Kabanata 1

ISANG PAGTITIPON
Isang marangyang salu-salo ang ipinag-anyaya ni Don Santiago de los Santos na higit na popular sa taguring kapitan Tiago. Ang handaan ay gagawin sa kanyang bahay na nasa daang Anluwage na karating ng Ilog-Binundok. Ang paayaya ay madaling kumalat sa lahat ng sulok ng Maynila. Bawat isa ay gustong dumalo sapagkat ang mayamang Kapitan ay kilala bilang isang mabuting tao, mapagbigay at laging bukas ang palad sa mga nangangailangan. Dahil dito, ang iba ay nababalino kung ano ang isusuot at sasabihin sa mismong araw ng handaan. Nang gabing iyon dagsa ang mga panauhin na gaya ng dapat asahan. Puno ang bulwagan. Ang nag-iistima sa mgta bisita ay si Tiya Isabel, isang matandang babae na pinsan ng maybahay. Kabilang sa mga bisita sina tinyente ng guardia civil, Pari Sibyla, ang kura paroko ng Binundok, si pari Damaso na madaldal at mahahayap ang mga salita at dalawang paisano. Ang isa ay kararating lamang sa Pilipinas. Ang kararating na dayuhan ay nagtatanong tungkol sa mga asal ng mga katutubong Pilipino. Ipinaliwanag niya na ang pagpunta niya sa bansa ay sarili niyang gastos. Ang pakay ng kanyang paglalakbay ay upang magkaroon ng kabatiran tungkol sa lupain ng mga Indiyo. Nagkaroon ng mainitang balitaktakan ng mabanggit ng dayuhan ang tungkol sa monopolyo ng tabako. Nailabas ni Pari Damaso ang kanyang mapanlait na ugali. Nilibak niya ang mga Indiyo. Ang tingin niya sa mga ito ay hamak at mababa. Lumitaw din sa usapan ang panlalait ng mga Espanyol tungkol sa mga Pilipino noong mga nakalipas na araw. Mapanlibak si Pari Damaso. Kung kaya’t iniba ni Pari Sibyla ang usapan. Napadako ang usapan tungkol sa pagkakalipat sa ibang bayan ni Padre Damaso pagkatapos ng makapagsilbi sa loob ng 20 taon bilang kura paroko ng San Diego. Sinabi niya kahit na ang hari ay hindi dapat manghimasok sa pagpaparusa ng simbahan sa mga erehe. Pero, ito ay tinutulan ng Tinyente ng Guardia Civil sa pagsasabing may karapatan ang Kapitan Heneral sapagkat ito ang kinatawan ng hari ng bansa. Ipinaliwanag pa ng tinyente ang dahilan ng pagkakalipat ni Pari Damaso. Ito, umano ang nagutos na hukayin at ilipat ang bangkay ng isang marangal na lalaki na napagbintangang isang erehe ng pari dahil lamang sa hindi pangungumpisal. Ang ginawa ay itinuturing sa isang kabuktutan ng Kapitan Heneral. Kung kaya inutos nito ang paglilipat sa ibang parokya ang paring Pransiskano bilang parusa. Nagpupuyos sa galit ang pari kapag naaalala niya ang mga kasulatang nawaglit. Iniwanan na ni Tinyente ang umpukan, pagkatapos nitong makapagpaliwanag. Sinikap ni Pari Sibyla na pakalmahin ang loob ni Pari Damaso. Lumawig muli ang talayan. Dumating ang ilan pang mga bagong panauhin. Ilan sa mga ito ay ang mag-asawang sina Dr. de Espadaña at Donya Victorina.

Kabanata 2

CRISOSTOMO IBARRA
Dumating si Kapitan Tiyago at si Ibarra na luksang-luksa ang kasuotan. Binating lahat ni kapitan ang mga panauhin at humalik sa kamay ng mga pari na nakalimot na siya ay bendisyunan dahil sa pagkabigla. Si Pari Damaso ay namutla ng makilala si Ibarra. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa. Malusog ang pangangatawan ni Ibarra, sa kanyang masayang mukha mababakas ang kagandahan ng ugali. Bagamat siya ay kayumanggi, mahahalata rin sa pisikal na kaanyuan nito ang pagiging dugong Espanyol. Tinangkang kamayan ni Ibarra si Pari Damaso sapagkat alam niyang ito ay kaibigang matalik ng kanyang yumaong ama. Ngunit, ito ay hindi inamin ng pari. Totoo, siya ang kura sa bayan. Pero, ikinaila niyang kaibigan niya ang ama ni Ibarra. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Basag ang tinig ng tinyente ng sabihin niya sa binata na nasa ito ay higit na maging mapalad sa kanyang ama. Ayon sa tinyente ang ama ni Ibarra ay isang taong mabait. Ang ganitong papuri ay pumawi sa masamang hinala ni Ibarra tungkol sa kahabag-habag na sinapit ng kanyang ama. Ang pasulyap ni Padre Damaso sa tinyente ay sapat na upang layuan niya ang binata. Naiwang mag-isa si Ibarra sa bulwagan ng walang kakilala. Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa, ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin. Ang mga babae ay hindi umimik sa kanya. Ang mga lalaki lamang ang nagpapakilala rin sa kanya. Nakilala niya ang isang binata rin na tumigil sa pagsusulat. Malapit ng tawagin ang mga panauhin para maghapunan, nang lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra para kumbidahin sa isang pananghalian kinabukasan. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan.

Kabanata 3

ANG HAPUNAN
Isa-isang nagtungo ang mga panauhin sa harap ng hapagkainan. Sa anyo ng kanilang mga mukha, mahahalata ang kanilang pakiramdam. Siyang-siya si Pari Sybyla samantalang banas na banas naman si Padre Damaso. Sinisikaran niya ang lahat ng madaanan hanggang sa masiko niya ang isang kadete. Hindi naman umiimik ang tenyente. Ang ibang bisita naman ay magiliw na nag-uusap at pinupuri ang masarap na handa ni Kapitan Tiyago. Nainis naman si Donya Victorina sa tenyente sapagkat natapakan ang kola ng kanyang saya habang tinitignan nito ang pagkakulot ng kanyang buhok. Sa may kabisera umupo si Ibarra. Ang magkabilang dulo naman ay pinagtatalunan ng dalawang pari kung sino sa kanila ang dapat na lumikmo roon. Sa tingin ni Pari Sibyla, si Pari Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. Pero, si Pari Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon, kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo. Anyong uupo na si Sibyla, napansin niya ang tinyente at nagkunwang iaalok ang upuan. Pero, tumanggi ang tenyente sapagkat umiiwas siyang mapagitnaan nang dalawang pari. Sa mga panauhin, tanging si Ibarra lamang ang nakaisip na anyayahan si Kapitan Tiyago. Pero, kagaya ng may karaniwang may pahanda, magalang na tumaggi ang kapitan sabay sabing "huwag mo akong alalahanin." Sinimulan ng idulot ang pagkain. Naragdagan ang pagpupoyos ng damdamin ni Pari Damaso, ang ihain ang tinola. Paano puro upo, leeg at pakpak ng manok ang napunta sa kanya. Ang kay Ibarra ay puro masasarap na bahagi ng tinola. Hindi alam ng pari, sadyang ipinaluto ng kapitan ang manok para kay Ibarra. Habang kumakain, nakipag-usap si Ibarra sa mga ibang panauhin na malapit sa kinaroroonan niya. Batay sa sagot ng binata sa tanong ni Laruja, siya ay mayroon ding pitong taong nawala sa Pilipinas. Bagamat, wala siya sa bansa, hindi niya nakakalimutan ang kanyang bayan. At sa halip, siya ang nakakalimutan ng bayan sapagkat ni wala man lang isang taong nakapagbalita tungkol sa masaklap na sinapit ng kanyang ama. Dahil sa pahayag na ito ni Ibarra, nagtumibay ang paniniwala ng tinyente na talagang walang alam ang binata sa tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang amang si Don Rafael. Tinanong ni Donya Victorina si Ibarra na bakit hindi man lang ito nagpadala ng hatidkawad, na kagaya ng ginawa ni Don Tiburcio nang sila ay magtaling-puso. "Nasa ibang bayan ako nitong mga huling dalawang taon", tugon naman ni Ibarra. Nalaman ng mga kausap ni Ibarra na marami ng bansa ang napuntahan nito at marami ng wika ang kanyang alam. Ang katutubong wikang natutuhan niya sa mga bansang pinupunntahan niya ang ginagamit niya sa pakikipagtalastasan. Bukod sa wika, pinag-aaralan din niya ang

kasaysayan ng bansang kanyang pinupuntahan partikular na ang tungkol sa Exodo o hinay-hinay na pagbabago sa kaunlaran. Ipinaliwanag ni Ibarra na halos magkakatulad ang mga bansang napuntahan niya sa tema ng kabuhayan, pulitika at relihiyon. Pero, nangingibabaw ang katotohanang nababatay sa kalayaan at kagipitan ng bayan. Gayundin ang tungkol sa ikaaalwan at ikapaghihirap nito. Naudlot ang pagpapaliwanag ni Ibarra sapagkat biglang sumabad si Padre Damaso. Walang pakundangan ininsulto niya ang binata. Sinabi niyang kung iyon lamang ang nakita o natutuhan ni Ibarra, siya ay nag-aksaya lamang ng pera sapagkat kahit na bata ay alam ang mga sinabi nito. Nabigla ang lahat sa diretsang pagsasalita ng pari. Kalmado lamang si Ibarra, ipinaliwanag niyang sinasariwa lamang niya ang mga sandaling madalas na pumunta sa kanila si Pari Damaso noong maliit pa siya upang makisalo sa kanilang hapag-kainan. Ni gaputok ay hindi nakaimik ang nangangatal na si Damaso. Nagpaalam na si Ibarra. Pinigil siya ni Kapitan Tiyago sapagkat darating si Maria Clara at ang bagong kura paroko ng San Diego. Hindi rin napigil sa pag-alis si Ibarra. Pero, nangako siyang babalik kinabukasan din. Ngumakngak naman si Padre Damaso, nang umalis si Ibarra. Binigyan diin niya na ang gayong pagkilos ng binata ay tanda ng kanyang pagiging mapagmataas. Dahil dito, aniya, dapat na ipagbawal ng pamahalaang kastila ang pagkakaloob ng pahintulot sa sinumang Indio na makapag-aral sa Espanya. Nang gabing iyon, sinulat ng binata sa kolum ng Estudios Coloniales ang tungkol sa isang pakpak at leeg ng manok na naging sanhi ng alitan sa salu-salo; ang may handa ay walang silbi sa isang piging at ang hindi dapat pagpapaaral ng isang Indio sa ibang lupain.

Kabanata 4

EREHE AT PILIBUSTERO
Naglakad na si Ibarra na hindi batid ang destinasyon. Nakarating siya hanggang sa may Liwasan ng Binundok . Sa maraming taong pagkakawala niya sa bayan,wala pa ring pagbabago sa kanyang dinatnan. Sa paggala-gala ng kanyang paningin, naramdaman niyang may dumantay na kamay sa kanyang balikat. Si Tinyente Guevarra,na sumunod sa kanya upang paalalahanan na mag-ingat din sapagkat nangangamba siyang baka matulad siya (Ibarra) sa sinapit ng kanyang ama. Nakiusap si Ibarra na isalaysay ng tinyente ang tungkol sa buhay ng kanyang ama sapagkat tunay na wala siyang nalalaman dito. Sinabi ni Ibarra na sumulat and kanyang ama sa kanya mayisnag taon na ang nakakalipas. Nagbilin si Don Rafael(ama ni Ibarra) na huwag nitong ikagugulat kung sakali mang hindi siya makasulat sapagkat lubha siyang abala sa kanyang mga gawain. Ganito ang salaysay ng tinyente: Si Don Rafael ay siyang pinakamayaman sa buong lalawigan. Bagamat siya ay iginagalang, may ilan din namang naiinggit. Ang mga nuno nila ay mga kastila.Ang mga kastila dahil sa kasawian ay hindi gumagawa ng mga nararapat. Ang masasama sa Espanya ay nakakarating sa Pilipinas. Si Don Rafael ay maraming mga kagalit na mga kastila at pari. Ilang buwan pa lamang nakakaalis sa Pilpinas si Ibarra,si Don Rafael at Pari Damaso ay nagkasira. Diumano, di nangungumpisal si Don Rafael. Nabilanggo si Don Rafael dahil sa pagkakaroon ng mga lihim na kaaway. Pinagbintangan pa siya ang pumatay sa isang mangmang at malupit na artilyerong naniningil ng buwis ng mga sasakyan. Pero hindi naman totoo. Isang araw may isang grupo ng mga bata na sinigawan ang artilyero ng ba be bi bo bu na labis na ikinagalit nito.Pinukol ng kanyang tungkod ng artilyero ang mga bata. Isa ang sinampald na tinamaan at nabuwal. Pinagsisipa niya ito. Napatiyempo namang nagdaraan si don Rafael. Kinagalitan niya ang artilyero. Pero, ito ay lalong nagpuyos sa galit at si DonRafel ang kanyang hinarap. Walang nagawa si Don Rafael kung hindi ipagtanggol ang sarili. Sa hindi malamang dahilan, bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahandahang nabuwal. Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga. Dahil dito, nabilanggo di Don Rafael. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigatna parusa. Pero, lalong nadagdagan ang dagan sa kanyang dibdib. Pinaratngan din siyang nagbabasa ng mga ipinagbabawal na aklat (El Correo de Ultramar) at diyaryo, nagtatago ng larawan ng

Nasa tapat sila ng kuwartel ng maghiwalay. isinakdal sa salang pangangamkam ng lupain at nagbibigay ng tulong sa mga tulisan.paring binitay. Sumakay sa kalesa si Ibarra.M. nalagutan ng hininga si Don Rafael. Inabot nito ang kanyang kamay kay Ibarra at sinabing si Kapitan Tiyago na lamang ang bahalang magsalaysay ng iba pang pangyayari. siya ay kumuha ng isang abugadong Pilipino na si G. Nang si don Rafael ay malapit ng lumaya dahil sa tapos nglahat ang mga kasong ibinintang sa kanya. Katunayan. . ang katwiran ay nagtagumpay din.A at G. Nang lumaon. Sa mismong loob ng bilangguan. Ito ay pagkaraang lumitaw sa pagsusuri na ang ikinamatay ng artilyero ay nag pamumuo ng dugo sa ulo nito. Huminto sa pagsasalaysay na g tinyente. Gumawa siya (tinyente) ng paraan para tulungan si Don Rafael at sumumpang ito ay marangal na tao. Hindi na niya natamasa ang malayang buhay. Ang sapin-saping kahirapan ng kalooban na kanyang dinanas ay hindi nakayanan ng kanyang pisikal na katawan.

