto ng Pilipinas. Sa unang seksyon ng nasabing dokumento’y matutunghayan ang isang kagimbal-gimbal na probisyong taliwas sa pamagat nito: “...English should be used as medium of instruction

for English, Math and Science from at least the Third Grade. The English language shall be used as a primary medium of instruction, in all public institutions of learning at the secondary level. As a primary medium of instruction, the percentage of time allotment for learning areas conducted in the English language in high school is expected to be not less than seventy percent (70%) of the total allotment for all learning areas...”
Ganito rin halos ang sinasabi sa Seksyon 4 ng HB 4701 tungo sa deklaradong layunin na “...to make the education of the young aligned with the requirements and realities of

business life and competitive in the global environment by strengthening, enhancing and developing the use of the English language as the medium of instruction in all levels of education, from the preschool to the tertiary level.” Pinalala pa ito ng mga
probisyon na nagbibigay-prayoridad sa Ingles bilang wika ng interaksyon sa paaralan, wika sa mga publikasyong pang-estudyante at wika sa mga eksaminasyong inaadminister ng gobyerno. Ang sumatotal, sa pananaw ng mga Amerikanista, kailangang paunlarin ang Ingles ng mga Pilipino para makasabay sa takbo ng mundo sa pamamagitan ng paglalagay nito sa pedestal bilang pangunahing wikang panturo, maging laban man sa pag-unlad ng sariling wikang Filipino at ng mga katutubong dayalekto. Hindi man lang nila isinaalang-alang ang napakaraming pananaliksik sa buong daigdig na nagpapatunay na inang wika o unang wika ang pinakamabisang

6 ng 39

wikang paturo. Kapag matibay ang pundasyon sa inang wika, magiging madali rin ang pagkatuto ng iba pang wika. Kung gayon, salat sa kaalamang panlinggwistika at walang bahid ng kahit katiting na sentido komun ang pagpupumilit ng mga Amerikanista na itanghal ang Ingles bilang pangunahing wikang panturo.

Monolinggwalismo versus Multilinggwalismo Di na dapat pang pagtalunan kung wastong paunlarin ang Ingles sa Pilipinas sapagkat kahit ang mga grupong maka-Filipino ay naniniwalang kailangan pa ring ituro ang Ingles, ngunit ang pagsasantabi sa wikang pambansa para lamang maisulong ang Ingles ay masikhay na tinutunggali ng maraming akademista. Hindi ba’t mas mainam kung pare-parehong pauunlarin ang mga umiiral na wika sa Pilipinas, pangunahin ang wikang pambansang magbubuklod sa sambayanan? Mismong ang Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ay suportado ang pagsusulong ng Ingles kasabay ng pagtataguyod sa Filipino at mga dayalekto, kaya nga sa mga nakararaang taon, multilinggwalismo na ang panawagan ng ahensya, kasama ng iba pang naliliwanagang mga samahang pangwika at indibidwal na akademista. Sa isang talumpati, ipinagtanggol ng tagapangulo ng KWF na si Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco (2007) “[a]ng lohika ng patakarang multilinggwal sa pagpapaunlad ng mga wika sa Pilipinas...” na “unti-unting tinatanggap ngayon ng mas maraming mananaliksik sa wika at/o tagagawa ng patakaran sa ating pamahalaan...” Idinagdag pa niyang

“Sinusuportahan ng KWF ang anumang kampanya na papaghusayin ang kasanayan sa Ingles ng ating mga estudyante...” Sa ganitong diwa’y pinagsusumikapan ngayon ng

7 ng 39

KWF na maipaliwanag sa taumbayan ang kabutihan ng multilinggwalismo upang malao’y matanggap nila ito. Sa kasalukuyan, patuloy na umaalingawngaw ang mataginting na tinig ng KWF para sa multilinggwalismo gaya ng ipinahayag ng tagapangulo nito: “It is time to foster respect for ALL languages especially endangered

languages, and to promote and protect them. Let us celebrate our linguistic diversity with the peoples of the world. Wika Mo. Wikang Filipino. Wika ng Mundo. Mahalaga!”
(Nolasco 2008). Wasto at kapuri-puri ang paninindigan ng KWF at iba pang samahang pangwika pabor sa multilinggwalismo kontra sa gahum ng Ingles, sapagkat ganito rin ang trend sa globalisadong daigdig o sa mundong sinasalanta ng globalisasyong ekonomiko na noo’y pinangingibabawan ng Estados Unidos lamang. Lipas na ang panahong iisang makapangyarihang bansa na lamang ang nakapagpapataw ng gahum sa buong sistemang ekonomiko ng daigdig. Nagbabagong-anyo ang globalisasyon tungo sa

diaspora ng dominasyong ekonomiko at lingguwistiko mula sa Estados Unidos tungo sa
iba pang mga industriyalisadong bansa gaya ng Alemanya, Rusya at Tsina. Katunayan, noong ika-16 ng Mayo 2007 ay pinagtibay ng Pangkalahatang Asembliya ng United Nations ang isang resolusyong nagsusulong sa multilinggwalismo bilang paraan ng pagtataguyod, pangangalaga at pagpapanatili sa dibersidad ng kultura at wika sa buong mundo kasabay ng pagpapahayag sa taong 2008 bilang “Pandaigdig na Taon ng Mga Wika.” Nauna pa rito’y naglabas ng opisyal na paninidigan ang United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) pabor sa multilinggwalismo

8 ng 39

(2003). Ayon sa nasabing dokumento, “Studies have shown that, in many cases,

instruction in the mother tongue is beneficial to language competencies in the first language, achievement in other subject areas, and second language learning.” Ibinatay
ng UNESCO ang ganitong paninindigan sa pananaliksik nina N. Dutcher at G.R. Tucker (1997) at S. Mehrotra (1998) na pawang pinondohan ng World Bank, isang entidad na pangunahing nagsusulong ng globalisasyon sa ekonomya. Pinakamahalagang

konklusyon ng pananaliksik nina Dutcher at Tucker ang napatunayang bisa ng unang wika ng bata bilang wikang panturo sa maagang bahagi ng pag-aaal. Ipinaliwanag nilang mahalaga ang unang wika sa panimulang pagtuturo ng pagbasa, sa pag-unawa ng paksang-aralin at bilang matibay na pundasyon sa pagkatuto ng pangalawang wika. Sa antas lokal, napatunayang balido ang konklusyon nina Dutcher at Tucker kung susuriin ang matagumpay na paggamit ng unang wika bilang pangunahing wikang panturo sa Lubuagan, Kalinga. Sa pagsusulit sa kakayahan sa pagbasa ng mga nasa ikatlong baitang ng elementarya na saklaw ng 2006 National Achievement Test (NAT), nanguna ang Lubuagan – sa 10 distrito sa dibisyon ng Kalinga – sa English (76.5%) at Filipino (76.44%) dahil “...ang unang wika ay siyang ginamit na midyum ng pagtuturo sa naturang eskuwelahan, kahit sa science at math” (Nolasco 2007). Akmang-akma ito sa mga tinuran ni Mehrotra: “...students learn to read more quickly when taught in their

mother tongue. Second, students who have learned to read in their mother tongue learn to read in a second language more quickly than those who are first taught to read in the second language. Third, in terms of academic learning skills as well, students taught to read in their mother tongue acquire such skills more quickly.”

9 ng 39

Batay sa isang posisyong papel (c.2003) ng Sanggunian sa Filipino (SANGFIL), Pambansang Samahan ng mga Tagamasid-Tagapagtaguyod ng Filipino (PASATAF), Pambansang Samahan sa Wika (PSW), Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL), Pamantasang Normal ng Pilipinas, Unibersidad ng Pilipinas, Pamantasang Ateneo de Manila at Pamantasang De La Salle, napatunayan na sa isang eksperimento sa Iloilo noong dekada 1960 ang “mas mabilis at mabisang matuto” ng mga kabataang Pilipino sa sariling wika.

Wikang Filipino at Mga Dayalekto: Wika ng Sambayanan Ano nga ba ang sariling wika ng mga Pilipino? Walang iba kundi ang wikang Filipino at ang mga katutubong dayalekto, aminin man o hindi, tanggapin man o hindi ng mga kabalyerong maka-Ingles. Gamit ang wikang Ingles, ipinahayag ng pangulo ng Miriam College na si Dr. Patricia Licuanan sa isang forum (2007) na may mahigit 150 wikang sinasalita sa Pilipinas. Aniya, 99% ng mga tahanan sa Pilipinas ay nagsasalita ng Filipino o Tagalog bilang una o pangalawang wika (ayon sa datos ng isang pambansang

census) habang tinatayang 30,000 lamang ang nagsasalita ng Ingles bilang unang wika
na karamihan pa’y mga Amerikanong nakatira sa bansa. Samakatwid, mas malaki pa rin ang porsyento ng gumagamit ng Filipino at ng mga dayalekto bilang unang wika at/o wika ng komunikasyon. Ayon naman kay Vivencio R. Jose (1996), sa maraming lugar sa Mindanao, “bukod sa Filipino ay sabay-sabay na ginagamit ang Iloko, Cebuano, Hiligaynon at Waray...” Malamang na ang Filipino at ang mga wikain ay kapwa rin

10 ng 39

ginagamit sa iba pang rehiyong di-Tagalog, depende sa kontekstong panlipunan (sino ang kausap, ano ang pinag-uusapan atbp.). Sa isang papel na binasa sa isang internasyunal na kumperensya, tinalakay ni Cruz (2006), ang pagiging paimbabaw o superficial ng Amerikanisasyon ng Pilipino sa kultura at sa wika. Alalaon baga’y nagtatagumpay pa rin ang Pilipino na magkaroon ng sariling identidad sa kabila ng mapanglunod na gahum ng Amerikanistang wika at kultura. Sumusulong at tuluy-tuloy yumayabong ang Filipino sa kabila ng mga maniobrang kontra rito ng ilang mga nasa gobyerno. Tinawag ni Dr. Bienvenido Lumbera (2005) na “kapit sa patalim na pag-unlad” ang gayong penomenon. Sa telebisyon, lahat ng palabas sa prime time, lalo na sa mga nangungunang istasyon ay Filipino ang gamit na wika. Ang mga advertisement ay kadalasang Filipino kundi man Filipinong may halong kaunting Ingles. Sa pahayagan, mas malawak ang sirkulasyon ng mga tabloid sa wikang Filipino kaysa sa mga broadsheet na Ingles. Batay sa banggit ni Cruz, ang kabuuang sirkulasyon ng lahat ng pahayagang Ingles sa Pilipinas (Philippine Daily Inquirer, Philippine Star, Manila Bulletin atbp.) ay 1.5 milyong kopya lamang kada araw na walang panama sa 3.5 milyon ng mga pahayagang nakasulat sa Filipino (Abante, Abante Tonite, Bulgar, People’s Journal, People’s Journal Tonight, and People’s Taliba). Walang dudang mula Aparri hanggang Zamboanga, isama pa ang Y’ami, Saluag, Balabac at iba pang dulong bahagi ng Pilipinas, malayo na ang narating ng wikang Filipino. Patuloy na ginagamit ang mga dayalekto sa iba't ibang rehiyon ngunit malaganap na rin ang Filipino. Katunayan, sa aking pagdaan sa Cagayan de Oro

11 ng 39

patungong Camiguin, matatas na nag-uusap-usap sa Bisaya ang mga drayber, tour

guide at iba pang mga taga-roon, ngunit nang ako’y makipagkwentuhan sa kanila,
matatas din silang nakipag-usap sa akin sa Filipino, bagamat tubong-Mindanao talaga sila at Bisaya ang kanilang unang wika. Biro nga ng isa kong kaibigang Filipino major din, kahit nga ang mga Abu Sayyaf na nagkukuta sa pinakamagubat at pinakaliblib na mga lugar sa Sulu at Basilan ay sanay nang mag-Filipino. Tandang-tanda ko pa nga noong buhay pa si Abu Sabaya, ang sikat na tagapagsalita ng grupo, Filipino ang lagi niyang ginagamit sa pagpapahayag ng kanyang mga demand sa pamamagitan ng Radio Mindanao Network (RMN). Sa FM, ilang istasyon na lamang ang purong Ingles pa rin ang wikang ginagamit. Tuwang-tuwa nga ako tuwing nakakapakinig sa ibang DJ dahil sa totoo lang, tunog-akademiko ang kanilang mga talasalitaan. Pwede mo na nga silang isabak sa balagtasan dahil sa ganda ng tugma at indayog ng kanilang mga ispontanyong pagbati at pahayag. Hindi kalabisang ipaghambog na halos lahat ng Pilipino ay nakapagsasalita at nakagagamit na ng Filipino sa araw-araw na diskurso. Kahit ang pinakamalaki, pinakamalakas at pinakamatandang pangkat ng mga rebelde sa Pilipinas, ang Communist Party of the Philippines-New People’s Army-National Democratic Front (CPP-NPA-NDF) ay matagal nang gumagamit ng Filipino at bernakular bilang mga pangunahing wika ng komunikasyon. Katunayan, kinilala ng Pambansang Komisyon sa Kultura at Sining/NCCA (2000) ang pagtatatag ng CPP ng isang Kawanihan sa Pagsasalin noong dekada 70 bilang “isang makabuluhang hakbang sa

institusyonalisasyon ng pagsasalin” mula Ingles tungong Filipino at vice-versa, na isang malaking ambag sa pagsusulong ng wikang pambansa.

12 ng 39

Sa mismong pamahalaan, may mga kapuri-puring pagtatangka na ipalaganap ang Filipino. Sa Supreme Court Forum on Access to Justice (2008), natutuwang ibinalita ni Punong Mahistrado Reynato S. Puno na naging mabunga ang eksperimental na paggamit ng Filipino sa deliberasyon ng mga korte sa ilang lugar. Naging mabilis ang proseso ng pagtatanong ng mga abogado at pagsagot ng mga testigo, kaya pinaplano ng Korte Suprema na palawakin pa ang paggamit ng Filipino sa mga deliberasyon ng mga hukuman. Nagtayo rin ang Korte Suprema ng isang komite sa pagsasalin na ang pangunahing tungkulin ay magsalin ng mga mahahalagang desisyon ng hukuman mula Ingles tungong Filipino. Makabuluhan din ang pagsusumikap nina Pangalawang Pang. Noli de Castro, Sen. Francis “Chiz” Escudero, Sen. Ma. Consuelo “Jamby” Madrigal, Sen. Lito Lapid at Sen. Antonio Trillanes sa madalas na paggamit ng Filipino sa kanilang mga pampublikong pahayag. Sa internet, inilunsad ng mga akademistang maka-Filipino ang proyektong Wikipilipinas upang ipalaganap ang intelektwalisadong paggamit ng Filipino sa pamamagitan ng paglikha ng mga akademikong artikulo na estilong-Wikipedia. Sa Wikipedia, ang pinakapopular na online encyclopedia, kasama ang “Tagalog” (terminong ginamit sa unang pahina o opening page ng Wikipedia) at Ilokano sa unang limampung wika sa daigdig na may pinakamaraming naka-upload na artikulo. Sa ilang beses na pakikipag-chat ko sa mga taga-Davao at iba pang mga Pilipinong aking nakasalamuha, sa pakiwari ko’y magaling na rin silang mag-Filipino. Mayorya rin sa mga

half Filipino (na sa ibang bansa isinilang at sa ibang bansa rin nakatira) na
nakatsismisan ko sa internet ay nakakaintindi ng Filipino. Samakatwid, ang Filipino ay

13 ng 39

buhay at ginagamit sa midya gayundin sa internet ng mga Filipino sa iba’t ibang panig ng mundo. Bunga nito, di kataka-takang ito ang wikang mas gamitin din sa maraming paaralan sa kabila ng pagpupumilit ng gobyerno na isabatas ang Ingles bilang pangunahing wikang panturo.

Wika ng Bayan: Bukal ng Karunungan Sa UP-Integrated School (kindergarten hanggang hayskul), itinuturo ang lahat ng asignatura sa wikang Filipino kaya mas mataas ang average na markang nakukuha ng mga mag-aaral (Dr. Mario Miclat: 2001). Samantala, dahil Ingles ang nangingibabaw na wikang panturo sa Agham at Matematika, laging “kulelat” ang Pilipinas sa Trends In

Math and Science Survey/Third International Math and Science Study/TIMSS ayon kina
Virgilio Almario (1996) at Juan Miguel Luz (2007). Kasama sa mga nangunguna sa nasabing pagsusulit ang Timog Korea, Hapon, Belgium at Republikang Czech, mga bansang di Ingles kundi sariling wika ang wikang panturo sa Agham at Matematika. Kung tutuusin, marami nang mga sangguniang aklat ang nailimbag sa Filipino sa iba’t ibang asignatura kaya maaari na talagang isabansa ang ekperimento ng Unibersidad ng Pilipinas (Cruz: 2001). Malaganap na ang paggamit ng Filipino sa lahat ng antas ng edukasyon, sa halos lahat ng asignatura, dahil sa pagsisikhay ng Komisyon sa Wikang Filipino at mga mananaliksik sa akademya na makabuo ng mga diksyunaryo, glosaryo at aklat-sanggunian sa iba’t ibang larangan. Binanggit ni Dr. Lydia Liwanag (2001) na nakapaglabas ng halos 250 publikasyon ang dating Surian ng Wikang Pambansa. Nagpapatuloy at lalo pang humuhusay ang gayong sipag ng kasalukuyang KWF sa

14 ng 39

suporta na rin ng marami-raming samahang pangwika. Kapuri-puri rin ang dami at kalidad ng mga publikasyong Filipino na naisakatuparan ng UP-Sentro ng Wikang Filipino (Lilia Antonio: 2006). Sa Pamantasang Normal ng Pilipinas, marami-rami nang glosaryong Filipino, Filipino-Ingles at maging Filipino-Ingles-Dayalekto sa iba’t ibang larangan ang nabuo sa pamamagitan ng mga pananaliksik, tesis at disertasyon ng mga mag-aaral sa antas-gradwado. Kahit sa ibang mga kolehiyo at unibersidad ay buhay na buhay rin ang pagsisikhay ng mga akademistang maka-Filipino sa paggamit ng wikang pambansa sa iba’t ibang sangay ng karunungan. Sinuri ni Dr. Clemencia Espiritu (2005) ang mga patakarang pangwika ng mga nangungunang unibersidad sa Pilipinas at masaya niyang inulat na “...mahirap nang alisin ang wikang Filipino sa pagtuturo ng anumang asignatura. Bahagi na ito ng sistema ng pagpapahatid ng mga kaalaman sa mga magaaral at nagiging mahalagang kasangkapan ito sa pagpapaunlad ng mga kasanayan at kaalaman maging sa mga asignaturang itinuturo sa Ingles.” Sa isang artikulo, itinala naman ni Lumbera (2005) ang mga personalidad na nagpasimuno sa matagumpay na paggamit ng Filipino sa pagdukal ng karunungan sa pilosopiya (Padre Roque Ferriols), teolohiya (Padre Alberto Alejo), sosyolohiya (Dr. Prospero Covar), kasaysayan (Dr.

Zeus Salazar), sikolohiya (Dr. Virgilio Enriquez) at panunuring pampanitikan (Virgilio Almario). Pinatunayan naman ni Dr. Pamfilo Catacataca (2006) sa isang sanaysay ang pagiging mabisa ng wikang Filipino bilang “midyum ng pagtuturo ng mga pagpapahalagang Filipino.” Bago pa sumapit ang taong 2000, maunlad na ang paggamit ng Filipino sa agham panlipunan batay sa mga sanaysay nina Ligaya

15 ng 39

Tiamson-Rubin (1993) Teresita Fortunato (1995), na kapwa nagwagi sa Gawad Surian sa Sanaysay-Gantimpalang Collantes. Sa mga pampublikong paaralan, pangkaraniwan na ang paggamit ng Filipino kahit sa mga asignaturang ayon sa batas ay kailangang ituro sa Ingles. Ayon mismo sa mga kaibigan kong guro sa mga paaralang pribado at publiko, imposibleng gamiting pangunahin at/o tanging wikang panturo ang Ingles dahil hindi naman ito ang unang wika ng mayorya sa mga mag-aaral sa Pilipinas. Kahit sa pribadong paaralang aking pinagtuturuan, na karamihan sa mga estudyante’y galing sa mga mayayaman at kilalang angkan, marami-rami na ring mag-aaral ang umaangal sa ipinagpipilitang

English Only Campaign ng eskwelahan. At bakit nga hindi, gayong kahit medyo maIngles ang kanilang Filipino ay walang dudang Filipino na rin ang mas gamitin ng marami-rami sa kanila. Kapag oras ng meryenda o tanghalian, Filipino ang madalas na marinig kong tsismisan. Patagong natutuwa ako sapagkat mismong mga estudyante naming coño ay sa Filipino na rin nagtsitsismisan. Patunay lamang ito na hindi lamang sa buong Pilipinas kundi sa lahat ng antas ng lipunan ay laganap at ginagamit na ang Filipino, aminin man at hindi ng mga Amerikanista. Kung tutuusin, ang sapilitan nilang pagraratsada sa EO 210 at HB 4701 ay senyales ng pamamayani ng Filipino sa aktwal na pagtuturo. Hindi sila magkukumahog na “palakasin” ang Ingles kung ito’y hindi mahina at nadadaig ng Filipino sa arena ng edukasyon.

16 ng 39

Pagtataguyod

sa

Filipino

at

Dayalekto:

Unang

Hakbang

Tungong

Multilinggwalismo Malinaw kung gayon na Filipino ang wikang nagbubuklod sa at wikang ginagamit ng sambayanang Pilipino, at nangingibabaw pa ring de-facto na wikang panturo sa lahat ng antas ng edukasyon. Katuwang ng Filipino, malaganap din ang paggamit ng mga dayalekto lalo na sa elementarya sapagkat nananatiling unang wika ng maramiraming bata ang mga wikain sa Pilipinas. Samakatwid, kapwa Filipino at mga

katutubong dayalekto ang mas mabisang pangunahing wikang panturo kaysa sa Ingles sapagkat umiiral at nakaugat na sa lipunang Pilipino ang mga ito. Natumbok ni Dr. Melania L. Abad (2007) ang ganitong konsepto: “Ang pagkatuto ay mabilis at epektibo kung direktang gumigising ito sa maraming pandama at sensibilidad ng mga mag-aaral at wala nang iba pang wikang kakatawan dito kundi ang wika niya sa araw-araw at wikang magbibigay sa kanya ng higit na tiwala at pagkakakilanlan...” Kakambal ng pakikibaka para tuluy-tuloy na itaguyod at gamitin ang wikang Filipino at mga katutubong dayalekto ang pagsisikhay na isulong din ang Ingles at iba pang wikang dayuhan sa Pilipinas dahil sa mga konsiderasyong kultural at sosyoekonomiko. Wasto si Nelson Turgo (2006) sa pagbibigay-diin na mali ang kaisipang malaganap na umiiral “na sa pagpapalakas ng Pambansang Wika, pinapahina ang Ingles.” Maraming pananaliksik na ang nagpatunay na ang matibay na pundasyon ng unang wika ay nagbubunsod sa mabilis na pagkatuto ng/sa iba pang wika. Samakatwid, ang pagpapalakas ng unang wika, ng pambansang wika, ay pagpapalakas din sa pagkatuto ng wikang banyaga sa hinaharap.

17 ng 39

Sa isang masaklaw na pag-aaral, sinuri ni Susan Malone (2003) ang mga nangingibabaw na patakarang pangwika sa mga bansa sa Asya. Lumabas sa kanyang pag-aaral na may mga pagkakataong napag-iiwanan ang unang wika sa edukasyon kaya naman nagbigay siya ng isang rekomendasyon na dapat pakinggan ng ating pamahalaan: “Provide a strong educational foundation in the language the learners

know best, enabling them to build on the knowledge and experience they bring to the classroom.” Ibinatay ni Malone ang kanyang rekomendasyon sa naunang pananaliksik
nina Wayne Thomas at Virginia Collier (2001): “The strongest predictor of L2 [second

language] student achievement is the amount of formal L1 [the children’s first language] schooling. The more L1 grade-level schooling, the higher L2 achievement.”
Sa konteksto ng Pilipinas, kailangan nating palakasin ang pagtuturo at paggamit ng Filipino at mga dayalekto upang magamit natin itong matibay at mapagkakatiwalaang tulay sa lubos na pagkatuto ng Ingles at iba pang wikang dayuhan.

Pag-igpaw sa Rehiyunalismo: Susi sa Tunay na Multilinggwalismo Matagal nang gumugulong ang kampanya para sa sabay na pagtataguyod ng wikang Filipino at mga dayalekto ng Pilipinas. Mula nang ihayag ng Konstitusyon ng 1987 ang masaklaw na depinisyon at katangian ng Filipino bilang buhay na wika na Pilipino (na batay sa Tagalog) ang korpus at lilinangin sa tulong ng iba pang wikang umiiral sa Pilipinas, namatay na ang dating lagablab ng mapanghating rehiyunalismo. Unti-unti nang naging maluwag at maganda ang pagtanggap ng mga pangkat na di Tagalog sa wikang Filipino. Aktibong nagsusumikap ang mga akademista na “ipauso” o

18 ng 39

palaganapin ang pag-asimila sa mga salitang katutubo para sa mga salitang walang eksaktong katumbas sa Tagalog. Ang paglilimbag ng UP Diksyunaryong Filipino ay isang malaki at makabuluhang ambag sa ganitong proseso sapagkat isinama ng mga leksikograper nila ang mga salitang buhat sa iba’t ibang wikang katutubo ng Pilipinas. Kailangan ang malaganap at tuluy-tuloy na paggamit ng mga salitang gaya ng “gahum”

(hegemony), “bana” (husband), “bodong” (peace pact), “ábyan” (close friend), “adi” (male friend), “faga” (small fragments from a meteor that fell to the earth from outer space), “himugà” (heinous crime), “dán-aw” (small lake), “dág-om” (rain cloud),
“xappo” (green chili) atbp., upang unti-unting makapasok sa pang-araw-araw na talasalitaan ng mga pangkaraniwang Pilipino ang mga salitang mula sa mga wikang katutubo. Walang ibang dapat magpasimuno sa ganitong proseso kundi ang mga taal na tagapagsalita ng mga dayalekto gaya ng mga Bisaya, ayon kay Leoncio P. Deriada (1995). Sa pamamagitan ng pag-asimila sa mga katutubong salita, napalalakas ang wikang Filipino lalo na sa aspekto ng intelektwalisasyon at nasyonalisasyon. Dapat ipagpatuloy ang pagtataguyod sa leksikograpiya sa Filipino at mga dayalekto upang maging ganap ang paggamit ng Filipino sa iba’t ibang larangan at para maisakatuparan din ang istandardisasyon ng wikang pambansa. Makabubuti ring pag-aralan at pakinisin pa ang panukalang-batas na inihain ni Kinatawan Magtanggol Gunigundo ng Lunsod ng Valenzuela na pinamagatang An Act

Establishing a Multilingual Education and Literacy Program (HB 3719). Waring akma ang
panukala ni Gunigundo sa paninindigan ng KWF na isulong ang multilinggwalismo sa

19 ng 39

pamamagitan ng paggamit sa unang wika bilang pangunahing wikang panturo mula

pre-school hanggang Grade VI. Sa antas sekundarya, Filipino at Ingles naman ang
ipinapanukala ng KWF na maging pangunahing wika ng pagtuturo, habang magiging “pantulong na midyum o hiwalay na asignatura” naman ang unang wika at rehiyunal na

lingua franca. Sa ilalim ng ganitong kalakaran, masusunod ang natural na batas sa
pagkatuto ng ikalawang wika: alalaon baga’y kailangan munang patibayin ang unang wika na siyang magiging pundasyon ng lahat ng pagkatuto. Nilulutas ng ganitong kompromiso ang problema ng mga rehiyong di Tagalog sa sabay-sabay na paggamit ng dayalekto, Filipino at Ingles mula pa sa unang taon ng kanilang pag-aaral. Mabibigyan ng sapat na panahong “magpakadalubhasa” sa unang wika ang mga estudyanteng mula sa mga rehiyong di Tagalog bago isabak sa edukasyong bilinggwal/multilinggwal. Makabuluhang ikampanya rin ang pagsasanib ng panukalang-batas ni Kinatawan Guinigundo at ng HB 1138 o Batas na Nagtatakda ng Filipino bilang Opisyal na Wika ng

Pagtuturo sa mga Paaralan na akda naman ni Kinatawan Liza Maza ng Gabriela Partylist. Sa gayong paraan, kapwa mapalalakas ang wikang Filipino at mga dayalekto sa bansa habang hindi napapabayaan o naisasantabi ang wikang Ingles at iba pang wikang dayuhan. Sa pagsasanay naman ng mga guro ng/sa Filipino, na isa sa

pinakamahahalagang komponent ng pagpapaunlad sa wikang pambansa, kapuri-puri ang papel ng KWF at mga pambansang samahang pangwika na walang-sawa sa pagsasagawa ng mga rehiyunal at pambansang seminar, seminar-worksyap at mga

forum sa layuning mapaghusay ang paraan ng pagtuturo ng/sa Filipino. Nakatutuwang

20 ng 39

sa mga pambansang seminar-worksyap na nadaluhan ko ay may kinatawan ang halos bawat rehiyon ng Pilipinas. Malayo na talaga ang narating ng Filipino at lalo pang malayo ang mararating nito kung tuluy-tuloy nating panghahawakan ang mga nakamtang tagumpay at lalo pang magsusumikap ang mga mamamayan sa pagtataguyod ng mga programang pabor sa Filipino. Makatutulong ang pagkakaloob ng mas maraming iskolarsyip sa mga gustong mag-major sa Filipino, gayundin sa mga nais kumuha ng master at doktorado sa wikang Filipino. Karaniwan, dehado ang mga major sa Filipino pagdating sa iskolarsyip dahil ang prayoridad ay Agham, Matematika at Ingles. Kailangang tratuhing kapantay ng iba pang asignatura ang Filipino lalo na pagdating sa pondo ng iskolarsyip para sa mga magiging guro at sa mga gurong kumukuha ng pag-aaral sa antas gradwado. Para mapanatili ang multilinggwal na bentahe ng mga Pilipino, maaaring tularan ng iba pang paaralan ang eksperimental na offering ng Department of Linguistics ng UP ng mga asignatura sa Cebuano. Katunayan, nahuhuli pa nga ang Pilipinas sa ganitong larangan sapagkat sa isang unibersidad sa Asya Pasipiko ay matagal nang nakatala ang Ilokano bilang isang asignaturang elective. Sa isang talakayan naming mga magkakaklase sa paaralang gradwado, napag-usapan ang pagkakaroon ng

karagdagang asignatura para sa mga major sa Filipino. Isa sa mga kamag-aral naming maalam sa Hiligaynon at Cebuano ang nagmungkahing magkaroon ng karagdagang tatlong yunit ukol sa isang gamiting dayalekto na ituturo na parang foreign language. Lahat kami (na karamiha’y taal na Tagalog) ay sumang-ayon sa panukala bagamat kung tutuusi’y magiging karagdagang pahirap ito sa amin. Humantong pa nga ang

21 ng 39

aming usapan sa pagmumungkahi ng isang Bachelor in Education, major in Philippine

Languages (bukod pa sa major in Filipino). Kapag naging popular na ang
multilinggwalismong pinapangarap ng KWF, malamang na magkaroon na nga ng gayong bukod na major. Sa matamang pag-aaral ukol sa at pagsasakatuparan ng mga ganitong mungkahing hakbang, bukod pa sa mga umiiral na aktibidad, madaling maisasabalikat at magiging ganap ang pag-unlad ng wikang Filipino at mga dayalekto na siyang magiging tulay sa pagtawid natin sa ganap na multilinggwalismong lagpas pa sa simpleng pag-aaral ng Ingles lamang.

Multilinggwalismo: Trend sa Mundo Kakatwa sa unang pagsipat ngunit positibo at paborable sa wikang Filipino at mga dayalekto ang isang aspekto ng globalisasyon. Hindi ko pinupuri ang buong sistemang tinatawag na globalisasyon at hinding-hindi ko ito pupurihin kailanman sapagkat naniniwala akong malaki ang pinsalang naidulot ng walang-rendang globalisasyong ekonomiko sa mga industriyang Pilipino. Ito ang salarin sa pagbaha ng mga produktong imported na naging dahilan ng pagkalugi ng maraming katutubong industriya na humantong sa pagkatanggal sa trabaho ng napakaraming Pilipino. Salot ang globalisasyong ekonomiko sa sambayanang naghihikahos sapagkat pinapatay nito ang mga pinagkukunan ng kabuhayan ng mga mamamayan. Gayunman, kinikilala ko ang positibong epekto ng globalisasyong kultural. Dahil sa globalisasyong kultural, nagkaroon ng interes ang nakararaming bansa na pag-aralan ang kultura ng iba pang bansa. Nagsisikhay ang mga mamamayan ng daigdig na unawain at pakibagayan ang

22 ng 39

uri ng pamumuhay ng kanilang mga karatig-bansa, hangga’t maaari. Nakaugat ang wika sa kultura kaya di kataka-takang sa proliperasyon ng panawagang dibersidad sa kultura ay nagiging trend din ang dibersidad sa wika o multilinggwalismo. Sa panimula sa aklat ni Wilga Rivers (2004) na pinamagatang Opportunities in Foreign Language

Careers, ipinahayag ni John M. Grandin (2004) ang koneksyon ng globalisasyon at
multilinggwalismo: “...a closer look at the impact of globalization on business, industry,

and most professions clearly earmarks cross-cultural communication skills, with knowledge of languages as a core component, as a basic requirement for the workplace of the twenty-first century.” Sa pagtindi ng kumpetisyon sa daigdig, nagiging malaking
bentahe o kalamangan ang pagiging multilinggwal. Mas maraming alam na wika, mas maraming makakatransaksyon sa ilalim ng globalisasyon. Sa Estados Unidos mismo na balwarte ng wikang Ingles, lumalaki ang interes at pagpapahalaga sa multilinggwalismo lalo na sa edukasyon. Ayon sa American Council on the Teaching of Foreign Languages, halos 14 milyong mag-aaral sa mga pampublikong hayskul ang nag-enrol sa mga foreign language class noong 2000, habang batay naman sa ulat ng US National Center for Education Statistics, aabot sa 15,000 bachelor’s degree sa wikang dayuhan at panitikan ang naipagkaloob ng mga kolehiyo sa Amerika sa taon ding yaon (Rivers: 2004). Sa Europa, aktibong isinusulong at pinopondahan ang anumang proyektong pabor sa multilinggwalismo. Katunayan, may bukod na “European Commissioner” sila para sa pagtataguyod ng multilinggwalismo. Inilahad ni Leonard Orban (2007) ang legal na batayan ng multilinggwalismo sa Europa: “The European Union is founded on the

23 ng 39

principle of unity in diversity: embracing a wide variety of cultures, customs, beliefs – and languages. The Charter of Fundamental Rights of the European Union respects cultural, religious and linguistic diversity.” Ipinagmamalaki ni Orban ang pagkakaroon
ng tuluy-tuloy na multilinggwalismong reporma sa Europa. Tahasan din niyang binanggit na ang multilinggwalismo ng mga Europeo ay isang malaking bentahe sa pandaigdigang kalakalan. Mas maaakit nga namang makipagtransaksyon ang ibang bansa sa kanila kung nagsasalita sila ng wika ng mga bansang iyon. Binigyang-diin naman nina Jutta Limbach et al. (2008) ang kabuluhan ng multilinggwalismo sa pagtatamo ng kaunlaran at kapayapaan: “Languages are not interchangeable, none is

dispensable, none is superfluous. To preserve all the languages of our heritage...to encourage, even for languages which are very much minority languages, their development in the rest of the continent, is inseparable from the very idea of a Europe of peace, culture, universality and prosperity.” Tumatagos sa mga mamamayang
Europeo ang ganitong pananalig sa mga bentahe ng multilinggwalismo. Ayon sa isang masaklaw na konsultasyong publiko na isinagawa sa mga bansang sakop ng European Commission (2007) mayorya ng mga Europeo ang naniniwalang isang di matatawarang

asset ang dibersidad sa wika di lamang dahil sa mga konsiderasyong ekonomiko
(praktikalidad sa negosyo at trabaho) kundi dahil din sa mga kultural na aspekto (paggalang at pag-unawa sa kultura ng ibang bansa). Bagamat nagkakaiba sa istratehiya at plano, masasabing multilinggwal na edukasyon ang pangkalahatang padron sa mga bansa sa Europa. Taong 2002 nang magkasundo ang mga pinuno ng mga bansa sa Europa na pasimulan ang “ambisyosong

24 ng 39

patakaran” ng pagtuturo ng “‘inang wika at dalawa pang ibang wika” sa mga mag-aaral (Orban: 2007). Mabuting halimbawa ang matagumpay na trilinggwal na edukasyon sa isang probinsya ng Netherlands na tinalakay ni Yehannes Ytsma sa isang pananaliksik (c.2004). Pinasimulan din ng mga Europeo ang Programang Socrates at Leonardo Da Vinci para maparami ang mga mag-aaral ng mga mga wikang dayuhan (Michael Kelly et al.: 2004). Sa pagdagsa ng mga migrante sa Europa, ang mga wikang pinapayagang gamitin sa mga paaralan ay dumami rin (Siegfried Gehrmann at Marianne KrügerPotratz: 2004). Sa Asya, normal na patakaran ang multilinggwalismo sapagkat matagal nang multilinggwal ang mga Asyano. Bago pa dumating ang mga dayuhang mananakop mula sa Kanluran, maraming wika na ang umiiral sa Asya. Katunayan, ayon kay Malone (2003), sang-katlo (1/3) sa 6,000 wika ng daigdig ang sinasalita sa Asya. Bunga nito, natural lamang ang multilinggwalismo sa pang-araw-araw na komunikasyon at laganap din ang pagkakaroon ng multilinggwal na edukasyon kagaya ng sa India, Tsina, Korea at Malaysia. Kaiba sa “bilinggwalismo” ng mga Pilipino na nakakiling sa Ingles, ang multilinggwalismo sa mga bansang nabanggit ay pangunahing nakasalig sa paggamit ng wikang pambansa at/o mga katutubong wika bilang pangunahing midyum sa pagtuturo bagamat itinuturo rin ang Ingles at iba pang wikang dayuhan. Pinatunayan nina Dr. Pamela Constantino, Dr. Florencia Victor at Rho Young Chul (2005) ang pagiral ng ganitong klase ng multilinggwalismo sa Asya. Multilinggwalismo rin ang trend sa iba pang panig ng daigdig. Sa estadong Victoria ng Australia, tinuturuan ng isa pang wikang bukod sa Ingles ang lahat ng mga

25 ng 39

bata (Guus Extra at Kutlay Yağmur: 2005). Samantala, ayon kay Vuyisile Msila (2007), may mga patakaran na ang South Africa na nagtataguyod sa inang wika ng mga magaaral bilang pangunahing wikang panturo sa halip na Ingles at Afrikaans. Samakatwid, mas maraming wika na ang ginagamit sa iba’t ibang mga rehiyon sa halip na sumandig lamang sa dalawang dominanteng wika. Inulat naman ni Ethelbert E. Kari (2002) na sa Nigeria, bilinggwalismo o multilinggwalismo ang nangingibabaw na patakarang pangedukasyon ng iba’t ibang rehiyon. Kung susumahin, buong mundo’y masaya nang nagtatampisaw at nagbababad sa multilinggwalismo habang ang Pilipinas naman ay tila muli na namang nalulunod sa dagat ng monolinggwalismong Ingles.

Filipino Bilang Wika ng Globalisadong Mundo Kakatwa na habang kumikitid o pinakikitid ang espasyong para sa wikang Filipino at mga katutubong dayalekto sa Pilipinas, lumalawak naman ang interes dito ng iba’t ibang bansa sa daigdig dahil sa pagiging unibersal ng panawagang multilinggwalismo. Ayon kay Ivy Dulay (c.2006), may 50 unibersidad, kolehiyo, hayskul at mga intermedyang paaralan sa Estados Unidos ang nagtuturo ng Filipino sa kanilang mga mag-aaral. Binanggit din niya na ayon sa datos ng 2005 US Census, “Tagalog” ang ikaapat na pinakagamiting wika sa mga tahanan doon. Bunsod nito, nangangamba si Dulay na sa pagsasabatas ng Ingles bilang pangunahing wikang panturo sa Pilipinas, lumalaki ang posibilidad na mabawasan kundi man maglaho ang interes sa wikang Filipino at kulturang Pilipino ng mga taga-Estados Unidos at tapyasin kundi man tuluyang alisin ng pamahalaang Amerikano (estado at pederal) ang subsidyong

26 ng 39

ginugugol para sa pagpapalaganap nito sa Amerika. Sino pa nga ba ang mag-aaral ng isang wikang dehado at ginagawang basahan kahit sa sarili niyang bansang pinagmulan? Ipinagmamalaki naman ni Natalia V. Zabolotnaya (2006) na “In recent decades

70 qualified Philippine specialists having good command of Filipino and several dozens of Indonesian specialists who studied Filipino as optional subject were trained in Russia. Today we have two Filipino groups and two PhD student-linguists in Moscow State University and one Filipino group in St. Petersburg State University.” Sa kabuuan,
nakapagtala si Zabolotnaya ng 90 pananaliksik ng mga Ruso ukol sa Philippine

Linguistics. Hindi kataka-takang kahit sa internet ay may mga video (“Russians
Speaking Deep Tagalog” sa www.youtube.com) na nagpapakita ng mga Rusong matatas mag-“Tagalog.” Sa California, isa sa pinakamataong estado ng USA, kapantay ng iba pang asignatura ang Filipino sa maraming paaralan sapagkat ang mga nagtuturo nito ay kumukuha rin ng eksamin na inaadminister ng gobyerno na katumbas ng ating

Licensure Examination for Teachers (LET).
Sa Dubai at Hong Kong, pangkaraniwan na ang mga karatulang nakasulat sa wikang Filipino dahil sa dami ng mga manggagawang Pilipino sa mga lugar na iyon. Ipinagmalaki naman ni Conrado de Quiros na di tayo dapat magulat kung makarinig ng isang batang Pranses sa Pransya na nagsasalita ng Filipino. Diumano’y tinuturuan ng mga yayang Pilipino ng Filipino ang mga batang Pranses na kanilang inaalagaan upang

27 ng 39

maging mas madali ang kanilang pakikipagkomunikasyon sa kanila. Lumalabas tuloy na nagiging unang wika ng mga batang nabanggit ang Filipino sa halip na Pranses sapagkat madalas namang wala sa bahay ang kanilang mga magulang!

Ipinagpapalagay ni De Quiros na “masasakop” ng mga Pilipino ang mundo sa pamamagitan ng “kusina,” sa pamamagitan ng dambuhalang hukbo ng mga yayang masipag sa trabaho at makabayan sa pagsasalita. Tinatayang may 8 milyong Pilipinong nagtatrabaho sa iba’t ibang panig ng mundo at parami nang parami ang permanente nang naninirahan sa mga bansang kanilang pinagtatrabahuhan, kaya lalong nagiging praktikal para sa mga dayuhan na pag-aralan ang wikang Filipino. Hindi malayong maging isang mayor na wikang dayuhan sa iba’t ibang bansa ang Filipino pagdating ng panahon. Sa aming paaralan, may Special Filipino Subject (Level 1-3) para sa mga estudyanteng dayuhan o kaya’y mga Pilipinong hirap mag-Filipino. Mayorya sa mga kumukuha ng asignaturang ito ay mga Koreano na pagkatapos ng hayskul ay bumabalik sa kanilang lupang tinubuan. Umaabot sa 200 mag-aaral kada taon ang sumasailalim sa programang ito. Papalaki nang papalaki ang bilang ng mga Koreano sa aming paaralan kaya naman inaasahang mas lalawak ang saklaw ng programang Special Filipino. Malaki ang posibilidad na maging isang popular na pangalawang wika ng mga Koreano ang Filipino, lalo pa nga’t parami nang parami ang mga Koreanong nag-aaral sa Pilipinas bawat taon.

28 ng 39

Hamon at Kahingian ng Globalisadong Mundo Sa paglaganap ng multilinggwalismo sa buong mundo, magkakaroon ng bentahe ang Filipino sapagkat marami-rami na rin itong binhing sumisibol sa iba’t ibang panig ng mundo. Sinasalita at pinag-aaralan na ito ng mga dayuhan kaya nararapat lamang na lalo nating itaguyod ang paggamit at pagtuturo ng Filipino. Kapag napagbuti natin ang pagtuturo ng/sa Filipino, mas mabisa na nating matututuhan ang iba pang mga wikang dayuhan gaya ng Ingles. Hindi tayo dapat makuntento sa monolinggwalismong Ingles sapagkat kung tutuusin, maaaring dumating ang panahon na ibang wika na ang maging

lingua franca ng daigdig, gaya ng Mandarin. Kung ganap nating napatibay ang ating
sariling wika, madali tayong makaaangkop sa gayong sitwasyon sapagkat magagamit nating matibay na tulay ang inang wika sa pag-aaral ng anumang pangalawang wika. Kung pababayaan nating muling manumbalik ang monolinggwistikong gahum ng Ingles, muli tayong magsisimula sa wala kapag nabago ang lingua franca ng mundo. Mas mabuti ang multilinggwalismo kaysa monolinggwalismo kaya’t dapat nating sagkaan ang anumang pagtatangka na ibalik at patibayin ang gahum ng Ingles. Panahon nang sumandig tayo sa ating wikang pambansa gaya ng mga mauunlad na bayan at gamitin itong tulay sa mas mabisang pagkatuto ng di lamang isa kundi marami pang dayuhang wikang sinasalita ng daigdig. Dapat tayong matuto sa karanasan ng mga Europeo na nakakita ng maraming oportunidad sa multilinggwalismo. Kasalukuyan nilang isinusulong at pinopondohan ang multilinggwalismo sa paaralan, pamahalaan at iba pang sektor ng lipunan di lamang dahil sa konsiderasyong pangkultura kundi pati sa pang-ekonomya. Mas malaki nga

29 ng 39

naman ang tsansa ng isang bagito na mapasok sa trabaho kung mas maraming wika siyang alam, bukod pa sa Ingles na pangkaraniwan na lamang. Sa mas malawak na pagtanaw, kahingian ng globalisasyon ang multilinggwalismo. Hindi totoong Ingles lamang ang pinapaboran ng globalisasyon. Kung tutuusin, biktima ng globalisasyon ang Ingles sapagkat mula nang umarangkada ito, napilitan ang mayorya ng mga bansa na mag-aral ng Ingles kaya’t naging pangkaraniwang kasanayan na lamang ang pagsasalita ng wikang ito gaya ng kakayahang gumamit ng kompyuter (Jutta Limbach et al.: 2008). Hindi na sapat ngayon ang pagsasalita ng Ingles, sapagkat sa tindi ng kumpetisyon sa pagitan ng mga bansa, mas madaling makapagbebenta ng mga produkto ang isang bansa sa isa pang bansa kung may kaalaman siya sa kultura at lalo pa sa wika ng bansang katransaksyon. Kung gayon, malinaw na sa globalisadong mundo, mas makasusungkit ng kwarta at oportunidad ang tao o bansang multilinggwal kaysa sa pangkaraniwang monolinggwal lamang. Sa halip na magpalunod sa gahum ng Ingles, kailangan tayong mangunyapit at sumandig sa multinggwalismo at makisabay sa takbo ng mundo na sa panahong ito ng globalisasyon ay naghahawan ng daan tungo sa “...isang bagong lingguwistikong kaayusan kung saan sabay-sabay na dinedebelop ang pandaigdigang wika, pambansa o rehiyunal na wika at lokal na wika” (Patrocinio Villafuerte at Rolando Bernales: 2008). Kailangang kontrahin ng mga makabayan ang mapanlunod na daluyong ng mga kabalyerong Amerikanista sa gobyerno na walang ibang nasa isip kundi paslangin ang ating wikang pambansa. Kailangang matutuhan nating wasakin ang “diyamanteng tanikala” ng Amerikanisasyon sa panahon ng globalisasyon. Kailangan nating isapuso’t

30 ng 39

isaisip na ang tunay na kaunlaran ng bayan ay makakamit, pangunahin, sa pamamagitan ng pagsandig sa sarili. Dapat nating iwasiwas ang bandila ng multilinggwalismo sa Pilipinas laban sa monolinggwistikong gahum ng Ingles. Sa ganitong paraan, hindi lamang natin maisasalba ang ating wikang Filipino at mga dayalekto, kundi makapaghahatid pa tayo ng mas maraming oportunidad sa ating bansa, sa kabila ng matinding kumpetisyong dulot ng globalisasyon. Habang pinayayaman at nililinang natin ang Filipino at mga dayalekto, mas madaling magkakaintindihan ang lahat ng sektor sa ating lipunan: negosyante, siyentista, lingkod-bayan, pangkat minorya, magsasaka, manggagawa... Sa pagsasalita at paggamit ng isang wikang pambansa, mas magiging mas mabilis at epektibo ang anumang proyekto ng gobyerno. Wala nang away at di pagkakaunawaan dahil mabilis magkaintindihan sa usapan. Sa pag-unlad ng ating bayan, mas maraming dayuhan ang maaakit na mag-aral ng ating wika. Habang pinagbubuti natin ang pagtuturo ng/sa Filipino, lalo nating napatitibay ang tulay na magagamit natin sa pag-aaral ng mga wikang dayuhan. Habang dumarami ang wikang dayuhan na ating natututuhan, mas dumarami ang oportunidad na ating maaaring makamtan. Kung gayo’y di lamang natin naisalba ang ating pagkakakilanlan, maaabot pa natin ang minimithing kaunlaran habang nagiging tulay rin tayo ng pagkakaunawaan at kapayapaan sa pagitan ng mga bansang magkakaiba ang wika at kultura. Sa ganitong diwa, panahon nang isigaw natin mula Aparri hanggang sa Zamboanga: mas maraming wika, mas maganda! Sulong multilinggwalismo! Sulong Filipino! Wika mo, wikang Filipino, wika ng mundo, mahalaga!

31 ng 39

Mga Sanggunian: Abad, Melania L. 2007. Neoliberalistang Pagpaplanong Pangwika: Tungo sa Komodipikado at Episyenteng Pagpapahayag (sa “Mula Tore Patungong Palengke:

Neoliberal Education in the Philippines”).
Almario, Virgilio S. 1997. Edukasyong Filipino sa Agham at Matematika. (sa

“Kasaysayan

at

Pag-unlad

ng
1994.

Wikang

Pambansa
sa

ng

Pilipinas”).
Filipino.

__________________________.

Pagpapayaman

Wikang

(sa

“Kasaysayan at Pag-unlad ng Wikang Pambansa ng Pilipinas”).
Almario, Virgilio S. et al. (mga editor). Sentro ng Wikang Filipino, Lunsod ng Quezon. Antonio, Lilia F. 2006. Ang Pag-igpaw sa Mga Problema sa Pagtuturo at Paggamit ng Filipino (seminar paper: 9th Philippine Linguistics Congress). Department of Linguistics, University of the Philippines. Lunsod ng Quezon. Atienza, Monico M. at Constantino, Pamela C. (mga editor). 1996. Mga Piling Diskurso sa Wika at Lipunan. UP-Sentro ng Wikang Filipino, Lunsod ng Quezon. Catacataca, Pamfilo D. 2006. Wikang Filipino: Mabisang Midyum ng Pagtuturo ng mga Pagpapahalagang Pilipino (sa “Guro: Mula Tsok Hanggang Internet”). Chul, Rho Young. 2005. Isang Komparatibong Pagpaplanong Pangwika sa Kaso ng Korea at Filipinas (sa “Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL”). Constantino, Pamela C. (editor). 2005. Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL. UPSentro ng Wikang Filipino at Sanggunian sa Filipino, Lunsod ng Quezon; at Pambansang Komisyon para sa Sining, Lunsod ng Maynila. 2001. UP-Diksiyonaryong Filipino. UP-

32 ng 39

__________________________. 2005. Panimula ng “Ikalawang Sourcebook ng

SANGFIL”.
Cruz, Isagani. 2001. Kung Bakit sa Wikang Filipino Lamang Dapat Ituro ang mga Sabjek sa Lahat ng Lebel ng Edukasyon sa Filipinas (sa “TALISIK...”) __________________________. 2006. Split-Level Americanization: A Case Study of McDonaldized Philippines (papel na binasa sa “International Conference on the United

States and the Pacific Islands: Culture, Science, Politics”). Okinawa, Japan. [masisipat
sa http://criticplaywright.blogspot.com/2006/12/split-level-americanization-case-

study.html] Derbyshire, Charles (tagasalin). 2005. The Reign of Greed (salin ng El

FIlibusterismo

ni

Jose

Rizal).

Project

Gutenberg

Ebook.

[masisipat

sa

http://www.gutenberg.org/files/10676/10676-h/10676-h.htm] Deriada, Leoncio P. 1995. Ang Pagpapunlad ng Filipino sa Tulong ng mga Bisaya (sa

“Tinig 2: The Living Voice in Conversation”). UP Creative Writing Center. Lunsod ng
Quezon. Dulay, Ivy. c.2006. Opposition to HB4701 Which Imposes the Use of English As the Sole Medium of Instruction in Philippine Schools (online petition). [masisipat sa http://www.petitiononline.com/HB4701/petition.html] Dutcher, N. and Tucker, G.R. 1997. The Use of First and Second Languages in Education: A Review of Educational Experience (sa “Education in a Multilingual World”). Washington D.C. Grandin, John M. 2004. Foreword to “Opportunities in Foreign Language Careers”.

33 ng 39

Espiritu, Clemencia C. (editor). 2005. Ang Filipino sa Ibayong Kurikulum. (sa

“Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL”)
__________________________. 2001. TALISIK: Opisyal na Dyornal Sentro ng Kahusayan sa Filipino, Philippine Normal University (Vol. 1 Bilang 1). Lunsod ng Maynila. __________________________. 1998. Mga Tugon ng Mga Cebuano sa Kontrobersyang Pangwika: Implikasyon Para sa Debelopment ng Filipino (sa “Wikang Filipino sa

Larangang Akademiko: Kolokyum ’96, ’97, ‘98”).
Espiritu, Clemencia C. at Fortunato, Teresita F. (mga editor). 2006. Guro: Mula Tsok Hanggang Internet (Aklat-Parangal kay Nenita R. Papa). Pambansang Samahan sa Linggwistikang Filipino. European Commission. 2008. Promotion of Multilingualism in the 31 Countries of the Lifelong-learning Programme (Final Report). [masisipat sa

http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc1631_en.pdf] __________________________. 2007. Outcomes of the European Commission’s Public Consultation on Multilingualism. [masisipat sa

http://ec.europa.eu/education/policies/lang/consult/report_en.pdf] Extra, Guus at Yağmur, Kutlay. 2005. Multilingual Cities Project: Crossnational Perspectives on Immigrant Minority Languages in Europe. Babylon, Tilburg University, The Netherlands. [masisipat sa

http://www6.gencat.net/llengcat/noves/hm05primavera-estiu/docs/extra.pdf]

34 ng 39

Fortunato, Teresita F. 1995. Tungo sa Intelektwalisasyon ng Filipino sa Ekonomiks: Ilang Parameter (sa Gawad Surian sa Sanaysay: Gantimpalang Collantes: 1992-1998). Gullas, Eduardo et al. 2006. House Bill/HB No. 4701 (An Act to Strengthen and Enhance the Use of English As the Medium of Instruction in Philippine Schools). Jerman-Blažič, Borka. On Cultural Diversity and Multilingualism On the Internet. Internet Society, Slovenia. [masisipat sa http://www.wallonie-en-

ligne.net/2005_Prospective-Internet/Actes/2-2-1_Jerman-Blazic_Borka.pdf] Jose, Vivencio R. 1996. Ang Wika ng Pagpapalaya, at Ang Papel ng Akademya (sa

“Mga Piling Diskurso sa Wika at Lipunan”).
Kelly, Michael et al. 2004. European Profile for Language Teacher Education –A Frame of Reference: A Report to the European Commission Directorate General for Education and Culture. [masisipat sa

http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc477_en.pdf] Kari, Ethelbert E. 2002. Multilingualism in Nigeria: The Example of Rivers State (seminar paper: Seminar on Multilingual Situation and Related Local Cultures in Asia and Africa). Tokyo University of Foreign Studies, Tokyo, Japan. [masisipat sa http://www3.aa.tufs.ac.jp/~P_aflang/TEXTS/eekari02march.pdf] Komisyon sa Wikang Filipino. 1998. Wikang Filipino sa Larangang Akademiko: Kolokyum ’96, ’97, ‘98. Lunsod ng Maynila. __________________________. 1998. Gawad Surian sa Sanaysay: Gantimpalang Collantes (1992-1998). Lunsod ng Maynila.

35 ng 39

__________________________. 2005. English-Tagalog Dictionary (6th Edition). Lunsod ng Maynila. Komiteng Ad-Hoc, Tanggapan ng Chancellor ng UP-Diliman. 2002. Kartilya Para sa Wikang Filipino (sa “Kasaysayan at Pag-unlad ng Wikang Pambansa ng Pilipinas”). Licuanan, Patricia B. 2007. Language and Learning (talumpati sa “CEO Forum on

English-Philippine Business for Education”). Asian Institute of Management. [masisipat
sa http://www.quezon.ph/wp-content/uploads/2007/04/licuanan-speech-1.pdf] Liwanag, Lydia B. 2001. Ang Proseso ng Istandardisasyon ng Wika: Mga Isyu at Karanasan ng Pilipinas.(sa “TALISIK...”) Limbach, Jutta et al. 2008. A Rewarding Challenge: How the Multiplicity of Languages Could Strengthen Europe (Proposals from the Group of Intellectuals for Intercultural Dialogue set up at the initiative of the European Commission). European Commission. Belgium. [masisipat sa http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc1646_en.pdf] Lumbera, Bienvenido. 2005. Saan Tutungo ang Wikang Filipino Ngayong Binubura ito ng Globalisasyon? (sa “Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL”). Lumbera, Bienvenido et al. (mga editor) 2007. Mula Tore Patungong Palengke: Neoliberal Education in the Philippines. IBON Foundation, Inc. Lunsod ng Quezon. Luz, Juan Miguel. 2007. ‘English First’ Policy Will Hurt Learning). Inquirer.Net. [masisipat sa http://archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=44752] Macapagal-Arroyo, Gloria. 2003. Executive Order (EO) 210, Series of 2003. (nasa

“Apendiks” ng “Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL”).

36 ng 39

Malone, Susan. 2003. Education for Multilingualism and Multi-literacy in Ethnic Minority Communities: The Situation in Asia (nalimbag din sa Asian/Pacific Book Development: Vol. 34 no. 2, January, 2004). SIL International, Bangkok, Thailand. [masisipat sa http://www.sil.org/asia/ldc/plenary_papers/susan_malone.pdf] Mehrotra, S. 1998. Education for All: Policy Lessons From High-Achieving Countries (sa “Education in a Multilingual World”). New York. Merriam and Webster Bookstore, Inc. 1986. Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas (Bilingual Edition). Lunsod ng Maynila. Miclat, Mario. 2001. Bukas na Liham ng SANGFIL kay Pangulong Gloria MacapagalArroyo Hinggil sa Wikang Filipino (sa “Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL”). Msila, Vuyisile. 2007. From Apartheid Education to the Revised National Curriculum Statement: Pedagogy for Identity Formation and Nation Building in South Africa (nalimbag din sa Nordic Journal of African Studies). University of South Africa, South Africa. [masisipat sa http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol16num2/msila.pdf] Nolasco, Ricardo Ma. Duran. 2008. Languages Do Matter! (Press Release). [masisipat sa http://wika.pbwiki.com/f/PRESS+STATEMENT_February+12.pdf] __________________________. 2007. Maraming Wika, Matatag na Bansa (Talumpati sa 2007 Nakem Conference). Don Mariano Marcos State University. [masisipat sa http://asagcaoili-ariel.blogspot.com/2007/06/nolascos-maraming-wika.html] Orban, Leonard. 2008. Tradition and Cultural Diversity: Multilingualism as Instrument for a Trans-boundary Europe (talumpati). Clingendael Institute for International Relations, The Hague, Netherlands. [masisipat sa

37 ng 39

http://ec.europa.eu/commission_barroso/orban/news/docs/speeches/080402_speech_H ague/EN_Tradition_and_Cultural_Diversity_Multilingualism.pdf] __________________________. Towards a lingua franca of the Mediterranean?

Multilingualism in Europe (talumpati). Lectio Magistralis for the XIII International Summer School, Gorizia, Italy. [masisipat sa

http://www.summerschool.isig.it/Documenti/Speeches/Orban.pdf] Pambansang Komisyon sa Kultura at Sining. 2000. Gabay sa Pagsasalin. Lunsod ng Maynila. Puno, Reynato S. 2008. Talumpati sa Supreme Court Forum on Access to Justice. Court of Appeals, Manila. Rivera, Wilga M. 2004. Opportunities in Foreign Language Careers (Revised Edition). Mc-Graw Hill Companies, Inc. USA

Tiamson-Rubin, Ligaya et al. 2001. Kasaysayan at Pag-unlad ng Wikang Pambansa ng Pilipinas. Rex Book Store, Lunsod ng Quezon. __________________________. 1993. Intelektwalisasyon at Istandardisasyon ng Filipino sa Agham Panlipunan (sa Gawad Surian sa Sanaysay: Gantimpalang Collantes:

1992-1998).
Turgo, Nelson. 2006. Kung Bakit Nagmura Ako ng Putang Ina sa Buwan ng Wika O ang Diskurso ng Kapangyarihan/Pulitika ng Tunggalian sa Filipino Bilang Wikang Pambansa (talumpati). Manuel S. Enverga University Foundation, Inc. Lunsod ng Lucena, Quezon.

38 ng 39

[masisipat

sa

http://planet.naga.gov.ph/2006/08/18/kung-bakit-nagmura-ako-ng-

putang-ina-sa-buwan-ngwika/] United Nations-General Assembly. 2007. Resolution 61/266 (Multilingualism). [masisipat sa http://www.undemocracy.com/A-RES-61-266.pdf] United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). 2003. Education in a Multilingual World (Position Paper). Paris. [masisipat sa http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001297/129728e.pdf] Villafuerte, Patrocinio V. at Bernales, Rolando A. 2008. Pagtuturo ng/sa Filipino: Mga Teorya at Praktika. Mutya Publishing House, Valenzuela City. Victor, Florencia. 2005. Lingguwistikong Dibersidad: Komparatibong Pagsusuri ng Pagpaplanong Pangwika ng India at Filipinas (sa “Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL”). Young Chul, Rho. 2005. Isang Komparatibong Pagpaplanong Pangwika sa Kaso ng Korea at Filipinas (sa “Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL”). Ytsma, Yehannes c.2004. Trilingual Primary Education in Friesland, The Netherlands. [masisipat sa www.euroclic.net/inhoud/cfiles/pdf/netherlands2.pdf] Zabolotnaya, Natalia V. 2006. Philippine Linguistics Studies in Russia (seminar paper: 9th Philippine Linguistics Congress). Department of Linguistics, University of the Philippines. Lunsod ng Quezon. [masisipat sa

web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/III-A-3_Zabolatnaya.pdf]

39 ng 39

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->