Kabanata 1

ISANG PAGTITIPON
Isang marangyang salu-salo ang ipinag-anyaya ni Don Santiago de los Santos na higit na popular sa taguring kapitan Tiago. Ang handaan ay gagawin sa kanyang bahay na nasa daang Anluwage na karating ng Ilog-Binundok. Ang paayaya ay madaling kumalat sa lahat ng sulok ng Maynila. Bawat isa ay gustong dumalo sapagkat ang mayamang Kapitan ay kilala bilang isang mabuting tao, mapagbigay at laging bukas ang palad sa mga nangangailangan. Dahil dito, ang iba ay nababalino kung ano ang isusuot at sasabihin sa mismong araw ng handaan. Nang gabing iyon dagsa ang mga panauhin na gaya ng dapat asahan. Puno ang bulwagan. Ang nag-iistima sa mgta bisita ay si Tiya Isabel, isang matandang babae na pinsan ng maybahay. Kabilang sa mga bisita sina tinyente ng guardia civil, Pari Sibyla, ang kura paroko ng Binundok, si pari Damaso na madaldal at mahahayap ang mga salita at dalawang paisano. Ang isa ay kararating lamang sa Pilipinas. Ang kararating na dayuhan ay nagtatanong tungkol sa mga asal ng mga katutubong Pilipino. Ipinaliwanag niya na ang pagpunta niya sa bansa ay sarili niyang gastos. Ang pakay ng kanyang paglalakbay ay upang magkaroon ng kabatiran tungkol sa lupain ng mga Indiyo. Nagkaroon ng mainitang balitaktakan ng mabanggit ng dayuhan ang tungkol sa monopolyo ng tabako. Nailabas ni Pari Damaso ang kanyang mapanlait na ugali. Nilibak niya ang mga Indiyo. Ang tingin niya sa mga ito ay hamak at mababa. Lumitaw din sa usapan ang panlalait ng mga Espanyol tungkol sa mga Pilipino noong mga nakalipas na araw. Mapanlibak si Pari Damaso. Kung kaya’t iniba ni Pari Sibyla ang usapan. Napadako ang usapan tungkol sa pagkakalipat sa ibang bayan ni Padre Damaso pagkatapos ng makapagsilbi sa loob ng 20 taon bilang kura paroko ng San Diego. Sinabi niya kahit na ang hari ay hindi dapat manghimasok sa pagpaparusa ng simbahan sa mga erehe. Pero, ito ay tinutulan ng Tinyente ng Guardia Civil sa pagsasabing may karapatan ang Kapitan Heneral sapagkat ito ang kinatawan ng hari ng bansa. Ipinaliwanag pa ng tinyente ang dahilan ng pagkakalipat ni Pari Damaso. Ito, umano ang nagutos na hukayin at ilipat ang bangkay ng isang marangal na lalaki na napagbintangang isang erehe ng pari dahil lamang sa hindi pangungumpisal. Ang ginawa ay itinuturing sa isang kabuktutan ng Kapitan Heneral. Kung kaya inutos nito ang paglilipat sa ibang parokya ang paring Pransiskano bilang parusa. Nagpupuyos sa galit ang pari kapag naaalala niya ang mga kasulatang nawaglit. Iniwanan na ni Tinyente ang umpukan, pagkatapos nitong makapagpaliwanag. Sinikap ni Pari Sibyla na pakalmahin ang loob ni Pari Damaso. Lumawig muli ang talayan. Dumating ang ilan pang mga bagong panauhin. Ilan sa mga ito ay ang mag-asawang sina Dr. de Espadaña at Donya Victorina.

Kabanata 2

CRISOSTOMO IBARRA
Dumating si Kapitan Tiyago at si Ibarra na luksang-luksa ang kasuotan. Binating lahat ni kapitan ang mga panauhin at humalik sa kamay ng mga pari na nakalimot na siya ay bendisyunan dahil sa pagkabigla. Si Pari Damaso ay namutla ng makilala si Ibarra. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa. Malusog ang pangangatawan ni Ibarra, sa kanyang masayang mukha mababakas ang kagandahan ng ugali. Bagamat siya ay kayumanggi, mahahalata rin sa pisikal na kaanyuan nito ang pagiging dugong Espanyol. Tinangkang kamayan ni Ibarra si Pari Damaso sapagkat alam niyang ito ay kaibigang matalik ng kanyang yumaong ama. Ngunit, ito ay hindi inamin ng pari. Totoo, siya ang kura sa bayan. Pero, ikinaila niyang kaibigan niya ang ama ni Ibarra. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Basag ang tinig ng tinyente ng sabihin niya sa binata na nasa ito ay higit na maging mapalad sa kanyang ama. Ayon sa tinyente ang ama ni Ibarra ay isang taong mabait. Ang ganitong papuri ay pumawi sa masamang hinala ni Ibarra tungkol sa kahabag-habag na sinapit ng kanyang ama. Ang pasulyap ni Padre Damaso sa tinyente ay sapat na upang layuan niya ang binata. Naiwang mag-isa si Ibarra sa bulwagan ng walang kakilala. Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa, ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin. Ang mga babae ay hindi umimik sa kanya. Ang mga lalaki lamang ang nagpapakilala rin sa kanya. Nakilala niya ang isang binata rin na tumigil sa pagsusulat. Malapit ng tawagin ang mga panauhin para maghapunan, nang lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra para kumbidahin sa isang pananghalian kinabukasan. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan.

Kabanata 3

ANG HAPUNAN
Isa-isang nagtungo ang mga panauhin sa harap ng hapagkainan. Sa anyo ng kanilang mga mukha, mahahalata ang kanilang pakiramdam. Siyang-siya si Pari Sybyla samantalang banas na banas naman si Padre Damaso. Sinisikaran niya ang lahat ng madaanan hanggang sa masiko niya ang isang kadete. Hindi naman umiimik ang tenyente. Ang ibang bisita naman ay magiliw na nag-uusap at pinupuri ang masarap na handa ni Kapitan Tiyago. Nainis naman si Donya Victorina sa tenyente sapagkat natapakan ang kola ng kanyang saya habang tinitignan nito ang pagkakulot ng kanyang buhok. Sa may kabisera umupo si Ibarra. Ang magkabilang dulo naman ay pinagtatalunan ng dalawang pari kung sino sa kanila ang dapat na lumikmo roon. Sa tingin ni Pari Sibyla, si Pari Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. Pero, si Pari Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon, kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo. Anyong uupo na si Sibyla, napansin niya ang tinyente at nagkunwang iaalok ang upuan. Pero, tumanggi ang tenyente sapagkat umiiwas siyang mapagitnaan nang dalawang pari. Sa mga panauhin, tanging si Ibarra lamang ang nakaisip na anyayahan si Kapitan Tiyago. Pero, kagaya ng may karaniwang may pahanda, magalang na tumaggi ang kapitan sabay sabing "huwag mo akong alalahanin." Sinimulan ng idulot ang pagkain. Naragdagan ang pagpupoyos ng damdamin ni Pari Damaso, ang ihain ang tinola. Paano puro upo, leeg at pakpak ng manok ang napunta sa kanya. Ang kay Ibarra ay puro masasarap na bahagi ng tinola. Hindi alam ng pari, sadyang ipinaluto ng kapitan ang manok para kay Ibarra. Habang kumakain, nakipag-usap si Ibarra sa mga ibang panauhin na malapit sa kinaroroonan niya. Batay sa sagot ng binata sa tanong ni Laruja, siya ay mayroon ding pitong taong nawala sa Pilipinas. Bagamat, wala siya sa bansa, hindi niya nakakalimutan ang kanyang bayan. At sa halip, siya ang nakakalimutan ng bayan sapagkat ni wala man lang isang taong nakapagbalita tungkol sa masaklap na sinapit ng kanyang ama. Dahil sa pahayag na ito ni Ibarra, nagtumibay ang paniniwala ng tinyente na talagang walang alam ang binata sa tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang amang si Don Rafael. Tinanong ni Donya Victorina si Ibarra na bakit hindi man lang ito nagpadala ng hatidkawad, na kagaya ng ginawa ni Don Tiburcio nang sila ay magtaling-puso. "Nasa ibang bayan ako nitong mga huling dalawang taon", tugon naman ni Ibarra. Nalaman ng mga kausap ni Ibarra na marami ng bansa ang napuntahan nito at marami ng wika ang kanyang alam. Ang katutubong wikang natutuhan niya sa mga bansang pinupunntahan niya ang ginagamit niya sa pakikipagtalastasan. Bukod sa wika, pinag-aaralan din niya ang

kasaysayan ng bansang kanyang pinupuntahan partikular na ang tungkol sa Exodo o hinay-hinay na pagbabago sa kaunlaran. Ipinaliwanag ni Ibarra na halos magkakatulad ang mga bansang napuntahan niya sa tema ng kabuhayan, pulitika at relihiyon. Pero, nangingibabaw ang katotohanang nababatay sa kalayaan at kagipitan ng bayan. Gayundin ang tungkol sa ikaaalwan at ikapaghihirap nito. Naudlot ang pagpapaliwanag ni Ibarra sapagkat biglang sumabad si Padre Damaso. Walang pakundangan ininsulto niya ang binata. Sinabi niyang kung iyon lamang ang nakita o natutuhan ni Ibarra, siya ay nag-aksaya lamang ng pera sapagkat kahit na bata ay alam ang mga sinabi nito. Nabigla ang lahat sa diretsang pagsasalita ng pari. Kalmado lamang si Ibarra, ipinaliwanag niyang sinasariwa lamang niya ang mga sandaling madalas na pumunta sa kanila si Pari Damaso noong maliit pa siya upang makisalo sa kanilang hapag-kainan. Ni gaputok ay hindi nakaimik ang nangangatal na si Damaso. Nagpaalam na si Ibarra. Pinigil siya ni Kapitan Tiyago sapagkat darating si Maria Clara at ang bagong kura paroko ng San Diego. Hindi rin napigil sa pag-alis si Ibarra. Pero, nangako siyang babalik kinabukasan din. Ngumakngak naman si Padre Damaso, nang umalis si Ibarra. Binigyan diin niya na ang gayong pagkilos ng binata ay tanda ng kanyang pagiging mapagmataas. Dahil dito, aniya, dapat na ipagbawal ng pamahalaang kastila ang pagkakaloob ng pahintulot sa sinumang Indio na makapag-aral sa Espanya. Nang gabing iyon, sinulat ng binata sa kolum ng Estudios Coloniales ang tungkol sa isang pakpak at leeg ng manok na naging sanhi ng alitan sa salu-salo; ang may handa ay walang silbi sa isang piging at ang hindi dapat pagpapaaral ng isang Indio sa ibang lupain.

Kabanata 4

EREHE AT PILIBUSTERO
Naglakad na si Ibarra na hindi batid ang destinasyon. Nakarating siya hanggang sa may Liwasan ng Binundok . Sa maraming taong pagkakawala niya sa bayan,wala pa ring pagbabago sa kanyang dinatnan. Sa paggala-gala ng kanyang paningin, naramdaman niyang may dumantay na kamay sa kanyang balikat. Si Tinyente Guevarra,na sumunod sa kanya upang paalalahanan na mag-ingat din sapagkat nangangamba siyang baka matulad siya (Ibarra) sa sinapit ng kanyang ama. Nakiusap si Ibarra na isalaysay ng tinyente ang tungkol sa buhay ng kanyang ama sapagkat tunay na wala siyang nalalaman dito. Sinabi ni Ibarra na sumulat and kanyang ama sa kanya mayisnag taon na ang nakakalipas. Nagbilin si Don Rafael(ama ni Ibarra) na huwag nitong ikagugulat kung sakali mang hindi siya makasulat sapagkat lubha siyang abala sa kanyang mga gawain. Ganito ang salaysay ng tinyente: Si Don Rafael ay siyang pinakamayaman sa buong lalawigan. Bagamat siya ay iginagalang, may ilan din namang naiinggit. Ang mga nuno nila ay mga kastila.Ang mga kastila dahil sa kasawian ay hindi gumagawa ng mga nararapat. Ang masasama sa Espanya ay nakakarating sa Pilipinas. Si Don Rafael ay maraming mga kagalit na mga kastila at pari. Ilang buwan pa lamang nakakaalis sa Pilpinas si Ibarra,si Don Rafael at Pari Damaso ay nagkasira. Diumano, di nangungumpisal si Don Rafael. Nabilanggo si Don Rafael dahil sa pagkakaroon ng mga lihim na kaaway. Pinagbintangan pa siya ang pumatay sa isang mangmang at malupit na artilyerong naniningil ng buwis ng mga sasakyan. Pero hindi naman totoo. Isang araw may isang grupo ng mga bata na sinigawan ang artilyero ng ba be bi bo bu na labis na ikinagalit nito.Pinukol ng kanyang tungkod ng artilyero ang mga bata. Isa ang sinampald na tinamaan at nabuwal. Pinagsisipa niya ito. Napatiyempo namang nagdaraan si don Rafael. Kinagalitan niya ang artilyero. Pero, ito ay lalong nagpuyos sa galit at si DonRafel ang kanyang hinarap. Walang nagawa si Don Rafael kung hindi ipagtanggol ang sarili. Sa hindi malamang dahilan, bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahandahang nabuwal. Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga. Dahil dito, nabilanggo di Don Rafael. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigatna parusa. Pero, lalong nadagdagan ang dagan sa kanyang dibdib. Pinaratngan din siyang nagbabasa ng mga ipinagbabawal na aklat (El Correo de Ultramar) at diyaryo, nagtatago ng larawan ng

Gumawa siya (tinyente) ng paraan para tulungan si Don Rafael at sumumpang ito ay marangal na tao. nalagutan ng hininga si Don Rafael. ang katwiran ay nagtagumpay din. Nang lumaon. Ito ay pagkaraang lumitaw sa pagsusuri na ang ikinamatay ng artilyero ay nag pamumuo ng dugo sa ulo nito.paring binitay. Sa mismong loob ng bilangguan. Nang si don Rafael ay malapit ng lumaya dahil sa tapos nglahat ang mga kasong ibinintang sa kanya. Inabot nito ang kanyang kamay kay Ibarra at sinabing si Kapitan Tiyago na lamang ang bahalang magsalaysay ng iba pang pangyayari. Sumakay sa kalesa si Ibarra. Hindi na niya natamasa ang malayang buhay. Ang sapin-saping kahirapan ng kalooban na kanyang dinanas ay hindi nakayanan ng kanyang pisikal na katawan. Nasa tapat sila ng kuwartel ng maghiwalay. Katunayan. isinakdal sa salang pangangamkam ng lupain at nagbibigay ng tulong sa mga tulisan.A at G.M. siya ay kumuha ng isang abugadong Pilipino na si G. . Huminto sa pagsasalaysay na g tinyente.

na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. Sa likuran naman may mga anghel. pari. makikita niya kung sinu-sino ang naroroon. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat. pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila. natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog.may suot na diyamante at ginto. Pilipino. . maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. (Ito ay isang uri ng panuluyan. gulong-gulo ang isip nito. Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi.. Mula sa bintana. Sa sinapit ng ama. intsik.Kabanata 5 ISANG TALA SA GABING MADILIM Sakay ng kalesa. Iba ang kanyang nadarama.

Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na kastila at hindi pilipino. san francisco de asis. nang siya ay magdalangtao. Maitim ang buhok. sya ay naglilingkod bilang gobernadocillo. Dahil sa sya ay mayaman. Dahil sa kakuriputan ng ama. san antonio abad. Siaya ay tinatayang nasa pagitan ng 35 taong gulang. san miquel. Katunayan. Naging kaibigan din nila ang pinakamayaman sa boung san diego. Tanyag din sya sa pampanga at laguna bilang asendero. hindi kataka-taka na parang lubong hinihipan sa pagpintog ng kanyang yaman . Basta opisyal. Pag kapanganak nya sya ay namatay. Sipsip din sya sa mga taong nasa poder. ang ama ni crisostomo Ibarra. Ang pag bili nila ng lupain sa san diego ang naging daan upang maging kaututang dila roon ang kura na si padre damaso. Parang dininig ang dasal ni pia. lagi sya myroong handog na regalo. gayuman nagiging masakitin si pia. Si padre damaso ang nag anak sa . sya ay nagpapamisa at nag papadasal tungkol sa kanyang sarili. Dahil sa kanyang pagpupula sa mga pilipino. Dahil sa anim na taon ng pagsasama sina tiyago at pia at hnidi nagkaroon ng anak kahit na kung saan-saan sila namanata. siya ay nag lihi. at kung hinde lamang nanabako at ngumanganga.Kabanata 6 SI KAPITAN TIAGO Ang katangian ni kapitan tiyago ay itinuturing hulog ng langit.lucia. Ipinalalagay ng balana na siya ay nakapagtatamo ng kalangitan. Nakilala nya si pia alba na isang magandang dalagang taga sata cruz. Siya ay pandak. Natulong sila sa pag hahanap-buhay hangang sa yumaman ng husto at nakilala sa alta sosyedad. sinusunod nya. maituturing na sya ay magandang lalaki. Anumang reglamento o patakaran ay kanyang sinusonod. siya’y mag isang nangalakal.si don rafael ibarra. siya ay isang impluwensyadong tao. san pascual bailon. Kasundo nya ang diyos dahil nagagawa niyang bilhin ang kabalanan. Si Kapitan Tiyago ay tanging ng isang kuripot na mangangalakal ng asukal sa malabon. di kaputian at may bilugang mukha. Domingo. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan nya lahat ng mga prayle. san antonio de padua. siya ay hindi pinag aral. hesukristo at ang banal na mag-anak. sto. yaon ay karapat-dapat at kapuri-puri. Naging katulong at tinuruan sya ng isang paring dominiko. Para kay kapitan tiyago kahit na ano ang itakda an mga kastila. Basta may okasyon na katulad ng kapanganakan at kapistahan. Dahil dito ipinayo ni Padre Damaso na sa Obando sila pumunta kina san pascal baylon at sta clara at sa nuestra sr de salambaw. Iisipin na lamang na nasa kanyang silid ang lahat ng mga santo at santong sinasmba katulad nina sta. Nang mamatay ang pari at ama nito. Siya ang pinakamayaman sa binundok dahil sa marami siyang negosyo at iba pang klase ng ari-arian.

Luhaan sya nag paalam kay pari damaso at sa kanyang kaibigan at kababatang si Crisostomo Ibarra. ang natokang mag-aruga kay maria. si ibarra naman ay nag punta na ng europa upang mag aral. . Lumaki sya sa pag mamahal na inukol ni tiya esabel. kanyang ama at mga prayle. Pag dating ng tamang panahon silang dalawa (Maria at Crisostomo) ay pag iisahing dibdib. Gayunman. nang sya ipinasok sa beaterio ng sta catalina. pag kapsok ni maria sa umbento. Katorse anyos si maria. pinsan ni kapitan tiyago.binyag at ang anak in pia ay pinangalanang maria clara bilang pag bibigay karangalan sa dalawang pintakasi sa obando. Ito ay sa kanilang paniniwala na ang dalawa ay tunay na nag-iibigan. kay tiya esabel. nagkasundo sina Don Rafael at kapitan tiyago na maski nagkalayo ang kanilang mga anak.

Sapagkat medyo namumuutla siya. si Maria ay laging nasa kanyang alaala. at pagkapatawa ni Maria ng tawaging mangmang ng kanyang ina si Ibarra. Tinanong Maria si Ibarra. Dahil dito si Ibarra ay nagtampo kay Maria. ang kanilang paglalaro. Nagyayang umuwi na si Maria. Pamaya-maya. Pagkaagahan ay nanahi si Maria upang hindi mainip sa paghihintay. Si Isabel ay ay nagwalis ng mga kalat ng sinundang gabi. pagtatampuhan at muling pagbabati. Binigyan diin pa ni Ibarra ang isinumpa niya sa harap ng bangkay ng ina na wala siyang iibigin at paliligayahin kundi si Maria lamang. kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. Si Maria man. Ang bagay na iyon ay ikinagalak ni Ibarra. karakang pumasok sa silid si Maria. Si Kapitan Tiyago ay Binuklat naman ang mga itinatagong kasulatan. lumapit sila sa asotae upang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. . Nanlamig at biglang nabitawan ni maria ang tinatahi ng may biglang tumigil na sasakyan sa kanilang tapat. Binikas pa ni Maria ang kanilang kamusmusan. Ang pagkakatama ng kanilang paningin ay nagdulot ng kaligayahan sa kanilang puso. Maagang –maaga pa ay nagsimba na sina Maria at Tiya Isabel. Pumasok na sa bulwagan ang dalawa. Iminungkahi ni Isabel na sa San Diego na gagawin ang bakasyon sapagkat bukod sa malaki ang bahay roon ay malapit na ring ganapin ang pista. ay hindi nakakalimot kahit na pinayuhan siya ng kanyang padre kompesor na limutin na niya si Ibarra. Nawala lamang ang kanyang tampo nang lagyan ni maria ng sambong sa loob na kanyang sumbrerong upang hinda maitiman. Pero. Tinagubilin ni Kapitan Tiyago si Maria na sa pagkukuha ng kanyang mga damit ay magpaalam na siya sa mga kaibigan sapagkat hinda na siya babalik sa beateryo. Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot.Kabanata 7 PAG-UULAYAW SA ISANG ASOTEA Kinabukasan. Sumasasal sa kaba ang dibdib ni Maria tuwing may nagdaraang mga sasakyan. Nang maulinigan niya ang boses ni Ibarra. kinuha niya sa kanyang kalupi ang isang papel at ipinakita ang ilang tuyong dahon ng sambong na nangingitim na. Nagtama ang kanilang paningin. Tinulungan siya ni tiya Isabel na mag-ayos ng sarili bago harapin si Ibarra. mabango pa rin. Inilabas naman ni Maria ni Maria ang isang liham na ibinigay naman sa kanya ni Ibarra bago tumulak ito patungo sa ibang bansa. anya. Katunayan anya. ipinayo ni Kapitan Tiyago na magbakasyon siya sa malabon o sa San Diego. Pagkatapos ng misa. Binasa ito ni Maria ng pantay mata upang di makita ang kanyang mukha.

" Kumuha ng ilang bulaklak si Maria at iniabot iyon kay ibarra. Na bagamat. siya ay handang magtiis na ipaubaya ang pansariling interes alang-alang sa kapakanang pambayan. Tinanong ni Maria ang binata. Sa bahaging iyon ng sulat ay napatayo si Ibarra. Tumango si Ibarra at umlis na ito. Namutla siya. Sumagot siya "Dahil sayo ay nalimutan ko ang aking tungkulin. matanda na si Don Rafael at kailangan ni Ibarra. Pinagbilinan ni Kapitan Tiyago si Ibarra na pakisabi kay Anding na ayusin nito ang bahay nila sa San Diego sapagkat magbabakasyon duon ang mag-ale. Siya anya ay isang lalaki at kailangan niyang matutuhan ang tungkol sa mga buhay-buhay upang mapaglingkuran niya ang kanyang sinilangan.Nakasaad sa sulat kung bakit nais ni Don Rafael na papag-aralin si Ibarra sa ibang bansa. Napatigil sa pagbabasa si Maria. Kailangan na pala akong umuwi dahil bukas ay undas na. Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael. . Pumasok sa silid si Maria at umiyak.

Ang Escolta naman sa tingin din niya ay lalong pumangit. Pilipino. namataan niya si Pari Damaso na nakakunot-noo. Nang madaan siya sa Hardin Butaniko saglit na napawi ang kanyang mga magagandang gunita. (2) Kailangang pagayamanin ang karunungan upang maisalin ito sa mga susunod na salin-lahi at (3) ang mga dayuhan ay nagpunta sa Pilipinas upang humanap ng ginto. Si Kapitan Tinong nuon na kasama ang asawa at dalawang anak na babae at nakasakay sa ibang karwahe ay binati si Ibarra. mga lalakinh hubad na nagpapasan. napansin niya na walang ipinagbago ang punong Talisay sa San Gabriel. Napadaan din siya sa Arroceros (ngayon ay C. Ang kagandahan ng sinag ng araw ay nakakapagpapawi sa kanyang kahapisang nadarama. Itinuon niya ang tingin sa malayo at makita niya ang matandang Maynila na naliligid ng makakapal at nilumot ng mga pader. mga tsino at paring walang kibo. Kabilang dito ang mga kalesa at karumatang hindi tumitigil sa pagbibiyahe. mga ponda at restauran at pati ang mga karitong hila ng mga makupad na kalabaw. Recto) sa bahaging kinalalagyan ng pagawaan ng tabako. Ang pagkakapatingin niya sa Bagumbayayn ay nagpabangon sa bilin ng kanyang naging guring pari bago siya tumulak sa ibang bansa. Sa pagmamasid niya sa kapaligiran. Pumasok sa kanyang isip na ang hardin sa Europa ay nakakaakit at nakapag-aanyaya sa mga ito upang iyon ay malasin.M. Pati ang bilanggong patay sa ilalim ng kariton at malapit sa dalawang bilanggo rin ay kanyang naalala. biglang bumangon sa kanyang nahihimlay na diwa ang isang alaala. Sa mga paring nakasakay sa mga karwahe. mga babaing naglalako ng mga bungang-kahoy.Kabanata 8 MGA ALAALA Ang Kalesang sinasakyan ni Ibarra ay masayang bumabagtas sa isang masayang pook sa Maynila. Sa patuloy na pagsusuyod ng kanyang tingin. Intsik. Kung kaya’t nararapat lamang na puntahan ang lugar ng mga dayuhan upang kunin naman ni Ibarra ang ginto nila (dayuhan). Ang bilin ng pari ay (1) Ang karunungan ay para sa tao. mga taong may ibat-ibang uri ng kasuotan na katulad ng mga Europeo. Naalala niya na minsan na siyang nahilo dahil sa masamang amoy ng tabako. ngunit ito ay natatamo lamang ng mga may puso lamang. . Nakita din niya ang mga magagandang karwahe na ang mga sakay ay mga kawaning inanatok pa sa kanilang mga pagpasok sa mga tanggapan at pagawaan.

Sinigilahan siya ng matinding pagkaawa rito. Tiyempong dumating si Pari Damaso at tinanong ang mag-ale. kaagad na nagtuloy siya sa kumbento ng mga Dominiko sa Puerta de Isabel II. kaagad na pinatay niya ang mga ipinatulos na dalawang kandila kay Maria na patungkol para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego. anya. Sinisi ni Pari Damaso si Kapitan Tiyago dahil sa hindi nito pagtatapat. ito ay nakikiisa pa kay Pari Damaso. nalaman din ng kapitan ang buong pangyayari. Dumiretso siya sa isang silid at tumambad sa kanyang paningin ang anyo ng isang matandang paring may sakit. ang mga ito ay lubhang napakalaki ng maitutulong sa ikasusulong ng kanilang korporasyon at kapatiran ng panahong iyon. Pero. Pumasok sila sa isang silid at isinarang mabuti ang pinto. Sa kabilang banda naman. kay Maria Clara at kay Kapitan Tiyago. Bago umalis si Pari Sibyla. Sa kabilang dako. Sa paniniwala ng may sakit na pari. Ikinuwento ni Pari Sibyla sa paring may-sakit ang tungkol sa naganap na pagkakaalitan nina Pari Damaso at ni Ibarra. Si Pari Damaso ay napalipat pa sa higit na mabuting bayan. Pag-alis ng pari. Ang pagbulung-bulong ng pari ay inaakala ni Isabel na mayroon itong minimemoryang sermon. pagkaraang makapagmisa si Pari Sibyla. Ito ay naibalita ni Laruja sa isang pahayagan. Ang ganito ay hindi minabuti ng pari. Sa kanilang pagsusuri. Ang dalawang pari ay nagpalitan ng mga kuru-kuro tungkol sa mayamang binata. bubulong-bulong na nagtuloy na nagtuloy siya sa bahay ni Tiyago. Binalaan pa niya ang kapitan na kailanman ay huwag itong magsinungaling sa kanya sapagkat siya ang inaama ni Maria Clara. natapos na rin ang masinsinang pag-uusap nina Kapitan Tiyago at Pari Damaso. Sinabi nilang kukunin ni Maria ang mga kagamitan nito sa Beaterio. naibalita rin niya na ang tinyente ay hindi rin nagsumbong sa Kapitan-Heneral at diumano. Sinabi ng pari na kailangang mag-usap silang sarilinan ni Kapitan Tiyago. Nahalata kaagad ni Kapitan Tiyago ang pagbabagong anyo ng pari nang hindi nito iabot ang kamay nang magtangka siyang magmano rito. dahan-dahan ng nawawala ang kanilang mga kayamanan lalo na sa Europa dahil sa pagtaas ng buwis na nagiging dahilan ng pagkawala ng kanilang mga ari-arian. . ang pagtataas ng buwis sa kanilang mga lupain sapagkat ang Pilipino ay natututo ng mamili ng lupa sa iba’t ibang lugar at lumilitaw na kasimbuti rin ng sa kanila o higit pa. Hindi na nararapat. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria.Kabanata 9 MGA BAGAY-BAGAY TUNGKOL SA BAYAN May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago. Ipinaliwanag ni Pari Sibyla na si Ibarra ay taong mabait at mabuting tao.

Ito ang dahilan kung bakit kinagiliwan siya ng mga magsasaka. Sa kalaunan. Hindi nagtagal. mapapansin sa pagtanaw sa kabuuan nito ang isang tila pulong gubat na nasa gitna mismo ng kabukiran. Ang mga pinambayad niya ay mga damit. paimpit kung tumawa at malalalim ang mga mata. lalo siyang kinatakutan sapagkat nung nabubuhay pa siya. takot na takot sa kanya ang mga babae sa pagkat bahaw ang tinig nito. Gayunman. Karamihan sa nakatira rito ay mga magsasaka. halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. nang namatay si Padre Damaso na ang pumalit at naging kura pareho ng bayan. Pero. ang mga inaaning produkto agrikultura ay naipagbibili nila ng murang-mura sa tsino. Dahil sa kanilang kamangmangan. . Hindi nagtagal ang matanda ay nawala. Ito ay naging bayan. Napaunlad niya ang lugar. mula sa pagiging nayon. Nagkaroon ng isang kura Indiyo. Kagaya pa ng ibang bayan sa Pilipinas. nakapag-asawa siya ng isang babaeng taga-Maynila at nagkaroon ng anak na tinawag niyang Rafael o Don Rafael. Sinunog ng ilan ang damit na galing sa matanda at ang mga hiyas naman ay tinapon sa ilog. Siya ay masipag at mapusok. Ito ay matatas magsalita ng tagalog at nanlalalim ang mga mata. May isa umanong matandang kastila na dumating sa bayan. Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan.Kabanata 10 ANG BAYAN NG SAN DIEGO Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. alahas at salapi. Hinanap nila ang pinanggalingan ng amoy at nakita nila ang nabubulok na bangkay ng matanda na nakabitin sa isang puno ng baliti. Si Don Rafael ay hindi malupit bagkus siya ay mabait. Isang araw ang mga nagpapastol ng kalabaw ay nakaamoy ng masangsang na amoy. Dahil sa pagkamatay ng matanda. ang San Diego ay mayroong itinatagong alamat. may kubo na sadyang itinayo. Ito ay may pangalang Saturnino. na siyang ama ni Crisostomo. isang batang mistisong kastila ang dumating at sinabing siya ang anak ng namatay. Binili niya ang buong gubat. Sininop niya ang gubat. Sa may itaas na bahagi.