Sa sinapit ng ama.may suot na diyamante at ginto. madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na. maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. intsik. militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara.. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. Pilipino. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat. pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila. Sa likuran naman may mga anghel. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi. Iba ang kanyang nadarama. Mula sa bintana. makikita niya kung sinu-sino ang naroroon. pari. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. gulong-gulo ang isip nito. .Kabanata 5 ISANG TALA SA GABING MADILIM Sakay ng kalesa. (Ito ay isang uri ng panuluyan.

san pascual bailon. san miquel. Siaya ay tinatayang nasa pagitan ng 35 taong gulang. Nakilala nya si pia alba na isang magandang dalagang taga sata cruz. Nang mamatay ang pari at ama nito. Ipinalalagay ng balana na siya ay nakapagtatamo ng kalangitan. Parang dininig ang dasal ni pia. nang siya ay magdalangtao. san francisco de asis. gayuman nagiging masakitin si pia. Siya ang pinakamayaman sa binundok dahil sa marami siyang negosyo at iba pang klase ng ari-arian. Dahil sa sya ay mayaman. Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na kastila at hindi pilipino. Para kay kapitan tiyago kahit na ano ang itakda an mga kastila. Dahil dito ipinayo ni Padre Damaso na sa Obando sila pumunta kina san pascal baylon at sta clara at sa nuestra sr de salambaw. Siya ay pandak. Naging kaibigan din nila ang pinakamayaman sa boung san diego. Iisipin na lamang na nasa kanyang silid ang lahat ng mga santo at santong sinasmba katulad nina sta. Sipsip din sya sa mga taong nasa poder.si don rafael ibarra. ang ama ni crisostomo Ibarra. sya ay naglilingkod bilang gobernadocillo. Dahil sa kanyang pagpupula sa mga pilipino. Maitim ang buhok. san antonio abad. Katunayan. Basta opisyal. siya ay isang impluwensyadong tao. Basta may okasyon na katulad ng kapanganakan at kapistahan. siya ay nag lihi. hindi kataka-taka na parang lubong hinihipan sa pagpintog ng kanyang yaman . san antonio de padua. di kaputian at may bilugang mukha. siya ay hindi pinag aral. siya’y mag isang nangalakal. sto. at kung hinde lamang nanabako at ngumanganga. yaon ay karapat-dapat at kapuri-puri. Anumang reglamento o patakaran ay kanyang sinusonod. Ang pag bili nila ng lupain sa san diego ang naging daan upang maging kaututang dila roon ang kura na si padre damaso. hesukristo at ang banal na mag-anak.Kabanata 6 SI KAPITAN TIAGO Ang katangian ni kapitan tiyago ay itinuturing hulog ng langit. sinusunod nya. Tanyag din sya sa pampanga at laguna bilang asendero. Naging katulong at tinuruan sya ng isang paring dominiko. Domingo. sya ay nagpapamisa at nag papadasal tungkol sa kanyang sarili. Natulong sila sa pag hahanap-buhay hangang sa yumaman ng husto at nakilala sa alta sosyedad. Kasundo nya ang diyos dahil nagagawa niyang bilhin ang kabalanan. maituturing na sya ay magandang lalaki. Si padre damaso ang nag anak sa . Si Kapitan Tiyago ay tanging ng isang kuripot na mangangalakal ng asukal sa malabon. Dahil sa anim na taon ng pagsasama sina tiyago at pia at hnidi nagkaroon ng anak kahit na kung saan-saan sila namanata. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan nya lahat ng mga prayle.lucia. lagi sya myroong handog na regalo. Pag kapanganak nya sya ay namatay. Dahil sa kakuriputan ng ama.

Pag dating ng tamang panahon silang dalawa (Maria at Crisostomo) ay pag iisahing dibdib. Lumaki sya sa pag mamahal na inukol ni tiya esabel. si ibarra naman ay nag punta na ng europa upang mag aral. nang sya ipinasok sa beaterio ng sta catalina. Katorse anyos si maria. nagkasundo sina Don Rafael at kapitan tiyago na maski nagkalayo ang kanilang mga anak. kay tiya esabel. pinsan ni kapitan tiyago.binyag at ang anak in pia ay pinangalanang maria clara bilang pag bibigay karangalan sa dalawang pintakasi sa obando. Gayunman. kanyang ama at mga prayle. Luhaan sya nag paalam kay pari damaso at sa kanyang kaibigan at kababatang si Crisostomo Ibarra. Ito ay sa kanilang paniniwala na ang dalawa ay tunay na nag-iibigan. pag kapsok ni maria sa umbento. . ang natokang mag-aruga kay maria.

Pamaya-maya. Tinagubilin ni Kapitan Tiyago si Maria na sa pagkukuha ng kanyang mga damit ay magpaalam na siya sa mga kaibigan sapagkat hinda na siya babalik sa beateryo. Pagkaagahan ay nanahi si Maria upang hindi mainip sa paghihintay. Katunayan anya. Ang bagay na iyon ay ikinagalak ni Ibarra.Kabanata 7 PAG-UULAYAW SA ISANG ASOTEA Kinabukasan. ipinayo ni Kapitan Tiyago na magbakasyon siya sa malabon o sa San Diego. Sumasasal sa kaba ang dibdib ni Maria tuwing may nagdaraang mga sasakyan. Ang pagkakatama ng kanilang paningin ay nagdulot ng kaligayahan sa kanilang puso. Binikas pa ni Maria ang kanilang kamusmusan. Pumasok na sa bulwagan ang dalawa. Tinanong Maria si Ibarra. . kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot. mabango pa rin. ang kanilang paglalaro. Pagkatapos ng misa. at pagkapatawa ni Maria ng tawaging mangmang ng kanyang ina si Ibarra. Si Maria man. anya. Nagtama ang kanilang paningin. Tinulungan siya ni tiya Isabel na mag-ayos ng sarili bago harapin si Ibarra. karakang pumasok sa silid si Maria. Pero. si Maria ay laging nasa kanyang alaala. Dahil dito si Ibarra ay nagtampo kay Maria. pagtatampuhan at muling pagbabati. Si Isabel ay ay nagwalis ng mga kalat ng sinundang gabi. Iminungkahi ni Isabel na sa San Diego na gagawin ang bakasyon sapagkat bukod sa malaki ang bahay roon ay malapit na ring ganapin ang pista. Inilabas naman ni Maria ni Maria ang isang liham na ibinigay naman sa kanya ni Ibarra bago tumulak ito patungo sa ibang bansa. Binigyan diin pa ni Ibarra ang isinumpa niya sa harap ng bangkay ng ina na wala siyang iibigin at paliligayahin kundi si Maria lamang. Sapagkat medyo namumuutla siya. Maagang –maaga pa ay nagsimba na sina Maria at Tiya Isabel. Binasa ito ni Maria ng pantay mata upang di makita ang kanyang mukha. lumapit sila sa asotae upang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. Nawala lamang ang kanyang tampo nang lagyan ni maria ng sambong sa loob na kanyang sumbrerong upang hinda maitiman. Nanlamig at biglang nabitawan ni maria ang tinatahi ng may biglang tumigil na sasakyan sa kanilang tapat. Nang maulinigan niya ang boses ni Ibarra. Nagyayang umuwi na si Maria. ay hindi nakakalimot kahit na pinayuhan siya ng kanyang padre kompesor na limutin na niya si Ibarra. Si Kapitan Tiyago ay Binuklat naman ang mga itinatagong kasulatan. kinuha niya sa kanyang kalupi ang isang papel at ipinakita ang ilang tuyong dahon ng sambong na nangingitim na.

Pinagbilinan ni Kapitan Tiyago si Ibarra na pakisabi kay Anding na ayusin nito ang bahay nila sa San Diego sapagkat magbabakasyon duon ang mag-ale. siya ay handang magtiis na ipaubaya ang pansariling interes alang-alang sa kapakanang pambayan. Tumango si Ibarra at umlis na ito. Kailangan na pala akong umuwi dahil bukas ay undas na. Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael.Nakasaad sa sulat kung bakit nais ni Don Rafael na papag-aralin si Ibarra sa ibang bansa. Pumasok sa silid si Maria at umiyak. Tinanong ni Maria ang binata." Kumuha ng ilang bulaklak si Maria at iniabot iyon kay ibarra. Na bagamat. Napatigil sa pagbabasa si Maria. matanda na si Don Rafael at kailangan ni Ibarra. Sumagot siya "Dahil sayo ay nalimutan ko ang aking tungkulin. . Namutla siya. Siya anya ay isang lalaki at kailangan niyang matutuhan ang tungkol sa mga buhay-buhay upang mapaglingkuran niya ang kanyang sinilangan. Sa bahaging iyon ng sulat ay napatayo si Ibarra.

Ang pagkakapatingin niya sa Bagumbayayn ay nagpabangon sa bilin ng kanyang naging guring pari bago siya tumulak sa ibang bansa. mga lalakinh hubad na nagpapasan. Intsik. . mga ponda at restauran at pati ang mga karitong hila ng mga makupad na kalabaw. Pumasok sa kanyang isip na ang hardin sa Europa ay nakakaakit at nakapag-aanyaya sa mga ito upang iyon ay malasin. Sa mga paring nakasakay sa mga karwahe. Recto) sa bahaging kinalalagyan ng pagawaan ng tabako. (2) Kailangang pagayamanin ang karunungan upang maisalin ito sa mga susunod na salin-lahi at (3) ang mga dayuhan ay nagpunta sa Pilipinas upang humanap ng ginto. Nakita din niya ang mga magagandang karwahe na ang mga sakay ay mga kawaning inanatok pa sa kanilang mga pagpasok sa mga tanggapan at pagawaan. Itinuon niya ang tingin sa malayo at makita niya ang matandang Maynila na naliligid ng makakapal at nilumot ng mga pader. Pilipino. Kung kaya’t nararapat lamang na puntahan ang lugar ng mga dayuhan upang kunin naman ni Ibarra ang ginto nila (dayuhan). Pati ang bilanggong patay sa ilalim ng kariton at malapit sa dalawang bilanggo rin ay kanyang naalala. Sa patuloy na pagsusuyod ng kanyang tingin. Sa pagmamasid niya sa kapaligiran. biglang bumangon sa kanyang nahihimlay na diwa ang isang alaala. Ang Escolta naman sa tingin din niya ay lalong pumangit. mga tsino at paring walang kibo.M. Ang kagandahan ng sinag ng araw ay nakakapagpapawi sa kanyang kahapisang nadarama. Si Kapitan Tinong nuon na kasama ang asawa at dalawang anak na babae at nakasakay sa ibang karwahe ay binati si Ibarra. Naalala niya na minsan na siyang nahilo dahil sa masamang amoy ng tabako. Nang madaan siya sa Hardin Butaniko saglit na napawi ang kanyang mga magagandang gunita. mga taong may ibat-ibang uri ng kasuotan na katulad ng mga Europeo. napansin niya na walang ipinagbago ang punong Talisay sa San Gabriel. Kabilang dito ang mga kalesa at karumatang hindi tumitigil sa pagbibiyahe. Ang bilin ng pari ay (1) Ang karunungan ay para sa tao. Napadaan din siya sa Arroceros (ngayon ay C.Kabanata 8 MGA ALAALA Ang Kalesang sinasakyan ni Ibarra ay masayang bumabagtas sa isang masayang pook sa Maynila. mga babaing naglalako ng mga bungang-kahoy. ngunit ito ay natatamo lamang ng mga may puso lamang. namataan niya si Pari Damaso na nakakunot-noo.

natapos na rin ang masinsinang pag-uusap nina Kapitan Tiyago at Pari Damaso. Sa kabilang banda naman. naibalita rin niya na ang tinyente ay hindi rin nagsumbong sa Kapitan-Heneral at diumano. Sa kabilang dako. Ito ay naibalita ni Laruja sa isang pahayagan. Tiyempong dumating si Pari Damaso at tinanong ang mag-ale. Dumiretso siya sa isang silid at tumambad sa kanyang paningin ang anyo ng isang matandang paring may sakit. Sinabi nilang kukunin ni Maria ang mga kagamitan nito sa Beaterio. Sinigilahan siya ng matinding pagkaawa rito. kaagad na pinatay niya ang mga ipinatulos na dalawang kandila kay Maria na patungkol para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego. Ang pagbulung-bulong ng pari ay inaakala ni Isabel na mayroon itong minimemoryang sermon. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria. dahan-dahan ng nawawala ang kanilang mga kayamanan lalo na sa Europa dahil sa pagtaas ng buwis na nagiging dahilan ng pagkawala ng kanilang mga ari-arian. Ipinaliwanag ni Pari Sibyla na si Ibarra ay taong mabait at mabuting tao. bubulong-bulong na nagtuloy na nagtuloy siya sa bahay ni Tiyago. Si Pari Damaso ay napalipat pa sa higit na mabuting bayan. ang pagtataas ng buwis sa kanilang mga lupain sapagkat ang Pilipino ay natututo ng mamili ng lupa sa iba’t ibang lugar at lumilitaw na kasimbuti rin ng sa kanila o higit pa. kaagad na nagtuloy siya sa kumbento ng mga Dominiko sa Puerta de Isabel II. kay Maria Clara at kay Kapitan Tiyago. Hindi na nararapat. Pero. nalaman din ng kapitan ang buong pangyayari. Sa paniniwala ng may sakit na pari. ang mga ito ay lubhang napakalaki ng maitutulong sa ikasusulong ng kanilang korporasyon at kapatiran ng panahong iyon. pagkaraang makapagmisa si Pari Sibyla. Ang dalawang pari ay nagpalitan ng mga kuru-kuro tungkol sa mayamang binata. Ang ganito ay hindi minabuti ng pari. Binalaan pa niya ang kapitan na kailanman ay huwag itong magsinungaling sa kanya sapagkat siya ang inaama ni Maria Clara. Sa kanilang pagsusuri. Ikinuwento ni Pari Sibyla sa paring may-sakit ang tungkol sa naganap na pagkakaalitan nina Pari Damaso at ni Ibarra. Bago umalis si Pari Sibyla.Kabanata 9 MGA BAGAY-BAGAY TUNGKOL SA BAYAN May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago. Pumasok sila sa isang silid at isinarang mabuti ang pinto. Sinabi ng pari na kailangang mag-usap silang sarilinan ni Kapitan Tiyago. ito ay nakikiisa pa kay Pari Damaso. . Nahalata kaagad ni Kapitan Tiyago ang pagbabagong anyo ng pari nang hindi nito iabot ang kamay nang magtangka siyang magmano rito. Sinisi ni Pari Damaso si Kapitan Tiyago dahil sa hindi nito pagtatapat. anya. Pag-alis ng pari.

isang batang mistisong kastila ang dumating at sinabing siya ang anak ng namatay. halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. Sa kalaunan. lalo siyang kinatakutan sapagkat nung nabubuhay pa siya. Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan. Ito ay matatas magsalita ng tagalog at nanlalalim ang mga mata. Si Don Rafael ay hindi malupit bagkus siya ay mabait. Nagkaroon ng isang kura Indiyo. takot na takot sa kanya ang mga babae sa pagkat bahaw ang tinig nito. Sininop niya ang gubat. alahas at salapi. ang mga inaaning produkto agrikultura ay naipagbibili nila ng murang-mura sa tsino. Dahil sa pagkamatay ng matanda. Hindi nagtagal. Dahil sa kanilang kamangmangan. Hinanap nila ang pinanggalingan ng amoy at nakita nila ang nabubulok na bangkay ng matanda na nakabitin sa isang puno ng baliti. Isang araw ang mga nagpapastol ng kalabaw ay nakaamoy ng masangsang na amoy. Kagaya pa ng ibang bayan sa Pilipinas. Sinunog ng ilan ang damit na galing sa matanda at ang mga hiyas naman ay tinapon sa ilog. ang San Diego ay mayroong itinatagong alamat. Binili niya ang buong gubat. Ito ay may pangalang Saturnino. Siya ay masipag at mapusok. Gayunman. Pero. May isa umanong matandang kastila na dumating sa bayan. nakapag-asawa siya ng isang babaeng taga-Maynila at nagkaroon ng anak na tinawag niyang Rafael o Don Rafael. Hindi nagtagal ang matanda ay nawala. may kubo na sadyang itinayo.Kabanata 10 ANG BAYAN NG SAN DIEGO Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. Ang mga pinambayad niya ay mga damit. . Sa may itaas na bahagi. mula sa pagiging nayon. nang namatay si Padre Damaso na ang pumalit at naging kura pareho ng bayan. na siyang ama ni Crisostomo. paimpit kung tumawa at malalalim ang mga mata. Karamihan sa nakatira rito ay mga magsasaka. Ito ay naging bayan. Napaunlad niya ang lugar. Ito ang dahilan kung bakit kinagiliwan siya ng mga magsasaka. mapapansin sa pagtanaw sa kabuuan nito ang isang tila pulong gubat na nasa gitna mismo ng kabukiran.

Pero. Si Pari Salvi ay ang Alpares at ang kanyang asawa na si Donya Consolacion. kahit na masalapi at sinasalubong ng banda ng musiko at hinahainan ng masasarap na pagkain kapag nagpupunta sa bayan. isang payat at batang pransiskano at siyang pumalit kay Padre Damaso. ang tawag sa ama ni Ibarra. kapag hindi na magkaharap gumagawa sila ng kanikanilang mga paraan para makapaghiganti sa isa’t-isa. . Ang mga ito ay sina Pare Bemardo Salvi.000. Ang kapitan sa bayan ay hindi rin kabilang sa mga tinatawag na casique o makapangyarihan. Pero.siya ay nakatalikod. siya ay kinalaban ng magkaroon ng usapin at ni wala pa ngang kakampi. Si Kapitan Tiyago man. Bagama’t may hidwaan ang alpares at Pari Salvi kapag sila ay nagkikita ay pareho silang nagpaplastikan. Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan.Kabanata 11 ANG MGA MAKAPANGYARIHAN Bagamat Don Rafael. pag-uutos sa mga sundalo na magsanay sa init ng araw o dili kaya ay sinasaktan ang kanyang eposa. Kung ihahambing siya kay Pari Damaso. Ang alpares at Pari Salvi ang tunay na makapangyarihan sa San Diego. Ang tawag sa kanila ay mga casique. Ang alpares ang puno ng mga guwardiya sibil. Payat siya sapagkat mahilig siyang mag-ayuno. Madalas siyang sabunin at kagalitan ng alkalde mayor. Sa kabila ng kabusilakan ng kanyang damdamin.siya ay iginagalang at halos lahat ng mga tao ay mayroong pagkakautang sa kanya. Hindi siya ang Kinikilalang makapangyarihan kahit na siya ang pinakamayaman. Ang kanyang puwesto ay nabili niya sa halagang P5. Sila ay nagbabatian sa harap ng maraming tao at para walang anumang namamagitan di pagkakaunawaan. isang Pilipina na mahilig maglagay ng mga kolorete sa mukha. Ang pagkakapangasawa niya ay binubunton niya sa pamamagitan ng paglalasing. siya ay mabait at maingat sa tungkulin. siya ay tinayawag na Sakristan Tiyago.

. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. Gayunman. Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik.Kabanata 12 ARAW NG MGA PATAY Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote. kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan. minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tag-ulan. Masukal ang kabuuan ng libingan. Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi. dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo. may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali. Sa ibang bahagi ng libingan. dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay.

Nasindak siya ng husto.si Don Rafael. na si Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Pero. . Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. Nakita nina Ibarra at matanda ang sepulturero. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. Sinabi ng matanda kay Ibarra. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. Tumango ang tagapaglibing. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. Kasama niya ang isang matandang utusan niya.Kabanata 13 MGA BABALA NG SIGWA Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus.

Pagkuwa’y nagpaalam na siya. Inukol na lamang ni Tasyo ang sarili sa pagbabasa ng mga aklat hanggang sa mapabayaan niya ang kanyang mga minanang kayamanan. masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. walang tiyak na direksyon ang kanyang paglalakad. Naramdaman niya. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. pagkaraan ng isang taon. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. .hindi niya ito sinunod at sa halip ay nag-asawa na lamang siya. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. Siya ay laging laman ng lansangan. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa magasawa. Masayang sinalubong ng mag-asawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. na dahil sa pagtatamo niya ng higit na mataas na kaalaman. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. Tumanggi ang mga bata. baka makalimutan niya ang Diyos. Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit. Anak siya ng mayaman. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. Natatakot kasi ang kanyang ina. dahil sa katalinuhan niya ay pinahinto sa pag-aaral mula sa dalubhasaan ng San Jose. Nagtuloy siya sa bahay ng mag-asawang Don Filipo at Aling Doray." Ayon pa sa kanya. Gayunman. Isa pa. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. Ang pagkakilala kay Tasyo ng mga mangmang ay isang taong may toyo sa ulo o baliw. Tinanong siya kung bakit. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapagugnay ng namatay sa nabubuhay. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga. gusto ng kanyang ina na siya ay magpare. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. Pero. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. Pero. Pero. anya. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. namatay ang kanyang asawa. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Sa pag-uusap pa rin nila. Diretso ang sagot niya:"Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat’t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. sinabi niyang iyon ay mabuti. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama.Kabanata 14 SI TACIO: BALIW O PILOSOPO Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Nang araw na iyon ay dumalaw din siya sa libingan upang hanapin ang puntod ng nasirang asawa. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako’y pinagtawanan lamang ng lahat.

tiyak hindi papayag ang kanilang ina. Nag-aalala pa si Basilio na kapag nalaman ng kanilang ina napagbintangang nagnakaw si Crispin. Dahil dito. Minultahan pa siya ng tatlong beses. sinabi ni Crispin na hindi maniniwala ang kanilang ina sapagkat ipikikita niya ang maraming latay na likha ng pagpalo ng kura at ang bulsa niyang butas-butas na walang laman kundi isang kuwalta na aginaldo pa niya noong paslo. ang sakristan mayor ay walang kilatis na nakapanhik sa palapag na kinaroonan nila. Isa pa ang katumbas ng dalawang onsa ay P32. naiwan itong parang tulala. siya ay hindi mapagbibintangang isang magnanakaw. Disin sana. Gulo ang isip ni Crispin dahil mahirap na gusot na napasukan nilang magkapatid. nasabi ni Crispin na mabuti pa ngang magnanakaw na siya sapagkat maililitaw niya ito. lasenggero at sabungero. Pero. lubhang mabigat ito para kay Basilio. si Crispin naman ang hinarap at sinabing hindi ito makakauwi hanggang hindi niya inilalabas ang dalawang onsa na binibintang sa kanya. Antimano. pero biglang sinambilat ng sakristan mayor si Crispin sa bisig at kinaladkad na papanaog sa hagdanan hanggang sa sila ay lamunin sa dilim. Dinig ni Basilio ang pagpapalahaw ng kapatid. Maliwanag sa mga pahayag ni Crispin na kaya siya napagbintangang magnanakaw sapagkat ang kanilang ama ay mabisyo. Idinadalangin na sana magkasakit silang lahat. Ipinakiusap ni Crispin na bayaran na lamang ni Basilio ang ibinibintang sa kanya. tiyak na magagalit ito. Ang suweldo lang kasi ni ay dalawang piso sa isang buwan.00. Sinabi niya kay Basilio na ito ay kanyang minumultahan dahil sa hindi tamang pagtugtog ng kampana. Sinabi ni Crispin kay Basilio ng kung kasama sila ni Sisa. hindi pa siya pinapakain hangga’t hindi niya naisauli ang dalawang onsa. At kung malalaman ni ni Sisa na siya ay pinapalo. At kung papatayin man siya sa palo ng kura at siya’y mamamatay magkakaroon naman ng mga damit si Sisa at ang kapatid na si Basilio. Pero. kulang pa ang sasahurin ni Basilio kahit magbayad sila. puyos ito sa galit. Ang anyo ng pangamba sa mukha ni Crispin ay nababakas. Tinangkang mangatwiran ni Basilio.Kabanata 15 ANG MGA SAKRISTAN Parang plegarya ang tunog ng kampanang binabatak ng magkapatid na sakristan na sina Crispin at Basilio. Gusto niyang makauwi silang magkapatid upang makakain ng masarap na hapunan. . Sa anyo ng hitsura ng magkapatid mapagsisino na sila ya hilahod sa hirap. na kinuha pa sa kanya ng hidhid na kura. Magmula ng mapagbintangan siyang nagnakaw. Kapagdaka. hindi pumayag si Basilio sapagkat walang kakainin ang kanilang ina. Nasindak ang huili sa binanggit ng kapatid. Gimbal si Basilio sapagkat ika-9 pa lamang ng gabi ay wala ng puwedeng maglakad sa lansangan kung gabi. pero sinanslaa siya ng sakristan mayor sa pagsasabing kahit na siya ay hindi makakauwi hanggang hindi sumasapit ang eksaktong ika-10 ng gabi. Makikiusap pa sana si Basilio. Pero. Habang nag-uusap ang magkapatid. Pero. wala siyang magawa. Sila ang kausap kanina ni Pilosopo Tasyo at sinabihan ng sila ay hinihintay ng kanilang inang si Sisa para sa isang hapunang pangkura.

Ang bawat pagsampal ng sakristan kay Crispin ay sinusundan ng masakit na pagdaing. . Nanlaki ang mata at nakuyom ni Basilio ang kanyang palad sa sinapit ng kapatid. Mabilis na kinalag niya ang lubid na nakatali sa kampana at nagpatihulog na padausdos sa bintana ng kampanaryo. Mabilis na pumanhik siya sa ikalawang palapag ng kampanaryo. Pumasok sa isip na kung kailan siya maaaring magararo sa bukid habang naririning niya ang paghingi ng saklolo ni Crispin. Nuon ang langit ay unti-unti ng nagliliwanag sapagkat humihinto na ang ulan.

Nananakit ang lalaki. Paano na ang kanyang dalawang anghel. Sobra ang kanyang pagkamartir at hina ng loob. Saglit na tinigil niya ang pagaawit ng kunduman at pinukulan niya ng tingin ang kadilimang bumabalot sa kapaligiran. Higit sa lahat. di lang iisang beses siya umawit nang mahina. Mayroong tuyong tawili at namitas ng kamatis sa kanilang bakuran na siyang ihahain niya kay Crispin. Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable. Upang maaliw sa sarili. tapos uubusin lamang ng kanyang walang pusong asawa. ng gulantangin siya ng malakas na tawag ni Basilio mula sa labas ng bahay. para kay Sisa ang lalaki ay ang kanyang bathala at ang kanyang mga anak ay anghel. sugarol at palaboy sa lansangan. Ngayon lamang siya ngluto. May isang oras din bago narating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan. Nilantakang lahat ang maga pagkaing nakasadya sa kanila. Sa kasamaang palad. Luhaang nagsaing siyang muli at inihaw ang nalalabing daing na tuyo sapagkat naalala niyang darating na gutom ang kanyang mga anak. Gayunaman. na gaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo kina Basilio at Crispin ng puntahan niya ang mga ito sa simbahan. nakakatikim pa siya ng sakit ng katawan. Nagkaroon siya ng malungkot na pangitain. naipagbili ni Sisa ang ilan sa mga natipong hiyas o alahas nito nuong sila siya ay dalaga pa. Ang ganitong hapunan ay tunay na pangkura. Nang gabing iyon. Siya ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. Kasalukuyan siyang dumadalangin sa Mahal Na Birhen. abala siya sa pagdating nina Basilio at Crispin. . Windang ang puso ni Sisa. hindi natikman ng magkapatid ang inihanda ng ina sapagkat dumating ang kanilang ama. Hindi na siya napakali sa paghihintay. tanging si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. nagsaing siya ng puting bigas na sadyang inani niya sa bukid. Nang mabundat ang asawa ni Sisa ito ay muling umalis dala ang sasabunging manok at nagbilin pa siya na tirahan siya ng perang sasahudin ng anak. Hindi nito mapigilan na hindi umiyak. Tapang baboy-damo at isang hita ng patong bundok o dumara na hiningi niya kay Pilosopo Tasyo ang inihain niya kay Basilio.Kabanata 16 SI SISA Ang kadiliman ay nakalatag na sa buong santinakpan. si Sisa ay gising. Mahimbing na natutulog ang mga taga-San Diego pagkatapos na makapag-ukol ng dalangin sa kanilang mga yumaong mga kamaganak. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa. Hindi niya asikaso ang mga anak. Sa madalang na paguwi ng kanyang asawa. walang pakialam sa buhay. Itinanong pa niya kung nasaan ang dalawa niyang anak. Pero.

Dahil sa hindi niya paghinto siya ay binaril. si Sisa ay nasisiyahan. kung silang tatlo na lamang. Ang kaniyang balak ay (1) ihihinto na silang magkakapatid sa pagsasakristan at ipapakaon niya si Crispin kinabukasan din. nakita niya ang kapatid na si Crispin ay pinalo ng yantok ng kura at sakristan major hangang sa ito ay panawan ng malay tao. Dahil sa kanyang malakas na pagungol. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor. Ito ay pinagdamdam ni Sisa. kanyang sinabi kung ano ang balak nito sa kanilang pamumuhay. Nabanggit ni Basilio na higit na magiging mabuti ang kanilang kalagayan. Si Crispin ay mag-aaral kay Pilosopo Tasyo at si Sisa ay titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing mga damit. Napaluha si Sisa dahil sa awa sa anak. Sinabing ang ma dukhang katulad lamang nila ang nagpapasan ng maraming hirap sa buhay. Hindi sinabi ni Basilio ang dahilan at sa halip . Pero siya ay kumaripas ng takbo sapagkat nangangamba siyang kapag nahuli siya ay parurusahan siya at paglilinisin sa kuwartel. Hindi nakatikim ng pagkain si Basilio. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. Sa pagsusuri ni Basilio sila ay uunlad sa kanilang pamumuhay dahil siya ay magsisipag sa pagpapayaman at paglilinang sa bukid na kanyang sasakahin kung saka-sakali. siya ay ginising ni Sisa. Siya ay hinabol ng mga guwardiya sibil at pinahihinto sa paglakad. Nito. (2) hihilingin niya kay Ibarra na kunin siyang pastol ng kanyang baka at kalabaw at (3) kung malaki-laki na siya. Ipinakiusap ni Basilio sas ina. Kaagad na sinayasat ng ang ina nang malaman na dumating ang ama. Sa pagtulog ni basilio siya ay binangungot. Sa panaginip niya. Sinabi din niya sa ina na naiwan niya sa kumbento si Crispin.Kabanata 17 SI BASILIO Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. At sa halip ay sabihin na lamang na nahulog siya sa puno. Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. Sa lahat ng sinasabi ni Basilio. hihilingin niya kay Ibarra na bigyan siya ng kapirasong lupa na masasaka. Hitsa puwera ang ama. Ipinagtapat ni Basilio ang dahilan ng kanyang pagkakasugat. na huwag sabihin kanino man ang dahilan ng kanyang pagkakasugat sa ulo. Nakahinga ng maluwag si Sisa. Alam niyang pagdumarating ang ama tumitiking ng bugbog ang ina. Tinanong ni Sisa kung ano ang napanaginipan nito. Ngunit lihim na napaluha ito sapagkat hindi isinama ng anak sa kanyang mga balak ang kanilang ama. Dumadaloy ang masaganang dugo. Dinaplisan siya ng punglo sa ulo. .

Kung nasaan si Crispin. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Gulong-gulo ang isip. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Naumid ang labi. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng ‘indulhensiya plenarya. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. na paboritong gawing salad ng kura.Kabanata 18 MGA KALULUWANG NAGDUDURUSA Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. Manang Rufa at Manang Juana.000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. Kung kaya’t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. . Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. Pero. Hindi siya napansin ng mga ito. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. pagdiin pa ng alila. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. Tinanong niya ang tagapagluto. Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. Nangatal si Sisa.’ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. Ngunit hindi niya ito marinig.

Nagkomit si Ibarra na tutulungan niya ang guro sa pamamgitan ng pulong sa tribunal na kanyang dadaluhan sa paanyaya ng tinyente mayor. isang guro na di marunong bumasa ngunit nagtayo ng eskwela at nagturo ng pagbasa sa kanyang mga estudyante. Ang kailangan lamang niyang matutuhan ay tagalog. ang Don ang tumustos sa kanyang mga pangangailangan sa pagtuturo. Ipinaris pa siya ni Pari Damaso kay Maestro Circuela. Sa atbi ng lawa. dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. ang kawalan ng pagtutulungan ng mga magulang at mga taong nasa pamahalaan. Nuong bagong salta ito sa San Diego. Nabanggit din ng guro kay Ibarra na dahil sa pagbabagong kanyang ginawa. wala siyang magawa kundi sumunod kay Pari Damaso. Ito ay nakakabulabog sa kura. Nabuhayan siay ng pag-asa. nag-aral din ang guro ng wikang kastila oara sa kanyang oansariling interes. ayon sa mga bagong kura nang ipatawag niya ang guro. Sa kanyang pagbabalik. Malaki ang utang na loob kay Don Rafael. sa lahat ng mga araling ito dapat unahin ang pagtuturo ng relihiyon . Sobra ang pakialam ni Pari Damaso sa guro..kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. Siya ay ipinatawag ng kura upang ipabalik sa kanya ang pagagmit ng pamalo saspagkat mabisa ito sa pagtuturo.ang lawa ay hindi gaanong nabagabag.Kabanata 19 KARANASAN NG ISANG GURO Kahit na dumaan ang malakas na bagyo. nagkaroon ng bagong kura. Sang – ayon sa kanya. Dahil ssa naging sukal sa kalooban ang pagtuturo. Malaki ring problema anya. at mura ang mga bata at guro. Nang ito ay guamling at bumalik sa serbisyo. Tumututol man sa kanyang kalooban. Pero. Itinuro ng guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. Labag man sa kanyang kalooban. sumunod din siya saspagkat mismong mga magulang ay napahinuhod ni Pari Damaso na ibalik ang pamalo sa pagtuturo. ang klase ay ginaganap sa silong ng kumbento sa tabi ng karwahe ng kura. kasama si Tenyente Gueverra nuong itinapon ang bangkay. Sinikap niyang isalin sa wikang tagalog ang mga aklat na nasusulat sa wikang kastila. . madaling natutuhan ng mga mag-aaral ang wikang kastila. Nang huminto ang guro sa paggamit ng pamalo sa pagtuturo. nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro. Lumilitaw na hindi ang lahat ng mga pangangailangan ng mga batang nag-aaral na katulad ng mga libro na karaniwang nasusulat sa wikang Kastila at ang pagmememorya ng mga bata sa mga nilalaman nito. nagkasakit ang guro. Hindi na si Pari Damaso. Wala siyang tanging magawa nuon kundi makipaglibing. Nasanay ang mga bata na bumasa ng malakas. Pero. kaya nakakatikim ng sigaw. Dahil din sa kakulangan ng mga bahaypaaralan. Sinabi ng guro kay Ibarra na ang malaking suliranin niya at ng mga mag-aaral ay ang kakulangan ng magagastos. Pero siya ay nilait ni Pari Damaso sa pagsasabing ang wikang kastila ay hindi nababagay sa katulad niyang mangmang. Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok.pagsasaka. kakarampot na lamang ang kanyang tinuturuan. Bukod dito.

tatlong sermon. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na.Kabanata 20 ANG PULONG SA TRIBUNAL Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan mga may kapangyarihang mga tao sa bayan. nagsissimula na ang pagpupulong. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa piyesta. Kung saan-saan napunta ang kanilang pulong.isang mayaman na nakalaban ni Don Rafael.000. Ang mungkahi niya ay magtayo ng isang malaking tanghalan sa liwasang bayan at magtanghal ng komedya sa loob ng isang linggong singkad. Sumunod na nagpananukala naman ay ang kabisa na siyang puno ng mga matatanda. kung kaya’t iniatras niya ang mga ito. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. May dalawang pangkat na nakapaqligid sa mesa. Nagsalita pa si Kapitan Basilyo.Ang pasya ng kura ay ang pagdaraos ng anim na prusisyon. Ang isa naman ay pangkat ng mga liberal na binubuo ng mga kabataan. Pinagtatalunan nila ang tungkol sa pagdaraos ng pista ng San Diego. Ang dulaan ay nagkakahalaga ng P160. kaya sumangayon na lamang ang dalawang pangkat. Ito ay binuo ng dalawang lapian sa bayan. tatlong misa mayor at komedya sa Tundo. Binatikos si Don Felipo sa kanyang mga mungkahi. Ang conserbador ay pangkat ng mga matatanda.400 na tig-P200. Dahil dito. Nang duting sina Ibarra at ang guro.00 samantalang ang komedya ay P1. Ang kanyang mungkahi (1) tipirin ang pagdiriwang (2) walang paputok (3) ang magpapalabas ng komedya ay taga San Diego at ang paksa ay sariling ugali upang maalis ang mga masamang ugali at kapintasan. .isinahapag ni Don Felipo ang isang mungkahi at talaan ng mga gastos. Walang binesa at walang kawawaan ang talumpati niya. Ito ang gusto ng kura. Bawat gabi. Nawalang saysay din ang panukala ng kabisa sapagkat ipinahayag ng kapitan na tapos na ang pasya na kura na tungkol sa pista. Kailangan din ang mga paputok na paglalaanan ng P1. Nagpaalam si Ibarra sa guro at ipinaalam na siya’y pupunta sa ulumbayan ng lalawigan upang lakarin ang isang mahalagang bagay.

Pilit na pinaamin din siya tungkol sa paratang ng kura. Tinawag ang pangalan ng mga anak. nadagdagan ang kasiphayuan ni Sisa. Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pagiisip kung paano maiililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil. Tinungo niya ang gulod . hindi rin pinakinggan ang kanyang pangangatwiran. Pagdating nila sa bayan. Natapunan niya ng pansin. parang sirang plaka. Paulit-ulit. Gusot-gusot ito. Wala ang kanyang hinahanap. May dalawang oras din siyang nakabalndra sa isang sulok. Dagling umakyat siya sa kabahayan . Naglakad-lakad siya kasabay ng pasaglit-saglit na pasigaw ng malakas. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura. Ang kanyang isip ay parang ibig ng takasan ng katinuan Sa bawat paglipas ng sandali. pero mistulang bingi ang kanyang mga kausap. Ngunit hindi niya ito makita. Ang buhok naman ya daig pa ang sinabungkay nag dayami. Painot-inot na naglakad si Sisa hanggang sa muli siyang makarating sa kanyang bahay. Nilulukob ng matinding nerbiyos ang buong katawan. Magtatanghali. Kinabukasan. Hindi siya pinaniwalaan ng mga sibil. tiyempong katatpos pa lamang ng misa. pumanaog siya ng bahay at tiningnan sa sikat ng araw ang pilas ng damit na nababahioran ng dugo. ang isang pilas ng damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Kaagad na ipinasok siya sa kwartel. Ang malakas na pag-iyak. Pilit na tinatanong siya kung saan niya diumano itinago ang dalawang onsang ninakaw ng kanyang anak. Ngunit hinang hina na siya. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib. hagulgol at pagsigaw ay nagsasalit at kung minsan ay magkasabay na ipinakita ang kanyang kaanyuan. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na. Lahat ng mga taong nakakasalubong niya ay nahihintakutan sa kanya. At sa halip pakaladkad na sinama siya sa kuwarter. Hawak ang damit. Hindi madulumat ang nararamdaman niyang kasiphayuan. muling sinakmal ng matinding pangamba si Sisa. Ptakbo siyang bumalik sa bahay. Nanlilimahid at iisa ang kanyang damit. Gayunman. nabagbag ang damdamin ag Alperes. Kahit na magmamakaawa si Sisa. Ipinakiusap ni Sisa na payagan siyang mauna ng ilang hakbang sa nga sibil habang sila ay naglalakad patungong kuwartel kapag sila ay nasa kabayabnan na. Hindi kasama ng mga sibil ang isa man sa kanyang anak. Muling nagsumamo si Sisa. Iniutos na palayain na si Sisa.Kabanata 21 KASAYSAYAN NG ISANG INA Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa.at sa may gilid ng bangin. Nagsumiksik siyang parang daga sa isang sulok. sa sumunod na sandali. kahit na panhik panaog ang ginawa niya. Ang banta ng pagkabaliw ay unti unting lumalamon sa kanyang buong pagkatao. Ano na nag nangyari sa kanyang mga anak. Halos malusaw sa kahihiyan si Sisa. . Nang makasalubong niya ang dalawang sibil. nagpalaboylaboy sa lansangan si Sisa.

Sa daan. . ang isa sa kinapapansinan ng malaking pagbabago sa kanyang ikinikilos ay si Padre Salvi. Pero. Inanyayahan ni Ibarra si Padre Salvi na sumama sa kanilang piknik. minamahal siya ng mga kababayan dahil sa kagandahang ugali. Inaasahan iyon ng kura. Kung kaya. Sa mga taga San Diego. kayumian at kagandahan. Malagkit kung tumingin ang kura kay Maria at mayroong ibig ipahiwatig ang mga titig nito. kaya na kaagad na tinanggap niya ang paanyaya. Hiningi ng lalaking nakasalubong ni Ibarra ang tulong nito tungkol sa kanyang problema sa asawa at mga anak. nang dumating si aIbarra at madalas na dalawin ito. sinabi ni Ibarra na hindi niya mapagbibigyan ang kahilingan ni Maria sapagkat yaon ay lihis sa kagandahang-asal at kaugalian ng mga taga. Isa pa. At sabay na nawala sa pusikit na dilim sina Ibarra at ang lalaki. Sinabi ni Ibarra kay Maria na handa na ang lahat para sa gagawin nilang piknik kinabukasan. Laganap na ang dilim ng magpaalam si Ibarra na uuwi na.Kabanata 22 MGA LIWANAG AT DILIM Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa at iniwanan ang mga ito sa pagsasabing masakit ang kanyang-ulo. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. nakasalubong niya ang isang lalaki na dalawang araw ng naghahanap sa kanya. Naputol ang kanilang pag-uusap ng biglang dumating si Padre Salvi. Labis na kinagigiliwan siya. Lalong pinag-usapan si Maria.San Diego. tuwirang hihingi ni Maria kay Ibarra na huwag ng isama sa pangingisda si Padre Salvi. Ikinatuwa ito ni Maria sapagkat makakasama na naman niya sa pamamasyal ang kanyang dating kababata sa bayan. Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura.

alpa. Victorina. Ito ay si Elias. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan.kaliskis man ng isda ay walang nasalok. Hindi hinimatay si Maria Clara sapagkat ang mga ‘dalaga noon ay hindi marunong mahimatay. mga iba. Sinang at Neneng. Si Ibarra ay napatabi kay Marai.kadalagahan at ilang matatandang babae na patungo sa dalawang bangkay nakahinto sa pasigan. sige pa rin ang kanilang kuwentuhan.mabilis na lumipat ang ilang kabinataan sa bangkang sinasakyan ng mga dalagang kanilang pinipintuho.maitim.’ Biglang umalimbukay ang pulang tubig. Pero higit na malakas ang buwaya. Ang magbibinatang anak ng isang mangingisda ay namandaw sa baklad. Ang mga nagpipiknik ay nasa may baklad na ni Kapitan Tiyago. kumuha ng isang punyal si Ibarra at lumundag din sa lawa. .matipuno ang pangangatawan.wala ring nahuling isda. Ngunit.mahaba ang buhok at siksik sa laman.Kabanata 23 ANG PANGINGISDA Madilim–dilim pa nagsigayak na ang mga na ang mga kabataan. Sinabi ni Andeng na nakahanda na ang sabaw para sa isisigang na isda. nahuli na ni Elias ang buwaya. Dahil dito. Balana ay hindi nakaimik.Isinalok ito. Ngunit. Si Maria ay umawit ng Kundiman. Natameme sa pagkakagulo ang mga dalaga .t-ibang kulay na kagaya ng gitara. Pero. nagagapi si Elias. Sinabi na ang kawalan ng isda sa lawa.kahoy na tumutunghay sa batisan. Nagpatuloy ang mga magkakaibigan sa pangingisda at nakahuli naman ng marami. Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday. Si albino ay kay Victoria. Ang mga bangka ay nagagayakan ng mga bulaklak. Natauhan mula sa pagkapatda si Maria ng lumapit sa kanya si Ibarra. Pero. pinayapa sila ng ilang mga kalalakihan sa pagsasabing sanay si Elias na humuli ng buwaya. Lumundag pa ang isang anak ng mangingisda na may tangang gulok. Ang mga kawaksing babae ay mayroong sunung-sunong na mga bakol na kinalalagyan ng mga pagkain at pinggan. Pamayamaya’y lumitaw sin a Ibarra at ang piloto o si Elias na dahil iniligtas siya ni Ibarra sa tiyak na kapahamakan. Nag-tigisang bangka ang mga dalaga sapagkat lulubog daw ang kanilang sinasakyan. Nananghalian sila sa lilim ng mayatabong na punong. Ang piloto o ang sumasagwan sa dalawang bangkang para umusad sa tubig ay isang binatang may matikas na anyo. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel. utang niya ang kanyang buhay dito.sSgawan ang mga babae na baka mapahamak ito.akurdiyon at tambuli. Ilang saglit lang. Habang hinihintay na maluto ang agahan. Si Leon na katipan ni iday ang kumuha ng panalokm. Nagpatuloy sila sa gubat na pag-aari ni Ibarra. Dahil dito.

napag-usapan nina Padre Salvi ang taong tumatampalasan kat Padre Damaso na naging dahilan ng pagkakasakit nito. Walang sabi. Ipihanda niya ang kanyang kaerwahe at nagpahatid sa piknikan. Dumating si ari Salvi. Kamala-mala. Hinati ni Ibarra ang sulat. Malaking Kasalanan. pinahinto niya ang karwahe. Ngunit. Pero. Tuwang-tuwa si Pari Salvi sa panood sa papalayong mga dalaga. nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. Nabanas si Albino at sinabihan ang Kura na higit na malaking kasalanan ang pangahasan ang hindi kanya at walang pahintulot sa pagmamay-ari nito. Binasa niya ito. Kadagdaka’y nakiumpok na si Ibarra sa mga nagsisipaglarong biinata at dalaga na naglalaro ng Gulong Ng Kapalaran. Nang punahin ng mga kasama nito tungkol sa sa kanyang galos.Kabanata 24 SA KAGUBATAN Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Pari Salvi. sinabi niyang siya ay naligaw." Ipinihayag niyang nagsisinungaling ang aklat ng Gulong ng Kapalaran.sabing hinablot ang aklat at pinagpunit-punit ito. Pagkaraang makapananghali. Hindi na tumugon ang kura at sa halip ay biglang tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento. Inihagis niya ang dais at binasa siya ang sagot na tumama sa: " Ang pangarap ay nanatiling pangarap lamang. Mula sa kanyang bulsa. Naniniwala ang mga dalaga na sinuman ang makakita ng pugad upang masundan niya at makita parati si Ibarra nang hindi siya makikita nito. ang kalahati ay ibinigay kat Maria at ang natitirang kalahati ay kay Sinang na nagtamo ng pinakamasamang sagot sa kanilang paglalaro. kaya kaagad na iniutos na pakainin ito. mga sakristan ni Pari Salvi. Sa may di – kalayuan. Nais niyang sundan ang mga ito. Pinabalik niya sa kumbento . May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. inilabaas niya ang isang kapirasong sulat na nagsasaad na pinatibay na ang kanyang balak na magtayo ng bahay-paaralan. Nakita siya ni Ibarra. Nagtanong si Ibarra kung magtatagumpay siya sa kanyang balak. Naging maigting ang pagtatalo nina Pari Salvi tt Don Felipo sapagkat sinabi ng Don na higit pang mahalaga sa kura ang paghahanap sa nawawalang onsa kaysa sa kanyang dalawang sakristan. Namagitan na si Ibarra sapagakt magpapangana na ang dalawa. Napunta ang usapan sa pagkawala nina Crispin at Basilio. mabilis na tumalilis si Sisa. anya ang maniwala sa aklat sapagkat ang mga nilalaman nito’y pawang kasinungalingan. At iniwanan na ni Ibarra sa pagalalaro ang mga kaibigan. ipinasya niyang hanapin na lamang ang mga kasama nito. . Namaybay siya sa mga latian hanggang sa maulinigan niya si Maria na naghahanap ng pugad ng gansa. dumating si Sisa. Sinabi niya sa mga kaharap na siya na ang kukupkup kay Sisa.

Inusig nila si Ibarra dahil sa pag-aanyaya at pagkupkop sa masamang tao. Nagpasyang umalis na sa gubat ang mga dalaga at binat ng unti-unting lumalaganap ang dilim sa paligid. Pero. tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kanyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito. . Magtatakipsilim na. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso. Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita.Sa darating naman ang apat na sibil at ang sarhento. Ginagulad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano’y nagtapon din sa labak sa alperes.

Tinugon ni Ibarra si Mang Tasyo na maganda ang kanyang payo peero mahirap gawin sapagkat kinakailangan pa bang bihisan ng kasinungalingan ang isang katotohanan. nagsadya ito sa bahay ni Mang Tasyo. Inabutan niya ito ng nagsusulat ng heroglipiko sda wikang Pilipino. Sinabi ng binata na kasiyahan na niyang masasabi ang dipagdaing ng bayan. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan. ang Gobyerno at ang relihiyon ay di.Kabanata 25 SA BAHAY NG PILOSOPO Pagkaraang libutin ni Ibarra. Maagap na tumugon din ang matanda na higit pa sa pamahalaan ang kapangyarihan ng isang uldog. Sundin lamang kunwari ang payo at ipakita ni Ibarrang ang kanyang ginagawa ay ayon sa mga pinagsangunian. Sinbi ni Mang Tasyo na ang sinusulat niya ay hindi mauunawaan ngayon. Ipinaliwanag ng binata na ang Pilipinas ay umiibig sa Espanya at alam ng bayan na siya ay tintangkilik. Pero napuna nito ng siya ay papanaog na. at sa halip ay kanyang itunuro sa binata ang Kura. Ikinatwiran naman ng matanda na tunay na mainam ang mga balak sa itaas ngunit hindi natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at sa kamangmangan ng bayan. Sa palagay niya. kaya ninais niyang huwag ng gambalain ang matanda.lahi ay maiintidahan ito sapagkat ang mga ito ay higit na matalino at malamang hindi nahihimbing sa panahon ng kanilang mga ninuno.papayag na sapitin ang araw na sinabi ni Mang Tasyo. sinabi naman ni Mang Tasyo na pipi ang bayan kaya hindi dumaraing. Abala ito. Ngunit. ang aatupagin ng pamahalaan rito kundi ang magpayaman sa loob lamang ng tatlong taong panunukungkulan. Ang Bayan ay maniningil ng pautang at sa gayo’y isusulat sa dugo ang kanyang kasaysayan. ang mga taong kanyang tinutukoy ay magbibigay ng masasamang payo subalit ang pagsangguni ay hiindi nangangahulugan ng pagsunod. Sa puntong ito. Ang lahat ng kanyang mga pangarap ay madudurog lamang sa matitgas na pader ng simbahan. Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. Kung kaya’t isinangguni niya ang kanyang balak tungkol sa pagpapatayo ng paaralan. napuna ni Mang Tasyo na .. anya darating ang panahong magliliwanag ang kadiliman at ang mga tinimping buntunghininga’y magsisiklab. Ipinalagay ni Ibarra na siya ay dayuhan sa sariling bayan at higit namang kilala si Mang Tasyo ng mga tao. Ayoon pa rin sa kanya. Katunayan. Pero. Pero. Dahil dito. Kaya ang Diyos. sinabi ng matanda na huwag siyang sangguniin sapagkat itinuturing siyang baliw ni Ibarra. ang mga susunod na salin. ang kapitan ng bayan at ang lahat ng mayayaman sa bayan. Pinigilan si Ibarra. nagtagumpay lamang ang binata kung ito ay tutulungan at kung hindi naman. ang dahilan ay sapat ang utos ng Hari ay nawawalang silbi sapagakat walang nagpapatupad. Matindi ang paniniwala ni Ibarra na siya ay tutulungan kapwa ng bayan at pamahalaan. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan. Ito ay hindi naghihrap tulad ng sa isang bansa sapagkat dati – rati tinatangkilik tayo ng relihiyon at ng pamahalaan.

Inungkat muli ni Ibarra ang paghingi niya ng payo. Kung ito ay magpapakatigas ng tayo. Isa pa. . upang hindi na muling makabangon. tuluyang umalis na si Ibarra. Kaya. Ngunit ang ank ay hindi nakaklimot!" Sa sinabing ito ni Ibarra. Ako’y hindi naghihiganti sapagakat mahal ko ang aking relihiyon. ay isang maliit na puno ang itinanim. pero kailangang gawin niya abng naipangakong handog sa kasintahang si Maria.lumalayo na sila ni ibarra sa usapan. Naunawaan ni Ibarra ang payo ng matanda. Inimungkahi ng matanda na habang buhay sa ala-ala ng binata ang sinapit ng kanyang ama ay limutin muna niya ang tungkol sa kanyang balak na papapatayo ng paaralan. Tinanong ng binata kung malilimot ng kura ang ginawa niya. ito ay maroon ding mapapala sapagkat tiyak na may lalabas na bagong pananim mula sa mga itinanim nito. ang tangkay niya ay tiyak na mababali. Ang masama ay sumalubosdfng sa punlong iyon. Ang payo ng matanda ay kailangang magyuko muna si Ibarra ng ulo sa mga naghari-harian. Isinama ng matanda ang binata sa may tabi ng bintana. Ito ay ipinaparis niya kay Ibarra na parang isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa Europa. hindi kaduwagan ang pagyuko sa dumarating na punlo. Ang ibinigay nitong payo ay mga halimbawa. Kinakailangang gumawa na lamang siya ng ibang paraan na ikagagaling ng kanyang mga kababayan. Itinuro ni Mang Tasyo kay Ibarra ang isang rosas na sa deami ng bulaklak ay yumuyuko sa lakas ng hangin.(1)Kailangan bang magyuko at mapanganyaya? (2)Kailangan bang maapi upang maging mabutiing kriistiyano at parumihin ang budhi upang matupad ang isang layunin? (3)Bakit ako mangangayupapa kung ako ay nakapagtataas ng ulo? Direkto sa punto naman ang sagot ni Mang Tasyo na "Sapagakat ang lupang pagatatamanan ninyo ay hawak ng inyong mga kaaway. Ang sinunod niyang itinuro ay matayog na puno ng makopa. Dati-rati. Kayo ay mahina upang lumaban. Ipakikiusap din niya sa kura na tangkilikin ang kaawa-awang balo at ang mga anak. anya. Kinamayan ni Ibarra si Mang Tasyo at sinabing kakausapin niya ang kura na marahil ay hindi naman kastulad ng umusig sa jkanyang ama. kailangan nito ang sandalan. At ang binata ay magsisilbing isang mabuting halimbawa sa iba na natatakot lang magsimula. Ilang saglit pa. Ito ay tinukuran niya ng mga patpat hanggang sa kumapit ang mga ugat nito sa lupa. Hindi naatim ni Ibarra ang payo ng matanda at sa halip ayy sunod-sunod na tanong ang kanyang pinakawalan. Binigyan diin ni Mang Tasyo na hindi man magtatagumpay si Ibarra. Kailangang humalik muna kayo ng kamay!" Mariing sinalungat naman ni Ibarra ang pahayag na ito ng matanda sa pagsasabing:"humalik pagkatapos nilang patayin ang aking ama at hukayin sa libingan. Nag-aalala na baka pakitang –tao lamang ang pagtulong sa kanya dahil sa ang pagtutujro ay magiging kaagaw ng kumbwento sa kayamanan ng bayan. Humingi pa si Ibarra ng payo kay Mang Tasyo. Kung ang puno ay itinanim niya ito ng malaki ay hindi mabubuhay sapagkat ibubuwal ng hangin.

ipinaliliwanag ni Juan ang kanilang itatayo ay isang malaking paaralan. May nagpapaputok ng kuwitis at may nagtutugtugan ng mga banda ng musiko. Batay sa planong ginawa ni Ginoong A. . sigarilyo. Sa isang lugar naman na malapit sa bahay ni Ibarra.ang tagiliran ng eskwela ay tatamnan ng maraming puno at gulay. banehang pilak na lalagyan ng tabako.Puno ng kurtinang sutla ang mga pinto at at pati ang mga santo at imahen ay nagagayakan din Ang mga masasayang lugar ng San Diego ay tinayuan ng arkong kawayan.Kabanata 26 BISPERAS NG PIYESTA Ika-10 ng Nobyembre angn bisperas ng pista sa bayan ng San Diego. Sa bahay ng mga nakakariwasa. Habang abala ang mga manggagawa.Batangas at Sta. ang nangangasiwa sa mga manggagawa.Naging masigla sa paghahanda ang kilusan sa lahat ng dako. ang intsik na si Carlos na siyang naglalagay sa sugal na liam-po at mga mamamayan buhat pa sa Lipa.000.belong Ginansilyo .nakaayos ang minatamis na bungang kahoy. Ang isang panig ay para sa mga lalakiat ang ikalawa naman ay para sa mga babae.may nakahandang pagkain .alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo. Batay sa mga balita Si Padre Damaso ang magsesermon sa umaga at magiging bangkero naman pasgdating ng gabi. Si Nol Juan. Ang mag magbubukid at taga bundok ay naghahanda ng manok.hitso at nganga.Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga.Cruz ang inaasahang na darating.kaibiganokaaway. tinatapos ng mga trabahador ang katangang semento na siyang pagtatayuan ng bahay paaralan.bulaklak na gawang kamay. Ang paaralan ay magiging kauri ng mga modernong paaralan sa Alemenya. Ang mga ilawang globong kristal na minana pa sa kanilang mga kanununuan ay inilalabas dinkabilang na ang kanyong binurdahan ng mga dalaga.Dahil sa sobrang kintab ng sahig ay pwewdeng ng makapanalamin.at sa mga Pilipino. na siyang arkitekto .tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa. mahirap man o mayamanupang masiyahan sila sa pista.baboy bungangkahoy at mga gulay na dadalhin sa mayayamang may-ari na kanilang sinasaka.Ang mga bintana ng bahay ay napapalamutian ng iba’tibang dekorasyon. magkakaroon ng bodega at piitan para sa mga batang tamad na mag-aral. Ang tolda ay mayroong tukod na kawayan upang makadan ang prusisyon. Sina Kapitan Tiyago at Kapitan Juaquin na may dalawang 18. Sa liwasang bayan naman ay itinayo ang magandang tanghalan siyang pagdarausan ng komedya ng mga taga-Tundo.Tanauan. Naglagay naman ng malaking tolda at mayroong tukod sa may paligid ng patyo ng simbahan.serbesa.alpombra. Lahat-lahat ay mayroong limang banda ng musiko at tatlong oirkestra ang inihanda sa para sa pagdiriwang ng pista. Madalas na tinutogtug ang kampana kasdunod ang mga putok ng mgha kuwitis at bomba.

ang atin lamang natutularan sa kanila ay maliliit na bagay na kanilang ginagawa at ang mga kasiraan ay napupuna tulad ng ayos ng kurbata. Ginawa siyang huwaran. . tabas ng kuwelyong damit. Sasagutin niya ang klahat ng gastos. ngunit karaniwan. at ito ay kanyang nasasbi ngunit tinugon siya nng matanda sa isang aral ni Balagtas na "Kung ang isalubong sa iyong pagdating may masayang mukha’t pakitang gilliw.siya ay hinangaan ng mga binata at nag-aaral sa Maynila. Nawala sa isipan ni Ibarra ang mga natatakot na hinala ni Mang Tasyo.Sa proyekto ni Ibarra ay naghandog ng tulong ang mga mayayaman samantalang ang kura ay humiling na siya angn gawing padrino at magbabasbas sa paglalagay ng unang batosa huling araw ng pista. Sa mga pag-alok ng pagtulong ay tumanggi si Ibarra sapagkat hindi naman simabahan ang kanyang ipinagagawa. Dahil dito. lalong pag-ingata’t kaaway na lihim…siyang isaisip na kakabakahin. bilang ng butones ngtsaleko o amerikana.

nagbilin ang ama na kailangang umuwi bago maghapunan si Maria sapagkat darating si Padre Damaso. Kinuha ng ketongin ang agnos sa bakol at ito ay kanyang hinagkan. Kinuha ni Maria ang suot na agnos at nilagay sa bakol ng ketongin. Ang mga naglalakad ay napatapat sa bahay ni Simang. May mga ilang kaibigang dalaga si Maria na kinumbidang mamasyal si Ibarra. nagdahilan si Ibarra na mayroon siyang hinihintay na bisita. Pagkakita ni Maria sa ketongin. Si Maria ay napagitna kina Iday at Victoria at naglalakad siyang kasunod si Tiya Isabel. Umalis na rin ang ketongin na dala ang bakol. Siyang-siya si Maria sapagkat nakadama siya ng kalayaan sa labas ng kumbento. na naging kaibigan at tagapagtanggol niya na sumama ito sa kanya kinagabihan. Pero. Pumanaog na ng bahay si Ibarra kasunod ang mga dalaga. Itinuro rin niya ang ilaw sa kumbento at sinabing nandoroon naman ang anak niyang si Crispin. Nanaog kaagad ito at sila ay inimbitang pumanhik muna. Kastilang-Pilipino at iba pa. . Bago pa mang dumating ang talagang pista.Kabanata 27 SA PAGTATAKIPSILIM Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego. sinagilahan siya ng pagkahabag. ilang araw nang dumarating ang sari-saring inumin at pagkaing galing sa Europa sa tahanan ni Kapitan Tiyago. Hindi masigurado kung ano ang ipinahihiwatig ng ngiting yaon. sa pagtataka ng kanyang mga kasama. Nakita ni Ibarra si Kapitan Basilio. Mahigpit na inanyayahan naman ni Kapitan Tiyago si Ibarra na sa kanilang tahanan na siya maghapunan. kung oo. Humingi ng pahintulot si Maria sa ama nito at siya ay pinahintulutan naman. Napangiti lamang si Ibarra. Binitiwan ni Sisa ang ketongin at umalis na kumakanta. naibulong na lamang ni Maria na mayroon palang mga taong kulang-palad. Nakita nila ang isang ketongin na nakasalakot at umaawit sa saliw ng kanyang gitara.mukat ay biglang lumapit ang baliw na si Sisa at hinawakan sa bisig ang ketongin. Sa gayong pangyayari. isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. Pinandidirihan at nilalayuan siya ng mga tao sapagkat natatakot silang mahawa ng sakit nito. Gayunman.Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista. Sa pagdating ng Kapitan sa bisperas may pasalubong ito kay Maria na isang agnos na may brilyante at esmeralda at kapirasong kahoy na mula sa bangka ni San Pedro. Nagtakip ng mukha si Maria at pinahid ng panyo ang lubhang namamalisbis sa mukha. Ang ketongin ay pinarusahan ng maraming palo dahil lamang sa pagliligtas niya sa isang nahulog sa mababaw na kanal. May bumati kay Ibarra kay at pinuri naman si Maria. Sinabi niyang maglalagay ng isang munting bangka sa monte si Padre Damaso. Ipinatanaw ni Sisa sa ketongin ang ilaw sa kampanaryo at sinabing naruroon ang anak niyang si Basilio na bumababa sa lubid. Sinadya niyang higtan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin. Nakarating sila sa liwasang bayan. Sumunod ay lumuhod ito sa sa may harap ni Maria at isinubsob ang ulo at hinagkan ang mga bakas ng yapak ni Maria. Kamukat. o hindi. Kalugod-lugod ang pagkikita nina Kapitan Tiyago at Ibarra.

na kasama ang karong pilak nina Santo Domingo at San Diego. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano. Higit na nasiyahan ang mga Pilipino sa komedyang tagalog.. Nasabi din sa dyaryo ang pag-ganap sa sa dula ng mga balitang artistang sina Ratia Carvajal at Fernandez na kapwa hinahangaan ng lahat pero dahil sa kastila ang kanilang usapan. Ipaabot mo saakin ang kanyang kalagayan at ipapadalaw kita kay Itay. Ang nakita kay Maria na nakasuot mestisa at nagniningning sa brilyante ay humanga sa ganda. mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete.Kabanata 28 ILANG SULAT Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Dumaan ito sa paligid ng simbahan. Ipaubaya mo na kay Andeng ang paglalagay ng iyong tsa. Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. Kung hindi lang talaga ako kwinentuhan ni Padre Damaso ay talagang iiwan ko sila. idinaos ng birhen ang prusisyon ng birhen de la Paz. Pari damaso. Isang liham naman ni Kapitan Aristorenas kay Luis Chiquito ang nag-anyaya na ito’y dumalo sa pista upang makipasya at makipag-laro ng monte sa mga batikan tahur na sina Kapitan Tiyago. Kagabi. pinilit nila akong tumugtog at sumayaw kaya nayamot ako. kaya’t ipinagdasal kita at ipinagtulos ng kandila kahit sinabi ni itay na hindi naman malubha. ang paghahanda ng hapunan ng Hermana Mayor at at ang pagtungo sa tahanan ng madasaling si Don Santiago De los Santos upang kaunin si Parde Salvi at Padre Damaso Verdolagas. Tumanggap din ng lihan si Ibarra na dinala ni Andeng. May ganyan palang mga tao. Kabesang Manuel at ang konsul. mahusay siya kaysa sa iyong katulong. upang dumalo ako sa paglalagay ng unang bato sa paaralan. Siyang-siya ang lahat sa sermon ni Padre Manuel Martin. Anang liham: Crisostomo: Ilan araw na ng hindi tayo nagkita. paalam . ang marurunong lamang ng espanyol ang mga nakakaintindi sa palabas. kinabukasan. Isinunod naman kaagad ang misa kantada sa saliw ng orkestra at awit ng mga artista pag nagkatapos ng . Alas once ng umaga. Kapitan Juaquin. Batanggas at Maynila. Maria Clara: Habol: Ako’y dalawin mo bukas. Ang hindi pag dalo ni Ibarra naman ay ipinagtaka ng lahat. Ikaw raw ay may sakit. pagdalo ni Padre Hermando Sybila. Nagkaroon din ng sayawan at ang pinakamaringal ay ang pagsayaw ni Kapitan Tiyago. Kabilang din sa balita ang pagkakaroon ng dalawang banda ng musiko noong bisperas ng pista. Samantala. Ang pagsundo ng maraming tao at at mga makapangyarihan sa kura sa kumbento.

Pagkaraan ay nag-almusal si Padre Damaso ng ilang itlog na binati sa alak. si Ibarra at ilan pang kastila. si Maria.Kabanata 29 Ang Umaga Maagang pumasiyo sa lasangan ang mga banda ng musiko. Dahil sa mga tanyang na tao. binalot ito ng pranela at hinilot. Si Don Felipo at sumang-ayon sa pananaw na itoni Tasyo subalitwala siyang magawa sa kagustuhan ng kapitan at ng kura. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco. Eksaktong alas otso ng umaga. kaya nagpahiwatig siya na hindi makapagbibigay ng sermon kinabukasan. Pero.. Natatangi ang karo ni San Diego na sinusundan ng kay Francisco at ang Birheng de la Paz. Huminto ang karong sinusudan ng palyo sa tapat ng bahay nina Kapitan Tiyago. Ito ay nagtaas lamang ng ulo mula sa kanyang matuwid na pagkakatayo. Sumagot ang Pilosopo na “Ang magsaya ay dinangangahulugan ng paggawa ng mga kabaliwan. Siya ay pinahiram ng langis sa leeg atdibdib. Nagising ang mga nututulog. anya pagtatapon ng pera at tumatakip sa karaingan ng lahat. SiPadre Salve ay hindi bumati sa mga kakilala. Binabatak naman ng mga hermana mayor ang mga tao upang tumikim ng kanilang inihandang pagkain. Binati siya ng tinyente mayor. mga kastila at alkalde ang magsisimba ng araw na iyon.” Ang pagsasaya. Dahil dito. Punong-puno ng tao ang patyo. nang simula ang prisisyon. Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap. awitin at tugtuging pangsimbahan. siya ay ginagamot ng babaing nangangasiwa sa kumbento. Muling narining ang tuong kampana at mga paputok. Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. hindi siya natatanggi sapagkat sinabi ng mga kasama niyang pari na walang ibang nakakaalamat nakapag-aral sa buhay ni San Diego kundi tanging siya lamang. Nakadungaw sa bintana ang alkalde. Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. Tanging si Pilosopong Tasyo lamang ang hindi nagpalit ng bihisan. Ang mga musiko ay walang tigil sa kalilibot. ang tanging nagbago lamang ay si Pari Salve ang nasa ilalim ng palyo sa halip na si Pari Silyla. . Ang prusisyon ay sinasabayan ng mga paputok ng kuwitis. Maayos ang prusisyon. si Padre Damaso. si Kapintan Tiyago.

tanging palibak ang inukol niya kay Pari Martin. Humandang makinig ang lahat. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan. Ilang saglit lang dumating ang alkalde kasama ang kanyang mga tauhan. Sinimulan ang pagmimisa ni Padre Damaso. ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. . Ang iba ay ina-antok sa may tabi ng kumpisalan. Ang pari ay pinangungunahan ng dalawang sakristan sinusundan ng prayleng may hawak na kuwaderno. sumbrero at panyo ang mga tao.Kabanata 30 SA SIMBAHAN Punong-puno ng tao ang simbahan. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit. Binalingan ni Padre Damaso ang kasamang prayle at pinabuksan ang kuwderno upang kumuha ng tala. Inakala ng ilang tao na ang alakalde ay osang sibil na nagsuot-komedyante. Pumanhik sa pulpito si Pari Damaso at at Pari Sibyla. Pero. na ang ibig sabihin ay higit na magaling ang isesermon niya kaysa kahapon. Habang hinihintay ang alkalde. walang tigil na nagpapaypay ng abaniko. Ang sermon ay binayaran ng P250. Naniniwala ang mga tao na kahit na mahal ang bayad sa komedya. Nagsisigawan at nag-iiyakan naman ang mga bata. Ang suot niya ay napapalamutian ng banda ni Carlos III at ng limang medalya sa dibdib.

si Maria ay hindi nakikinig sa sermon sapagkat abala siya sa pagtingin sa kinaroroonan ni Ibarra na malapit lamanng sa kanya. ang guwardiya sibil ng langit. tulisan. Ang tanging naunawaan ng karamihan ay ang salitang guwardiya sibil. Ang mga himalang likhang ito ay tulad ng paglikha kay diego de Alcala. Samantala. kaya hindi maiintiihan ng mga Indiyo. Nakita ni ari Damaso na napakunot – noo ang alperes sa kanyang tinuran. Nagbebenta kasi siya ng alak at madalas na usigin siya ng mga karabinero dahil sa hinihingan siya ng patente. kaya inakala ng marami na pinagalitan siya ni Pari Damaso dahil sa hindi pagkakahuli nito sa mga tulisan. Nang mabanggit naman niya ang tungkol sa patente upang tukuyin ang pagwawalang – bahala ng mga tao sa kasalanan. Umasim din ang muha ng alperes. Kabanata IX. iniisip niyang tatayo at aalis na. sumpa." Ang mga bahaging ito ng sermon ay ipinahayag ni Pari damaso sa wikang Kastila. higit na matapang at makapangyarihan bgamat walang armas kundi isang krus na kahoy lamang. Sinabi ni pari Damaso na kanyang binitiwan ang mga pananalita ng diyos upang maging kapakikapakinabang na tulad ng isang binhing umuusbong at lumalaki sa lupain ng banal na si francisco. Lumingon siya sa likod at itinuro ang pintong malaki. ginoong Alperes. Inaantok ang mga nakikinig. Hinikayat niya ang mga makasalanan na tularan ang mapagwaging si gideon. Inakala ng sakristan yaon ay isang pagturo sa kanya upang isara ang lahat ng mga pintuan. Nagalinlangan anp alperes. ang matapang na si David. Nagpugay ang ari sa mga nagsimba. Salaysay 20 mga salitang winika ng Diyos sa pamamagitan ni Estres ng nagsasaad ng:Ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang silay’y turuan. isang lalaki ang namumutlang tumindig at nagtago sa kumpiskalan. hindi mo inaalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig mapawi ang kanilang pagkauhaw" Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na maagaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon. Si Kapitan Tiyago ay napahikab. ito ay tumagal ng tumagal.Kabanata 31 ANG SERMON Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang kastila at Tagalog. hindi niya magawa sapagkat nagsisimula ng magsalita ang predikador. ang mapagtagumpay na si Roldan ng kakkristiyanuhan. Lumilisya na si Padri Damaso sa sermon niya sapagkat puro panunumbat. Ngunit. Nang simulan na sa tagalog ang misa. Ang pambungad na sermon ay hinalaw sa Aklat II. Natatalo nila ang mga tulisan ng kadiliman at lahat ng kampon ni Lucifer. San Diego at San Francisco. at pagtutungayaw ang . Kung kaya’t sa malakas na tinig. sinabi ni Damaso na "opo.

mga binatang salbahe at pilosopo. Nakilala ni Ibarra si Elias na kaagad namang umalis.ang mga parinig na ito ay nadadama ni Ibarra. Pero. Pero. Hindi rin nakaligtas sa pag-aglahi ng pari ang mga mistisilyong hambog at mapagmataas. Naging kabagot-bagot na ang sermon. anya si Ibarra sa pagbaba sa hukay at huwag lalapit sa bato sapagkat maari siyang mamamatay. kung kaya nagpakuliling na si pari Salvi upang huminto na si Damaso. Kailangang maging maingat. isang lalaki (ito ay si Elias) ang lumapit kay Ibarra at nagbabala tungkol sa gagawing pagdiriwang sa paaralan. nagsawalang kibo na lamang siya. Habang isinasagawa ang misa... . Dahil dito.isinasumbulat niya. sumabak pa rin sa pagsasalita ng may kalahating oras.pati si Ibarra ay nabalisa lalo nang turulin ng pari ang tungkol sa makasalanang hindi nangungumpisal na namamatay sa bilangguan na walang sakramento sa simbahan.

Isa si Pilosopong Tasyo sa nakasaksi sa maganap na pangyayari. Nang mapawi ang usok. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral. si Ibarra ay nakitang nakatayo sa pagitan ng bumagsak na kalo at ng batongbuhay. Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay. kaagad na umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit. ilang mayayamang bisita at Kapitan Tiyago para sa pasinaya. Ang kahang bakalay ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga. Dahil sa biro nio Kapitan Tiyago at amuki ng alkalde. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kayaq tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki. Ito pa anya ay maraming nalalaman. Yaon daw ay isang masamang simula. Sa kabilang dako. nang bigla na lamang humalagpos ang lubid sa kalo. Ang lubid ay nakatali naman sa isang kalo na magtataas at magbaba ng batogn na ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba. mga kawani. Nagbubulungan sa pagpuri ang mga taong nasa paligid nila. Nagsimulang magbasbas si Pari Salvi sa pamamagitan ng pagbibihis ng damit na pangokasyon. . Bago simulan ang pagpapalitada. Hindi marunong mamalo at magbilad sa araw ang kanyang mga tauhan. Nagiba ang buong balangkas at umalumbukay ang makapal na alikabok. mga prayle . nagtalumpati muna sa wikang Kastila ang alkalde. Sinabi ng taong madilaw kay Nor Juan na natutuhan niya ang paggawa ng makinarya kay Don Saturnino na nuno ni Don Crisistomo. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. Hindi kumukurap si Elias sa pagkakatitig sa taong madilaw na siyang may hawak ng lubid. Pagdaka’y isa-isa ng bumaba ang kura. salaping pilak at relikya ay inilulan na sa isang kahang bakal. May uka sa gitna ang bato. Gusto ng alkalde na ipahuli ang nangasiwa sa pagpapagawa. Ang taong madilaw ay tinanghal na isang bangkay. na walang iba kundi si Nor Juan. malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukang-bato ng bahay-paaralan. Ito’y natabunan ng mga biga na nasa paanan ni Ibarra. At ito ay mayroong walang metro ang taas . napilitan ding bumaba si Ibarra. Sa ukang ito ilalagay ang bumbong na tingga. Pero. Makaraang ipagtanong niya si Maria.marunong ding gumising ng mga natutulog at magpatulog ng gising. Hangganghanga si Juan sa taong madilaw. nakiusap si Iabarra na siya na ang bahala sa lahat.Kabanata 32 ANG PANGHUGOS Ipinakita ng taong madilaw kay Nor Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo. Tinignang mabuti ni Nor Juan kung paano ittinaas at ibinababa ang batong malaki na siyang ilalapat sa ilalim sa pamamagitan ng pag-aayos ng kahit isang tao lamang. nakabaon sa lupa ang apat na haligi. Hustong nasa ibaba ito. Ang mga mahahalagang kasulatan naman pati na ang mga medalya.

nangako siyang anumang oras na kailangan siya ay babalik siya sapagkat mayroon pa siyang tinatanaw na utang na loob kay Ibarra. Isapa. Umano’y narinig ni Elias ang taong madilaw ng sinundang gabi nakikipag-usap sa di kilalang tao at sinabing "hindi kakanin ng isda ang isang ito (Ibarra) tulad ng kanyang ama. Lahat tayo’y may kalaban. si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya. Ang mga kaaway ni Ibarra ay naglilipana sa halos lahat ng lugar." Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho. makikita ninyo. ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao.Kabanata 33 MALAYANG ISIPAN Panauhin ni Ibarra si Elias. Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nor Juan. dahil sa kanyang mga ninuno at ama na nagkaroon don ng mga kagalit. Pero. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapaglkat sa lahat ng dako ito ay mayruong kaaway. Ang sagot ni Elias ay: Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng tiwala sa Diyos." pagdidiin pa ni Elias. mula sa pinakadukha hanggang sa lalong mayaman at makapangyarihan. mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid 'buhat sa kanya. dahil na rin sa kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom. . Alam ni Elias na marami pa ang mga taong gustong kumausap kay Ibarra kaya nagpaalam na ito. kung ito ay nakapag-aral o hindi." Batas ng buhay ang di pagkakasundo. Sinikap ni Ibarra na tuklasin ang tunay na pagkatao ni Elias. Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. Isa sa mga kaaway ni Ibarra ay ang taong madilaw. Pero.

Sinikap na ibahin nito ang usapan. Pero. Lahat bumati sa kanya. . kawani at kaibigang dalaga ni Maria. ang hindi pagdating ni Padre Damaso. Walang kibo na lamang si Ibarra. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. kapitan ng bayan. pinigilan siya ni Maria. mga prayle. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra. Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. Pero. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago. maliban kay Ibarra. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang mga tsampan sa kopa. Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian. Sumulak ang dugo ni Ibarra. kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. Hindi nasasabi sa kable.Kabanata 34 ANG PANANGHALIAN Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. Ang hindi pag-imik ni Pari Salvi. siya’y kaagad na umalis. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde.

Dahil sa maagap na pagsansala ng kanyang itinanggi at minamahal na si Maria. Ipinapalagay naman ni Don Filipo na hinihintay daw ni Ibarra na tulungan siya sa taumbayan bilang pagtanaw ng utang na loob sa kabutihang nagawa niya at ng kanyang ama. hindi niya itiniloy ang balak na kitlan hininga si Padre Damaso. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. Hindi naman maintindihan ng mga magsasaka ang kahulugan ng Pilibustero. anang Don Filipo ay nangyayari sapagkat hindi nagkakaisa at watak-watak ang mga taumbayan samantalang ang mga prayle at mayayaman ay nagkakabuklod-buklod.Kabanata 35 MGA KURO-KURO Ang mga pangyayaring namagitan kina Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego. . May nagsabing hindi na matutuloy ang pagpapatayo ng simbahan sapagkat tinawag na pilibustero ng prayle si Ibarra. Sa kabilang dako. Kaya. Tanging si Kapitana Maria lamang at pumili kay Ibarra at sinabing karangalan niya ang magkaroon ng anak na magtatangol at mangangalaga sa sagradong alaala ng yumaong ama. Sa mga usapan. Nanindigan naman ang kapitan ng bayan na wala silang magagawa sapagkat laging nasa katwiran ang mga prayle. Pero. Ang ganito. karamihan naman sa mga babae ay takot na mawalay sa grasya ng simbahan. Nagkakaisa ang lahat na kung naging matinpi si Ibarra. Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapastanganan sa kanyang ama. hindi sana nangyari ang gayon. Sakmal naman ng matinding pagkatakot ang mga magsasaka na hindi matuloy ang pagpapatayo ng paaralan sapagkat bawa’t isa sa kanila ay naghahangad ng anak na makatapos ng pag-aaral. ikinatwiran ni Kapitan Martin na walang makapigil kay Ibarra sapagkat wala itong kinatatakutang awtoridad.

Pati si Isabel ay nagalit at sinabihan ang Kapitan na ang pagpapalit ng katipan ay hindi parang nagpapalit lamang ng baro. Paano nga. Mabigat man sa loob ay unti-unti na siyang nagayos ng katawan. Pero. Pinatuloy na inaalo naman ni Tiya Isabel si Maria sa pagsasabing susulat sila sa Papa at magbibigay ng malaking limos. . sinabi ng Kapitan na mawawalang kabuluhan lamang sapagkat ang arsobispo ay isang prayle rin at walang ibang paunlakan kundi ang mga kapwa prayle. umiiyak at tinakpan ang mga taynga. Sinabi nito na inutusan siya ng pari na sirain ang kasunduan ng pag-iisang dibdib ng magkasintahan.Kabanata 36 ANG UNANG SULIRANIN Isang malaking gulo ang nangyayari sa bahay ni Tiyago dahil sa hindi inaasahang pagdating ng Kapitan-Heneral. Saglit na umalis si Kapitan Tiyago sapagkat pinapupunta ito sa kumbento. Inalo ni Kapitan Tiyago si Maria sa pagsasabing ang ina raw nito ay nakita lamang niyang umiyak nang ito’y naglilihi. Si Andeng ay nagboluntaryong gagawa ng paraan para magkausap ang magkasintahan.000 sa binata ay huwag ng pabayaran kundi mawawala ang kanyan buhay at kaluluwa. pinagbawalan si Maria ng kanyang ama na makipagusap kay Ibarra habang hindi pa inaalis ang eskomonyon sa binata. may kamag-anak si Padre Damaso sa nakatakdang dumating mula sa Europa at siyang inilalaan ng maging panibagong katipan ni Maria. Nasa gayon silang pag-uusap nang bumalik si Kapitan Tiyago. anito. Dahil kaibigan ni Kapitan Tiyago ang Arsobispo. Ang buong kabahayan ni Kapitan Tiyago ay nagsimula ng mapuno ng mga tao. Iminungkahi ni Tiya Isabel na sulatan ito. Sindak ang mga kausap ni Kapitanlalo na si Maria na napailing lamang. Si Maria naman ay tumakbo sa silid at nagdasal sa Mahal na Birhen. Pamaya-maya dumating na nga ang Kapitan-Heneral. Nasa ganito siyang kalagayan ng pumasok ang kanyang Tiya Isabel at sinabing gusto siyang makausap ng Kapitan-Heneral. Hinarap na niya ang paghahanda sa bahay. Pagkarrang pagsabihan ng Kapitan si Maria na tumigil na ito sa kangangalngal at baka mamugto ang mga mata. Madali namang mapapatawad si Ibarra sapagkat nawalan lamang ng ulirat si Padre Damaso. Isa pa. Si Maria ay panay ang pagtangis at hindi pinakikinggan ang payo ng kanyang ale at ni Andeng. Si Pari Sibyla ay nagsabi naman na huwag tanggapin si Ibarra sa kanyang tahanan at ang utang ni Kapitan Tiyago na P50.

nakangiti na siya. Sinabi naman niya sa alkalde na samahan siya nito sa paglilibot. ng lumabas na ito. Yumuko ang mga ito at nagbigay galang sa Heneral…Dahil hindi kasama si Padre Damaso. Ang sumunod na nagbigay galang sa heneral ay sina kapitan tiyago at Maria. hinanap siya ng heneral. Pinapurihan ng Heneral si Maria dahil sa ginawa nito sa pananghalian.hindi siya pinapansin nito at sa halip sinabi ng Heneral na ipaabot kay Padre Damaso ang pangangamusata na gumaling ito kaagad. nagpamuni ng Heneral na matalino ang binata. Ito ay tanda ng mabuting ugali ng Kapitan-Heneral. Napamaang ang mga reverencia at sabay sabay na nagpaalam. Sinabi nina Pari Sybila at Pari Salvi na may sakit ang hinahanap. Hindi matiis ni Pari Salvi na ipaalala sa Heneral na si Ibarra ay excomulgado. Pagkakita ng Henaral kay Ibarra mabilis niya itong kinamayan at sinabing tama lang ang kanyang ginawa lalo na ang ginawang pagtatanggol sa ala-ala ng ama. . Tinanong ng Heneral kung wala man lang liham na tagubiling dala si Ibarra para sa kanya. ipinahayag ng kagawad na dumating na si Ibarra at nakahanda na siyang humarap sa Heneral. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. ani Ibarra sapagkat lahat daw ng mga Pilipino ay tinagubilin sa Heneral. Pero. Ngunit.. Inamuki niya itong ipagbili ang lahat lahat na ari-arian at sumama na sa kanya sa Espanya sapagkat hindi nababagay ang kanyang kaisipan sa Pilipinas. ipinapasok na ng kagawad ang mga reverencia na sina Pari Sibyla.sinasabi ni Ibarra na higit na matamis ang mamuhay sa bayang sinilangan at pinamuhayan din ng mga magulang nito. Sinabi ng Heneral na kailangang tumanggap ng gantimpala si Maria na kagyat namang tumutol. kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. Napansin ng Heneral na medyo nabalisa si Maria. lumitaw na nagkapalad si Ibarra na makatagpo ang pamilya ng kapitan Heneral noong siya nagpunta sa Madrid. Nakasalubong nila ang pagpanaog ni Ibarra.Pari Salvi at iba pang mga prayle. Samantala. Hindi na kailangan ito. Pero. Samantala. Mata lamang ang nag-usap. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. Tiniyak niya na kakausapin ang arsobispo tungkol sa pagkakaexcumulgado ni Ibarra. Sa pagpapahayag ni Ibarra ng kanyang sariling pananaw sa buhay.Pari Martin. Sa pagkukuwento. Ngunit hindi sila nagkakibuan. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan. Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. Kaya sinabi niyang nais itong makaharap bago umaalis patungong Espanya. Pagkalabas ng binata.Kabanata 37 ANG KAPITAN HENERAL Pagkadating ng Kapitan-Heneral. Kung hindi dahil sa kanya . maaring nautas na si Ibarra si Padre Damaso.

Huwag ding pakialaman si Ibarra. Tumango ang Alkalde sa tinuran ng Heneral.tinawag ng Heneral ang mga kagawad at sumunod ang alkalde. Nang maalala niya si Maria. Nang dumating si tiyago kaagad na binati siya ng Heneral dahil sa pagkakaroon ng kapuri-puring anak at marangal na manunungangin.Pinahalagahan ng Heneral ang paninindigan ni Ibarrasapagkat inaakala niyang higit nga niyang kilala ang Pilipinas kaysa sa kanya. Nagtaka si Ibarra.Nagprisinta pa ang Heneral na maging ninong sa kasal. kaagad na hinanap ni Ibarra sa Maria.Ipinagugunita niya kay Ibarra na samahan siya sa pamamasyal. Pero. Tumango si Ibarr at umalis na. . mariing pautos pa ng Heneral. Sinabihan ng Heneral ang alkalde na hindi na kailangang maulit pa ang naganap na pananghalian at ibigay ang lahat ng kaluwagan kay Ibarra sa pagsasakatuparan ng kanyang mga mabubuting layunin. Sinabi ni Sinang na isulat na lamang ni Ibarra ang sasabihin sapagkat papunta sila sa dulaan. hindi binuksan ang pinto at sa halip ay si Sinang ang sumilip. Nangako siyang pangangalagaan din ang kaligtasan ni Ibarra. sinabi ng Heneral kay Ibarra na puntahan na niya ang kanyang kasintahan at itagubilinang paparoonin sa kanya si kapitan tiyago. Samantala. Kapagdaka. Kumatok siya sa silid ni Maria sapagkat naririnig niya ang boses nito.

nakabotang pangabayo. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. Mula sa tabing may isang batang lalaking may pakpak. Nagpatayo ang kapitan ng isang kubol sa harap ng kanyang bahay upang pagdausan ng pagbigas ng tulang papuri o loa sa pintakasi ng bayan. nakabanda at may bigkis ang lumabas. Inihinto ang mga karo at andas ng mga santo sa tapat ng kubol sa pagdadarausan ng loa. Saglot na naputol ang pagmuni-muni ni Ibarra nang palalahanan siya ng kaptian Heneral tungkol sa imbitasyon nitong makasalo sa pagkain upang pag-usapan ang pagkawala nina Basilio at Crispin.Kabanata 38 ANG PRUSISYON Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon. si Kapitan Tiyago. Mayroon din silang kasama na namimigay ng libreng kandila para gamiting pang-ilaw sa prusisyon. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. Sumunod si San Francisco. San Diego De Alcala at ang pinakahuli ay ang Mahal na Birhen. mas gusto ni Ibarra na manatili na lamang sa tahanan ni Kapitan Tiyago upang makasama niya si Maria. Ang karo ni San Diego ay hinihila ng anim na Hermano Tercero. mag-aaral at mga batang may dala-dalang parol na papel. . Kung hindi lamang sa imbitasyon ng Kapitan Heneral. Kasunod nila ang mga guro. Ang mga agwasil at tinitini naman ay may dalang mga pamalo upang gamitin sa sinumang maniksik o humiwalay sa hanay. Higit na nakadama ng kalungkutan si Ibarra. Pagkatapos na bumigkas ng papuri ang bata sa wikang Latin. Kastila at Tagalog ay pinagpatuloy ang prusisyon hanggang sa mapatapat sa bahay ni Kapitan Tiyago. ang alkalde. Nadarama niya ang mensahe ng tinig ng kasiphayuan ng kasintahan. ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan. Ang lahat ay natigilan sa magandang pag-awit ni Maria Claria ng Ave Maria ni Gounod sa saliw ng kanyang sariling piyano. Santa Maria Magdalena. Ang mga santong pinuprusisyon ay pinangungunahan ni San Juan Bautista. Kung napatigil si Padre Salvi sa ganda ng tinig ni Maria Clara. Nangunguna sa prusisyon ang taltong sakristan na may hawak na mga seryales na pilak.

’ Ang ipinagpuputok pa ng damdamin ng Donya bukod sa siya ay hindi pinayagang lumabas ng bahay ay ang pangyayaring sobra kung alipustain at murahin siya ng alperes. Habang nag-iisip ang Donya narinig niyang umaawit si Sisa na dalawang araw ng nakukulong sa kwartel. Nabuwal si Sisa at nagisi ang manipis nitong damit kasabay ng paglabas ng dugo mula sa nabakbak na sugat. Bumalasik ang kanyang mukha. Siya ay dating labandera lamang ng mga sundalo na mapangasawa niya ang alperes na nuon ay isa lamang kabo. Kailangang gamutin din ang mga sugat nito. hindi sumunod si Sisa. bago dumaan ang prusisyon. Napansin ng Donya ang pagkamaang ng kawal. Dahil dito.Kabanata 39 Si Donya Consolacion Kahit na napatapat ang prusisyon sa bhay ni Donya Consolacion ay pinid na pinid. Hindi sumagot ang alperes. Isa pa hindi matino ang isip. Hindi napansin ng Donya ang pagdating ng alperes na pasikad na binuksan ang nakasarang pintuan. Ang awit ay tumalab sa damdamin ng Donya at nakapagsalita ng Tagalog. pinalo niya ito sa binti at paa. Nang hindi sumunod si Sisa. ipinasara niya sa bantay ang lahat ng mga bintana at nagpasindi pa ng ilaw. Pinapaakyat ng Donya si Sisa upang pakantahin. Inutusan niya ang bantay na bigyan ng damit at pagkain si Sisa. Napamaang ang sundalo. isa na siyang baliw. hindi niya sukat akalain na marunong ng Tagalog ang Donya. marunong ng kastila at may ugaling Europeo. para sa sarili ni Donya Consolacion siya ay higit pa ngang maganda kaysa kay Maria Clara. Palibhasa. hindi ito maunawaan ni Sisa. Pero. Nang araw ngang iyon. Nasisiyahan ang Donya sa gayong tanawin. Inutusan din nitong huwag magpapasok maski sinuman. inutusan ng Donya ang sundalo na sabihin kay Sisa ang gusto nitong mangyari. bigyan ng magandang higaan at huwag lalapastanganin. Pagkakita ng alperes kay Sisa. kung magkaroon man ng kagaspangan ng ugali si Donya Consolacion yaon ay bunga ng kanyang kawalan ng sapat na edukasyon. Kumanta si Sisa ng Kundiman ng Gabi. parang walang anuman ito sa Donya. Ang kanyang galit ay naibunton niya kay Sisa. Pero. Pilit siyang nag-aastang may pinag-aralan. Ang dahilan si Sisa ay nakatakdang ihatid sa tahanan ni Ibarra kinabukasan din. Binalingan ng Donya si Sisa at sa pilipit na pangangastila ay inutusan itong magbaile o sumayaw. Ngunit. kaya galit na pinaalis ito. Ang pagdili-dili niya ay nakapagbigay sa kanyang ng ibayong ngitngit. sinagilahan ito ng pangangatal ng katawan sa galit at namutla. Ikinahihiya ng alperes ang katawa-tawang pagdadamit nito. . ang asawa na alperes at paraluman ng mga guwardiya sibil ay hindi nakapagsimba. Kinuha ng Donya ang latigo ng alperes at muling inutos na kumanta si Sisa. Nang umagang iyon. Paano hindi siya pinayagang lumabas ng kanyang asawa. Suklam na suklam ang Donya at iniisip kung paano makapaghiganti. Pinakandado niyang mabuti pati pintuan. Tinanong pa niya ang alperes kung bakit hindi man lang daw bumati ito sa kanya. Sa kabilang dako. sa wikang kastila ang utos ng Donya. Ang kanya namang amoy katulad ng kalaguyo ng mga guwardiya sibil. Ito ang dahilan kung may plastik na pag-uugali.

naitanong ni Ibarra na sila ay nasa panahon pa ng edad Media. pinakiusapan sila ni Don Filipo na huwag ng palalain pa ang pangyayari. Nagsimula na ang palabas sa pamamagitan ng tambalang tinig nina Chananay at Marianito ng ‘Crispino dela Comare’. Kaya. Taposna na ang unang bahagi ng dula nang pumasok si Ibarra. hindi pinagbigyan ang kahilingan ng mga sibil at natapos na ang dula. Malaki ang entabladong pagdarausan ng dula. pero hindi ito pinansin ni Ibarra. Sinabi ng binata na wala siyang magagawa. bigla na lang nagkagulo. Kasunod nilang dumating ang kura at ilang kastila. Pinakiusap ni Ibarra si Elias na puntahan . Pero. hindi sumunod ang Don at sinabing hindi niya magagawa ang gayon sapagkat nag-abuloy ng malaki si Ibarra. Ang nangasiwa sa palabas ay ang Tinienti Mayor na si Don Filipo sapagkat ang Kapitan ay nasa sugalan. Malugod na binati niya ang kasintahan at ang mga kasama nito. hindi siya pinansin. May dalawang sibil na hinagad ang mga musikero upang pigilin ang palabas pero ang mga ito ay nahuli ng mga kuwadrilyero na katulong ni Don Filipo. Pero. Umugong ang bulungan. Napilitan umalis ang Kura at ang mga kasama nito. Pero. Kausap ng Tiniente si Pilosopong Tasyo at nakasentro ang kanilang pag-uusap na nagbibitaw na ang Don sa kanyang tungkulin.Kabanata 40 ANG KARAPATAN AT ANG LAKAS Mag-iikasampu na ng gabi ng paisa-isang sindihan ang mga kuwitis. Tumindig si Pari Salvi o ang Kura at hiniling kay Don Filipo na paalisin si Ibarra. Saglit naputol ang pag-uusap ng dalawa ng dumating si Maria Clara kasama ang mga kaibigan. Walang tigil naman sa kauusal ng letania sa latin si Tiya Isabel. sapagkat ang mga ito ang nagsasabing si Ibarra ay eskumulgaldo. Kumapit na sa bisig ni Ibarra ang mga nasindakna dalaga. Ang huling pailaw ay parang bulkan habang ang daan ay naliliwanagan ng ‘luces de Bengala’ na siyang nagsisilbing ilaw sa mga taong naglalakad patungo sa liwasang bayan. Nilapitan ni Ibarra ang mga dalaga at nagpaalam na ilang sandali siyang mawawala sapagkat mayroong nalimutang tipanan. Ang pansin ng lahat ay nasa entablado maliban kay Pari Salvi na walang kurap na nakatitig kay Maria Clara. Danga’t nalamang hindi tinanggap ng alkalde ang pagbibitiw nito. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwaddrilyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao. Ngunit. Papalabas na si Yeyeng upang sumayaw. Isa pa. May mga pulutong ng mga kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil. Kaya kay Ibarra siys nakiusap. Ngunit. anang Don hindi siya natatakot sa gagawin ng kura sapagkat maghapong kaukausap ng Kapitan Heneralat ng Alkalde ng lalawigan si Ibarra. wala itong dapat ipangamba. Tiyempo namang nakabalik na si Ibarra. Isa-isa silang inihatid sa upuan ng tiniente. May ilang tao na lumapit kay Ibarra at sinabing huwag pansinin ang paglisan ng kura. Dahil dito. Pinigilan siya ni Sinang subalit nangako si Ibarra na babakik na lamang siya. Kaagad na hinanap niya si Maria. nang lumapit ang dalawang sibil kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas dahil hindi raw makatulog sa ingay ang alperes at si Donya Consolacion.

Ang pagkabahala sa dibdib ng pari ay unti-unting nawala. Bumalik na sa kumbento si Pari Salvi. pangko ni Ibarra at nawala sila sa kadiliman. Sa nakapinid na durungawan nabanaagan niya ang mga anino nina Maria Clara at Tiya Isabel. Halos nagkandahulog siyang bumaba sa kumbento at nagtuloy sa liwasan. nakita niya ang buong pangyayari sa liwasan. Ligtas sa kapahamakan si Maria. Binubulyawan siya ng mga kastila.ang mga kalalakihang nagbabalak ng masama. Mula naman sa kinaroroonan ni Pari Salvi. . pero hindi niya alumana. Mabilis na tinungo niya ang bahay ni Kapitan Tiyago. Bigla na lamang nakita ni Pari Salvi sa kanyang pangitain na si Mari Clara ay walang malay-tao. Isa-isa ng nagsialisan ang mga tao. wala ng tao. Napahinuhod naman ng piloto ang mga lalaki na huwag ng ituloy ang kanilang mga binabalak. Dumating din ang kanyang utusan na nagbalita rin tungkol sa nangyaring kaguluhan. Ngunit.

itatanong niya sa binata kung wala itong ipagbibilin sa kanya. Sinundan ng masamang tingin ni Lucas si Ibarra sabay bulong sa sariling si Ibarra ay apo nga talaga ng nagbilad sa init sa kanyang ama at iisa ang dugong nananalaytay sa kanilang mga ugat… subalit kapag ito (Ibarra) ay mahusay magbayad ng mataas. Ang ama ng magkakapatid na patayin sa palo ang mga sibil na nanggulo sa liwasan. Pero dahil sa may utang na loob ang magkapatid kay Elias. Ikalawa. Pinapatuloy niya ito ng hindi man lamang lumilingon. Pamaya-maya pumasok ang kanyang utusan at sinabing mayroon siyang panauhing taga-bukid. Mauubos na ang pagtitimpi ni Ibarra. Ska na nila pinag-usapan ang tungkol sa pagbabayad. Ang mga ito ay mga sibil. Sinabi ni Elias na kilala niya ang magkapatid na namumuno sa panggugulo. . Sinabi ni Ibarra na magbalik na lamang si Lucas dahil dadalaw ito sa isang maysakit. sila ay magiging mabuting kaibigan. ay upang ipaalam na nilalagnat o may sakit si Maria Clara. sila ay madaling napakiusapan nito. Tutungo siya sa bahay ni Kapitan Tiyago. Sa daan nakasalubong niya ang isang maliit na lalaking nakaitim at may pilat sa kaliwang pisngi. Hindi na kumibo si Ibarra. Hinangad ni Ibarra ang maluwalhating paglalakbay ni Elias.Kabanata 41 ANG DALAWANG DALAW Dahil sa nangyari hindi dalawin mg antok si Ibarra. kaya tinalikuran niya kaagad si Lucas. magpapaalam na siya kay Ibarra sapagkat nakatakda siyang magtungo sa Batangas at ikatlo. Ang kanyang panauhin ay si Elias. kaya nagpaalam na si Elias. kaya naisipan nitong gumawa sa kanyang laboratoryo. Nabanas ng husto si Ibarra sa pangungulit ni Lucas na kung magkano raw ang ibabayad sa pamilya ng kanyang kapatid. Nagbihis at nanaog na si Ibarra habang sinisisi ang sarili sa pagkakasakit ng kasintahan. Hindi nakatiis si Ibarra kung paano napatigil ni Elias ang kaguluhan nangyari sa liwasan. Una. Ito ay si Lucas at kapatid ng taong madilaw na namatay sa paghuhugos ng unang bato sa paaralan. Tatlo ang pakay ni Elias sa pagpunta niya kay Ibarra.

Napagdesisyonan na parehong bigyan ng limos ang dalawang ito upang gumaling kaagad ang karamdaman ni Maria. Ang kastilang ito ay Tiburcio de Espanada na may 35 taong gulang. Pagkatapos na maipakilala ni Victorina si Linares.ngunit mukha pang matanda kay Donya Victorina. Lumalaon pataas ng pataas. Eksaktong 15 araw siya sa bansa nang matanggap siya sa trabaho dahil sa tulong ng mga kababayang Kastila. Ngunit. Babalik na sana siya sa pamamalimos sa mga kakilala’t kababayan subalit napangasawa nga niya si Donya Victorina. Napilitan siyang masiyahan sa isang maralitang Kastila na taga-Espanya itinaboy ng bayang Extremadura at ipinadpad ng kapalaran sa Pilipinas. Ayaw sana niyang sumunod dahil nahihya siya.Kabanata 42 ANG MAG-ASAWANG DE ESPADANA Malungkot sa bahay ni Kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria. dahil ipinasya na niyang manatili sa Pilipinas. Siya ay isang ginang na may edad na 45. Dahil dito. Inaasahan ni Tiyago ang mga dumating na panauhin. ang bitag na inihanda niya ay walang nasilo. ang krus sa Tunasan na lumaki. Nakarating siya sa Pilipinas sakay ng barkong Salvadora. umaasa siya na tuloy-tuloy na ang kanyang pagyaman. Ngunit. sinamahan sila ni Tiyago sa kani-kanilang silid. Sa barko dumanas siya ng katakot-takot na pagkahilo at nabalian pa ng paa. Nahihiya na siyang magbalik sa Espanya. sinamantala niya ng husto ang pagtitiwala ng mga Indio. Siya ay dating nagtatrabaho sa pagamutan ng San Carlos bilang tagapagbaga ng mga painitan at tagapaspas ng alikabok sa mga mesa at upuan pero wala talagang kaalam-alam sa panggagamot. Nawalan na siya ng pasyente. Isa siyang social climber at ibig na mapabilang sa mataas na antas ng lipunan. pero dahil sa gipit na gipit na siya. Pinag-uusapan ng magpinsang Tiya Isabel at Kapitan Tiyago kung alin ang mabuting bigyan ng limos. pero ipinamamalitang siya ay 32 taong gulang lamang.wala siyang mapagpipilian kundi sumunod sa payo. lumipat sila sa Santa Ana at dito idinaos ang kanilang pulut-gata. Ilang araw ang nagtagal bumili ng aranya at karomata si Donya Victorina at matutuling kabayo mula sa Albay at Batangas para sa gamit nilang mag-asawa. hindi siya nagpasilo sa mga lalaking Pilipino at ang pinangarap niyang mapangasawa ay isang dayuhan. Nais malaman ni Tiyago kung alin sa dalawang ito ang higit na mapaghimala. nagsumbong ang mga tunay na mediko sa Protomediko de Manila na siya ay pekeng doktor. Pagkakasal. Tiburcio de Espadana. aakalain na si Donya Victorina ay isang Orofea. Sa biglang tingin. na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya. Ang dumating ay sina Dr. Sa una mabana ang singil. Natigil ang pag-uusap ng magpinsan nang mayroong tumigil sa harap ng bahay. Kaya. Nuong bata at dalaga pa siya at kapani-paniwalang maganda ito. Nalagay siya sa pangangailangan na kailangang makapangasawa siya ng dayuhan. Binihisan din niya ng husto ang asawa para . o ang krus sa Matahong na nagpapawis. Sapagkat hindi naman siya nag-aral pinayuhan siya ng mga kababayan na humanap nang magandang kapalaran sa mga lalawigan at magpanggap na isang mediko na ang tanging puhunan ay ang pagiging kastila.

Parang maamong kordero ang Don. naisip ng Donya na ang asawa ay dapat na maglagay ng titulong medicina at cirugia. Ilang buwan ang lumipas. Ang ulo ni Maria ay may taling panyo na basa ng agua colonia at nakakumot ng puti. namangha ang Donya nang sabihin ni Tiyago na kadadalaw lamang ng Kapitan – Heneral sa kanilang tahanan. siya ay Ander de Saya. Isang araw. sapagakat may dala itong sulat-tagubilin para rito. Naisip din ng Donya na kumuha ng tagapangasiwang kastila sa kanyang mga ari-arian sapagkat hindi niya pinagkakatiwalaan ang mga Pilipino. Tumutol ang Don sapagakat pamemeke na naman ang gagawin niyang panggagamot. ang inaasahang pagbubuntis ng Donya ay naunsyami kayat wala siyang magawa kundi ang manatili sa "lupaing ito ng mga salvaje. dahil sa wala na siyang magawa sinabi na lamang na nanghinayang siya at hindi kaagad nagkasakit si Mari disin sanay’y nakadaupang palad nila ang Henerl. Ang Donya ay nagsimulang maging ilusyunada bilang isang Orofea." Ang ginawa niya ay nagpatingin sa mga hilot at manggagamot. Dahil siguro nadisperada ang Donya sa hindi pagkakaroon ng anak. Ipinamalita niyang siya ay naglilihi at sa Espanya manganganak sapagkat ayaw ipanganak ang anak na tatawaging rebolusyunario. Ngunit. Nagpaukit sa marmol ang Donya ng karatulang may nakasulat na: DOCTOR DE ESPADAÑA. Nasa tabi ang dalawang kaibiganng babae at si Andeng na may hawak ng punpon ng azucena. wala siyang magawa at sumunod na lamang sa Donya. Gayunpaman. Dati ng kakilala ng magasawa ang pari. kahit na ano ang gawin ng Donya hindi ito nakakarinigan ng reklamo. ESPECIALISTA EN TODA CLASE DE ENFERMEDADES at ito ay ikinabit sa kanyang bahay. Nagpusod-Espanyola at naglagay ng mga palamuti sa katawan. kapag nagagalit ang Donya. Nang matapos ang kanilang pag-uusap.magmukhang kagalang-galang. Kaagad sinabakan na ni Donya Victorina ang pamimintas sa mga tag-lalawigan at pinangalandakan na kaututang dila nila ang alkalde at ng iba pang nasa mataas na poder sa estado. kaya si Linares na lamang ang kanilang ipinakilala. Samantala sila ay nagmimiryenda ay dumating si Pari Salvi. . nilalabnot niya ang pustiso ng asawa at kung minsan nama’y hindi niya ipinapahintulutan lumabas ng bahay. pinuntahan nila si Maria na noon ay nakahiga sa isang kamagong na nakaukurtinahan ng husi at pinya. Tunay na amini’t hindi. Naitanong naman ni Linares kay Pari Salvi kung saan si Padre Damaso. Halos hindi makapaniwala ang Donya. naibunton niya ang kanyang ngitngit sa asawa nito. Sinabi ni Salvi na dadalaw ito kay Maria kaya napanatag ang loob ni Linares. ngunit wala ring nangyari. sa gastos ng Donya. Dumaan ang tatlong buwan. Pero. Ipinakaon naman ng Don ang pamangkin si Linares na nag-aaral ng pagkamananggol. Hindi siya nagkaanak. Ang kanyang pangalan ay dinagdag din ng de. kayat nakalimbag sa mga tarheta nito ang Victorina delos Reyes de Espanada.

siya ay putlain mabuway kung lumakad. Ang una niyang ginawa ay dumalaw nga kay Maria Clara. Saglit nanautol ang walang kurap na pagkakatitig ni Linarez sa magandang mukha ni Maria nang sabihin ni Pari Salvi na dumating na si Pari Damaso. payat at hindi masalita. . ngunit mapapagaling. tiningnan ang dila at sinabing may sakit ito. Ang iniresetang gamot niya ay: Sa Umaga ay liquen at gatas. Sinamantala ito ng Donya at ipinakilala si Linarez na nabigla sapagkat nakatoun ang kanyang mga mata at isip kay Maria na lubhang nagagandahan.Pinulsuhan ng Don si Maria. Jarabe de altea at dalawang pildoras de Cinaglosa. Ang pari ay kagagaling lamang niya sa sakit.

JOSE P. MAGSAYSAY TECHNICAL-VOCATIONAL HIGH SCHOOL Castillejos.Kagawaran ng Edukasyon Rehiyon III Sangay ng Zambales JESUS F. RIZAL Mapitagang ipinasa kay: G. Zambales BUOD NG NOBELANG NOLI ME TANGERE NI DR. MANLIGUEZ III – Einstein . JHUNEL CEASAR ALEJO Guro sa Filipino Mapitagang ipinasa ni: JENEMIS R.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful