TAKDANG ARALIN sa

FILIPINO
Ipinasa ni: ERICA MARIAH M. JIMENEZ Grade VI

Ipinasa kay: G. ROMNICK VICTORIA

ANG ALAMAT NG SAGING
Noong unang panahon sa isang nayon ay may magkasintahan. Sila ay si Juana at si Aging.Sila`y labis na nagmamahalan sa bawa`t isa. Ngunit tutol ang mga magulang ni Juana sa kanilang pag-iibigan. Gayun pa man di ito alintana ni Juana. Patuloy pa rin siyang nakikipagkita kay Aging.

Isang araw, naabutan sila ng ama ni Juana. Bigla itong nagsiklab sa galit at hinabol ng taga si Aging. Naabutan ang braso ni Aging at ito`y naputol. Tumakas si Aging at naiwang umiiyak si Juana. Pinulot niya ang putol na braso ni Aging at ito`y ibinaon sa kanilang bakuran. Kinabukasan, gulat na gulat ang ama ni Juana sa isang halaman na tumubong bigla sa kanilang bakuran. Ito`y kulay luntian , may mahahaba at malalapad na dahon. May bunga itong kulay dilaw na animo`y isang kamay na may mga daliri ng tao. Tinawag niya si Juana at tinanong kung anong uri ng halaman ang tumubo sa kanilang bakuran. Pagkakita sa halaman, naalaala niya ang braso ni Aging na ibinaon niya doon mismo sa kinatatayuan ng puno. Nasambit niya ang pangalan ni Aging. "Ang punong iyan ay si Aging!" wika ni Juana.

Magmula noon ang halamang iyon ay tinawag na "Aging" at sa katagalan ito`y naging saging. .

" . Bakit kaya sila ngayon ay may dal-dalang apoy na kikisap-kisap? Gaya rin ng mga alitaptap ngayon. walang malamang pagtaguan ang mgakulisap na iyon. "Bakit ba?" ang tanong ng sampaguita. Sila ay takut natakot. Ito ay hindi totoo sapagka't ang mga alitaptap aygumagamit din ng apoy. Ang ilansa kanila ay nagkubli sa nga bukong b ulaklak nito. "Biruin mo." "Masama naman ang ginagawa sa inyo ng mga kabag-kabag. ang mga alitaptap ay maliliit nakulisap lamang. Mayroon namangnagkubli sa mga talulot. "Bakit ba kayo nagtatago?Bakit ba kayo takot n a takot? Kayo ba ay natatakot sa dilim?" "Hindi kami sa dilim natatakot. Alam mo ba kun g bakit gumagamit ng apoyang mga alitaptap? Noong unang panahon. "At saan?" ang tanong ng sampaguita.Nguni't ito ring mga kulisap na ito ang tinatawag natin ngayongALITAPTA P." ang sagot ng isang kulisap. Na kakita sila ng isang punong sampaguita. "Sa mga kabag-kabag. "Inaano b akayo ng mga kabag-kabag?" "Kami'y kinakain nila." ang sabi ng mga kulisap. kay rami ng mga kabag-kabag." ang sagot ng maraming kulisap. Ang mgahayop daw ay hindi.ALAMAT NG MGA UNANG ALITAPTAP Ang sabi ay tao lamang ang gumagamit ng apoy. Bakit k aya? Isang gabing madilim. "Kapag kami ay nakita nila ay hinuhuli kami at iyon na ang katapusan ng aming buhay. "Kaya kami ay pakaunti nang pakaunti. Naguni't ayaw na ayawnila ng mga gabing madilim. ang mga kulisap noongunang panahon ay ga bi lamang kung lumipad. Ang ibig nila ay mga gabing maliwanagang buwan. Ang mg a kulisap na iyon ay walang daladalang apoy. Nagtatago sila sa mga dahon at sa mga bulaklak. Kapag madilim ang gabi ay nagtatago sila sa mga damo." ang sabi ng isang kulisap." ang wika ng sampaguita. "Bakit kayo natatakot sa mga kabag-kabag?" ang tanong ng sampaguita.

Hindi nila kayo malalapitan." "Oo nga. "Mabuti nga. "Salamat sa iyo." "Ano ba? Ano ba ang dapat naming gawin?" ang tanong ngbawa't kulisap." Ang wika ng mga kulisap." ang sabi ngsampaguita. Ang mga kulisap na iyon din angtinatawag ngayong "ALITAPTAP. Sampaguita." "Hindi nga namin malaman kung ano ang aming gagawin. Hindi pala makakita sa liwanag.Matatakot sila sa inyo. "Eh." Mula na noon tuwing lalabas ang mga kulisap pag madilim anggabi nagdadala si la ng apoy. "Bawa't isa sa inyo ay magdala ng apoy. Ganoon na nga ang ginawa ng mga kulisap. Lumipad sila nang paikut-ikot sa punong sampaguita. "Tuturuan ko kayo kung ano and dapat ninyong gawin. "Pagkatapos ay magsabay-sabay kayong lumabas. Anong tuwa ng mga kulisap. Isang gabing madilim. ano?" ang sabi pa rin ng ibang kulisap." ang wika ng sampaguita." ang sabay-sabay na sabi ng ilang kulisap. Naku! Para silang alipatong lumilipad. "Sila ay nasisilaw sa liwanag. ang bawa't isa sa kanila ay nagdala ng apoy. Kaawaawa naman kayo. Hindi nga naman sila malapitan ng mga kabag-kabag. "Kung maliwanag ang buwan ay mahirap kaming mahuli ng mga kabag-kabag. "Hindi makakita sa liwanag ang mga kabag-kabag." ang sabi ng sampaguita. Kami ngayon ay malaya na." ang dugtong ng isang kulisap. pagkatapos ay nagsabay-sabay silang lumabas." . bakit kung maliwanag ang gabi ay hindi kayo nagkukubli sa aking ouno?" ang tanong ng sampaguita."Mauubos nga kayo kung ganyan." ang sagot ng isang kulisap. siya nga. eh." ang dugtong pang uli ng isang kulisap. "Ganoon pala.

Namatay si Manuel l. siya ay tumakbo sa bandila ng Partido ng Nacionalista bilang kinatawan sa Asembliya mg Pilipinas . Pinangunahan niya ang unang delegasyon na nakapag-uwi ng TYDINGS-MCDUFFIE INDEPENDENCE LAW noong 1934. Siya ang naging lider ng mayorya (majority floor )leader dahil sa inani niyang malaking boto. Sila ay sina María Aurora "Baby" Quezon (1919-1949).MANUEL L. "Nonong" Quezon. Siya ay naging piskal sa kaniyang lalawigan at di lumaon siya ay nahalal bilang gobernador. Siya ay nahalal na Unang Pangulo ng Commonwealth ng Pilipinas . Ang kaniyang apo na si Manuel (Manolo) Quezon III ay isang magaling na manunulat. 1878 sa Baler. Jr. Quezon noong Agosto 1. QUEZON-TALAMBUHAY Si MANUEL L. Luisa Corazón Paz "Nenita" Quezon (1923-1923) and Manuel L. Tayabas (Quezon). Nag-aral siya ng pagpapadalubhasa sa Batas sa Pamantasan ng Sto. 1944 sa Saranac Lake. María Zeneida "Nini" Quezon-Avancena (1921-). Si MANUEL LUIS QUEZON ay ipinanganak noong Agosto 19. Noong 1907. Tomas. Siya ay nakapasa bilang abugado noong 1903. Siya ay maituturing na ikalawang pangulo ng bansa pagkatapos ni Emilio Aguinaldo na ang pamamahal bilang pangulo ay hindi kinilala ng Estados Unidos at ng ibang bansa. . Ang kanyang ama ay si Lucio Quezon na taga Paco. Siya ay kasal kay Aurora Aragon at mayroon silang naging apat na anak. (19261998). QUEZON y MOLINA ay ang unang pangulo ng Commonwealth ng Pilipinas. Manila at si Maria Dolores Molina. Ang kaniyang pagsisikap na makuha ang kalayaan ay nag resulta sa pagsulat ng Konstitusyon noong 1935.

at ang tunog ng sapatos ng mga kabayo na para sa kanya ay inihambing niya sa musika. Hindi siya mapakali sa nararamdaman na may hindi magandang nangyayari sa kanyang bayan ngunit di niya ito lubos na maunawaan. Bataan at nagkaroon ng pitong anak. Bigaa (ngayo s Balagtas). Bulacan noong Abril 12. At isa itong cacique. pakikinig sa mga pagaspas ng mga dahon ang awit ng mga ibon. Sa murang idad. Siya ay ipinakulong ng walang kasalanan at katarungan ng kanyang karibal na Espanyol at may mataas na katuangkulan sa bayan noong panahon ng kastila. Ang mga magulang niya ay sina Juan Balagtas at Juana de la Cruz.TALAMBUHAY NI FRANCISCO BALAGTAS Isinilang si Francisco Balagtas sa Panginay. Kilala rin siya sa pangalang Francisco Baltazar o Kikong Balagtas. Ngunit ang pag-iibigang ito ang nagbigay ng gulo sa kanyang buhay. hindi maikaila kay Kiko ang mga pagmamalupit ng mga Espanyol sa mga kababayan niyang Pilipino. Ang kanyang asawa ay si Juana Tiambeng taga Orion. Mahilig din siyang magkumpara and mga bituin sa mga alipato at apoy na nagmumula sa pagpapanday ng kanyang ama. Bata pa si Kikong Balagtas as mahilig na talaga siya sa kalikasan tulad ng pagmamasid sa mga luntiang kapaligiran. Hanggang sa nasubukan niyang umibig sa pamamagitan ni Celia. doon niya . 1788.

At dahil sa tanyag na tula. sa pagmamahal. isinulat niya ang kanyang tula na Florante at Laura . Ito ang kanyang obra maestro. pag galang sa mga nakakatanda. na nagbubulgar sa mga pang-aabuso at pagmamalupit ng mga Espanyol sa mga Pilipino. Ang tulang ito ay naglalarawan kung ano ang tunay na nangyayari sa kanyang bayan. pinangalanan siyang Hari ng Makatang Pilipino. sa sipag at tiyaga sa disiplina at sa kabayanihan. Si Francisco Balagtas ay namatay noong Pebrero 20. at mga aral sa pang-araw-araw ng buhay sa katarungan. 1862. . At dahil dito.naunawaan ang mga nangyayari at nararamdaman ng kanyang mga kababayan.

nakakita si Pagong ng isang puno ng saging. Mabait at matulungin si Pagong. kainin natin ang pansit´ nag-aayang sabi ni Pagong ³Naku baka panis na yan´sabi ni Matsing ³Ang nabuti pa. hindi na siya nakipagtalo sa kaibigan. . ³Halika Matsing. Sa kanilang paglilibot sa kagubatan.Si Pagong at Si Matsing (Isang Pabula) Sina Pagong at Matsing ay matalik na magkaibigan. Ung parte na may mga dahon ha?´ nakangising sabi ni Matsing ³Ha? sa akin ang ibabang bahagi?tanong ni Pagong ³Oo. Sa susunod ka na lang kumain´ paliwanag ng tusong matsing. Gusto ko itong itanim sa aking bakuran para pag nagkabunga ay makakain natin ito´ masayang sabi ni Pagong ³Gusto ko rin ng saging na µyan Pagong. ³Pasensya ka na kaibigan. Samantalang si Matsing ay masayang umuwi dala ang madahon na bahagi ng puno. subalit si Matsing ay tuso at palabiro. napasarap ang kain ko ng pansit kaya wala ng natira. ³Matsing! Matsing! tignan mo ang puno ng saging na ito. ako muna ang kakain´ pagmamatigas ni Matsing Walang nagawa ang kawawang Pagong kundi pagbigyan ang makulit na kaibigan. Maganda ang pagkakatubo.´ ³Hahatiin? O sige pero sa akin ang itaas na bahagi. hayaan mo muna akong kumain n¶yan para masiguro natin na walang lason ang pagkain´ dagdag pa nito. Isang araw sila ay binigyan ni Aling Muning ng isang supot ng pansit. Naubos ni Matsing ang pansit at walang natira para kay Pagong. Dahil sa likas na mabait at pasensyoso si Pagong. gusto ko rin kasi nito.Kung gusto mo hatiin na lang natin. ³Hindi naman amoy panis Matsing at saka hindi naman magbibigay ng panis na pagkain si Aling Muning´ sabi ni Pagong ³Kahit na. wala akong panahon para magpatubo pa ng dahon ng saging kaya sa akin na lang ang itaas na parte´sabi ni Matsing Umuwing malungkot si Pagong dala ang kalahating bahagi ng saging na may ugat. ibigay mo na lang sa akin´sabi ni Matsing ³Pasensya ka na.

Subalit nang makarating na si Matsing sa taas ng puno. ako na lang ang aakyat. nalanta ang tanim na saging ni Matsing. Wala itong itinira para kay Pagong. tulungan mo ako! Alisin mo ang mga tinik na ito. Gutom na gutom na ako.´ sabi ni Pagong sabay alis papunta sa bahay ni Aling Muning Makalipas ang ilang sandali. naglagay siya ng mga tinik sa ilalim ng puno. malaki ang pag-asang tutubo ang bahagi ng halaman na pinutol kung ito ay may ugat´ paliwanag ni Pagong ³hmp kaya pala nalanta ang aking tanim´nanggigil na sambit ni Matsing ³Mukhang hinog na ang mga bunga nito. ³Aba. Basta¶t bigyan mo lang ako ng konti para sa aking meryenda´ sabi ni Matsing Pumayag si Pagong sa alok ni Matsing. Araw-araw dinidiligan niya ito at nilalagyan ng pataba ang lupa. Nainggit si Matsing nang makita ang bunga ng saging sa halaman ni Pagong. Kulang pa ito para sa akin. Subalit makalipas ang isang linggo. kunin natin´ anyaya nito ³Gusto ko sana kaya lang masyadong mataas ang mga bunga. Si Pagong naman ay natuwa nang makita ang umuusbong na dahon sa puno ng saging. Ganoon din ang ginawa ni Matsing. Malapit ng dumilim at mukhang uulan ng malakas´pagmamakaawa ni Matsing ³Ayoko! Napakasalbahe mo. Walang nagawa si Matsing kundi bumaba sa puno ng saging. Hahaha!´ tuwang-tuwang sabi ni Matsing Nanatili sa itaas ng puno si Matsing at nakatulog sa sobrang kabusugan. nagkabunga ang tanim mo. Habang natutulog ito. Kinain niya lahat ng bunga ng puno. Hindi ko kayang akyatin. Sa bahay ni Aling Muning muna ako habang umuulan. Sabi ni Mang Islaw Kalabaw. Paano nangyari iyon? Ang aking tanim ay nalanta at natuyo´sabi ni Matsing ³Inalagaan ko kasi ito ng mabuti. nagsimulang bumuhos ang malakas na ulan. Halika. ibibigay ko sa iyo ang lahat ng mga bunga. Nang magising si Matsing ay nakita niya ang mga tinik kaya¶t humingi ito ng tulong kay Pagong. mukhang malakas ang ulan. . ³Akin na lahat ito Pagong.´sabi ni Pagong ³Kung gusto mo. Galit na galit si Pagong sa ginawa ni Matsing.Inalagaan ni Pagong ang kanyang halaman. Lagi mo na lang akong iniisahan! Aalis muna ako. ³Pagong. Lalo nitong inalaagaan ang tanim hanggang sa mamunga ito nang hitik na hitik.

Naisahan din kita Matsing. Hanggang sa maisipan niyang pumunta sa dalampasigan. Takot ako sa tubig at hindi ako marunong lumangoy. kahit mahapdi pa rin ang mga sugat ni Matsing. Parang awa mo na«´ pagmamakaawa ni Pagong Tuwang-tuwa si Matsing sa pagaakalang magagantihan na niya si Pagong. ³Naku huwag mo akong itatapon sa dalampasigan. ³Oo sige tadtarin mo ako ng pinong-pino at pagjputol putullin nang sa gayon ako ay dadami at susugurin ka namin ng mga parte ng katawan kong pinutol mo hahaha´sabi ni Pagong Nag-isip ng malalin si Matsing ³Haha. Nakita niya itong naglalakad sa may kakahuyan. ³Hoy Pagong humanda ka ngayon!´ galit na sabi ni Matsing sabay huli sa pagong. susunugin na lang kita hanggang sa maging abo ka´ sabi ni Matsing ³Hindi ka ba nag-iisip Matsing? Hindi kami tinatablan ng apoy! Nakikita mo ba ang makapal at matibay kong bahay? Kahit ang pinakamatinding apoy ay walang panama dito´ pagyayabang ni Pagong Nag-isip na naman ng malalim si Matsing. Hindi mo ba alam na gustong-gusto ko ang lumagoy sa dalampasigan at magbabad sa tubig? Salamat kaibigan!!! natutuwang sabi ni Pagong . Todo lakas niya itong itinapon sa dalampasigan. Nagpanggap itong takot sa dalampasigan. ³Tignan natin kung saan ang tapang mo. ay hinanap niya si Pagong. ay parang ang gaan ng katawan nito sa tubig.³Arrrraayyy! Aaaarayy! natutusok ako sa mga tinik Arrrrrrrrruuyyyyyy!!!!´ daing ng tusong matsing ³Humanda ka bukas Pagong. ³Hahaha. Kung mabagal ito sa lupa. Itatapon kita dito sa dalampasigan hanggang sa malunod ka! Hahaha!´ sabi ni Matsing Lihim na natuwa si Pagong. Nagulat ito nang makitang marunong lumangoy si Pagong. Gaganti ako sa ginawa mo sa akin´bulong nito sa sarili Kinabukasan. ³Anong gagawin mo sa akin?´ takot na tanong ni Pagong ³Tatadtarin kita ng pinong pino´sabi ni Matsing Nag-isip ng paraan si Pagong para maisahan ang tusong matsing. Ang bilisbilis ng pagkilos ni Pagong sa tubig.

naiisahan din. Sabi nga: Tuso man ang matsing. . Mula noon nagbago na si Matsing. Naisip niya na napakasakit pala na maisahan ng isang kaibigan. Naramdaman niya kung paano masaktan kapag naloloko ng isang kaibigan. Hindi na sila muling nagkita ni Pagong.Malungkot na umuwi si Matsing.

Natakot at nagmakaawa ang daga. "Sige. Dali-daling inakyat ng daga ang puno at nginatngat ang lubid na nakatali sa lambat." laking pasasalamat na sabi ng leon sa kaibigang daga. "Utang ko sa iyo ang aking buhay. " sagot ng daga. Sa katuwaan ay di niya napansin na nagising ang leon. Agad namang naputol ang lubid at bumagsak ang lambat kasama ang leon sa loob. Huwag mo akong kainin" sabi ng daga. Wala akong masamang hangarin. Balang araw ay makagaganti rin ako sa kabutihan mo." sabi ng leon. Nakatuwaan ko lang na maglaro sa iyong likuran. Dinakma ng leon ang daga at hinawakan sa buntot na wari bagang balak siyang isubo at kainin. "Ipagpaumanhin mo kaibigan. Hindi ko sinasadyang gambalain ka sa pagtulog mo. Nabakas ng leon sa mukha ng daga ang tunay na pagmamakaawa. Kanyang inaakyat ang likuran ng leon at pagdating sa itaas ay nagpapadausdos siya paibaba. "Salamat kaibigan. Lumapit siya upang mag-usisa at agad niyang nakilala ang leon na nahuli sa loob ng lambat na ginawang bitag ng mga nangagaso sa kagubatan. Mabilis na bumaba ang daga at tinulungan ang leon na nakawala sa lambat.Ang Pabula ng Daga at ng Leon Isang daga ang nakatuwaang maglaro sa ibabaw ng isang natutulog na leon. . pakakawalan kita pero sa susunod ay huwag mong gambalain ang pagtulog ko. Lumipas ang maraming araw at minsan sa pamamasyal ng daga sa kagubatan ay kanyang napansin ang isang lambat na nakabitin sa puno.

Ang pag-unawa sa kapwa ay humahantong sa mabuting pagkakaibigan. Hamak man ang isang tao ay maaari siyang makatulong ng malaki o makagawa ng bagay na lubhang makabuluhan. Huwag maliitin ang kakayahan ng iyong kapwa. .Mga aral ng pabula: Ang paghingi ng paumanhin sa kapwa ay sinusuklian ng pang-unawa.

kaya't sila'y nag-away at dito'y muling nagwagi si Lam-ang. na di pa niya nakikita simula pa sa kanyang pagkasilang. Isang masugid na manliligaw ni Ines ang nakasalubong nila. Pinagpupuksa niya ang mga ito sa pamamagitan ng dalang mga sandata at anting-anting. nangamatay ang mga isda at iba pang bagay na may buhay na nakatira sa tubig dahil sa kapal ng libag at sama ng amoy na nahugasan sa katawan nito. na pagdating ng isang mandirigma. Ito'y si Lam-ang. Nakita rin ng magulang ni Ines ang lahat ng iyon at siya'y ipinatawag niyon. Napakaraming nanliligaw ang nasa bakuran nina Ines kaya't gumawa sila ng paraan upang sila ay makatawag ng pansin. Nang isilang si Lam-ang. Talagang pinaghandaan niya ang lakad na ito. Naidlip siya at napangarap niyang ang pugot na ulo ng ama ay pinagpipistahan na ng mga Igorote. Sa kabutihan naman may isang dalagang balita sa kagandahan na nagngangalang Ines Kannoyan. ngayon ay sakop ng La Union. kasama ang kaniyang puting tandang at abuhing aso. na kumutya kay Lam-ang. Sa kaniyang paglalakbay. Galit na galit si Lam-ang sa nabatid na sinapit ng ama kaya mabilis na nilakbay ang tirahan ng mga Igorote. apat na hilot ang nagtulong-tulong. Ang aso naman ang pinatahol niya at sa isang iglap. Pagkasilang. Itinanong pa rin niya sa ina ang ama. Siya rin ang pumili ng magiging ninong niya sa binyag. Si Ines ay dumungaw. Ang tandang ay tumilaok at isang bahay ang nabuwal sa tabi. Sumagot ang mga magulang ng dalaga na .ibang sandata at mga anting-anting na makapagbibigay-lakas sa kaniya at maaaring gawin siyang hindi makikita. nainip na si Lam-ang sa di pagdating ng ama kaya't sinundan niya ito sa kabundukan. Ito'y pinuntahan ng binatang si Lam-ang upang ligawan. Ang pagibig ni Lam-ang kay Ines ay ipinahayag ng tandang. dahil ito'y naging ugali na noon. Makaraan ang siyam na buwan. Umuwi si Lam-ang nang nasisiyahan dahil sa nipaghiganti niya an pagkamatay ng ama niya.EPIKO ng BIAG NI LAM ANG Sina Don Juan at Namongan ay taga-Nalbuan. Sinabi na ina ang kinaroroonan ng ama. Nang siya'y magbalik sa Nalbuan. Matapos na paliguan si Lam-ang. kung saan ito naroroon. ang ama nito ay pumunta na sa bundok upang parusahan ang isang pangkat ng mga Igorota na kalaban nila. naliligo siya. lakas at talino. inabot siya ng pagkahapo kaya't namahinga sandali. Ang isa ay kaniyang pinahirapan lamang saka inalpasan upang siyang magbalita sa iba pang Igorote ng kaniyang tapang. May dala siyang iba't. taglay ang tagumpay. Si Sumarang. mga kasambahay nila ang tumulong sa pagsilang ni Namongan. nagsalita agad ang sanggol at siya ang humiling na "Lam-ang" ang ipangalan sa kaniya. Bago pa isilang si Lam-ang. tumindig uli ang bahay na natumba. pinaliguan siya ng ilang babaing kaibigan sa ilog ng Amburayan. May isa silang anak na lalaki. Ugali na nga mga Ilokano noong una na tumulong sa mga hilot kung manganganak ang maybahay nila ngunit dahil nga wala si Don Juan.

ang aso ay kumahol at sa bisa ng engkanto. Ang masayang pagdiriwang ay sinimulan sa Kalanutian at tinapos sa Nalbuan. Ang mga buto ni Lam-ang na nasa pusod ng dagat ay ipinasisid at pinatapon ni Donya Ines sa isang kalansay at tinakpan ng tela. Nang magbalik si Lam-ang sa Kalanutian. . maluwalhati at matiwasay sa piling ng alagang puting tandang at abuhing aso. sila ni Ines ay ikinasal. ang mag-asawa ay namuhay nang maligaya. Sumunod ni Lam-ang subalit siya ay sinamang palad na makagat t mapatay ng berkakan (isang urin ng pating).sila'y payag na maging manugang si Lam-ang kung ito'y makapagbibigay ng doteng may dobleng halaga ng sariling ari-arian ng magulang ng dalaga. ang lalaki ay kinakailangang sumisid sa ilog upang humuli ng rarang (isda). kasama si Namongan at mga kababayan. kung saan nanirahan ang mag-asawa pagkatapos ng kasal nila. unti-unting kumilos ang mga buto. Sa muling pagkabuhay ni Lam-ang. na pagkatapos ng kasal. Isa parin sa kaugalian sa Kailukuhan. Ang tandang ay tumilaok. Dala nila ang lahat ng kailangan para sa maringal na kasalan pati ang dote.

Naging lalong maunlad at masagana ang Ibalon. Diumano. Si Baltog ay nakarating sa lupain ng Ibalon dahil sa pagtugis niya sa isang malaking baboy-ramo.IBALON Ayon sa salaysay ni Pari Jose Castaño. mababangis na tamaraw at lumilipad na mga pating at mga halimaw na kumakain ng tao. Si Ginantong ay gumawa ng kaunaunahang bangka. Ang mga tao ay umunlad. Nabalitaan ito ni Bantong at inihandog niya ang sarili kay Handiong upang siyang pumatay kay Rabut. Nasira ang mga bahay at pananim. Ang mga piling tauhan ni Handiong ay tumulong sa kanyang pamamahala at pagtuturo sa mga tao ng maraming bagay. Napatay nila ang mga ito maliban sa isang engkantadang nakapag-aanyong magandang dalaga na may matamis na tinig. Handiong. Naging maunlad ang pamumuhay ng mga tao. Kaniya itong pinatay habang natutulog. Nalaman ni Bantong na sa araw ay tulog na tulog si Rabut. isang malaki at mapaminsalang baboy-ramo na tuwing sumasapit ang gabi ay namiminsala ng mga pananim. Tinulungan siya ng kanyang kaibigang si Handiong. Ang sistema ng pagsulat ay itinuro ni Sural. May nagtangkang pumatay sa kanya subalit sinamang palad na naging bato. Pinamunuan ni Handiong ang mga lalaki ng Ibalon upang kanilang lipulin ang mga dambuhalang buwaya. Si Hablon naman ay nagturo sa mga tao ng paghabi ng tela. Subalit may muling kinatakutan ang mga tao. . batay sa narinig niyang kuwento ng isang manlalakbay na mang-aawit na si Cadugnong. Tumulong si Oriol sa paglipol ng iba pang mga masasamang hayop sa Ibalon. Si Baltog ay matanda na upang makilaban. Pinarusahan ng Diyos ang Ibalon sa pamamagitan ng isang napakalaking baha. Nalunod ang maraming tao. Nang kumati ang tubig. Siya ang kinilalang hari ng Ibalon. Siya'y nanggaling pa sa lupain ng Batawara. masama man si Rabut. Nagalit ang Diyos sa ginawang pataksil na pagpatay kay Rabut. Nagpanibagong buhay ang mga tao ngayon ay sa pamumuno ni Bantong. Subalit may isang halimaw na namang sumipot. Nakaligtas lamang ang ilang nakaakyat sa taluktok ng matataas na bundok. iba na ang anyo ng Ibalon. ang epikong Ibalon ay tungkol sa kabayanihan ng tatlong magigiting na lalaki ng Ibalon na sina Baltog. Ito ay kalahating tao at kalahating hayop. ng araro. Ibalon ang matandang pangalan ng Bikol. at Bantong. Itinuro ni Dinahong Pandak ang paggawa ng palayok na Iluad at ng iba pang kagamitan sa pagluluto. Siya si Rabut. Mayaman ang lupain ng Ibalon at doon na siya nanirahan. itak at iba pang kasangkapan sa bahay. Ito ay si Oriol. Tinuruan niya ang mga tao ng maayos na pagsasaka. Naging payapa ang Ibalon. dapat ay binigyan ng pagkakataong magtanggol sa sarili nito. Nagagawa niyang bato ang mga tao o hayop na kanyang maengkanto.

³Pabileeeeh«´ sabi ni Toto sa tapat ng tindahan. dalawang abuhin ang kulay at dalawang puti. um« isang tasty at isang pakete ng kape.´ ³Sige po. Iba¶t iba ang kulay. sa isip-isip niya. may binebentang kalapati. ano po« um« ano nga ba yung pinapabili sa akin«´ ³Kasi.MAIKLING KWENTO HABANG naglalakad patungong tindahan ni Mang Romy ay napatigil si Toto sa harap ng isang kulungan ng kalapati. ³Oy. at hindi gumagana ang buzzer. May abuhin. pinakawalan lang ang mga kalapati. hanep! sa isip-isip ni Toto. hehe« nagbebenta ba kayo nun?´ ³Aba¶y oo!´ ³Talaga po?´ ³Malamang hindi. agawan-base. at mga batang may hawak na mga kalapati. Pinagmasdan ni Toto ang kulungan. na ikinagulat uli ni Toto. Maya-maya¶y unti-unting nagsibalikan ang mga kalapati sa mga batang may hawak sa kanila kanina. Toto! Anong bibilhin mo?´ halos pasigaw nang sabi ni Mang Rolly dahil tila lumipad sa kung saan ang isipan ng bata. Sa loob ng kulungan ay naroon ang apat na kalapati. o« punta ka sa palengke. Habang naghihintay ng taong pagbibilhan siya ng tasty at kape at nakita niya¶t pinagmasdan ang mga bata sa kabila ng kalsada: mga batang naglalaro ng piko. baka doon. naalala rin«´ ³At saka ano po pala« um« kalapati. na lubos sa ikinagulat ni Toto. ano po pala. At sabay-sabay ang mga itong pinakawalan sa himpapawid ng mga batang mga tangan sa kanila. at makaraan ng ilang minuto ay nagpatuloy na uli ito sa paglalakad. Pag-aari ito ng kuya ng kanyang kaibigang si Glen. Walang tao. Wow. Eto nga po pala yung bayad«´ . Mga baliw yata itong mga batang ito. puti. taguan. kung anu-anong iniintindi e«´ ³Sori naman po« antagal niyo kasing lumabas e«´ ³Aba¶y kasalanan ko pa pala! Haha«´ ³Ay. Pinagmasadan niya ang mga batang may mga kalapati. ³Um. Itong batang ito..´ ³Ayan. Magpapabili ako sa nanay ko ng kalapati. Makaraan ng ilang sandali ay nagsipalakpakan ang mga bata na parang nakapanood ng isang pagtatanghal na katatapos pa lang. sa isip-isip niya. itim.

At dapat din palang gupitan ang balahibo sa pakpak at buntot ang mga bagong biling kalapti nang hindi sila makalipad. ano namang mahirap sa pag-aalaga ng kalapati?´ ³E bopols ka pala e. Nariyan na ang paggawa ng kulungan. Dapat ay tama rin ang mga pakain na ibibgay. Dapat din malinis parati ang kulungan at pakainan nang hindi ito mamaho na mamaring maging dahilan ng pagkagalit ni ermats. monggo. baka magalit ang mga kapitbahay. Pagdating sa bahay ay tinanong niya agad ang kanyang tiyuhing si Uncle Junior kung saan pwedeng bumili ng kalapati. sa isip-isip niya. magpapabili rin ako ng kalapati. Pinagmasdan niya uli ang mga ito. paano yan?´ . dahil malamang ay hindi na sila bumalik dahil hindi pa sanay sa bagong lugar nila. Tapos parati pang maraming nagpapatahi diyan kila Aling Rose at nagpapa-develop ng litrato kina Mang Fred«´ ³Gusto ko talaga mag-alaga ng kalapati e«´ ³Aso nga. ³Saan naman sa labas? Alam mo namang may kakiputan ang daanan diyan sa labas. dapat akma lang ang espasyo para hindi masyadong malaki na sagabal na sa mga naglalaba at mga batang naghahabulan at hindi naman masyadong masikip na hindi na makakahinga ang mga kalapati. Tumigl uli siya nang sandali sa kulungan ng mga kalapati ng kuya ni Glen.´ ³E kalapati lang naman yun. gaya na lamang ng nangyari sa kulungan ng kalapti ng kuya ni Glen na hindi nalinis ng ilang araw kung kaya¶t lubhang nagalit ang kanilang ina. E tayo nasa gitna tayo. ibili niyo ako ng kalapati! Pramis. sa labas lang din ng bahay nila nakalagay«´ ³E kasi naman malapit lang sila sa bukana ng pasilyo. hindi mo maalagaan nang maayos e. walang gaanong gumadaan.´ ³E bakit naman dun kina Glen. aalagaan ko po sila nang mabuti. at iba pang mga butil. Mas mahirap yun di hamak kesa sa aso!´ At tama naman si Uncle Junior. yung kulungan ng mga kalapti ng kuya niya. ³Bukas po. ³Um« dyan« sa labas«´ hindi siguradong sagot ni Toto. maraming dumadaan. kailangan ang maingat at wastong pag-aalaga sa mga kalapati. aber?´ tanong ni Uncle Junior. kalapati pa. gaya ng mga butil ng mais. at hindi mga chicheria na tulad ng Chikadees o Chiz Curls. ³At saan mo naman ilalagay ang kalapati. Binuhusan nito ng kumukulong tubig ang mga nanghihina nang mababahong kapati na agad na ikinamatay ng mga ito matapos nagsisigaw at mamuti ang mga nagsibulwakang mga mata. Lingid sa kaalaman ni Toto. Bukas.´ ³E wala ka namang kulungan.Mabilis na umalis ng tapat ng tindahan si Toto.

Ang paaralang pinapasukan ni Toto ay malapit sa palengke. Inabot naman ni Uncle Junior ang bayad sa tindero.´ At ganun na nga ang ginawa ni Toto. ngunit makaraan ng ilang sandali ay tumuka na ito ng ilang butil ng mais at monggo mula sa kanyang bagong pakainan at uminom mula sa kanyang bagong inuminan. at kape sa may katawan at banding leeg. At maingat na tinakpan ng lumang karton ang na may pampabigat na kahoy. kahit na marami ring tao ang naroon at gusto ring bumili ng kalapati. Sinabi niyang hindi siya papaya na mawalay ito sa kanya at gagawin niya . ang pangalan mo na ay« ay« um« Kali na lang. Habang nasa likod ng bisikleta ni Uncle Junior ay Masaya nitong itinaas ang kulungan na may lulang kalapati na tila pinapalipad niya ito at tila ramdam niya arin ang paglipad dahil sa hangin na tumatama sa kanyang mukha at nagpapagulo ng kanyang buhok. Itinuro ni Toto sa tindero ang kanyang napili. gaya ng sabi ni Mang Romy. at doon nga. Ang kalapating si Kali ay mukhang balisa at pagod na pagod. Kung kaya niya napili ito ay hindi niya alam. Pinagmasdang maigi ni Toto ang kanyang bagong alaga. Pagdating ng bahay ay inilagay ni Toto ang alagang kalapati sa lumang basket ng nanay niya na nilagyan niya ng mga lumang dyaryo ang ilalim. Pero magpaalam ka muna sa Mama¶t Papa mo para hindi sila magalit. Pwede siguro doon muna natin ilagay«´ ³Hoshasha« sige. Ang napiling kalapati ni Toto ay kulay abuhin na may kaunting kulay na puti. inilagay sa kulungang yari sa kahoy na papalibutan ng chicken wire. at tila kinausap ito nang mata sa mata: ³Hi! Hello! Ako ang bago mong amo! Mula ngayon. masayang-masayang ikinuwento ni Toto sa kanyang mga magulang ang tungkol sa kanyang bagong alaga. Isinunod niyang ilagay ang lalagyan ng pagkaing mga butil ng masi at monggo at inumin. tuwang-tuwang pinagmamasdan ang bagong alaga. ngunit ito lang ang parang nakikipag-usap sa kanya at inaakit si Totong siya na ang bilhin. at tila ito ang sinabi niya: ³Okey. at iniabot sa kanya.´ ³Sige po. ay may nagbebenta ng mga kalapati. itim. Kung kaya¶t pagkatapos ng klase at dumating ang sundo niyang si Uncle Junior ay tumungo muna sila sa palengke upang bumili ng kalapati.³Um« may lumang basket na lagayan ng maruming damit si Mama diyan. at ipinalibot ang mga mata sa kanyang bagong kulungan. whatev«´ Masayang umuwi si Toto. Maraming butas ang palibot ng basket kaya hindi naman siya nahirapang huminga. at pumayag naman ang kanyang mga magulang.´ Ang kalapti naman ay tila nangungusap din ang mga mata. Kinagabihan habang nasa hapag-kainan. Sa labas ng kulungan ay naroon si Toto. Ikinuwento niya rin kung papaanong aalagaan niya si Kali.

Okey bay un?´ ³Hindi ako nararapat dito«´ sagot ni Kali. ³Bakit mo naman nasabi yan?´ ³E kung ikaw kaya ang ikulong ko sa basket. ³Palayain mo ako!´ sabi ni Kali. Pumayag naman ito. Habang papalayo mula sa kulungan ng bagong alagang si Kali ay bigalng napatigil si Toto at nagtaka sa kung anong nangyari. Ngunit matapos angn ilang segundo ay nagpatuloy rin ito sa paglakad patungo sa kanyang higaan. kahit hindi bukal sa kanyang kalooban. Ngumiti lang si Toto. Kung kaya¶t bukas din. Walang pasok kinabukasan dahil araw iyon ng Sabado. ³Hosha. puno ng agam-agam ang kalooban. lumipad sa malayong-malayong lugar. ha? Sana sa lalong medaling panahon ay makalipad ka na tapos kapag pumalakpak ako. steady ka lang diyan. sige. sa himpapawid! Ayokong manatili dito sa hawlang ito!´ ³Okey« whatev. babalik ka sa akin. at mahimbing na natulog. at nagsuot ng pajama. Maagang nagising si Toto. Kinausap niya uli ito: ³Hi ulit.´ tugon ni Uncle Junior. Igagawa ka ng kulungan ni Uncle«´ ³Tumahimik ka! Hindi mo ako naiintindihan! Hindi ako nararapat dito. Naalala niya ang bagong alagang kalapating si Kali. Pinuntahan niya si Unlce Junior upang ipaalala sa kanya na kailangan nilang gupitan ang balahibo sa pakpak at buntot si Kali. Basta. Pinuntahan niya ito bago pa man maghilamos ng mukha o magmumog man lang. Pagkatapos kumain ay naghanda na sa pagtulog si Toto: naghilamos. Bago humiga sa kanyang higaan ay sinilip niya pa nang huling beses sang bagong alagang kalapating si Kali. Enjoy ka bas a bagong bahay mo? Bukas. nagsipilyo. Kunin mo yung malaking gunting ng Mama mo doon sa may lababo. maglalaro tayo. ha?´ ³Haha« panandalian lang naman ito e. Si Uncle Junior naman inilabas ang hawla ni Kali. Pagbalik ni Toto ay kinuha ni Uncle Junior si Kali mula sa kulungan. Hiniling niya kay Uncle Junior na tulungan siya kinabukasan na magupitan ang balahibo sa pakpak at buntot ni Kali. Madaling tumungo sa may lababo si Toto at kinuha ang gunting. Sa .´ Napayuko na lang si Kali. ano ang mararamdaman mo.ang lahat ng kanyang magagawa upang mapanatiling nasa mabuting kalusugan at kalagayan si Kali. palayain mo ako! Nais kong lumaya.

Masaya naman itong inabot ni Toto. pero sa mga darating na linggo. hindi kita maaaring pakawalan. at tinignan niya sa mga mata ang kanayang bagong alagang kalapating si Kali. Papalitan ko yung dyaryo. Lilipad ako. Matagal ko nang pangarap ang magkaroon ng alagang katulad mo!´ tugon ni Toto.pagkuha niya sa kalapati ay nasangga niya ang lalagyan ng inumin sa loob ng kulungan na naging sanhi upang matapon ang tubig. Wala kang magagawa para pigilin ang paglipad ko«´ ³Ows. lilipad yan! At malamang na hindi na yan bumalik kasi hindi pa siya sanay dito!´ paalala ni Uncle Junior. talaga? E kung higpitan ko pa lalo ang hawak ko sa µyo. ³Ibaba mo nga muna yang gunting. okey ka lang ba? Sori ha«´ paumanhin ni Toto kay Kali. ³Sori na nga e«´ ³Palayain mo na ako« hindi ako nararapat dito. Nabitawan niya ang tuta at humampas ito sa pader na naging dahilan upang mapilayan ito at dumugo ang isang tenga. makalipad ka pa kaya?´ At hinigpitan nga ni Toto ang hawak kay Kali. Palayain mo na ako«´ sabi ni Kali. Hawakan mo itong kalapati mo. ³Sige po!´ masayang sagot ni Toto. bata. ³Naku. ang saktan sila?´ sagot ni Kali.´ ³Ngunit«´ ³Akala mo lang na mahal mo ako. mababale-wala rin ako sa iyo«´ . Nabasa ang dyaryo sa ilalim ng kulungan. At inabot nga ni Uncle Junior sa pamangkin ang kalapati. Nakita niyang tila nasaktan ang kalapati dahil tila humiyaw ito dahil parang siya ay nasasakal. na maaalagaan mo ako nang mabuti.´ utos ni Uncle Junior kay Toto. ³Hindi ako nararapat dito. at pumasok ito sa bahay upang kumuha ng mga lumang dyaryo. ³Alaga kita. ³Siguraduhin mong hawakan mo yan nang mabuti ha. ³Ito na ang oras. at hinawakan nang mabuti ang kalapati. ³Ganyan ba ang turing mo sa mga alaga mo. Sinunod naman ni Toto ang tiyuhin. Nabasa e. na tila may alam kung papaanong aksidenteng napilayan ni Toto ang kanyang alagang tuta noon dahil pinaikotikot niya ito habang hawak ang dalawang paa.

Tinanaw niya nang huli pang beses si Kali.´ ³Okey. whatev«´ At biglang nagpumiglas ang bagong alagang kalapati ni Toto na si Kali mula sa kanyang pagkakahawak. . anong sabi ko sayo? E di nakawala na nga!´ asar na sabi ni Uncle junior sa pamangkin na may kasamang konyat sa ulo. At ituturing ko itong malaking utang na loob sa iyo. ³Um. at mabilis itong lumipad at nagpakalayo-layo. habang ito ay lumipad na sa malayo. Kung mamamatay rin lang ako pagkalipas ng ilang araw ay mamarapatin ko nang mamatay sa kung saan. Palayain mo na ako. kaibigan« Kali«´ ³Ayusin mo paghawak! Langya«´ At sa huling pagpupumiglas ng kalapati ay nakawala na rin ito mula sa pagkakahawak ni Toto.´ ³Sige« hindi kita malilimutan. Ngunit tumingin ka lang sa himpapawid. Malamang hindi. engot! Ayan! O. Bumalik si Uncle Junior mula sa loob ng bahay.³Hindi totoo yan«´ ³Alam mong iyan ang totoo. Ngunit hindi ito inalintana ni Toto. Hindi sa mga kamay ng isang batang katulad mong wala pang alam sa kung paano talagang magmahal at magmalasakit at magkalinga at«´ ³Iyan ba talaga ang gusto mo?´ ³Oo. at nagsimulang tuka-tukain ang kamay ni Toto. At baka hindi mo kayanin kung makita mo na akong«malagutan ng hingina. kaibigan«´ ³Kaibigan? Magbabalik ka ba?´ ³Hindi ko masabi. paalam«´ huling sabi ni Kali. kaibigan« Kali. hindi na magbabalik. ³Oy! Sabi ko hawakan mo nang mabuti e! Lilipad yan!!!´ pasigaw na sabi ni Uncle Junior sa pamangkin nang nakita niyang hindi maayos ang hawak nito sa kalapati. ³Paalam rin. habang malaya. at kung sakaling mapadaan ako ay makita mo akong muli. at kinawayan. Nagpumiglas pa lalo ang kalapati. ³Oras na kaibigan.

mga basura sa bubungan ang siya nitong kabaliktaran. Mayaman. maging ang mga alipin. Lunas sa mga taong tanghali na kung magising. di na magpapalit-palit at mananatiling birhen. Ang Luneta at mga bubong ng taong may kaya. Pag tumunog na ang busina. Maaliwalas sa mata.Wala na Bukirin Sa linggong darating. kumakapit. . Sa linggong darating. sa tapak na aking aakyatin. sa hawakang walang sapin. Solusyon sa usad-pagong na daang may paninimdim. Sa linggo nga na paparating. mauupo¶t mahihimbing. kublihan ng puri¶t ganda. Ano mang oras ay handa na. sa aming pag-arangkada. Nagdidikit. sa sarili¶y muling mahihiling. Yerong kinakalawang. pinto ay isasara. may-kaya. sa patas na mga alituntunin. Ngiti ko¶y handa¶t nakahain. Sa sasakyang may pag-layang oras ay manipulahin. Mukha ko¶y mananatiling akin. kable na parang pansitan.

Hayaang tren na walang usok ang magbitbit sa atin. Bawas na sa polusyon. simbilis pa ng hangin. sa lugar na pinaka-mapayapa. . sa bawat tahanan natin. abot ang himpapawirin.. Gawan ng riles hanggang sa mga bukirin.na ang buong pilipinas ay pagkonektahin. para madali kong marating kaygandang mga tanawin natin. Magaang sa bulsa.

kung anong disenyong bahay ang sa puno¶y kanilang ititirik. Sa ordinaryong tao. Gagamba at antik na galak na nag-iisip. . at pananggalang sa init ng araw na tagos hanggang buto. may inahing ibon ang lihim na nagpasalamat sa atin. ibibigay ang sarili. silungan lang tuwing umuulan ang silbi nito. ginuguhitan ng kung ano-ano. Silbing para sa nakararami. O di kaya¶y pahingahan. Kapakanang pansarili ang laging ihinuhuli.. ay nanggaling sa puno na tuluyan ng nagretiro. Kaunlaran ng publiko ang laging iniintindi. Nalilimutan nila na ang papel na kanilang pinagbababato. walang hinihinging bayad kahit gawin silang rebulto.Punong Sakdal Sa bawat punong atin nang naitanim. May kuliglig at tuko na tuwang-tuwang naglalaro. taga-bigay ng sariwang hangin sa mga tao. katumbas niya¶y isang enhinyerong tapat at totoo. taga-sipsip ng ulan mula sa bahang delubyo. Taga-pagligtas sa mga lupang pa-guho. Sa tapat na serbisyo na ibinibigay nito.