Kabanata 11 ANG MGA MAKAPANGYARIHAN Bagamat Don Rafael. Ang alpares at Pari Salvi ang tunay na makapangyarihan sa San Diego. Ang kapitan sa bayan ay hindi rin kabilang sa mga tinatawag na casique o makapangyarihan.siya ay iginagalang at halos lahat ng mga tao ay mayroong pagkakautang sa kanya. pag-uutos sa mga sundalo na magsanay sa init ng araw o dili kaya ay sinasaktan ang kanyang eposa. kahit na masalapi at sinasalubong ng banda ng musiko at hinahainan ng masasarap na pagkain kapag nagpupunta sa bayan.000. . siya ay tinayawag na Sakristan Tiyago. Pero. siya ay kinalaban ng magkaroon ng usapin at ni wala pa ngang kakampi. Ang mga ito ay sina Pare Bemardo Salvi. Madalas siyang sabunin at kagalitan ng alkalde mayor. Sa kabila ng kabusilakan ng kanyang damdamin. Pero. siya ay mabait at maingat sa tungkulin. Ang kanyang puwesto ay nabili niya sa halagang P5. Si Pari Salvi ay ang Alpares at ang kanyang asawa na si Donya Consolacion. Payat siya sapagkat mahilig siyang mag-ayuno. Ang alpares ang puno ng mga guwardiya sibil. Bagama’t may hidwaan ang alpares at Pari Salvi kapag sila ay nagkikita ay pareho silang nagpaplastikan.siya ay nakatalikod. Ang tawag sa kanila ay mga casique. isang payat at batang pransiskano at siyang pumalit kay Padre Damaso. Hindi siya ang Kinikilalang makapangyarihan kahit na siya ang pinakamayaman. ang tawag sa ama ni Ibarra. isang Pilipina na mahilig maglagay ng mga kolorete sa mukha. Sila ay nagbabatian sa harap ng maraming tao at para walang anumang namamagitan di pagkakaunawaan. Si Kapitan Tiyago man. kapag hindi na magkaharap gumagawa sila ng kanikanilang mga paraan para makapaghiganti sa isa’t-isa. Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan. Kung ihahambing siya kay Pari Damaso. Ang pagkakapangasawa niya ay binubunton niya sa pamamagitan ng paglalasing.

may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. . Hindi niya matagalan ang gayong tanawin.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik. Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali. Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. Sa ibang bahagi ng libingan. Masukal ang kabuuan ng libingan. dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay. dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo.Kabanata 12 ARAW NG MGA PATAY Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Gayunman. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan. kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tag-ulan.

Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael.si Don Rafael. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. Sinabi ng matanda kay Ibarra. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. na si Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus. Nakita nina Ibarra at matanda ang sepulturero. Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Nasindak siya ng husto. Pero.Kabanata 13 MGA BABALA NG SIGWA Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. . Tumango ang tagapaglibing. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing.

. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. dahil sa katalinuhan niya ay pinahinto sa pag-aaral mula sa dalubhasaan ng San Jose. namatay ang kanyang asawa. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. walang tiyak na direksyon ang kanyang paglalakad. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapagugnay ng namatay sa nabubuhay. sinabi niyang iyon ay mabuti. Nagtuloy siya sa bahay ng mag-asawang Don Filipo at Aling Doray. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. Pero. Inukol na lamang ni Tasyo ang sarili sa pagbabasa ng mga aklat hanggang sa mapabayaan niya ang kanyang mga minanang kayamanan. Tumanggi ang mga bata. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga. Masayang sinalubong ng mag-asawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. Natatakot kasi ang kanyang ina. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. Gayunman. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. Ang pagkakilala kay Tasyo ng mga mangmang ay isang taong may toyo sa ulo o baliw. anya. Pero.Kabanata 14 SI TACIO: BALIW O PILOSOPO Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Tinanong siya kung bakit. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako’y pinagtawanan lamang ng lahat. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. gusto ng kanyang ina na siya ay magpare.hindi niya ito sinunod at sa halip ay nag-asawa na lamang siya. Naramdaman niya. Pero. Sa pag-uusap pa rin nila. Isa pa. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa magasawa. na dahil sa pagtatamo niya ng higit na mataas na kaalaman. pagkaraan ng isang taon. Anak siya ng mayaman. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. Siya ay laging laman ng lansangan. Pagkuwa’y nagpaalam na siya." Ayon pa sa kanya. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. Nang araw na iyon ay dumalaw din siya sa libingan upang hanapin ang puntod ng nasirang asawa. baka makalimutan niya ang Diyos. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit. Diretso ang sagot niya:"Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat’t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan.

Idinadalangin na sana magkasakit silang lahat. Tinangkang mangatwiran ni Basilio. Minultahan pa siya ng tatlong beses. Kapagdaka. Pero. Ang suweldo lang kasi ni ay dalawang piso sa isang buwan. puyos ito sa galit. pero sinanslaa siya ng sakristan mayor sa pagsasabing kahit na siya ay hindi makakauwi hanggang hindi sumasapit ang eksaktong ika-10 ng gabi. kulang pa ang sasahurin ni Basilio kahit magbayad sila. Ang anyo ng pangamba sa mukha ni Crispin ay nababakas. siya ay hindi mapagbibintangang isang magnanakaw. tiyak hindi papayag ang kanilang ina. Gulo ang isip ni Crispin dahil mahirap na gusot na napasukan nilang magkapatid. Pero. Sa anyo ng hitsura ng magkapatid mapagsisino na sila ya hilahod sa hirap. hindi pumayag si Basilio sapagkat walang kakainin ang kanilang ina. Pero. sinabi ni Crispin na hindi maniniwala ang kanilang ina sapagkat ipikikita niya ang maraming latay na likha ng pagpalo ng kura at ang bulsa niyang butas-butas na walang laman kundi isang kuwalta na aginaldo pa niya noong paslo. Isa pa ang katumbas ng dalawang onsa ay P32.00. lasenggero at sabungero. Nasindak ang huili sa binanggit ng kapatid. Sinabi ni Crispin kay Basilio ng kung kasama sila ni Sisa. nasabi ni Crispin na mabuti pa ngang magnanakaw na siya sapagkat maililitaw niya ito. Sila ang kausap kanina ni Pilosopo Tasyo at sinabihan ng sila ay hinihintay ng kanilang inang si Sisa para sa isang hapunang pangkura. Nag-aalala pa si Basilio na kapag nalaman ng kanilang ina napagbintangang nagnakaw si Crispin. Dinig ni Basilio ang pagpapalahaw ng kapatid. ang sakristan mayor ay walang kilatis na nakapanhik sa palapag na kinaroonan nila. Habang nag-uusap ang magkapatid. Pero. At kung malalaman ni ni Sisa na siya ay pinapalo. At kung papatayin man siya sa palo ng kura at siya’y mamamatay magkakaroon naman ng mga damit si Sisa at ang kapatid na si Basilio. si Crispin naman ang hinarap at sinabing hindi ito makakauwi hanggang hindi niya inilalabas ang dalawang onsa na binibintang sa kanya. pero biglang sinambilat ng sakristan mayor si Crispin sa bisig at kinaladkad na papanaog sa hagdanan hanggang sa sila ay lamunin sa dilim. na kinuha pa sa kanya ng hidhid na kura. wala siyang magawa. Gusto niyang makauwi silang magkapatid upang makakain ng masarap na hapunan. Makikiusap pa sana si Basilio.Kabanata 15 ANG MGA SAKRISTAN Parang plegarya ang tunog ng kampanang binabatak ng magkapatid na sakristan na sina Crispin at Basilio. Magmula ng mapagbintangan siyang nagnakaw. Ipinakiusap ni Crispin na bayaran na lamang ni Basilio ang ibinibintang sa kanya. Maliwanag sa mga pahayag ni Crispin na kaya siya napagbintangang magnanakaw sapagkat ang kanilang ama ay mabisyo. Disin sana. Dahil dito. hindi pa siya pinapakain hangga’t hindi niya naisauli ang dalawang onsa. lubhang mabigat ito para kay Basilio. tiyak na magagalit ito. Antimano. . Sinabi niya kay Basilio na ito ay kanyang minumultahan dahil sa hindi tamang pagtugtog ng kampana. naiwan itong parang tulala. Gimbal si Basilio sapagkat ika-9 pa lamang ng gabi ay wala ng puwedeng maglakad sa lansangan kung gabi.

Ang bawat pagsampal ng sakristan kay Crispin ay sinusundan ng masakit na pagdaing. Nuon ang langit ay unti-unti ng nagliliwanag sapagkat humihinto na ang ulan. Nanlaki ang mata at nakuyom ni Basilio ang kanyang palad sa sinapit ng kapatid. Mabilis na kinalag niya ang lubid na nakatali sa kampana at nagpatihulog na padausdos sa bintana ng kampanaryo. Mabilis na pumanhik siya sa ikalawang palapag ng kampanaryo. Pumasok sa isip na kung kailan siya maaaring magararo sa bukid habang naririning niya ang paghingi ng saklolo ni Crispin. .

Nananakit ang lalaki. Sobra ang kanyang pagkamartir at hina ng loob. Sa kasamaang palad. Gayunaman. nagsaing siya ng puting bigas na sadyang inani niya sa bukid. Sa madalang na paguwi ng kanyang asawa. ng gulantangin siya ng malakas na tawag ni Basilio mula sa labas ng bahay. Siya ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. na gaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo kina Basilio at Crispin ng puntahan niya ang mga ito sa simbahan. Hindi nito mapigilan na hindi umiyak.Kabanata 16 SI SISA Ang kadiliman ay nakalatag na sa buong santinakpan. Itinanong pa niya kung nasaan ang dalawa niyang anak. Luhaang nagsaing siyang muli at inihaw ang nalalabing daing na tuyo sapagkat naalala niyang darating na gutom ang kanyang mga anak. Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable. Saglit na tinigil niya ang pagaawit ng kunduman at pinukulan niya ng tingin ang kadilimang bumabalot sa kapaligiran. naipagbili ni Sisa ang ilan sa mga natipong hiyas o alahas nito nuong sila siya ay dalaga pa. si Sisa ay gising. Kasalukuyan siyang dumadalangin sa Mahal Na Birhen. tanging si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. Mayroong tuyong tawili at namitas ng kamatis sa kanilang bakuran na siyang ihahain niya kay Crispin. Nagkaroon siya ng malungkot na pangitain. May isang oras din bago narating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan. Pero. Hindi na siya napakali sa paghihintay. Tapang baboy-damo at isang hita ng patong bundok o dumara na hiningi niya kay Pilosopo Tasyo ang inihain niya kay Basilio. para kay Sisa ang lalaki ay ang kanyang bathala at ang kanyang mga anak ay anghel. Nang mabundat ang asawa ni Sisa ito ay muling umalis dala ang sasabunging manok at nagbilin pa siya na tirahan siya ng perang sasahudin ng anak. Nilantakang lahat ang maga pagkaing nakasadya sa kanila. Ang ganitong hapunan ay tunay na pangkura. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa. . tapos uubusin lamang ng kanyang walang pusong asawa. di lang iisang beses siya umawit nang mahina. Higit sa lahat. nakakatikim pa siya ng sakit ng katawan. abala siya sa pagdating nina Basilio at Crispin. walang pakialam sa buhay. Mahimbing na natutulog ang mga taga-San Diego pagkatapos na makapag-ukol ng dalangin sa kanilang mga yumaong mga kamaganak. Ngayon lamang siya ngluto. Hindi niya asikaso ang mga anak. sugarol at palaboy sa lansangan. Upang maaliw sa sarili. Nang gabing iyon. Paano na ang kanyang dalawang anghel. Windang ang puso ni Sisa. hindi natikman ng magkapatid ang inihanda ng ina sapagkat dumating ang kanilang ama.

Ang kaniyang balak ay (1) ihihinto na silang magkakapatid sa pagsasakristan at ipapakaon niya si Crispin kinabukasan din. Sinabi din niya sa ina na naiwan niya sa kumbento si Crispin. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. (2) hihilingin niya kay Ibarra na kunin siyang pastol ng kanyang baka at kalabaw at (3) kung malaki-laki na siya. Tinanong ni Sisa kung ano ang napanaginipan nito. Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. Dahil sa hindi niya paghinto siya ay binaril. Nabanggit ni Basilio na higit na magiging mabuti ang kanilang kalagayan. Napaluha si Sisa dahil sa awa sa anak. siya ay ginising ni Sisa. Nakahinga ng maluwag si Sisa. Dumadaloy ang masaganang dugo. Sa panaginip niya. Dinaplisan siya ng punglo sa ulo. kung silang tatlo na lamang. Ngunit lihim na napaluha ito sapagkat hindi isinama ng anak sa kanyang mga balak ang kanilang ama. Dahil sa kanyang malakas na pagungol. kanyang sinabi kung ano ang balak nito sa kanilang pamumuhay.Kabanata 17 SI BASILIO Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. Ipinakiusap ni Basilio sas ina. Siya ay hinabol ng mga guwardiya sibil at pinahihinto sa paglakad. Sinabing ang ma dukhang katulad lamang nila ang nagpapasan ng maraming hirap sa buhay. si Sisa ay nasisiyahan. Pero siya ay kumaripas ng takbo sapagkat nangangamba siyang kapag nahuli siya ay parurusahan siya at paglilinisin sa kuwartel. hihilingin niya kay Ibarra na bigyan siya ng kapirasong lupa na masasaka. Sa pagtulog ni basilio siya ay binangungot. Alam niyang pagdumarating ang ama tumitiking ng bugbog ang ina. At sa halip ay sabihin na lamang na nahulog siya sa puno. Nito. na huwag sabihin kanino man ang dahilan ng kanyang pagkakasugat sa ulo. Hitsa puwera ang ama. Kaagad na sinayasat ng ang ina nang malaman na dumating ang ama. Sa lahat ng sinasabi ni Basilio. nakita niya ang kapatid na si Crispin ay pinalo ng yantok ng kura at sakristan major hangang sa ito ay panawan ng malay tao. Hindi nakatikim ng pagkain si Basilio. Ito ay pinagdamdam ni Sisa. Sa pagsusuri ni Basilio sila ay uunlad sa kanilang pamumuhay dahil siya ay magsisipag sa pagpapayaman at paglilinang sa bukid na kanyang sasakahin kung saka-sakali. Si Crispin ay mag-aaral kay Pilosopo Tasyo at si Sisa ay titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing mga damit. Hindi sinabi ni Basilio ang dahilan at sa halip . Ipinagtapat ni Basilio ang dahilan ng kanyang pagkakasugat. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor. .

Kung kaya’t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Ngunit hindi niya ito marinig. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama.Kabanata 18 MGA KALULUWANG NAGDUDURUSA Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. Tinanong niya ang tagapagluto. Gulong-gulo ang isip. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay.000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. Nangatal si Sisa. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. pagdiin pa ng alila. Naumid ang labi. Hindi siya napansin ng mga ito. Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento.’ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Manang Rufa at Manang Juana. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Pero. Kung nasaan si Crispin. . na paboritong gawing salad ng kura. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng ‘indulhensiya plenarya.

Nuong bagong salta ito sa San Diego. kakarampot na lamang ang kanyang tinuturuan. Labag man sa kanyang kalooban. Malaki ang utang na loob kay Don Rafael. Tumututol man sa kanyang kalooban. ang Don ang tumustos sa kanyang mga pangangailangan sa pagtuturo.ang lawa ay hindi gaanong nabagabag. Sang – ayon sa kanya. kasama si Tenyente Gueverra nuong itinapon ang bangkay. Nang huminto ang guro sa paggamit ng pamalo sa pagtuturo. Nabuhayan siay ng pag-asa. Ang kailangan lamang niyang matutuhan ay tagalog. nagkaroon ng bagong kura.Kabanata 19 KARANASAN NG ISANG GURO Kahit na dumaan ang malakas na bagyo. isang guro na di marunong bumasa ngunit nagtayo ng eskwela at nagturo ng pagbasa sa kanyang mga estudyante.. Dahil din sa kakulangan ng mga bahaypaaralan. Hindi na si Pari Damaso. sumunod din siya saspagkat mismong mga magulang ay napahinuhod ni Pari Damaso na ibalik ang pamalo sa pagtuturo. Itinuro ng guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. Siya ay ipinatawag ng kura upang ipabalik sa kanya ang pagagmit ng pamalo saspagkat mabisa ito sa pagtuturo. Bukod dito. Ipinaris pa siya ni Pari Damaso kay Maestro Circuela. Nagkomit si Ibarra na tutulungan niya ang guro sa pamamgitan ng pulong sa tribunal na kanyang dadaluhan sa paanyaya ng tinyente mayor. Sinabi ng guro kay Ibarra na ang malaking suliranin niya at ng mga mag-aaral ay ang kakulangan ng magagastos. sa lahat ng mga araling ito dapat unahin ang pagtuturo ng relihiyon . Nang ito ay guamling at bumalik sa serbisyo. at mura ang mga bata at guro. Sa kanyang pagbabalik. ang klase ay ginaganap sa silong ng kumbento sa tabi ng karwahe ng kura. Sobra ang pakialam ni Pari Damaso sa guro. Pero.pagsasaka. nagkasakit ang guro. kaya nakakatikim ng sigaw. Pero. Sa atbi ng lawa. ayon sa mga bagong kura nang ipatawag niya ang guro. Malaki ring problema anya. dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. . Nabanggit din ng guro kay Ibarra na dahil sa pagbabagong kanyang ginawa. Pero siya ay nilait ni Pari Damaso sa pagsasabing ang wikang kastila ay hindi nababagay sa katulad niyang mangmang. Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok. Sinikap niyang isalin sa wikang tagalog ang mga aklat na nasusulat sa wikang kastila. ang kawalan ng pagtutulungan ng mga magulang at mga taong nasa pamahalaan. madaling natutuhan ng mga mag-aaral ang wikang kastila. wala siyang magawa kundi sumunod kay Pari Damaso. Ito ay nakakabulabog sa kura. Dahil ssa naging sukal sa kalooban ang pagtuturo. Wala siyang tanging magawa nuon kundi makipaglibing. Nasanay ang mga bata na bumasa ng malakas. nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro. Lumilitaw na hindi ang lahat ng mga pangangailangan ng mga batang nag-aaral na katulad ng mga libro na karaniwang nasusulat sa wikang Kastila at ang pagmememorya ng mga bata sa mga nilalaman nito.kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. nag-aral din ang guro ng wikang kastila oara sa kanyang oansariling interes.

Kabanata 20 ANG PULONG SA TRIBUNAL Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan mga may kapangyarihang mga tao sa bayan.isinahapag ni Don Felipo ang isang mungkahi at talaan ng mga gastos. Walang binesa at walang kawawaan ang talumpati niya. Nawalang saysay din ang panukala ng kabisa sapagkat ipinahayag ng kapitan na tapos na ang pasya na kura na tungkol sa pista. Ang mungkahi niya ay magtayo ng isang malaking tanghalan sa liwasang bayan at magtanghal ng komedya sa loob ng isang linggong singkad. Ang kanyang mungkahi (1) tipirin ang pagdiriwang (2) walang paputok (3) ang magpapalabas ng komedya ay taga San Diego at ang paksa ay sariling ugali upang maalis ang mga masamang ugali at kapintasan. Ito ay binuo ng dalawang lapian sa bayan.00 samantalang ang komedya ay P1. Nagsalita pa si Kapitan Basilyo. nagsissimula na ang pagpupulong. Kailangan din ang mga paputok na paglalaanan ng P1. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa piyesta. kung kaya’t iniatras niya ang mga ito. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. tatlong sermon. Pinagtatalunan nila ang tungkol sa pagdaraos ng pista ng San Diego. Kung saan-saan napunta ang kanilang pulong. Ang dulaan ay nagkakahalaga ng P160. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na.000. kaya sumangayon na lamang ang dalawang pangkat. May dalawang pangkat na nakapaqligid sa mesa.isang mayaman na nakalaban ni Don Rafael. Ang isa naman ay pangkat ng mga liberal na binubuo ng mga kabataan. Ang conserbador ay pangkat ng mga matatanda. Bawat gabi. Ito ang gusto ng kura. Binatikos si Don Felipo sa kanyang mga mungkahi. . Nang duting sina Ibarra at ang guro. Nagpaalam si Ibarra sa guro at ipinaalam na siya’y pupunta sa ulumbayan ng lalawigan upang lakarin ang isang mahalagang bagay.Ang pasya ng kura ay ang pagdaraos ng anim na prusisyon. Dahil dito. tatlong misa mayor at komedya sa Tundo. Sumunod na nagpananukala naman ay ang kabisa na siyang puno ng mga matatanda.400 na tig-P200.

Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pagiisip kung paano maiililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil. kahit na panhik panaog ang ginawa niya. Ptakbo siyang bumalik sa bahay. Lahat ng mga taong nakakasalubong niya ay nahihintakutan sa kanya. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura. nabagbag ang damdamin ag Alperes. Iniutos na palayain na si Sisa. Paulit-ulit. nagpalaboylaboy sa lansangan si Sisa. Hindi kasama ng mga sibil ang isa man sa kanyang anak. Ngunit hinang hina na siya. Kaagad na ipinasok siya sa kwartel. At sa halip pakaladkad na sinama siya sa kuwarter. Pagdating nila sa bayan. Gayunman. Pilit na pinaamin din siya tungkol sa paratang ng kura. . Ngunit hindi niya ito makita. ang isang pilas ng damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Gusot-gusot ito. Hindi siya pinaniwalaan ng mga sibil.at sa may gilid ng bangin. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na. Painot-inot na naglakad si Sisa hanggang sa muli siyang makarating sa kanyang bahay. Ipinakiusap ni Sisa na payagan siyang mauna ng ilang hakbang sa nga sibil habang sila ay naglalakad patungong kuwartel kapag sila ay nasa kabayabnan na. sa sumunod na sandali. Ang malakas na pag-iyak. Nang makasalubong niya ang dalawang sibil. parang sirang plaka. Wala ang kanyang hinahanap. Tinawag ang pangalan ng mga anak. muling sinakmal ng matinding pangamba si Sisa. Muling nagsumamo si Sisa.Kabanata 21 KASAYSAYAN NG ISANG INA Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa. Nanlilimahid at iisa ang kanyang damit. Magtatanghali. tiyempong katatpos pa lamang ng misa. Kahit na magmamakaawa si Sisa. pero mistulang bingi ang kanyang mga kausap. Kinabukasan. May dalawang oras din siyang nakabalndra sa isang sulok. hagulgol at pagsigaw ay nagsasalit at kung minsan ay magkasabay na ipinakita ang kanyang kaanyuan. Ang kanyang isip ay parang ibig ng takasan ng katinuan Sa bawat paglipas ng sandali. Pilit na tinatanong siya kung saan niya diumano itinago ang dalawang onsang ninakaw ng kanyang anak. Dagling umakyat siya sa kabahayan . Naglakad-lakad siya kasabay ng pasaglit-saglit na pasigaw ng malakas. Hawak ang damit. Ang buhok naman ya daig pa ang sinabungkay nag dayami. Nagsumiksik siyang parang daga sa isang sulok. nadagdagan ang kasiphayuan ni Sisa. pumanaog siya ng bahay at tiningnan sa sikat ng araw ang pilas ng damit na nababahioran ng dugo. Natapunan niya ng pansin. Nilulukob ng matinding nerbiyos ang buong katawan. Ano na nag nangyari sa kanyang mga anak. Halos malusaw sa kahihiyan si Sisa. Hindi madulumat ang nararamdaman niyang kasiphayuan. hindi rin pinakinggan ang kanyang pangangatwiran. Tinungo niya ang gulod . Ang banta ng pagkabaliw ay unti unting lumalamon sa kanyang buong pagkatao. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib.

Naputol ang kanilang pag-uusap ng biglang dumating si Padre Salvi. kayumian at kagandahan. Ikinatuwa ito ni Maria sapagkat makakasama na naman niya sa pamamasyal ang kanyang dating kababata sa bayan. . tuwirang hihingi ni Maria kay Ibarra na huwag ng isama sa pangingisda si Padre Salvi. Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa at iniwanan ang mga ito sa pagsasabing masakit ang kanyang-ulo. Sinabi ni Ibarra kay Maria na handa na ang lahat para sa gagawin nilang piknik kinabukasan. nakasalubong niya ang isang lalaki na dalawang araw ng naghahanap sa kanya. Malagkit kung tumingin ang kura kay Maria at mayroong ibig ipahiwatig ang mga titig nito.Kabanata 22 MGA LIWANAG AT DILIM Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. Sa daan. Laganap na ang dilim ng magpaalam si Ibarra na uuwi na. sinabi ni Ibarra na hindi niya mapagbibigyan ang kahilingan ni Maria sapagkat yaon ay lihis sa kagandahang-asal at kaugalian ng mga taga. Kung kaya. At sabay na nawala sa pusikit na dilim sina Ibarra at ang lalaki. Pero. Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura. Lalong pinag-usapan si Maria. Isa pa. ang isa sa kinapapansinan ng malaking pagbabago sa kanyang ikinikilos ay si Padre Salvi. Labis na kinagigiliwan siya. Inaasahan iyon ng kura. Inanyayahan ni Ibarra si Padre Salvi na sumama sa kanilang piknik. nang dumating si aIbarra at madalas na dalawin ito. kaya na kaagad na tinanggap niya ang paanyaya. Sa mga taga San Diego. Hiningi ng lalaking nakasalubong ni Ibarra ang tulong nito tungkol sa kanyang problema sa asawa at mga anak.San Diego. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. minamahal siya ng mga kababayan dahil sa kagandahang ugali.

nahuli na ni Elias ang buwaya. Pero. Natameme sa pagkakagulo ang mga dalaga . nagagapi si Elias. Nagpatuloy ang mga magkakaibigan sa pangingisda at nakahuli naman ng marami.mahaba ang buhok at siksik sa laman.’ Biglang umalimbukay ang pulang tubig. Nananghalian sila sa lilim ng mayatabong na punong.kaliskis man ng isda ay walang nasalok. Dahil dito. kumuha ng isang punyal si Ibarra at lumundag din sa lawa. Si albino ay kay Victoria. Ang piloto o ang sumasagwan sa dalawang bangkang para umusad sa tubig ay isang binatang may matikas na anyo. Si Ibarra ay napatabi kay Marai. Sinabi ni Andeng na nakahanda na ang sabaw para sa isisigang na isda. Nag-tigisang bangka ang mga dalaga sapagkat lulubog daw ang kanilang sinasakyan. Hindi hinimatay si Maria Clara sapagkat ang mga ‘dalaga noon ay hindi marunong mahimatay. Balana ay hindi nakaimik. alpa. Ang mga nagpipiknik ay nasa may baklad na ni Kapitan Tiyago.kahoy na tumutunghay sa batisan.mabilis na lumipat ang ilang kabinataan sa bangkang sinasakyan ng mga dalagang kanilang pinipintuho. Pero higit na malakas ang buwaya. utang niya ang kanyang buhay dito.maitim. Ngunit. Pamayamaya’y lumitaw sin a Ibarra at ang piloto o si Elias na dahil iniligtas siya ni Ibarra sa tiyak na kapahamakan. Ito ay si Elias.Kabanata 23 ANG PANGINGISDA Madilim–dilim pa nagsigayak na ang mga na ang mga kabataan. Dahil dito. sige pa rin ang kanilang kuwentuhan.akurdiyon at tambuli. Sinabi na ang kawalan ng isda sa lawa. mga iba.Isinalok ito. Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Ngunit. Ang mga bangka ay nagagayakan ng mga bulaklak.matipuno ang pangangatawan. pinayapa sila ng ilang mga kalalakihan sa pagsasabing sanay si Elias na humuli ng buwaya. Pero. Ang magbibinatang anak ng isang mangingisda ay namandaw sa baklad. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel.wala ring nahuling isda. Si Leon na katipan ni iday ang kumuha ng panalokm.kadalagahan at ilang matatandang babae na patungo sa dalawang bangkay nakahinto sa pasigan. Si Maria ay umawit ng Kundiman. Sinang at Neneng. Habang hinihintay na maluto ang agahan. Victorina. . Nagpatuloy sila sa gubat na pag-aari ni Ibarra. Natauhan mula sa pagkapatda si Maria ng lumapit sa kanya si Ibarra. Ilang saglit lang.t-ibang kulay na kagaya ng gitara.sSgawan ang mga babae na baka mapahamak ito. Ang mga kawaksing babae ay mayroong sunung-sunong na mga bakol na kinalalagyan ng mga pagkain at pinggan. Lumundag pa ang isang anak ng mangingisda na may tangang gulok.

" Ipinihayag niyang nagsisinungaling ang aklat ng Gulong ng Kapalaran. ang kalahati ay ibinigay kat Maria at ang natitirang kalahati ay kay Sinang na nagtamo ng pinakamasamang sagot sa kanilang paglalaro. Pagkaraang makapananghali. Dumating si ari Salvi. Binasa niya ito. Nang punahin ng mga kasama nito tungkol sa sa kanyang galos. dumating si Sisa. anya ang maniwala sa aklat sapagkat ang mga nilalaman nito’y pawang kasinungalingan. Nabanas si Albino at sinabihan ang Kura na higit na malaking kasalanan ang pangahasan ang hindi kanya at walang pahintulot sa pagmamay-ari nito. Malaking Kasalanan. mabilis na tumalilis si Sisa. Hindi na tumugon ang kura at sa halip ay biglang tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento. Napunta ang usapan sa pagkawala nina Crispin at Basilio. At iniwanan na ni Ibarra sa pagalalaro ang mga kaibigan. Sinabi niya sa mga kaharap na siya na ang kukupkup kay Sisa. Nakita siya ni Ibarra. Pinabalik niya sa kumbento .Kabanata 24 SA KAGUBATAN Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Pari Salvi. Nagtanong si Ibarra kung magtatagumpay siya sa kanyang balak. Kadagdaka’y nakiumpok na si Ibarra sa mga nagsisipaglarong biinata at dalaga na naglalaro ng Gulong Ng Kapalaran. Walang sabi. Ngunit. . kaya kaagad na iniutos na pakainin ito. Hinati ni Ibarra ang sulat. inilabaas niya ang isang kapirasong sulat na nagsasaad na pinatibay na ang kanyang balak na magtayo ng bahay-paaralan. pinahinto niya ang karwahe. Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. Namagitan na si Ibarra sapagakt magpapangana na ang dalawa. Naniniwala ang mga dalaga na sinuman ang makakita ng pugad upang masundan niya at makita parati si Ibarra nang hindi siya makikita nito. Nais niyang sundan ang mga ito. Sa may di – kalayuan. Inihagis niya ang dais at binasa siya ang sagot na tumama sa: " Ang pangarap ay nanatiling pangarap lamang. sinabi niyang siya ay naligaw. Tuwang-tuwa si Pari Salvi sa panood sa papalayong mga dalaga. nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. Pero. Kamala-mala. Naging maigting ang pagtatalo nina Pari Salvi tt Don Felipo sapagkat sinabi ng Don na higit pang mahalaga sa kura ang paghahanap sa nawawalang onsa kaysa sa kanyang dalawang sakristan. mga sakristan ni Pari Salvi.sabing hinablot ang aklat at pinagpunit-punit ito. Ipihanda niya ang kanyang kaerwahe at nagpahatid sa piknikan. Namaybay siya sa mga latian hanggang sa maulinigan niya si Maria na naghahanap ng pugad ng gansa. Mula sa kanyang bulsa. ipinasya niyang hanapin na lamang ang mga kasama nito. napag-usapan nina Padre Salvi ang taong tumatampalasan kat Padre Damaso na naging dahilan ng pagkakasakit nito.

Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita. Nagpasyang umalis na sa gubat ang mga dalaga at binat ng unti-unting lumalaganap ang dilim sa paligid. tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kanyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito.Sa darating naman ang apat na sibil at ang sarhento. Inusig nila si Ibarra dahil sa pag-aanyaya at pagkupkop sa masamang tao. Ginagulad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano’y nagtapon din sa labak sa alperes. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso. Magtatakipsilim na. . Pero.

Pero. kaya ninais niyang huwag ng gambalain ang matanda.lahi ay maiintidahan ito sapagkat ang mga ito ay higit na matalino at malamang hindi nahihimbing sa panahon ng kanilang mga ninuno. Sa puntong ito. Maagap na tumugon din ang matanda na higit pa sa pamahalaan ang kapangyarihan ng isang uldog. Ipinaliwanag ng binata na ang Pilipinas ay umiibig sa Espanya at alam ng bayan na siya ay tintangkilik. Ipinalagay ni Ibarra na siya ay dayuhan sa sariling bayan at higit namang kilala si Mang Tasyo ng mga tao. ang aatupagin ng pamahalaan rito kundi ang magpayaman sa loob lamang ng tatlong taong panunukungkulan. Ang Bayan ay maniningil ng pautang at sa gayo’y isusulat sa dugo ang kanyang kasaysayan. Dahil dito.papayag na sapitin ang araw na sinabi ni Mang Tasyo. ang kapitan ng bayan at ang lahat ng mayayaman sa bayan. Sundin lamang kunwari ang payo at ipakita ni Ibarrang ang kanyang ginagawa ay ayon sa mga pinagsangunian. Matindi ang paniniwala ni Ibarra na siya ay tutulungan kapwa ng bayan at pamahalaan. nagtagumpay lamang ang binata kung ito ay tutulungan at kung hindi naman. Ikinatwiran naman ng matanda na tunay na mainam ang mga balak sa itaas ngunit hindi natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at sa kamangmangan ng bayan. napuna ni Mang Tasyo na . sinabi naman ni Mang Tasyo na pipi ang bayan kaya hindi dumaraing. Ang lahat ng kanyang mga pangarap ay madudurog lamang sa matitgas na pader ng simbahan. Tinugon ni Ibarra si Mang Tasyo na maganda ang kanyang payo peero mahirap gawin sapagkat kinakailangan pa bang bihisan ng kasinungalingan ang isang katotohanan. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan. Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. Sinabi ng binata na kasiyahan na niyang masasabi ang dipagdaing ng bayan. anya darating ang panahong magliliwanag ang kadiliman at ang mga tinimping buntunghininga’y magsisiklab. Pinigilan si Ibarra. Katunayan. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan. Inabutan niya ito ng nagsusulat ng heroglipiko sda wikang Pilipino. Sa palagay niya.Kabanata 25 SA BAHAY NG PILOSOPO Pagkaraang libutin ni Ibarra. Kaya ang Diyos. ang mga susunod na salin.. at sa halip ay kanyang itunuro sa binata ang Kura. Kung kaya’t isinangguni niya ang kanyang balak tungkol sa pagpapatayo ng paaralan. Abala ito. ang mga taong kanyang tinutukoy ay magbibigay ng masasamang payo subalit ang pagsangguni ay hiindi nangangahulugan ng pagsunod. Pero napuna nito ng siya ay papanaog na. ang Gobyerno at ang relihiyon ay di. Ito ay hindi naghihrap tulad ng sa isang bansa sapagkat dati – rati tinatangkilik tayo ng relihiyon at ng pamahalaan. Ngunit. sinabi ng matanda na huwag siyang sangguniin sapagkat itinuturing siyang baliw ni Ibarra. ang dahilan ay sapat ang utos ng Hari ay nawawalang silbi sapagakat walang nagpapatupad. nagsadya ito sa bahay ni Mang Tasyo. Sinbi ni Mang Tasyo na ang sinusulat niya ay hindi mauunawaan ngayon. Pero. Ayoon pa rin sa kanya.

ito ay maroon ding mapapala sapagkat tiyak na may lalabas na bagong pananim mula sa mga itinanim nito. upang hindi na muling makabangon. Nag-aalala na baka pakitang –tao lamang ang pagtulong sa kanya dahil sa ang pagtutujro ay magiging kaagaw ng kumbwento sa kayamanan ng bayan. anya. Ito ay ipinaparis niya kay Ibarra na parang isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa Europa. Hindi naatim ni Ibarra ang payo ng matanda at sa halip ayy sunod-sunod na tanong ang kanyang pinakawalan. Ipakikiusap din niya sa kura na tangkilikin ang kaawa-awang balo at ang mga anak. ang tangkay niya ay tiyak na mababali. Humingi pa si Ibarra ng payo kay Mang Tasyo. Dati-rati. Ang payo ng matanda ay kailangang magyuko muna si Ibarra ng ulo sa mga naghari-harian. kailangan nito ang sandalan. Ako’y hindi naghihiganti sapagakat mahal ko ang aking relihiyon. Naunawaan ni Ibarra ang payo ng matanda. hindi kaduwagan ang pagyuko sa dumarating na punlo. Ang sinunod niyang itinuro ay matayog na puno ng makopa. At ang binata ay magsisilbing isang mabuting halimbawa sa iba na natatakot lang magsimula. pero kailangang gawin niya abng naipangakong handog sa kasintahang si Maria.lumalayo na sila ni ibarra sa usapan. Ang masama ay sumalubosdfng sa punlong iyon. Kaya. Inungkat muli ni Ibarra ang paghingi niya ng payo. Tinanong ng binata kung malilimot ng kura ang ginawa niya. Kinamayan ni Ibarra si Mang Tasyo at sinabing kakausapin niya ang kura na marahil ay hindi naman kastulad ng umusig sa jkanyang ama. Ito ay tinukuran niya ng mga patpat hanggang sa kumapit ang mga ugat nito sa lupa. . Ang ibinigay nitong payo ay mga halimbawa. Kayo ay mahina upang lumaban. ay isang maliit na puno ang itinanim. Kinakailangang gumawa na lamang siya ng ibang paraan na ikagagaling ng kanyang mga kababayan. Inimungkahi ng matanda na habang buhay sa ala-ala ng binata ang sinapit ng kanyang ama ay limutin muna niya ang tungkol sa kanyang balak na papapatayo ng paaralan.(1)Kailangan bang magyuko at mapanganyaya? (2)Kailangan bang maapi upang maging mabutiing kriistiyano at parumihin ang budhi upang matupad ang isang layunin? (3)Bakit ako mangangayupapa kung ako ay nakapagtataas ng ulo? Direkto sa punto naman ang sagot ni Mang Tasyo na "Sapagakat ang lupang pagatatamanan ninyo ay hawak ng inyong mga kaaway. Itinuro ni Mang Tasyo kay Ibarra ang isang rosas na sa deami ng bulaklak ay yumuyuko sa lakas ng hangin. Ilang saglit pa. Binigyan diin ni Mang Tasyo na hindi man magtatagumpay si Ibarra. Kailangang humalik muna kayo ng kamay!" Mariing sinalungat naman ni Ibarra ang pahayag na ito ng matanda sa pagsasabing:"humalik pagkatapos nilang patayin ang aking ama at hukayin sa libingan. Kung ang puno ay itinanim niya ito ng malaki ay hindi mabubuhay sapagkat ibubuwal ng hangin. Ngunit ang ank ay hindi nakaklimot!" Sa sinabing ito ni Ibarra. Kung ito ay magpapakatigas ng tayo. Isa pa. Isinama ng matanda ang binata sa may tabi ng bintana. tuluyang umalis na si Ibarra.

may nakahandang pagkain .ang tagiliran ng eskwela ay tatamnan ng maraming puno at gulay. tinatapos ng mga trabahador ang katangang semento na siyang pagtatayuan ng bahay paaralan.Kabanata 26 BISPERAS NG PIYESTA Ika-10 ng Nobyembre angn bisperas ng pista sa bayan ng San Diego. magkakaroon ng bodega at piitan para sa mga batang tamad na mag-aral. ang nangangasiwa sa mga manggagawa.alpombra.ipinaliliwanag ni Juan ang kanilang itatayo ay isang malaking paaralan. ang intsik na si Carlos na siyang naglalagay sa sugal na liam-po at mga mamamayan buhat pa sa Lipa. Lahat-lahat ay mayroong limang banda ng musiko at tatlong oirkestra ang inihanda sa para sa pagdiriwang ng pista.Puno ng kurtinang sutla ang mga pinto at at pati ang mga santo at imahen ay nagagayakan din Ang mga masasayang lugar ng San Diego ay tinayuan ng arkong kawayan.Tanauan.bulaklak na gawang kamay.at sa mga Pilipino.hitso at nganga. Sina Kapitan Tiyago at Kapitan Juaquin na may dalawang 18.Dahil sa sobrang kintab ng sahig ay pwewdeng ng makapanalamin.baboy bungangkahoy at mga gulay na dadalhin sa mayayamang may-ari na kanilang sinasaka. banehang pilak na lalagyan ng tabako.belong Ginansilyo .Batangas at Sta. na siyang arkitekto . Habang abala ang mga manggagawa. Sa isang lugar naman na malapit sa bahay ni Ibarra. mahirap man o mayamanupang masiyahan sila sa pista.Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga. sigarilyo. Batay sa planong ginawa ni Ginoong A. Ang mag magbubukid at taga bundok ay naghahanda ng manok. Naglagay naman ng malaking tolda at mayroong tukod sa may paligid ng patyo ng simbahan.Ang mga bintana ng bahay ay napapalamutian ng iba’tibang dekorasyon.Naging masigla sa paghahanda ang kilusan sa lahat ng dako.alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo.Cruz ang inaasahang na darating. Si Nol Juan. Ang mga ilawang globong kristal na minana pa sa kanilang mga kanununuan ay inilalabas dinkabilang na ang kanyong binurdahan ng mga dalaga. Batay sa mga balita Si Padre Damaso ang magsesermon sa umaga at magiging bangkero naman pasgdating ng gabi. Ang paaralan ay magiging kauri ng mga modernong paaralan sa Alemenya. May nagpapaputok ng kuwitis at may nagtutugtugan ng mga banda ng musiko. Sa bahay ng mga nakakariwasa.kaibiganokaaway. Ang isang panig ay para sa mga lalakiat ang ikalawa naman ay para sa mga babae. Sa liwasang bayan naman ay itinayo ang magandang tanghalan siyang pagdarausan ng komedya ng mga taga-Tundo.serbesa.tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa. .000.nakaayos ang minatamis na bungang kahoy. Ang tolda ay mayroong tukod na kawayan upang makadan ang prusisyon. Madalas na tinutogtug ang kampana kasdunod ang mga putok ng mgha kuwitis at bomba.

siya ay hinangaan ng mga binata at nag-aaral sa Maynila.Sa proyekto ni Ibarra ay naghandog ng tulong ang mga mayayaman samantalang ang kura ay humiling na siya angn gawing padrino at magbabasbas sa paglalagay ng unang batosa huling araw ng pista. lalong pag-ingata’t kaaway na lihim…siyang isaisip na kakabakahin. Sasagutin niya ang klahat ng gastos. ngunit karaniwan. ang atin lamang natutularan sa kanila ay maliliit na bagay na kanilang ginagawa at ang mga kasiraan ay napupuna tulad ng ayos ng kurbata. at ito ay kanyang nasasbi ngunit tinugon siya nng matanda sa isang aral ni Balagtas na "Kung ang isalubong sa iyong pagdating may masayang mukha’t pakitang gilliw. bilang ng butones ngtsaleko o amerikana. Ginawa siyang huwaran. tabas ng kuwelyong damit. Nawala sa isipan ni Ibarra ang mga natatakot na hinala ni Mang Tasyo. Dahil dito. . Sa mga pag-alok ng pagtulong ay tumanggi si Ibarra sapagkat hindi naman simabahan ang kanyang ipinagagawa.

Ang ketongin ay pinarusahan ng maraming palo dahil lamang sa pagliligtas niya sa isang nahulog sa mababaw na kanal. Kastilang-Pilipino at iba pa. o hindi. Pagkakita ni Maria sa ketongin.Kabanata 27 SA PAGTATAKIPSILIM Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego. Nagtakip ng mukha si Maria at pinahid ng panyo ang lubhang namamalisbis sa mukha. Sa pagdating ng Kapitan sa bisperas may pasalubong ito kay Maria na isang agnos na may brilyante at esmeralda at kapirasong kahoy na mula sa bangka ni San Pedro. Sa gayong pangyayari. Nanaog kaagad ito at sila ay inimbitang pumanhik muna.Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista. May mga ilang kaibigang dalaga si Maria na kinumbidang mamasyal si Ibarra. Pumanaog na ng bahay si Ibarra kasunod ang mga dalaga. na naging kaibigan at tagapagtanggol niya na sumama ito sa kanya kinagabihan. Napangiti lamang si Ibarra. nagbilin ang ama na kailangang umuwi bago maghapunan si Maria sapagkat darating si Padre Damaso. Ang mga naglalakad ay napatapat sa bahay ni Simang. Itinuro rin niya ang ilaw sa kumbento at sinabing nandoroon naman ang anak niyang si Crispin. Sinadya niyang higtan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin. Umalis na rin ang ketongin na dala ang bakol. kung oo. Kinuha ng ketongin ang agnos sa bakol at ito ay kanyang hinagkan. Nakarating sila sa liwasang bayan. May bumati kay Ibarra kay at pinuri naman si Maria. Humingi ng pahintulot si Maria sa ama nito at siya ay pinahintulutan naman. Ipinatanaw ni Sisa sa ketongin ang ilaw sa kampanaryo at sinabing naruroon ang anak niyang si Basilio na bumababa sa lubid. Nakita ni Ibarra si Kapitan Basilio. . Gayunman. naibulong na lamang ni Maria na mayroon palang mga taong kulang-palad. Bago pa mang dumating ang talagang pista. ilang araw nang dumarating ang sari-saring inumin at pagkaing galing sa Europa sa tahanan ni Kapitan Tiyago. Kinuha ni Maria ang suot na agnos at nilagay sa bakol ng ketongin.mukat ay biglang lumapit ang baliw na si Sisa at hinawakan sa bisig ang ketongin. Pinandidirihan at nilalayuan siya ng mga tao sapagkat natatakot silang mahawa ng sakit nito. Mahigpit na inanyayahan naman ni Kapitan Tiyago si Ibarra na sa kanilang tahanan na siya maghapunan. Hindi masigurado kung ano ang ipinahihiwatig ng ngiting yaon. Sinabi niyang maglalagay ng isang munting bangka sa monte si Padre Damaso. isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. Sumunod ay lumuhod ito sa sa may harap ni Maria at isinubsob ang ulo at hinagkan ang mga bakas ng yapak ni Maria. Si Maria ay napagitna kina Iday at Victoria at naglalakad siyang kasunod si Tiya Isabel. Kalugod-lugod ang pagkikita nina Kapitan Tiyago at Ibarra. nagdahilan si Ibarra na mayroon siyang hinihintay na bisita. Nakita nila ang isang ketongin na nakasalakot at umaawit sa saliw ng kanyang gitara. Kamukat. Pero. sa pagtataka ng kanyang mga kasama. Binitiwan ni Sisa ang ketongin at umalis na kumakanta. sinagilahan siya ng pagkahabag. Siyang-siya si Maria sapagkat nakadama siya ng kalayaan sa labas ng kumbento.

Kabesang Manuel at ang konsul. Kung hindi lang talaga ako kwinentuhan ni Padre Damaso ay talagang iiwan ko sila. Ikaw raw ay may sakit. Ang hindi pag dalo ni Ibarra naman ay ipinagtaka ng lahat. idinaos ng birhen ang prusisyon ng birhen de la Paz. paalam . Kapitan Juaquin. kaya’t ipinagdasal kita at ipinagtulos ng kandila kahit sinabi ni itay na hindi naman malubha. Ipaabot mo saakin ang kanyang kalagayan at ipapadalaw kita kay Itay. upang dumalo ako sa paglalagay ng unang bato sa paaralan. ang marurunong lamang ng espanyol ang mga nakakaintindi sa palabas. Samantala. Kabilang din sa balita ang pagkakaroon ng dalawang banda ng musiko noong bisperas ng pista. Anang liham: Crisostomo: Ilan araw na ng hindi tayo nagkita. Ang nakita kay Maria na nakasuot mestisa at nagniningning sa brilyante ay humanga sa ganda. mahusay siya kaysa sa iyong katulong. na kasama ang karong pilak nina Santo Domingo at San Diego. Batanggas at Maynila. Nagkaroon din ng sayawan at ang pinakamaringal ay ang pagsayaw ni Kapitan Tiyago. May ganyan palang mga tao.Kabanata 28 ILANG SULAT Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Ipaubaya mo na kay Andeng ang paglalagay ng iyong tsa. Alas once ng umaga. Siyang-siya ang lahat sa sermon ni Padre Manuel Martin. kinabukasan. Maria Clara: Habol: Ako’y dalawin mo bukas. Ang pagsundo ng maraming tao at at mga makapangyarihan sa kura sa kumbento. pagdalo ni Padre Hermando Sybila. Isinunod naman kaagad ang misa kantada sa saliw ng orkestra at awit ng mga artista pag nagkatapos ng . Kagabi. mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete. Higit na nasiyahan ang mga Pilipino sa komedyang tagalog. Tumanggap din ng lihan si Ibarra na dinala ni Andeng.. Nasabi din sa dyaryo ang pag-ganap sa sa dula ng mga balitang artistang sina Ratia Carvajal at Fernandez na kapwa hinahangaan ng lahat pero dahil sa kastila ang kanilang usapan. pinilit nila akong tumugtog at sumayaw kaya nayamot ako. Isang liham naman ni Kapitan Aristorenas kay Luis Chiquito ang nag-anyaya na ito’y dumalo sa pista upang makipasya at makipag-laro ng monte sa mga batikan tahur na sina Kapitan Tiyago. Dumaan ito sa paligid ng simbahan. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano. Pari damaso. Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. ang paghahanda ng hapunan ng Hermana Mayor at at ang pagtungo sa tahanan ng madasaling si Don Santiago De los Santos upang kaunin si Parde Salvi at Padre Damaso Verdolagas.

ang tanging nagbago lamang ay si Pari Salve ang nasa ilalim ng palyo sa halip na si Pari Silyla. Binati siya ng tinyente mayor. Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. anya pagtatapon ng pera at tumatakip sa karaingan ng lahat. Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap. Siya ay pinahiram ng langis sa leeg atdibdib. . si Padre Damaso. Ang prusisyon ay sinasabayan ng mga paputok ng kuwitis. Huminto ang karong sinusudan ng palyo sa tapat ng bahay nina Kapitan Tiyago. Nakadungaw sa bintana ang alkalde. kaya nagpahiwatig siya na hindi makapagbibigay ng sermon kinabukasan. Sumagot ang Pilosopo na “Ang magsaya ay dinangangahulugan ng paggawa ng mga kabaliwan. si Kapintan Tiyago. Tanging si Pilosopong Tasyo lamang ang hindi nagpalit ng bihisan. Dahil dito. si Ibarra at ilan pang kastila. Binabatak naman ng mga hermana mayor ang mga tao upang tumikim ng kanilang inihandang pagkain. binalot ito ng pranela at hinilot. Dahil sa mga tanyang na tao. Ang mga musiko ay walang tigil sa kalilibot. Punong-puno ng tao ang patyo. awitin at tugtuging pangsimbahan. Nagising ang mga nututulog. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco. hindi siya natatanggi sapagkat sinabi ng mga kasama niyang pari na walang ibang nakakaalamat nakapag-aral sa buhay ni San Diego kundi tanging siya lamang.Kabanata 29 Ang Umaga Maagang pumasiyo sa lasangan ang mga banda ng musiko. Pero. si Maria. Muling narining ang tuong kampana at mga paputok. Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. Eksaktong alas otso ng umaga.. SiPadre Salve ay hindi bumati sa mga kakilala. mga kastila at alkalde ang magsisimba ng araw na iyon.” Ang pagsasaya. Maayos ang prusisyon. Ito ay nagtaas lamang ng ulo mula sa kanyang matuwid na pagkakatayo. Pagkaraan ay nag-almusal si Padre Damaso ng ilang itlog na binati sa alak. Si Don Felipo at sumang-ayon sa pananaw na itoni Tasyo subalitwala siyang magawa sa kagustuhan ng kapitan at ng kura. siya ay ginagamot ng babaing nangangasiwa sa kumbento. nang simula ang prisisyon. Natatangi ang karo ni San Diego na sinusundan ng kay Francisco at ang Birheng de la Paz.

Ilang saglit lang dumating ang alkalde kasama ang kanyang mga tauhan. Nagsisigawan at nag-iiyakan naman ang mga bata. Humandang makinig ang lahat. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. na ang ibig sabihin ay higit na magaling ang isesermon niya kaysa kahapon. Inakala ng ilang tao na ang alakalde ay osang sibil na nagsuot-komedyante. Ang sermon ay binayaran ng P250. sumbrero at panyo ang mga tao. Binalingan ni Padre Damaso ang kasamang prayle at pinabuksan ang kuwderno upang kumuha ng tala. Pumanhik sa pulpito si Pari Damaso at at Pari Sibyla. ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. Habang hinihintay ang alkalde. Sinimulan ang pagmimisa ni Padre Damaso. Ang suot niya ay napapalamutian ng banda ni Carlos III at ng limang medalya sa dibdib. ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan. Naniniwala ang mga tao na kahit na mahal ang bayad sa komedya.Kabanata 30 SA SIMBAHAN Punong-puno ng tao ang simbahan. walang tigil na nagpapaypay ng abaniko. . Ang iba ay ina-antok sa may tabi ng kumpisalan. Ang pari ay pinangungunahan ng dalawang sakristan sinusundan ng prayleng may hawak na kuwaderno. Pero. tanging palibak ang inukol niya kay Pari Martin.

at pagtutungayaw ang . kaya inakala ng marami na pinagalitan siya ni Pari Damaso dahil sa hindi pagkakahuli nito sa mga tulisan. iniisip niyang tatayo at aalis na. Natatalo nila ang mga tulisan ng kadiliman at lahat ng kampon ni Lucifer. Salaysay 20 mga salitang winika ng Diyos sa pamamagitan ni Estres ng nagsasaad ng:Ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang silay’y turuan. Nang simulan na sa tagalog ang misa. kaya hindi maiintiihan ng mga Indiyo. Nakita ni ari Damaso na napakunot – noo ang alperes sa kanyang tinuran. hindi mo inaalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig mapawi ang kanilang pagkauhaw" Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na maagaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon. Nagbebenta kasi siya ng alak at madalas na usigin siya ng mga karabinero dahil sa hinihingan siya ng patente. Nang mabanggit naman niya ang tungkol sa patente upang tukuyin ang pagwawalang – bahala ng mga tao sa kasalanan. Ang mga himalang likhang ito ay tulad ng paglikha kay diego de Alcala. Nagalinlangan anp alperes. sinabi ni Damaso na "opo. Si Kapitan Tiyago ay napahikab. tulisan.Kabanata 31 ANG SERMON Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang kastila at Tagalog. Ngunit. Ang pambungad na sermon ay hinalaw sa Aklat II. ang matapang na si David. ginoong Alperes. Lumingon siya sa likod at itinuro ang pintong malaki. higit na matapang at makapangyarihan bgamat walang armas kundi isang krus na kahoy lamang. ito ay tumagal ng tumagal. Inakala ng sakristan yaon ay isang pagturo sa kanya upang isara ang lahat ng mga pintuan. si Maria ay hindi nakikinig sa sermon sapagkat abala siya sa pagtingin sa kinaroroonan ni Ibarra na malapit lamanng sa kanya. Umasim din ang muha ng alperes. Ang tanging naunawaan ng karamihan ay ang salitang guwardiya sibil. Samantala. sumpa. Nagpugay ang ari sa mga nagsimba. Inaantok ang mga nakikinig. Lumilisya na si Padri Damaso sa sermon niya sapagkat puro panunumbat. isang lalaki ang namumutlang tumindig at nagtago sa kumpiskalan. ang guwardiya sibil ng langit. ang mapagtagumpay na si Roldan ng kakkristiyanuhan. Kung kaya’t sa malakas na tinig." Ang mga bahaging ito ng sermon ay ipinahayag ni Pari damaso sa wikang Kastila. Kabanata IX. hindi niya magawa sapagkat nagsisimula ng magsalita ang predikador. Sinabi ni pari Damaso na kanyang binitiwan ang mga pananalita ng diyos upang maging kapakikapakinabang na tulad ng isang binhing umuusbong at lumalaki sa lupain ng banal na si francisco. San Diego at San Francisco. Hinikayat niya ang mga makasalanan na tularan ang mapagwaging si gideon.

anya si Ibarra sa pagbaba sa hukay at huwag lalapit sa bato sapagkat maari siyang mamamatay.. Pero. isang lalaki (ito ay si Elias) ang lumapit kay Ibarra at nagbabala tungkol sa gagawing pagdiriwang sa paaralan. Kailangang maging maingat.. Habang isinasagawa ang misa. Hindi rin nakaligtas sa pag-aglahi ng pari ang mga mistisilyong hambog at mapagmataas.pati si Ibarra ay nabalisa lalo nang turulin ng pari ang tungkol sa makasalanang hindi nangungumpisal na namamatay sa bilangguan na walang sakramento sa simbahan.isinasumbulat niya. Nakilala ni Ibarra si Elias na kaagad namang umalis. . nagsawalang kibo na lamang siya. sumabak pa rin sa pagsasalita ng may kalahating oras. kung kaya nagpakuliling na si pari Salvi upang huminto na si Damaso. Pero. Naging kabagot-bagot na ang sermon. Dahil dito. mga binatang salbahe at pilosopo.ang mga parinig na ito ay nadadama ni Ibarra.

Pero. nang bigla na lamang humalagpos ang lubid sa kalo. Isa si Pilosopong Tasyo sa nakasaksi sa maganap na pangyayari. nakabaon sa lupa ang apat na haligi. nagtalumpati muna sa wikang Kastila ang alkalde. na walang iba kundi si Nor Juan.marunong ding gumising ng mga natutulog at magpatulog ng gising. Nang mapawi ang usok. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. Hindi kumukurap si Elias sa pagkakatitig sa taong madilaw na siyang may hawak ng lubid. mga kawani. mga prayle . Ito’y natabunan ng mga biga na nasa paanan ni Ibarra. Sa kabilang dako. Yaon daw ay isang masamang simula. Hustong nasa ibaba ito. At ito ay mayroong walang metro ang taas . Ang mga mahahalagang kasulatan naman pati na ang mga medalya. Sinabi ng taong madilaw kay Nor Juan na natutuhan niya ang paggawa ng makinarya kay Don Saturnino na nuno ni Don Crisistomo. Nagsimulang magbasbas si Pari Salvi sa pamamagitan ng pagbibihis ng damit na pangokasyon. Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay. .Kabanata 32 ANG PANGHUGOS Ipinakita ng taong madilaw kay Nor Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo. Pagdaka’y isa-isa ng bumaba ang kura. Ang taong madilaw ay tinanghal na isang bangkay. malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukang-bato ng bahay-paaralan. si Ibarra ay nakitang nakatayo sa pagitan ng bumagsak na kalo at ng batongbuhay. ilang mayayamang bisita at Kapitan Tiyago para sa pasinaya. May uka sa gitna ang bato. Ang kahang bakalay ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga. Hindi marunong mamalo at magbilad sa araw ang kanyang mga tauhan. nakiusap si Iabarra na siya na ang bahala sa lahat. Sa ukang ito ilalagay ang bumbong na tingga. Tinignang mabuti ni Nor Juan kung paano ittinaas at ibinababa ang batong malaki na siyang ilalapat sa ilalim sa pamamagitan ng pag-aayos ng kahit isang tao lamang. kaagad na umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit. Nagbubulungan sa pagpuri ang mga taong nasa paligid nila. salaping pilak at relikya ay inilulan na sa isang kahang bakal. Bago simulan ang pagpapalitada. Dahil sa biro nio Kapitan Tiyago at amuki ng alkalde. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral. Ito pa anya ay maraming nalalaman. Nagiba ang buong balangkas at umalumbukay ang makapal na alikabok. napilitan ding bumaba si Ibarra. Makaraang ipagtanong niya si Maria. Hangganghanga si Juan sa taong madilaw. Gusto ng alkalde na ipahuli ang nangasiwa sa pagpapagawa. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kayaq tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki. Ang lubid ay nakatali naman sa isang kalo na magtataas at magbaba ng batogn na ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba.

Isa sa mga kaaway ni Ibarra ay ang taong madilaw. si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya. . Ang sagot ni Elias ay: Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng tiwala sa Diyos. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid 'buhat sa kanya." pagdidiin pa ni Elias. Pero. Umano’y narinig ni Elias ang taong madilaw ng sinundang gabi nakikipag-usap sa di kilalang tao at sinabing "hindi kakanin ng isda ang isang ito (Ibarra) tulad ng kanyang ama. kung ito ay nakapag-aral o hindi. Alam ni Elias na marami pa ang mga taong gustong kumausap kay Ibarra kaya nagpaalam na ito. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapaglkat sa lahat ng dako ito ay mayruong kaaway. dahil na rin sa kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan. mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao. mula sa pinakadukha hanggang sa lalong mayaman at makapangyarihan. Isapa. Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nor Juan. Lahat tayo’y may kalaban. makikita ninyo. Pero. nangako siyang anumang oras na kailangan siya ay babalik siya sapagkat mayroon pa siyang tinatanaw na utang na loob kay Ibarra. Ang mga kaaway ni Ibarra ay naglilipana sa halos lahat ng lugar. ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao." Batas ng buhay ang di pagkakasundo. Sinikap ni Ibarra na tuklasin ang tunay na pagkatao ni Elias. dahil sa kanyang mga ninuno at ama na nagkaroon don ng mga kagalit. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom." Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho.Kabanata 33 MALAYANG ISIPAN Panauhin ni Ibarra si Elias.

kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. . nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi. Ang hindi pag-imik ni Pari Salvi. Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. Sinikap na ibahin nito ang usapan. kapitan ng bayan. pinigilan siya ni Maria. Hindi nasasabi sa kable. maliban kay Ibarra. siya’y kaagad na umalis. kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. Pero. Pero. Lahat bumati sa kanya. ang hindi pagdating ni Padre Damaso. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang mga tsampan sa kopa. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian. kawani at kaibigang dalaga ni Maria. mga prayle. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra.Kabanata 34 ANG PANANGHALIAN Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago. Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. Sumulak ang dugo ni Ibarra. Walang kibo na lamang si Ibarra. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago.

Nanindigan naman ang kapitan ng bayan na wala silang magagawa sapagkat laging nasa katwiran ang mga prayle. hindi sana nangyari ang gayon. ikinatwiran ni Kapitan Martin na walang makapigil kay Ibarra sapagkat wala itong kinatatakutang awtoridad. . May nagsabing hindi na matutuloy ang pagpapatayo ng simbahan sapagkat tinawag na pilibustero ng prayle si Ibarra. Sa mga usapan. karamihan naman sa mga babae ay takot na mawalay sa grasya ng simbahan. Dahil sa maagap na pagsansala ng kanyang itinanggi at minamahal na si Maria. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. Ang ganito. Sa kabilang dako. Kaya. Nagkakaisa ang lahat na kung naging matinpi si Ibarra. Pero. Hindi naman maintindihan ng mga magsasaka ang kahulugan ng Pilibustero. Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapastanganan sa kanyang ama. Sakmal naman ng matinding pagkatakot ang mga magsasaka na hindi matuloy ang pagpapatayo ng paaralan sapagkat bawa’t isa sa kanila ay naghahangad ng anak na makatapos ng pag-aaral. hindi niya itiniloy ang balak na kitlan hininga si Padre Damaso. Tanging si Kapitana Maria lamang at pumili kay Ibarra at sinabing karangalan niya ang magkaroon ng anak na magtatangol at mangangalaga sa sagradong alaala ng yumaong ama. Ipinapalagay naman ni Don Filipo na hinihintay daw ni Ibarra na tulungan siya sa taumbayan bilang pagtanaw ng utang na loob sa kabutihang nagawa niya at ng kanyang ama. anang Don Filipo ay nangyayari sapagkat hindi nagkakaisa at watak-watak ang mga taumbayan samantalang ang mga prayle at mayayaman ay nagkakabuklod-buklod.Kabanata 35 MGA KURO-KURO Ang mga pangyayaring namagitan kina Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego.

Pati si Isabel ay nagalit at sinabihan ang Kapitan na ang pagpapalit ng katipan ay hindi parang nagpapalit lamang ng baro. Nasa gayon silang pag-uusap nang bumalik si Kapitan Tiyago. Hinarap na niya ang paghahanda sa bahay. Sinabi nito na inutusan siya ng pari na sirain ang kasunduan ng pag-iisang dibdib ng magkasintahan. Pagkarrang pagsabihan ng Kapitan si Maria na tumigil na ito sa kangangalngal at baka mamugto ang mga mata. Pero. Sindak ang mga kausap ni Kapitanlalo na si Maria na napailing lamang. Paano nga. sinabi ng Kapitan na mawawalang kabuluhan lamang sapagkat ang arsobispo ay isang prayle rin at walang ibang paunlakan kundi ang mga kapwa prayle. Mabigat man sa loob ay unti-unti na siyang nagayos ng katawan. Si Maria ay panay ang pagtangis at hindi pinakikinggan ang payo ng kanyang ale at ni Andeng. umiiyak at tinakpan ang mga taynga. . Inalo ni Kapitan Tiyago si Maria sa pagsasabing ang ina raw nito ay nakita lamang niyang umiyak nang ito’y naglilihi. Saglit na umalis si Kapitan Tiyago sapagkat pinapupunta ito sa kumbento. Madali namang mapapatawad si Ibarra sapagkat nawalan lamang ng ulirat si Padre Damaso. Si Andeng ay nagboluntaryong gagawa ng paraan para magkausap ang magkasintahan. Isa pa. Si Pari Sibyla ay nagsabi naman na huwag tanggapin si Ibarra sa kanyang tahanan at ang utang ni Kapitan Tiyago na P50. may kamag-anak si Padre Damaso sa nakatakdang dumating mula sa Europa at siyang inilalaan ng maging panibagong katipan ni Maria. Dahil kaibigan ni Kapitan Tiyago ang Arsobispo. Iminungkahi ni Tiya Isabel na sulatan ito. Si Maria naman ay tumakbo sa silid at nagdasal sa Mahal na Birhen.Kabanata 36 ANG UNANG SULIRANIN Isang malaking gulo ang nangyayari sa bahay ni Tiyago dahil sa hindi inaasahang pagdating ng Kapitan-Heneral. Ang buong kabahayan ni Kapitan Tiyago ay nagsimula ng mapuno ng mga tao. anito. pinagbawalan si Maria ng kanyang ama na makipagusap kay Ibarra habang hindi pa inaalis ang eskomonyon sa binata. Nasa ganito siyang kalagayan ng pumasok ang kanyang Tiya Isabel at sinabing gusto siyang makausap ng Kapitan-Heneral. Pinatuloy na inaalo naman ni Tiya Isabel si Maria sa pagsasabing susulat sila sa Papa at magbibigay ng malaking limos.000 sa binata ay huwag ng pabayaran kundi mawawala ang kanyan buhay at kaluluwa. Pamaya-maya dumating na nga ang Kapitan-Heneral.

Ito ay tanda ng mabuting ugali ng Kapitan-Heneral. Pagkalabas ng binata. Nakasalubong nila ang pagpanaog ni Ibarra. kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. maaring nautas na si Ibarra si Padre Damaso. Ngunit hindi sila nagkakibuan. ipinapasok na ng kagawad ang mga reverencia na sina Pari Sibyla. lumitaw na nagkapalad si Ibarra na makatagpo ang pamilya ng kapitan Heneral noong siya nagpunta sa Madrid.sinasabi ni Ibarra na higit na matamis ang mamuhay sa bayang sinilangan at pinamuhayan din ng mga magulang nito. Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. Ngunit.. ani Ibarra sapagkat lahat daw ng mga Pilipino ay tinagubilin sa Heneral. nagpamuni ng Heneral na matalino ang binata. Napansin ng Heneral na medyo nabalisa si Maria. . ipinahayag ng kagawad na dumating na si Ibarra at nakahanda na siyang humarap sa Heneral. Kaya sinabi niyang nais itong makaharap bago umaalis patungong Espanya. Hindi na kailangan ito. ng lumabas na ito. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. Sinabi naman niya sa alkalde na samahan siya nito sa paglilibot. hinanap siya ng heneral. Kung hindi dahil sa kanya . Sa pagpapahayag ni Ibarra ng kanyang sariling pananaw sa buhay. Samantala. Pero. Pagkakita ng Henaral kay Ibarra mabilis niya itong kinamayan at sinabing tama lang ang kanyang ginawa lalo na ang ginawang pagtatanggol sa ala-ala ng ama.hindi siya pinapansin nito at sa halip sinabi ng Heneral na ipaabot kay Padre Damaso ang pangangamusata na gumaling ito kaagad. Hindi matiis ni Pari Salvi na ipaalala sa Heneral na si Ibarra ay excomulgado. Samantala. Tiniyak niya na kakausapin ang arsobispo tungkol sa pagkakaexcumulgado ni Ibarra. Tinanong ng Heneral kung wala man lang liham na tagubiling dala si Ibarra para sa kanya. Sa pagkukuwento. Sinabi ng Heneral na kailangang tumanggap ng gantimpala si Maria na kagyat namang tumutol. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan.Kabanata 37 ANG KAPITAN HENERAL Pagkadating ng Kapitan-Heneral. nakangiti na siya. Sinabi nina Pari Sybila at Pari Salvi na may sakit ang hinahanap. Napamaang ang mga reverencia at sabay sabay na nagpaalam. Pinapurihan ng Heneral si Maria dahil sa ginawa nito sa pananghalian.Pari Salvi at iba pang mga prayle. Pero. Ang sumunod na nagbigay galang sa heneral ay sina kapitan tiyago at Maria. Yumuko ang mga ito at nagbigay galang sa Heneral…Dahil hindi kasama si Padre Damaso.Pari Martin. Mata lamang ang nag-usap. Inamuki niya itong ipagbili ang lahat lahat na ari-arian at sumama na sa kanya sa Espanya sapagkat hindi nababagay ang kanyang kaisipan sa Pilipinas.

Huwag ding pakialaman si Ibarra. Samantala. sinabi ng Heneral kay Ibarra na puntahan na niya ang kanyang kasintahan at itagubilinang paparoonin sa kanya si kapitan tiyago. Nang maalala niya si Maria. kaagad na hinanap ni Ibarra sa Maria. Kapagdaka.Ipinagugunita niya kay Ibarra na samahan siya sa pamamasyal. Pero. Sinabi ni Sinang na isulat na lamang ni Ibarra ang sasabihin sapagkat papunta sila sa dulaan. hindi binuksan ang pinto at sa halip ay si Sinang ang sumilip.Pinahalagahan ng Heneral ang paninindigan ni Ibarrasapagkat inaakala niyang higit nga niyang kilala ang Pilipinas kaysa sa kanya. Nangako siyang pangangalagaan din ang kaligtasan ni Ibarra. Nagtaka si Ibarra.Nagprisinta pa ang Heneral na maging ninong sa kasal. Sinabihan ng Heneral ang alkalde na hindi na kailangang maulit pa ang naganap na pananghalian at ibigay ang lahat ng kaluwagan kay Ibarra sa pagsasakatuparan ng kanyang mga mabubuting layunin. mariing pautos pa ng Heneral. .tinawag ng Heneral ang mga kagawad at sumunod ang alkalde. Tumango si Ibarr at umalis na. Tumango ang Alkalde sa tinuran ng Heneral. Kumatok siya sa silid ni Maria sapagkat naririnig niya ang boses nito. Nang dumating si tiyago kaagad na binati siya ng Heneral dahil sa pagkakaroon ng kapuri-puring anak at marangal na manunungangin.

ang alkalde. ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan.Kabanata 38 ANG PRUSISYON Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon. Mayroon din silang kasama na namimigay ng libreng kandila para gamiting pang-ilaw sa prusisyon. . mas gusto ni Ibarra na manatili na lamang sa tahanan ni Kapitan Tiyago upang makasama niya si Maria. Kasunod nila ang mga guro. Ang mga santong pinuprusisyon ay pinangungunahan ni San Juan Bautista. Ang lahat ay natigilan sa magandang pag-awit ni Maria Claria ng Ave Maria ni Gounod sa saliw ng kanyang sariling piyano. Kung napatigil si Padre Salvi sa ganda ng tinig ni Maria Clara. Pagkatapos na bumigkas ng papuri ang bata sa wikang Latin. Kastila at Tagalog ay pinagpatuloy ang prusisyon hanggang sa mapatapat sa bahay ni Kapitan Tiyago. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. nakabanda at may bigkis ang lumabas. nakabotang pangabayo. Ang karo ni San Diego ay hinihila ng anim na Hermano Tercero. Higit na nakadama ng kalungkutan si Ibarra. Inihinto ang mga karo at andas ng mga santo sa tapat ng kubol sa pagdadarausan ng loa. Ang mga agwasil at tinitini naman ay may dalang mga pamalo upang gamitin sa sinumang maniksik o humiwalay sa hanay. Mula sa tabing may isang batang lalaking may pakpak. Santa Maria Magdalena. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. si Kapitan Tiyago. Sumunod si San Francisco. San Diego De Alcala at ang pinakahuli ay ang Mahal na Birhen. mag-aaral at mga batang may dala-dalang parol na papel. Nangunguna sa prusisyon ang taltong sakristan na may hawak na mga seryales na pilak. Nagpatayo ang kapitan ng isang kubol sa harap ng kanyang bahay upang pagdausan ng pagbigas ng tulang papuri o loa sa pintakasi ng bayan. Saglot na naputol ang pagmuni-muni ni Ibarra nang palalahanan siya ng kaptian Heneral tungkol sa imbitasyon nitong makasalo sa pagkain upang pag-usapan ang pagkawala nina Basilio at Crispin. Nadarama niya ang mensahe ng tinig ng kasiphayuan ng kasintahan. Kung hindi lamang sa imbitasyon ng Kapitan Heneral.

Ikinahihiya ng alperes ang katawa-tawang pagdadamit nito. Inutusan din nitong huwag magpapasok maski sinuman. kaya galit na pinaalis ito. Kinuha ng Donya ang latigo ng alperes at muling inutos na kumanta si Sisa. hindi ito maunawaan ni Sisa. marunong ng kastila at may ugaling Europeo. . Kumanta si Sisa ng Kundiman ng Gabi. Pero. Pinakandado niyang mabuti pati pintuan. hindi sumunod si Sisa. ang asawa na alperes at paraluman ng mga guwardiya sibil ay hindi nakapagsimba. sa wikang kastila ang utos ng Donya. parang walang anuman ito sa Donya. Palibhasa. pinalo niya ito sa binti at paa. bago dumaan ang prusisyon. Paano hindi siya pinayagang lumabas ng kanyang asawa. Ang awit ay tumalab sa damdamin ng Donya at nakapagsalita ng Tagalog. Siya ay dating labandera lamang ng mga sundalo na mapangasawa niya ang alperes na nuon ay isa lamang kabo. kung magkaroon man ng kagaspangan ng ugali si Donya Consolacion yaon ay bunga ng kanyang kawalan ng sapat na edukasyon. Hindi sumagot ang alperes. Sa kabilang dako. bigyan ng magandang higaan at huwag lalapastanganin. isa na siyang baliw. Pinapaakyat ng Donya si Sisa upang pakantahin. Napamaang ang sundalo. Hindi napansin ng Donya ang pagdating ng alperes na pasikad na binuksan ang nakasarang pintuan. inutusan ng Donya ang sundalo na sabihin kay Sisa ang gusto nitong mangyari. Suklam na suklam ang Donya at iniisip kung paano makapaghiganti. Bumalasik ang kanyang mukha. Nabuwal si Sisa at nagisi ang manipis nitong damit kasabay ng paglabas ng dugo mula sa nabakbak na sugat. Kailangang gamutin din ang mga sugat nito. sinagilahan ito ng pangangatal ng katawan sa galit at namutla. Habang nag-iisip ang Donya narinig niyang umaawit si Sisa na dalawang araw ng nakukulong sa kwartel. Pero. Inutusan niya ang bantay na bigyan ng damit at pagkain si Sisa. Napansin ng Donya ang pagkamaang ng kawal. Isa pa hindi matino ang isip. Ang kanya namang amoy katulad ng kalaguyo ng mga guwardiya sibil. Ang dahilan si Sisa ay nakatakdang ihatid sa tahanan ni Ibarra kinabukasan din. hindi niya sukat akalain na marunong ng Tagalog ang Donya. Nang araw ngang iyon. Nang hindi sumunod si Sisa. Ngunit. Ang kanyang galit ay naibunton niya kay Sisa. Pagkakita ng alperes kay Sisa.’ Ang ipinagpuputok pa ng damdamin ng Donya bukod sa siya ay hindi pinayagang lumabas ng bahay ay ang pangyayaring sobra kung alipustain at murahin siya ng alperes.Kabanata 39 Si Donya Consolacion Kahit na napatapat ang prusisyon sa bhay ni Donya Consolacion ay pinid na pinid. Dahil dito. para sa sarili ni Donya Consolacion siya ay higit pa ngang maganda kaysa kay Maria Clara. Ang pagdili-dili niya ay nakapagbigay sa kanyang ng ibayong ngitngit. Tinanong pa niya ang alperes kung bakit hindi man lang daw bumati ito sa kanya. Nasisiyahan ang Donya sa gayong tanawin. Pilit siyang nag-aastang may pinag-aralan. Binalingan ng Donya si Sisa at sa pilipit na pangangastila ay inutusan itong magbaile o sumayaw. ipinasara niya sa bantay ang lahat ng mga bintana at nagpasindi pa ng ilaw. Ito ang dahilan kung may plastik na pag-uugali. Nang umagang iyon.

Sinabi ng binata na wala siyang magagawa. Ang nangasiwa sa palabas ay ang Tinienti Mayor na si Don Filipo sapagkat ang Kapitan ay nasa sugalan. Kaya. hindi sumunod ang Don at sinabing hindi niya magagawa ang gayon sapagkat nag-abuloy ng malaki si Ibarra. Pero. May ilang tao na lumapit kay Ibarra at sinabing huwag pansinin ang paglisan ng kura. bigla na lang nagkagulo. Kumapit na sa bisig ni Ibarra ang mga nasindakna dalaga. Tumindig si Pari Salvi o ang Kura at hiniling kay Don Filipo na paalisin si Ibarra. Nilapitan ni Ibarra ang mga dalaga at nagpaalam na ilang sandali siyang mawawala sapagkat mayroong nalimutang tipanan. Umugong ang bulungan. May mga pulutong ng mga kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil. anang Don hindi siya natatakot sa gagawin ng kura sapagkat maghapong kaukausap ng Kapitan Heneralat ng Alkalde ng lalawigan si Ibarra. Danga’t nalamang hindi tinanggap ng alkalde ang pagbibitiw nito. naitanong ni Ibarra na sila ay nasa panahon pa ng edad Media. Pinigilan siya ni Sinang subalit nangako si Ibarra na babakik na lamang siya. Nagsimula na ang palabas sa pamamagitan ng tambalang tinig nina Chananay at Marianito ng ‘Crispino dela Comare’. Tiyempo namang nakabalik na si Ibarra. Kasunod nilang dumating ang kura at ilang kastila. Ngunit. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwaddrilyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao. Pero. Ang huling pailaw ay parang bulkan habang ang daan ay naliliwanagan ng ‘luces de Bengala’ na siyang nagsisilbing ilaw sa mga taong naglalakad patungo sa liwasang bayan. Isa pa. sapagkat ang mga ito ang nagsasabing si Ibarra ay eskumulgaldo. Ang pansin ng lahat ay nasa entablado maliban kay Pari Salvi na walang kurap na nakatitig kay Maria Clara. Kausap ng Tiniente si Pilosopong Tasyo at nakasentro ang kanilang pag-uusap na nagbibitaw na ang Don sa kanyang tungkulin.Kabanata 40 ANG KARAPATAN AT ANG LAKAS Mag-iikasampu na ng gabi ng paisa-isang sindihan ang mga kuwitis. Papalabas na si Yeyeng upang sumayaw. Isa-isa silang inihatid sa upuan ng tiniente. Taposna na ang unang bahagi ng dula nang pumasok si Ibarra. Malaki ang entabladong pagdarausan ng dula. Pero. Malugod na binati niya ang kasintahan at ang mga kasama nito. Walang tigil naman sa kauusal ng letania sa latin si Tiya Isabel. nang lumapit ang dalawang sibil kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas dahil hindi raw makatulog sa ingay ang alperes at si Donya Consolacion. Dahil dito. pinakiusapan sila ni Don Filipo na huwag ng palalain pa ang pangyayari. hindi siya pinansin. Napilitan umalis ang Kura at ang mga kasama nito. May dalawang sibil na hinagad ang mga musikero upang pigilin ang palabas pero ang mga ito ay nahuli ng mga kuwadrilyero na katulong ni Don Filipo. Saglit naputol ang pag-uusap ng dalawa ng dumating si Maria Clara kasama ang mga kaibigan. hindi pinagbigyan ang kahilingan ng mga sibil at natapos na ang dula. Kaya kay Ibarra siys nakiusap. Ngunit. wala itong dapat ipangamba. Pinakiusap ni Ibarra si Elias na puntahan . Kaagad na hinanap niya si Maria. pero hindi ito pinansin ni Ibarra.

nakita niya ang buong pangyayari sa liwasan. Bigla na lamang nakita ni Pari Salvi sa kanyang pangitain na si Mari Clara ay walang malay-tao. Bumalik na sa kumbento si Pari Salvi. Ang pagkabahala sa dibdib ng pari ay unti-unting nawala. Halos nagkandahulog siyang bumaba sa kumbento at nagtuloy sa liwasan. Mabilis na tinungo niya ang bahay ni Kapitan Tiyago. wala ng tao. Sa nakapinid na durungawan nabanaagan niya ang mga anino nina Maria Clara at Tiya Isabel.ang mga kalalakihang nagbabalak ng masama. Dumating din ang kanyang utusan na nagbalita rin tungkol sa nangyaring kaguluhan. . Mula naman sa kinaroroonan ni Pari Salvi. Ligtas sa kapahamakan si Maria. Napahinuhod naman ng piloto ang mga lalaki na huwag ng ituloy ang kanilang mga binabalak. Ngunit. pangko ni Ibarra at nawala sila sa kadiliman. Binubulyawan siya ng mga kastila. Isa-isa ng nagsialisan ang mga tao. pero hindi niya alumana.

Ikalawa. Tutungo siya sa bahay ni Kapitan Tiyago. Pero dahil sa may utang na loob ang magkapatid kay Elias. Ito ay si Lucas at kapatid ng taong madilaw na namatay sa paghuhugos ng unang bato sa paaralan. ay upang ipaalam na nilalagnat o may sakit si Maria Clara. Sinundan ng masamang tingin ni Lucas si Ibarra sabay bulong sa sariling si Ibarra ay apo nga talaga ng nagbilad sa init sa kanyang ama at iisa ang dugong nananalaytay sa kanilang mga ugat… subalit kapag ito (Ibarra) ay mahusay magbayad ng mataas. sila ay madaling napakiusapan nito. magpapaalam na siya kay Ibarra sapagkat nakatakda siyang magtungo sa Batangas at ikatlo. itatanong niya sa binata kung wala itong ipagbibilin sa kanya. Sinabi ni Elias na kilala niya ang magkapatid na namumuno sa panggugulo. Hindi nakatiis si Ibarra kung paano napatigil ni Elias ang kaguluhan nangyari sa liwasan. . Ang mga ito ay mga sibil. Hinangad ni Ibarra ang maluwalhating paglalakbay ni Elias. kaya tinalikuran niya kaagad si Lucas. Mauubos na ang pagtitimpi ni Ibarra. Pamaya-maya pumasok ang kanyang utusan at sinabing mayroon siyang panauhing taga-bukid. sila ay magiging mabuting kaibigan. Tatlo ang pakay ni Elias sa pagpunta niya kay Ibarra. Una. Sinabi ni Ibarra na magbalik na lamang si Lucas dahil dadalaw ito sa isang maysakit. Ska na nila pinag-usapan ang tungkol sa pagbabayad. Pinapatuloy niya ito ng hindi man lamang lumilingon. Ang kanyang panauhin ay si Elias. Nagbihis at nanaog na si Ibarra habang sinisisi ang sarili sa pagkakasakit ng kasintahan. Hindi na kumibo si Ibarra. kaya nagpaalam na si Elias. kaya naisipan nitong gumawa sa kanyang laboratoryo. Nabanas ng husto si Ibarra sa pangungulit ni Lucas na kung magkano raw ang ibabayad sa pamilya ng kanyang kapatid.Kabanata 41 ANG DALAWANG DALAW Dahil sa nangyari hindi dalawin mg antok si Ibarra. Sa daan nakasalubong niya ang isang maliit na lalaking nakaitim at may pilat sa kaliwang pisngi. Ang ama ng magkakapatid na patayin sa palo ang mga sibil na nanggulo sa liwasan.

pero ipinamamalitang siya ay 32 taong gulang lamang.ngunit mukha pang matanda kay Donya Victorina. Nuong bata at dalaga pa siya at kapani-paniwalang maganda ito. Ngunit. Ilang araw ang nagtagal bumili ng aranya at karomata si Donya Victorina at matutuling kabayo mula sa Albay at Batangas para sa gamit nilang mag-asawa. Isa siyang social climber at ibig na mapabilang sa mataas na antas ng lipunan. ang krus sa Tunasan na lumaki. aakalain na si Donya Victorina ay isang Orofea. Sa biglang tingin. dahil ipinasya na niyang manatili sa Pilipinas. Nawalan na siya ng pasyente. Siya ay isang ginang na may edad na 45. Nais malaman ni Tiyago kung alin sa dalawang ito ang higit na mapaghimala. Ngunit. o ang krus sa Matahong na nagpapawis. Nalagay siya sa pangangailangan na kailangang makapangasawa siya ng dayuhan. hindi siya nagpasilo sa mga lalaking Pilipino at ang pinangarap niyang mapangasawa ay isang dayuhan. lumipat sila sa Santa Ana at dito idinaos ang kanilang pulut-gata. na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya. Sa barko dumanas siya ng katakot-takot na pagkahilo at nabalian pa ng paa. Lumalaon pataas ng pataas. Ang dumating ay sina Dr. Eksaktong 15 araw siya sa bansa nang matanggap siya sa trabaho dahil sa tulong ng mga kababayang Kastila. Sa una mabana ang singil. pero dahil sa gipit na gipit na siya. Tiburcio de Espadana. Napilitan siyang masiyahan sa isang maralitang Kastila na taga-Espanya itinaboy ng bayang Extremadura at ipinadpad ng kapalaran sa Pilipinas.Kabanata 42 ANG MAG-ASAWANG DE ESPADANA Malungkot sa bahay ni Kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria. umaasa siya na tuloy-tuloy na ang kanyang pagyaman. ang bitag na inihanda niya ay walang nasilo. Pagkatapos na maipakilala ni Victorina si Linares. sinamantala niya ng husto ang pagtitiwala ng mga Indio. nagsumbong ang mga tunay na mediko sa Protomediko de Manila na siya ay pekeng doktor. Pagkakasal. Kaya. sinamahan sila ni Tiyago sa kani-kanilang silid. Binihisan din niya ng husto ang asawa para . Ayaw sana niyang sumunod dahil nahihya siya. Nakarating siya sa Pilipinas sakay ng barkong Salvadora. Napagdesisyonan na parehong bigyan ng limos ang dalawang ito upang gumaling kaagad ang karamdaman ni Maria.wala siyang mapagpipilian kundi sumunod sa payo. Natigil ang pag-uusap ng magpinsan nang mayroong tumigil sa harap ng bahay. Babalik na sana siya sa pamamalimos sa mga kakilala’t kababayan subalit napangasawa nga niya si Donya Victorina. Siya ay dating nagtatrabaho sa pagamutan ng San Carlos bilang tagapagbaga ng mga painitan at tagapaspas ng alikabok sa mga mesa at upuan pero wala talagang kaalam-alam sa panggagamot. Sapagkat hindi naman siya nag-aral pinayuhan siya ng mga kababayan na humanap nang magandang kapalaran sa mga lalawigan at magpanggap na isang mediko na ang tanging puhunan ay ang pagiging kastila. Dahil dito. Inaasahan ni Tiyago ang mga dumating na panauhin. Pinag-uusapan ng magpinsang Tiya Isabel at Kapitan Tiyago kung alin ang mabuting bigyan ng limos. Ang kastilang ito ay Tiburcio de Espanada na may 35 taong gulang. Nahihiya na siyang magbalik sa Espanya.

kayat nakalimbag sa mga tarheta nito ang Victorina delos Reyes de Espanada. Hindi siya nagkaanak. Naitanong naman ni Linares kay Pari Salvi kung saan si Padre Damaso. Halos hindi makapaniwala ang Donya. Tumutol ang Don sapagakat pamemeke na naman ang gagawin niyang panggagamot. Ilang buwan ang lumipas. naibunton niya ang kanyang ngitngit sa asawa nito. Nagpusod-Espanyola at naglagay ng mga palamuti sa katawan.magmukhang kagalang-galang. siya ay Ander de Saya. Dahil siguro nadisperada ang Donya sa hindi pagkakaroon ng anak. naisip ng Donya na ang asawa ay dapat na maglagay ng titulong medicina at cirugia. sapagakat may dala itong sulat-tagubilin para rito. Nasa tabi ang dalawang kaibiganng babae at si Andeng na may hawak ng punpon ng azucena. Ang Donya ay nagsimulang maging ilusyunada bilang isang Orofea. . Gayunpaman. Nang matapos ang kanilang pag-uusap. Kaagad sinabakan na ni Donya Victorina ang pamimintas sa mga tag-lalawigan at pinangalandakan na kaututang dila nila ang alkalde at ng iba pang nasa mataas na poder sa estado. Parang maamong kordero ang Don. Dati ng kakilala ng magasawa ang pari. pinuntahan nila si Maria na noon ay nakahiga sa isang kamagong na nakaukurtinahan ng husi at pinya. Naisip din ng Donya na kumuha ng tagapangasiwang kastila sa kanyang mga ari-arian sapagkat hindi niya pinagkakatiwalaan ang mga Pilipino. Isang araw. nilalabnot niya ang pustiso ng asawa at kung minsan nama’y hindi niya ipinapahintulutan lumabas ng bahay. Nagpaukit sa marmol ang Donya ng karatulang may nakasulat na: DOCTOR DE ESPADAÑA. Dumaan ang tatlong buwan." Ang ginawa niya ay nagpatingin sa mga hilot at manggagamot. ngunit wala ring nangyari. ang inaasahang pagbubuntis ng Donya ay naunsyami kayat wala siyang magawa kundi ang manatili sa "lupaing ito ng mga salvaje. Ang kanyang pangalan ay dinagdag din ng de. Ipinakaon naman ng Don ang pamangkin si Linares na nag-aaral ng pagkamananggol. kapag nagagalit ang Donya. Ngunit. Pero. kahit na ano ang gawin ng Donya hindi ito nakakarinigan ng reklamo. Sinabi ni Salvi na dadalaw ito kay Maria kaya napanatag ang loob ni Linares. namangha ang Donya nang sabihin ni Tiyago na kadadalaw lamang ng Kapitan – Heneral sa kanilang tahanan. sa gastos ng Donya. wala siyang magawa at sumunod na lamang sa Donya. dahil sa wala na siyang magawa sinabi na lamang na nanghinayang siya at hindi kaagad nagkasakit si Mari disin sanay’y nakadaupang palad nila ang Henerl. kaya si Linares na lamang ang kanilang ipinakilala. Samantala sila ay nagmimiryenda ay dumating si Pari Salvi. Tunay na amini’t hindi. ESPECIALISTA EN TODA CLASE DE ENFERMEDADES at ito ay ikinabit sa kanyang bahay. Ang ulo ni Maria ay may taling panyo na basa ng agua colonia at nakakumot ng puti. Ipinamalita niyang siya ay naglilihi at sa Espanya manganganak sapagkat ayaw ipanganak ang anak na tatawaging rebolusyunario.

. Ang una niyang ginawa ay dumalaw nga kay Maria Clara.Pinulsuhan ng Don si Maria. payat at hindi masalita. Jarabe de altea at dalawang pildoras de Cinaglosa. Ang iniresetang gamot niya ay: Sa Umaga ay liquen at gatas. Ang pari ay kagagaling lamang niya sa sakit. Sinamantala ito ng Donya at ipinakilala si Linarez na nabigla sapagkat nakatoun ang kanyang mga mata at isip kay Maria na lubhang nagagandahan. Saglit nanautol ang walang kurap na pagkakatitig ni Linarez sa magandang mukha ni Maria nang sabihin ni Pari Salvi na dumating na si Pari Damaso. tiningnan ang dila at sinabing may sakit ito. siya ay putlain mabuway kung lumakad. ngunit mapapagaling.

Kagawaran ng Edukasyon Rehiyon III Sangay ng Zambales JESUS F. MAGSAYSAY TECHNICAL-VOCATIONAL HIGH SCHOOL Castillejos. RIZAL Mapitagang ipinasa kay: G. Zambales BUOD NG NOBELANG NOLI ME TANGERE NI DR. JOSE P. MANLIGUEZ III – Einstein . JHUNEL CEASAR ALEJO Guro sa Filipino Mapitagang ipinasa ni: JENEMIS R.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful