Kabanata 1

ISANG PAGTITIPON
Isang marangyang salu-salo ang ipinag-anyaya ni Don Santiago de los Santos na higit na popular sa taguring kapitan Tiago. Ang handaan ay gagawin sa kanyang bahay na nasa daang Anluwage na karating ng Ilog-Binundok. Ang paayaya ay madaling kumalat sa lahat ng sulok ng Maynila. Bawat isa ay gustong dumalo sapagkat ang mayamang Kapitan ay kilala bilang isang mabuting tao, mapagbigay at laging bukas ang palad sa mga nangangailangan. Dahil dito, ang iba ay nababalino kung ano ang isusuot at sasabihin sa mismong araw ng handaan. Nang gabing iyon dagsa ang mga panauhin na gaya ng dapat asahan. Puno ang bulwagan. Ang nag-iistima sa mgta bisita ay si Tiya Isabel, isang matandang babae na pinsan ng maybahay. Kabilang sa mga bisita sina tinyente ng guardia civil, Pari Sibyla, ang kura paroko ng Binundok, si pari Damaso na madaldal at mahahayap ang mga salita at dalawang paisano. Ang isa ay kararating lamang sa Pilipinas. Ang kararating na dayuhan ay nagtatanong tungkol sa mga asal ng mga katutubong Pilipino. Ipinaliwanag niya na ang pagpunta niya sa bansa ay sarili niyang gastos. Ang pakay ng kanyang paglalakbay ay upang magkaroon ng kabatiran tungkol sa lupain ng mga Indiyo. Nagkaroon ng mainitang balitaktakan ng mabanggit ng dayuhan ang tungkol sa monopolyo ng tabako. Nailabas ni Pari Damaso ang kanyang mapanlait na ugali. Nilibak niya ang mga Indiyo. Ang tingin niya sa mga ito ay hamak at mababa. Lumitaw din sa usapan ang panlalait ng mga Espanyol tungkol sa mga Pilipino noong mga nakalipas na araw. Mapanlibak si Pari Damaso. Kung kaya’t iniba ni Pari Sibyla ang usapan. Napadako ang usapan tungkol sa pagkakalipat sa ibang bayan ni Padre Damaso pagkatapos ng makapagsilbi sa loob ng 20 taon bilang kura paroko ng San Diego. Sinabi niya kahit na ang hari ay hindi dapat manghimasok sa pagpaparusa ng simbahan sa mga erehe. Pero, ito ay tinutulan ng Tinyente ng Guardia Civil sa pagsasabing may karapatan ang Kapitan Heneral sapagkat ito ang kinatawan ng hari ng bansa. Ipinaliwanag pa ng tinyente ang dahilan ng pagkakalipat ni Pari Damaso. Ito, umano ang nagutos na hukayin at ilipat ang bangkay ng isang marangal na lalaki na napagbintangang isang erehe ng pari dahil lamang sa hindi pangungumpisal. Ang ginawa ay itinuturing sa isang kabuktutan ng Kapitan Heneral. Kung kaya inutos nito ang paglilipat sa ibang parokya ang paring Pransiskano bilang parusa. Nagpupuyos sa galit ang pari kapag naaalala niya ang mga kasulatang nawaglit. Iniwanan na ni Tinyente ang umpukan, pagkatapos nitong makapagpaliwanag. Sinikap ni Pari Sibyla na pakalmahin ang loob ni Pari Damaso. Lumawig muli ang talayan. Dumating ang ilan pang mga bagong panauhin. Ilan sa mga ito ay ang mag-asawang sina Dr. de Espadaña at Donya Victorina.

Kabanata 2

CRISOSTOMO IBARRA
Dumating si Kapitan Tiyago at si Ibarra na luksang-luksa ang kasuotan. Binating lahat ni kapitan ang mga panauhin at humalik sa kamay ng mga pari na nakalimot na siya ay bendisyunan dahil sa pagkabigla. Si Pari Damaso ay namutla ng makilala si Ibarra. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa. Malusog ang pangangatawan ni Ibarra, sa kanyang masayang mukha mababakas ang kagandahan ng ugali. Bagamat siya ay kayumanggi, mahahalata rin sa pisikal na kaanyuan nito ang pagiging dugong Espanyol. Tinangkang kamayan ni Ibarra si Pari Damaso sapagkat alam niyang ito ay kaibigang matalik ng kanyang yumaong ama. Ngunit, ito ay hindi inamin ng pari. Totoo, siya ang kura sa bayan. Pero, ikinaila niyang kaibigan niya ang ama ni Ibarra. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Basag ang tinig ng tinyente ng sabihin niya sa binata na nasa ito ay higit na maging mapalad sa kanyang ama. Ayon sa tinyente ang ama ni Ibarra ay isang taong mabait. Ang ganitong papuri ay pumawi sa masamang hinala ni Ibarra tungkol sa kahabag-habag na sinapit ng kanyang ama. Ang pasulyap ni Padre Damaso sa tinyente ay sapat na upang layuan niya ang binata. Naiwang mag-isa si Ibarra sa bulwagan ng walang kakilala. Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa, ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin. Ang mga babae ay hindi umimik sa kanya. Ang mga lalaki lamang ang nagpapakilala rin sa kanya. Nakilala niya ang isang binata rin na tumigil sa pagsusulat. Malapit ng tawagin ang mga panauhin para maghapunan, nang lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra para kumbidahin sa isang pananghalian kinabukasan. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan.

Kabanata 3

ANG HAPUNAN
Isa-isang nagtungo ang mga panauhin sa harap ng hapagkainan. Sa anyo ng kanilang mga mukha, mahahalata ang kanilang pakiramdam. Siyang-siya si Pari Sybyla samantalang banas na banas naman si Padre Damaso. Sinisikaran niya ang lahat ng madaanan hanggang sa masiko niya ang isang kadete. Hindi naman umiimik ang tenyente. Ang ibang bisita naman ay magiliw na nag-uusap at pinupuri ang masarap na handa ni Kapitan Tiyago. Nainis naman si Donya Victorina sa tenyente sapagkat natapakan ang kola ng kanyang saya habang tinitignan nito ang pagkakulot ng kanyang buhok. Sa may kabisera umupo si Ibarra. Ang magkabilang dulo naman ay pinagtatalunan ng dalawang pari kung sino sa kanila ang dapat na lumikmo roon. Sa tingin ni Pari Sibyla, si Pari Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. Pero, si Pari Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon, kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo. Anyong uupo na si Sibyla, napansin niya ang tinyente at nagkunwang iaalok ang upuan. Pero, tumanggi ang tenyente sapagkat umiiwas siyang mapagitnaan nang dalawang pari. Sa mga panauhin, tanging si Ibarra lamang ang nakaisip na anyayahan si Kapitan Tiyago. Pero, kagaya ng may karaniwang may pahanda, magalang na tumaggi ang kapitan sabay sabing "huwag mo akong alalahanin." Sinimulan ng idulot ang pagkain. Naragdagan ang pagpupoyos ng damdamin ni Pari Damaso, ang ihain ang tinola. Paano puro upo, leeg at pakpak ng manok ang napunta sa kanya. Ang kay Ibarra ay puro masasarap na bahagi ng tinola. Hindi alam ng pari, sadyang ipinaluto ng kapitan ang manok para kay Ibarra. Habang kumakain, nakipag-usap si Ibarra sa mga ibang panauhin na malapit sa kinaroroonan niya. Batay sa sagot ng binata sa tanong ni Laruja, siya ay mayroon ding pitong taong nawala sa Pilipinas. Bagamat, wala siya sa bansa, hindi niya nakakalimutan ang kanyang bayan. At sa halip, siya ang nakakalimutan ng bayan sapagkat ni wala man lang isang taong nakapagbalita tungkol sa masaklap na sinapit ng kanyang ama. Dahil sa pahayag na ito ni Ibarra, nagtumibay ang paniniwala ng tinyente na talagang walang alam ang binata sa tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang amang si Don Rafael. Tinanong ni Donya Victorina si Ibarra na bakit hindi man lang ito nagpadala ng hatidkawad, na kagaya ng ginawa ni Don Tiburcio nang sila ay magtaling-puso. "Nasa ibang bayan ako nitong mga huling dalawang taon", tugon naman ni Ibarra. Nalaman ng mga kausap ni Ibarra na marami ng bansa ang napuntahan nito at marami ng wika ang kanyang alam. Ang katutubong wikang natutuhan niya sa mga bansang pinupunntahan niya ang ginagamit niya sa pakikipagtalastasan. Bukod sa wika, pinag-aaralan din niya ang

kasaysayan ng bansang kanyang pinupuntahan partikular na ang tungkol sa Exodo o hinay-hinay na pagbabago sa kaunlaran. Ipinaliwanag ni Ibarra na halos magkakatulad ang mga bansang napuntahan niya sa tema ng kabuhayan, pulitika at relihiyon. Pero, nangingibabaw ang katotohanang nababatay sa kalayaan at kagipitan ng bayan. Gayundin ang tungkol sa ikaaalwan at ikapaghihirap nito. Naudlot ang pagpapaliwanag ni Ibarra sapagkat biglang sumabad si Padre Damaso. Walang pakundangan ininsulto niya ang binata. Sinabi niyang kung iyon lamang ang nakita o natutuhan ni Ibarra, siya ay nag-aksaya lamang ng pera sapagkat kahit na bata ay alam ang mga sinabi nito. Nabigla ang lahat sa diretsang pagsasalita ng pari. Kalmado lamang si Ibarra, ipinaliwanag niyang sinasariwa lamang niya ang mga sandaling madalas na pumunta sa kanila si Pari Damaso noong maliit pa siya upang makisalo sa kanilang hapag-kainan. Ni gaputok ay hindi nakaimik ang nangangatal na si Damaso. Nagpaalam na si Ibarra. Pinigil siya ni Kapitan Tiyago sapagkat darating si Maria Clara at ang bagong kura paroko ng San Diego. Hindi rin napigil sa pag-alis si Ibarra. Pero, nangako siyang babalik kinabukasan din. Ngumakngak naman si Padre Damaso, nang umalis si Ibarra. Binigyan diin niya na ang gayong pagkilos ng binata ay tanda ng kanyang pagiging mapagmataas. Dahil dito, aniya, dapat na ipagbawal ng pamahalaang kastila ang pagkakaloob ng pahintulot sa sinumang Indio na makapag-aral sa Espanya. Nang gabing iyon, sinulat ng binata sa kolum ng Estudios Coloniales ang tungkol sa isang pakpak at leeg ng manok na naging sanhi ng alitan sa salu-salo; ang may handa ay walang silbi sa isang piging at ang hindi dapat pagpapaaral ng isang Indio sa ibang lupain.

Kabanata 4

EREHE AT PILIBUSTERO
Naglakad na si Ibarra na hindi batid ang destinasyon. Nakarating siya hanggang sa may Liwasan ng Binundok . Sa maraming taong pagkakawala niya sa bayan,wala pa ring pagbabago sa kanyang dinatnan. Sa paggala-gala ng kanyang paningin, naramdaman niyang may dumantay na kamay sa kanyang balikat. Si Tinyente Guevarra,na sumunod sa kanya upang paalalahanan na mag-ingat din sapagkat nangangamba siyang baka matulad siya (Ibarra) sa sinapit ng kanyang ama. Nakiusap si Ibarra na isalaysay ng tinyente ang tungkol sa buhay ng kanyang ama sapagkat tunay na wala siyang nalalaman dito. Sinabi ni Ibarra na sumulat and kanyang ama sa kanya mayisnag taon na ang nakakalipas. Nagbilin si Don Rafael(ama ni Ibarra) na huwag nitong ikagugulat kung sakali mang hindi siya makasulat sapagkat lubha siyang abala sa kanyang mga gawain. Ganito ang salaysay ng tinyente: Si Don Rafael ay siyang pinakamayaman sa buong lalawigan. Bagamat siya ay iginagalang, may ilan din namang naiinggit. Ang mga nuno nila ay mga kastila.Ang mga kastila dahil sa kasawian ay hindi gumagawa ng mga nararapat. Ang masasama sa Espanya ay nakakarating sa Pilipinas. Si Don Rafael ay maraming mga kagalit na mga kastila at pari. Ilang buwan pa lamang nakakaalis sa Pilpinas si Ibarra,si Don Rafael at Pari Damaso ay nagkasira. Diumano, di nangungumpisal si Don Rafael. Nabilanggo si Don Rafael dahil sa pagkakaroon ng mga lihim na kaaway. Pinagbintangan pa siya ang pumatay sa isang mangmang at malupit na artilyerong naniningil ng buwis ng mga sasakyan. Pero hindi naman totoo. Isang araw may isang grupo ng mga bata na sinigawan ang artilyero ng ba be bi bo bu na labis na ikinagalit nito.Pinukol ng kanyang tungkod ng artilyero ang mga bata. Isa ang sinampald na tinamaan at nabuwal. Pinagsisipa niya ito. Napatiyempo namang nagdaraan si don Rafael. Kinagalitan niya ang artilyero. Pero, ito ay lalong nagpuyos sa galit at si DonRafel ang kanyang hinarap. Walang nagawa si Don Rafael kung hindi ipagtanggol ang sarili. Sa hindi malamang dahilan, bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahandahang nabuwal. Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga. Dahil dito, nabilanggo di Don Rafael. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigatna parusa. Pero, lalong nadagdagan ang dagan sa kanyang dibdib. Pinaratngan din siyang nagbabasa ng mga ipinagbabawal na aklat (El Correo de Ultramar) at diyaryo, nagtatago ng larawan ng

Ito ay pagkaraang lumitaw sa pagsusuri na ang ikinamatay ng artilyero ay nag pamumuo ng dugo sa ulo nito. nalagutan ng hininga si Don Rafael.paring binitay. Nasa tapat sila ng kuwartel ng maghiwalay. Inabot nito ang kanyang kamay kay Ibarra at sinabing si Kapitan Tiyago na lamang ang bahalang magsalaysay ng iba pang pangyayari. Nang lumaon. ang katwiran ay nagtagumpay din. Sa mismong loob ng bilangguan. Sumakay sa kalesa si Ibarra. isinakdal sa salang pangangamkam ng lupain at nagbibigay ng tulong sa mga tulisan. Huminto sa pagsasalaysay na g tinyente. Ang sapin-saping kahirapan ng kalooban na kanyang dinanas ay hindi nakayanan ng kanyang pisikal na katawan. siya ay kumuha ng isang abugadong Pilipino na si G.M.A at G. Gumawa siya (tinyente) ng paraan para tulungan si Don Rafael at sumumpang ito ay marangal na tao. Katunayan. Nang si don Rafael ay malapit ng lumaya dahil sa tapos nglahat ang mga kasong ibinintang sa kanya. Hindi na niya natamasa ang malayang buhay. .

Mula sa bintana.Kabanata 5 ISANG TALA SA GABING MADILIM Sakay ng kalesa.may suot na diyamante at ginto.. Sa likuran naman may mga anghel. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. (Ito ay isang uri ng panuluyan. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat. Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano. makikita niya kung sinu-sino ang naroroon. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. Pilipino. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. gulong-gulo ang isip nito. pari. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila. natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. intsik. Sa sinapit ng ama. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. Iba ang kanyang nadarama. militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na. Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. .

sinusunod nya. Siya ang pinakamayaman sa binundok dahil sa marami siyang negosyo at iba pang klase ng ari-arian. san antonio de padua. Parang dininig ang dasal ni pia. Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na kastila at hindi pilipino. Iisipin na lamang na nasa kanyang silid ang lahat ng mga santo at santong sinasmba katulad nina sta. san francisco de asis. Ipinalalagay ng balana na siya ay nakapagtatamo ng kalangitan. Ang pag bili nila ng lupain sa san diego ang naging daan upang maging kaututang dila roon ang kura na si padre damaso. san miquel. Dahil sa sya ay mayaman. hindi kataka-taka na parang lubong hinihipan sa pagpintog ng kanyang yaman . Maitim ang buhok. nang siya ay magdalangtao. Naging katulong at tinuruan sya ng isang paring dominiko. siya’y mag isang nangalakal. san pascual bailon. ang ama ni crisostomo Ibarra. san antonio abad. Natulong sila sa pag hahanap-buhay hangang sa yumaman ng husto at nakilala sa alta sosyedad.si don rafael ibarra. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan nya lahat ng mga prayle. hesukristo at ang banal na mag-anak. siya ay nag lihi. lagi sya myroong handog na regalo. Siya ay pandak. Dahil sa anim na taon ng pagsasama sina tiyago at pia at hnidi nagkaroon ng anak kahit na kung saan-saan sila namanata. maituturing na sya ay magandang lalaki. gayuman nagiging masakitin si pia. Domingo. sya ay naglilingkod bilang gobernadocillo. at kung hinde lamang nanabako at ngumanganga. Naging kaibigan din nila ang pinakamayaman sa boung san diego. Nakilala nya si pia alba na isang magandang dalagang taga sata cruz. Anumang reglamento o patakaran ay kanyang sinusonod. Siaya ay tinatayang nasa pagitan ng 35 taong gulang. sto. Dahil dito ipinayo ni Padre Damaso na sa Obando sila pumunta kina san pascal baylon at sta clara at sa nuestra sr de salambaw. Si Kapitan Tiyago ay tanging ng isang kuripot na mangangalakal ng asukal sa malabon. Dahil sa kakuriputan ng ama. siya ay isang impluwensyadong tao. Dahil sa kanyang pagpupula sa mga pilipino. yaon ay karapat-dapat at kapuri-puri. Kasundo nya ang diyos dahil nagagawa niyang bilhin ang kabalanan. di kaputian at may bilugang mukha. siya ay hindi pinag aral.lucia. Tanyag din sya sa pampanga at laguna bilang asendero. Basta may okasyon na katulad ng kapanganakan at kapistahan. Nang mamatay ang pari at ama nito. Para kay kapitan tiyago kahit na ano ang itakda an mga kastila. Si padre damaso ang nag anak sa . Katunayan. sya ay nagpapamisa at nag papadasal tungkol sa kanyang sarili. Pag kapanganak nya sya ay namatay.Kabanata 6 SI KAPITAN TIAGO Ang katangian ni kapitan tiyago ay itinuturing hulog ng langit. Sipsip din sya sa mga taong nasa poder. Basta opisyal.

pag kapsok ni maria sa umbento.binyag at ang anak in pia ay pinangalanang maria clara bilang pag bibigay karangalan sa dalawang pintakasi sa obando. Katorse anyos si maria. Ito ay sa kanilang paniniwala na ang dalawa ay tunay na nag-iibigan. Luhaan sya nag paalam kay pari damaso at sa kanyang kaibigan at kababatang si Crisostomo Ibarra. ang natokang mag-aruga kay maria. pinsan ni kapitan tiyago. kay tiya esabel. nagkasundo sina Don Rafael at kapitan tiyago na maski nagkalayo ang kanilang mga anak. Gayunman. nang sya ipinasok sa beaterio ng sta catalina. . si ibarra naman ay nag punta na ng europa upang mag aral. kanyang ama at mga prayle. Pag dating ng tamang panahon silang dalawa (Maria at Crisostomo) ay pag iisahing dibdib. Lumaki sya sa pag mamahal na inukol ni tiya esabel.

at pagkapatawa ni Maria ng tawaging mangmang ng kanyang ina si Ibarra. Ang bagay na iyon ay ikinagalak ni Ibarra. Pero. Sumasasal sa kaba ang dibdib ni Maria tuwing may nagdaraang mga sasakyan. lumapit sila sa asotae upang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. Pagkaagahan ay nanahi si Maria upang hindi mainip sa paghihintay. Pagkatapos ng misa. karakang pumasok sa silid si Maria. Nang maulinigan niya ang boses ni Ibarra. mabango pa rin. Binikas pa ni Maria ang kanilang kamusmusan. Binigyan diin pa ni Ibarra ang isinumpa niya sa harap ng bangkay ng ina na wala siyang iibigin at paliligayahin kundi si Maria lamang. Nagtama ang kanilang paningin. Si Kapitan Tiyago ay Binuklat naman ang mga itinatagong kasulatan. Inilabas naman ni Maria ni Maria ang isang liham na ibinigay naman sa kanya ni Ibarra bago tumulak ito patungo sa ibang bansa. Katunayan anya. Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot. Tinulungan siya ni tiya Isabel na mag-ayos ng sarili bago harapin si Ibarra.Kabanata 7 PAG-UULAYAW SA ISANG ASOTEA Kinabukasan. Sapagkat medyo namumuutla siya. . Nanlamig at biglang nabitawan ni maria ang tinatahi ng may biglang tumigil na sasakyan sa kanilang tapat. ipinayo ni Kapitan Tiyago na magbakasyon siya sa malabon o sa San Diego. Binasa ito ni Maria ng pantay mata upang di makita ang kanyang mukha. Tinanong Maria si Ibarra. ang kanilang paglalaro. Maagang –maaga pa ay nagsimba na sina Maria at Tiya Isabel. Tinagubilin ni Kapitan Tiyago si Maria na sa pagkukuha ng kanyang mga damit ay magpaalam na siya sa mga kaibigan sapagkat hinda na siya babalik sa beateryo. kinuha niya sa kanyang kalupi ang isang papel at ipinakita ang ilang tuyong dahon ng sambong na nangingitim na. anya. Si Maria man. Ang pagkakatama ng kanilang paningin ay nagdulot ng kaligayahan sa kanilang puso. Pamaya-maya. Pumasok na sa bulwagan ang dalawa. Nawala lamang ang kanyang tampo nang lagyan ni maria ng sambong sa loob na kanyang sumbrerong upang hinda maitiman. kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. pagtatampuhan at muling pagbabati. Iminungkahi ni Isabel na sa San Diego na gagawin ang bakasyon sapagkat bukod sa malaki ang bahay roon ay malapit na ring ganapin ang pista. Si Isabel ay ay nagwalis ng mga kalat ng sinundang gabi. Dahil dito si Ibarra ay nagtampo kay Maria. si Maria ay laging nasa kanyang alaala. Nagyayang umuwi na si Maria. ay hindi nakakalimot kahit na pinayuhan siya ng kanyang padre kompesor na limutin na niya si Ibarra.

Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael. matanda na si Don Rafael at kailangan ni Ibarra. siya ay handang magtiis na ipaubaya ang pansariling interes alang-alang sa kapakanang pambayan.Nakasaad sa sulat kung bakit nais ni Don Rafael na papag-aralin si Ibarra sa ibang bansa. Siya anya ay isang lalaki at kailangan niyang matutuhan ang tungkol sa mga buhay-buhay upang mapaglingkuran niya ang kanyang sinilangan. Na bagamat. Tinanong ni Maria ang binata. Pinagbilinan ni Kapitan Tiyago si Ibarra na pakisabi kay Anding na ayusin nito ang bahay nila sa San Diego sapagkat magbabakasyon duon ang mag-ale. Tumango si Ibarra at umlis na ito. Sa bahaging iyon ng sulat ay napatayo si Ibarra. Sumagot siya "Dahil sayo ay nalimutan ko ang aking tungkulin. Pumasok sa silid si Maria at umiyak. Kailangan na pala akong umuwi dahil bukas ay undas na. Namutla siya." Kumuha ng ilang bulaklak si Maria at iniabot iyon kay ibarra. . Napatigil sa pagbabasa si Maria.

Pumasok sa kanyang isip na ang hardin sa Europa ay nakakaakit at nakapag-aanyaya sa mga ito upang iyon ay malasin. Nang madaan siya sa Hardin Butaniko saglit na napawi ang kanyang mga magagandang gunita. Napadaan din siya sa Arroceros (ngayon ay C. mga lalakinh hubad na nagpapasan. Kabilang dito ang mga kalesa at karumatang hindi tumitigil sa pagbibiyahe. Sa pagmamasid niya sa kapaligiran. Naalala niya na minsan na siyang nahilo dahil sa masamang amoy ng tabako. mga ponda at restauran at pati ang mga karitong hila ng mga makupad na kalabaw. Ang kagandahan ng sinag ng araw ay nakakapagpapawi sa kanyang kahapisang nadarama. Kung kaya’t nararapat lamang na puntahan ang lugar ng mga dayuhan upang kunin naman ni Ibarra ang ginto nila (dayuhan). mga babaing naglalako ng mga bungang-kahoy. Itinuon niya ang tingin sa malayo at makita niya ang matandang Maynila na naliligid ng makakapal at nilumot ng mga pader. Sa mga paring nakasakay sa mga karwahe. Recto) sa bahaging kinalalagyan ng pagawaan ng tabako. Ang Escolta naman sa tingin din niya ay lalong pumangit. Intsik. (2) Kailangang pagayamanin ang karunungan upang maisalin ito sa mga susunod na salin-lahi at (3) ang mga dayuhan ay nagpunta sa Pilipinas upang humanap ng ginto. Ang bilin ng pari ay (1) Ang karunungan ay para sa tao. mga tsino at paring walang kibo. Nakita din niya ang mga magagandang karwahe na ang mga sakay ay mga kawaning inanatok pa sa kanilang mga pagpasok sa mga tanggapan at pagawaan. Si Kapitan Tinong nuon na kasama ang asawa at dalawang anak na babae at nakasakay sa ibang karwahe ay binati si Ibarra. ngunit ito ay natatamo lamang ng mga may puso lamang. Pilipino.Kabanata 8 MGA ALAALA Ang Kalesang sinasakyan ni Ibarra ay masayang bumabagtas sa isang masayang pook sa Maynila. . Ang pagkakapatingin niya sa Bagumbayayn ay nagpabangon sa bilin ng kanyang naging guring pari bago siya tumulak sa ibang bansa. napansin niya na walang ipinagbago ang punong Talisay sa San Gabriel. biglang bumangon sa kanyang nahihimlay na diwa ang isang alaala. mga taong may ibat-ibang uri ng kasuotan na katulad ng mga Europeo. namataan niya si Pari Damaso na nakakunot-noo.M. Sa patuloy na pagsusuyod ng kanyang tingin. Pati ang bilanggong patay sa ilalim ng kariton at malapit sa dalawang bilanggo rin ay kanyang naalala.

Sa paniniwala ng may sakit na pari. Sa kabilang banda naman. Pero. Hindi na nararapat. Nahalata kaagad ni Kapitan Tiyago ang pagbabagong anyo ng pari nang hindi nito iabot ang kamay nang magtangka siyang magmano rito. naibalita rin niya na ang tinyente ay hindi rin nagsumbong sa Kapitan-Heneral at diumano. Binalaan pa niya ang kapitan na kailanman ay huwag itong magsinungaling sa kanya sapagkat siya ang inaama ni Maria Clara. . Sa kabilang dako. Sa kanilang pagsusuri. Pumasok sila sa isang silid at isinarang mabuti ang pinto. bubulong-bulong na nagtuloy na nagtuloy siya sa bahay ni Tiyago. Bago umalis si Pari Sibyla. Ang ganito ay hindi minabuti ng pari. pagkaraang makapagmisa si Pari Sibyla. Dumiretso siya sa isang silid at tumambad sa kanyang paningin ang anyo ng isang matandang paring may sakit. natapos na rin ang masinsinang pag-uusap nina Kapitan Tiyago at Pari Damaso. kaagad na nagtuloy siya sa kumbento ng mga Dominiko sa Puerta de Isabel II. kaagad na pinatay niya ang mga ipinatulos na dalawang kandila kay Maria na patungkol para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego. nalaman din ng kapitan ang buong pangyayari. Tiyempong dumating si Pari Damaso at tinanong ang mag-ale. Sinigilahan siya ng matinding pagkaawa rito. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria. anya. Sinisi ni Pari Damaso si Kapitan Tiyago dahil sa hindi nito pagtatapat. Ito ay naibalita ni Laruja sa isang pahayagan. Sinabi ng pari na kailangang mag-usap silang sarilinan ni Kapitan Tiyago. kay Maria Clara at kay Kapitan Tiyago.Kabanata 9 MGA BAGAY-BAGAY TUNGKOL SA BAYAN May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago. Pag-alis ng pari. ang pagtataas ng buwis sa kanilang mga lupain sapagkat ang Pilipino ay natututo ng mamili ng lupa sa iba’t ibang lugar at lumilitaw na kasimbuti rin ng sa kanila o higit pa. Ang dalawang pari ay nagpalitan ng mga kuru-kuro tungkol sa mayamang binata. ang mga ito ay lubhang napakalaki ng maitutulong sa ikasusulong ng kanilang korporasyon at kapatiran ng panahong iyon. Sinabi nilang kukunin ni Maria ang mga kagamitan nito sa Beaterio. Ipinaliwanag ni Pari Sibyla na si Ibarra ay taong mabait at mabuting tao. ito ay nakikiisa pa kay Pari Damaso. Ikinuwento ni Pari Sibyla sa paring may-sakit ang tungkol sa naganap na pagkakaalitan nina Pari Damaso at ni Ibarra. dahan-dahan ng nawawala ang kanilang mga kayamanan lalo na sa Europa dahil sa pagtaas ng buwis na nagiging dahilan ng pagkawala ng kanilang mga ari-arian. Ang pagbulung-bulong ng pari ay inaakala ni Isabel na mayroon itong minimemoryang sermon. Si Pari Damaso ay napalipat pa sa higit na mabuting bayan.

May isa umanong matandang kastila na dumating sa bayan. Kagaya pa ng ibang bayan sa Pilipinas. paimpit kung tumawa at malalalim ang mga mata. Ang mga pinambayad niya ay mga damit. nakapag-asawa siya ng isang babaeng taga-Maynila at nagkaroon ng anak na tinawag niyang Rafael o Don Rafael. Ito ay naging bayan. Ito ay may pangalang Saturnino. Sininop niya ang gubat. Siya ay masipag at mapusok. halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. Pero. Karamihan sa nakatira rito ay mga magsasaka. Ito ang dahilan kung bakit kinagiliwan siya ng mga magsasaka. Nagkaroon ng isang kura Indiyo. nang namatay si Padre Damaso na ang pumalit at naging kura pareho ng bayan. Ito ay matatas magsalita ng tagalog at nanlalalim ang mga mata. Gayunman. mula sa pagiging nayon. Dahil sa kanilang kamangmangan. Isang araw ang mga nagpapastol ng kalabaw ay nakaamoy ng masangsang na amoy. isang batang mistisong kastila ang dumating at sinabing siya ang anak ng namatay. Sa may itaas na bahagi. Sa kalaunan. Dahil sa pagkamatay ng matanda. Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan. Binili niya ang buong gubat. may kubo na sadyang itinayo. Sinunog ng ilan ang damit na galing sa matanda at ang mga hiyas naman ay tinapon sa ilog. Napaunlad niya ang lugar. na siyang ama ni Crisostomo. ang mga inaaning produkto agrikultura ay naipagbibili nila ng murang-mura sa tsino.Kabanata 10 ANG BAYAN NG SAN DIEGO Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. Si Don Rafael ay hindi malupit bagkus siya ay mabait. alahas at salapi. Hindi nagtagal ang matanda ay nawala. Hindi nagtagal. . Hinanap nila ang pinanggalingan ng amoy at nakita nila ang nabubulok na bangkay ng matanda na nakabitin sa isang puno ng baliti. takot na takot sa kanya ang mga babae sa pagkat bahaw ang tinig nito. ang San Diego ay mayroong itinatagong alamat. lalo siyang kinatakutan sapagkat nung nabubuhay pa siya. mapapansin sa pagtanaw sa kabuuan nito ang isang tila pulong gubat na nasa gitna mismo ng kabukiran.

Si Pari Salvi ay ang Alpares at ang kanyang asawa na si Donya Consolacion. Madalas siyang sabunin at kagalitan ng alkalde mayor. siya ay tinayawag na Sakristan Tiyago. Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan. Pero. Pero. Ang kanyang puwesto ay nabili niya sa halagang P5. kapag hindi na magkaharap gumagawa sila ng kanikanilang mga paraan para makapaghiganti sa isa’t-isa. Ang pagkakapangasawa niya ay binubunton niya sa pamamagitan ng paglalasing. ang tawag sa ama ni Ibarra. siya ay kinalaban ng magkaroon ng usapin at ni wala pa ngang kakampi. Kung ihahambing siya kay Pari Damaso. isang Pilipina na mahilig maglagay ng mga kolorete sa mukha.siya ay nakatalikod.000. kahit na masalapi at sinasalubong ng banda ng musiko at hinahainan ng masasarap na pagkain kapag nagpupunta sa bayan.Kabanata 11 ANG MGA MAKAPANGYARIHAN Bagamat Don Rafael. Bagama’t may hidwaan ang alpares at Pari Salvi kapag sila ay nagkikita ay pareho silang nagpaplastikan. pag-uutos sa mga sundalo na magsanay sa init ng araw o dili kaya ay sinasaktan ang kanyang eposa. Sa kabila ng kabusilakan ng kanyang damdamin. Sila ay nagbabatian sa harap ng maraming tao at para walang anumang namamagitan di pagkakaunawaan. Ang mga ito ay sina Pare Bemardo Salvi. Ang kapitan sa bayan ay hindi rin kabilang sa mga tinatawag na casique o makapangyarihan. siya ay mabait at maingat sa tungkulin. . Payat siya sapagkat mahilig siyang mag-ayuno. isang payat at batang pransiskano at siyang pumalit kay Padre Damaso. Ang alpares at Pari Salvi ang tunay na makapangyarihan sa San Diego. Hindi siya ang Kinikilalang makapangyarihan kahit na siya ang pinakamayaman. Si Kapitan Tiyago man. Ang alpares ang puno ng mga guwardiya sibil. Ang tawag sa kanila ay mga casique.siya ay iginagalang at halos lahat ng mga tao ay mayroong pagkakautang sa kanya.

Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo. may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik. minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay. Gayunman. Sa ibang bahagi ng libingan.Kabanata 12 ARAW NG MGA PATAY Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan. Masukal ang kabuuan ng libingan. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali. Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tag-ulan. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. .

Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Pero. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. na si Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Nasindak siya ng husto. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. . Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. Nakita nina Ibarra at matanda ang sepulturero. Tumango ang tagapaglibing. Sinabi ng matanda kay Ibarra. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig.si Don Rafael.Kabanata 13 MGA BABALA NG SIGWA Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik.

dahil sa katalinuhan niya ay pinahinto sa pag-aaral mula sa dalubhasaan ng San Jose. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. na dahil sa pagtatamo niya ng higit na mataas na kaalaman. Diretso ang sagot niya:"Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat’t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. Pagkuwa’y nagpaalam na siya. Naramdaman niya. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. Gayunman. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapagugnay ng namatay sa nabubuhay. Nagtuloy siya sa bahay ng mag-asawang Don Filipo at Aling Doray. Ang pagkakilala kay Tasyo ng mga mangmang ay isang taong may toyo sa ulo o baliw. walang tiyak na direksyon ang kanyang paglalakad. Pero. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. Anak siya ng mayaman. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. Inukol na lamang ni Tasyo ang sarili sa pagbabasa ng mga aklat hanggang sa mapabayaan niya ang kanyang mga minanang kayamanan.hindi niya ito sinunod at sa halip ay nag-asawa na lamang siya. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay." Ayon pa sa kanya. baka makalimutan niya ang Diyos.Kabanata 14 SI TACIO: BALIW O PILOSOPO Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Isa pa. Tinanong siya kung bakit. masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. Siya ay laging laman ng lansangan. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. Tumanggi ang mga bata. pagkaraan ng isang taon. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako’y pinagtawanan lamang ng lahat. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Pero. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa magasawa. anya. Masayang sinalubong ng mag-asawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. Natatakot kasi ang kanyang ina. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana. namatay ang kanyang asawa. sinabi niyang iyon ay mabuti. Pero. Sa pag-uusap pa rin nila. Nang araw na iyon ay dumalaw din siya sa libingan upang hanapin ang puntod ng nasirang asawa. . gusto ng kanyang ina na siya ay magpare.

ang sakristan mayor ay walang kilatis na nakapanhik sa palapag na kinaroonan nila. At kung malalaman ni ni Sisa na siya ay pinapalo. pero biglang sinambilat ng sakristan mayor si Crispin sa bisig at kinaladkad na papanaog sa hagdanan hanggang sa sila ay lamunin sa dilim. Habang nag-uusap ang magkapatid. Gulo ang isip ni Crispin dahil mahirap na gusot na napasukan nilang magkapatid. Isa pa ang katumbas ng dalawang onsa ay P32. lasenggero at sabungero. Minultahan pa siya ng tatlong beses. Kapagdaka. hindi pa siya pinapakain hangga’t hindi niya naisauli ang dalawang onsa. lubhang mabigat ito para kay Basilio. Dahil dito. Dinig ni Basilio ang pagpapalahaw ng kapatid. naiwan itong parang tulala. Makikiusap pa sana si Basilio. Nasindak ang huili sa binanggit ng kapatid. . Pero. Sila ang kausap kanina ni Pilosopo Tasyo at sinabihan ng sila ay hinihintay ng kanilang inang si Sisa para sa isang hapunang pangkura. Gusto niyang makauwi silang magkapatid upang makakain ng masarap na hapunan. na kinuha pa sa kanya ng hidhid na kura. hindi pumayag si Basilio sapagkat walang kakainin ang kanilang ina. Pero. si Crispin naman ang hinarap at sinabing hindi ito makakauwi hanggang hindi niya inilalabas ang dalawang onsa na binibintang sa kanya. Gimbal si Basilio sapagkat ika-9 pa lamang ng gabi ay wala ng puwedeng maglakad sa lansangan kung gabi. Ipinakiusap ni Crispin na bayaran na lamang ni Basilio ang ibinibintang sa kanya. sinabi ni Crispin na hindi maniniwala ang kanilang ina sapagkat ipikikita niya ang maraming latay na likha ng pagpalo ng kura at ang bulsa niyang butas-butas na walang laman kundi isang kuwalta na aginaldo pa niya noong paslo. siya ay hindi mapagbibintangang isang magnanakaw. At kung papatayin man siya sa palo ng kura at siya’y mamamatay magkakaroon naman ng mga damit si Sisa at ang kapatid na si Basilio.00.Kabanata 15 ANG MGA SAKRISTAN Parang plegarya ang tunog ng kampanang binabatak ng magkapatid na sakristan na sina Crispin at Basilio. Tinangkang mangatwiran ni Basilio. Sinabi niya kay Basilio na ito ay kanyang minumultahan dahil sa hindi tamang pagtugtog ng kampana. Magmula ng mapagbintangan siyang nagnakaw. Pero. Ang suweldo lang kasi ni ay dalawang piso sa isang buwan. pero sinanslaa siya ng sakristan mayor sa pagsasabing kahit na siya ay hindi makakauwi hanggang hindi sumasapit ang eksaktong ika-10 ng gabi. wala siyang magawa. Pero. tiyak na magagalit ito. puyos ito sa galit. Maliwanag sa mga pahayag ni Crispin na kaya siya napagbintangang magnanakaw sapagkat ang kanilang ama ay mabisyo. Antimano. Sinabi ni Crispin kay Basilio ng kung kasama sila ni Sisa. Ang anyo ng pangamba sa mukha ni Crispin ay nababakas. Sa anyo ng hitsura ng magkapatid mapagsisino na sila ya hilahod sa hirap. tiyak hindi papayag ang kanilang ina. Disin sana. nasabi ni Crispin na mabuti pa ngang magnanakaw na siya sapagkat maililitaw niya ito. Nag-aalala pa si Basilio na kapag nalaman ng kanilang ina napagbintangang nagnakaw si Crispin. Idinadalangin na sana magkasakit silang lahat. kulang pa ang sasahurin ni Basilio kahit magbayad sila.

Pumasok sa isip na kung kailan siya maaaring magararo sa bukid habang naririning niya ang paghingi ng saklolo ni Crispin. Nuon ang langit ay unti-unti ng nagliliwanag sapagkat humihinto na ang ulan. Mabilis na kinalag niya ang lubid na nakatali sa kampana at nagpatihulog na padausdos sa bintana ng kampanaryo. . Nanlaki ang mata at nakuyom ni Basilio ang kanyang palad sa sinapit ng kapatid.Ang bawat pagsampal ng sakristan kay Crispin ay sinusundan ng masakit na pagdaing. Mabilis na pumanhik siya sa ikalawang palapag ng kampanaryo.

tanging si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. naipagbili ni Sisa ang ilan sa mga natipong hiyas o alahas nito nuong sila siya ay dalaga pa. Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable. tapos uubusin lamang ng kanyang walang pusong asawa. si Sisa ay gising. Saglit na tinigil niya ang pagaawit ng kunduman at pinukulan niya ng tingin ang kadilimang bumabalot sa kapaligiran. Sobra ang kanyang pagkamartir at hina ng loob. Upang maaliw sa sarili. May isang oras din bago narating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan. Hindi na siya napakali sa paghihintay. Paano na ang kanyang dalawang anghel. Sa kasamaang palad. Ngayon lamang siya ngluto. nakakatikim pa siya ng sakit ng katawan. Mahimbing na natutulog ang mga taga-San Diego pagkatapos na makapag-ukol ng dalangin sa kanilang mga yumaong mga kamaganak.Kabanata 16 SI SISA Ang kadiliman ay nakalatag na sa buong santinakpan. Nilantakang lahat ang maga pagkaing nakasadya sa kanila. Nananakit ang lalaki. para kay Sisa ang lalaki ay ang kanyang bathala at ang kanyang mga anak ay anghel. di lang iisang beses siya umawit nang mahina. Siya ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. Nang mabundat ang asawa ni Sisa ito ay muling umalis dala ang sasabunging manok at nagbilin pa siya na tirahan siya ng perang sasahudin ng anak. Pero. Luhaang nagsaing siyang muli at inihaw ang nalalabing daing na tuyo sapagkat naalala niyang darating na gutom ang kanyang mga anak. ng gulantangin siya ng malakas na tawag ni Basilio mula sa labas ng bahay. hindi natikman ng magkapatid ang inihanda ng ina sapagkat dumating ang kanilang ama. Higit sa lahat. Windang ang puso ni Sisa. abala siya sa pagdating nina Basilio at Crispin. sugarol at palaboy sa lansangan. na gaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo kina Basilio at Crispin ng puntahan niya ang mga ito sa simbahan. Mayroong tuyong tawili at namitas ng kamatis sa kanilang bakuran na siyang ihahain niya kay Crispin. Hindi nito mapigilan na hindi umiyak. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa. Ang ganitong hapunan ay tunay na pangkura. walang pakialam sa buhay. Hindi niya asikaso ang mga anak. Tapang baboy-damo at isang hita ng patong bundok o dumara na hiningi niya kay Pilosopo Tasyo ang inihain niya kay Basilio. Nang gabing iyon. nagsaing siya ng puting bigas na sadyang inani niya sa bukid. Nagkaroon siya ng malungkot na pangitain. Gayunaman. . Sa madalang na paguwi ng kanyang asawa. Kasalukuyan siyang dumadalangin sa Mahal Na Birhen. Itinanong pa niya kung nasaan ang dalawa niyang anak.

At sa halip ay sabihin na lamang na nahulog siya sa puno. Sa panaginip niya. Sinabing ang ma dukhang katulad lamang nila ang nagpapasan ng maraming hirap sa buhay. kanyang sinabi kung ano ang balak nito sa kanilang pamumuhay. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. Siya ay hinabol ng mga guwardiya sibil at pinahihinto sa paglakad. Dinaplisan siya ng punglo sa ulo. Tinanong ni Sisa kung ano ang napanaginipan nito. Ipinagtapat ni Basilio ang dahilan ng kanyang pagkakasugat. Sa pagsusuri ni Basilio sila ay uunlad sa kanilang pamumuhay dahil siya ay magsisipag sa pagpapayaman at paglilinang sa bukid na kanyang sasakahin kung saka-sakali. Kaagad na sinayasat ng ang ina nang malaman na dumating ang ama. Dahil sa hindi niya paghinto siya ay binaril. siya ay ginising ni Sisa. Dumadaloy ang masaganang dugo. Sa pagtulog ni basilio siya ay binangungot. (2) hihilingin niya kay Ibarra na kunin siyang pastol ng kanyang baka at kalabaw at (3) kung malaki-laki na siya. Nito. Napaluha si Sisa dahil sa awa sa anak. Ngunit lihim na napaluha ito sapagkat hindi isinama ng anak sa kanyang mga balak ang kanilang ama.Kabanata 17 SI BASILIO Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. Hindi sinabi ni Basilio ang dahilan at sa halip . Pero siya ay kumaripas ng takbo sapagkat nangangamba siyang kapag nahuli siya ay parurusahan siya at paglilinisin sa kuwartel. nakita niya ang kapatid na si Crispin ay pinalo ng yantok ng kura at sakristan major hangang sa ito ay panawan ng malay tao. Ipinakiusap ni Basilio sas ina. Sinabi din niya sa ina na naiwan niya sa kumbento si Crispin. Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. si Sisa ay nasisiyahan. Hitsa puwera ang ama. Ang kaniyang balak ay (1) ihihinto na silang magkakapatid sa pagsasakristan at ipapakaon niya si Crispin kinabukasan din. Ito ay pinagdamdam ni Sisa. na huwag sabihin kanino man ang dahilan ng kanyang pagkakasugat sa ulo. hihilingin niya kay Ibarra na bigyan siya ng kapirasong lupa na masasaka. Si Crispin ay mag-aaral kay Pilosopo Tasyo at si Sisa ay titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing mga damit. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor. . Dahil sa kanyang malakas na pagungol. Alam niyang pagdumarating ang ama tumitiking ng bugbog ang ina. kung silang tatlo na lamang. Sa lahat ng sinasabi ni Basilio. Nabanggit ni Basilio na higit na magiging mabuti ang kanilang kalagayan. Hindi nakatikim ng pagkain si Basilio. Nakahinga ng maluwag si Sisa.

Gulong-gulo ang isip. Nangatal si Sisa. Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. Hindi siya napansin ng mga ito. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. Pero. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng ‘indulhensiya plenarya. Kung nasaan si Crispin. pagdiin pa ng alila. . Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Kung kaya’t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. na paboritong gawing salad ng kura.000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Naumid ang labi. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari.’ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento.Kabanata 18 MGA KALULUWANG NAGDUDURUSA Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. Manang Rufa at Manang Juana. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1. Tinanong niya ang tagapagluto. Ngunit hindi niya ito marinig.

at mura ang mga bata at guro. Nasanay ang mga bata na bumasa ng malakas. ang klase ay ginaganap sa silong ng kumbento sa tabi ng karwahe ng kura. nagkasakit ang guro. Sinabi ng guro kay Ibarra na ang malaking suliranin niya at ng mga mag-aaral ay ang kakulangan ng magagastos. isang guro na di marunong bumasa ngunit nagtayo ng eskwela at nagturo ng pagbasa sa kanyang mga estudyante. Bukod dito. Sa kanyang pagbabalik. ayon sa mga bagong kura nang ipatawag niya ang guro. ang kawalan ng pagtutulungan ng mga magulang at mga taong nasa pamahalaan. Nabuhayan siay ng pag-asa.ang lawa ay hindi gaanong nabagabag. Dahil ssa naging sukal sa kalooban ang pagtuturo. . Nang ito ay guamling at bumalik sa serbisyo. nag-aral din ang guro ng wikang kastila oara sa kanyang oansariling interes. Labag man sa kanyang kalooban. Dahil din sa kakulangan ng mga bahaypaaralan. Ipinaris pa siya ni Pari Damaso kay Maestro Circuela.pagsasaka. ang Don ang tumustos sa kanyang mga pangangailangan sa pagtuturo. kaya nakakatikim ng sigaw. Wala siyang tanging magawa nuon kundi makipaglibing. Sang – ayon sa kanya.Kabanata 19 KARANASAN NG ISANG GURO Kahit na dumaan ang malakas na bagyo.kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. Malaki ring problema anya. Sinikap niyang isalin sa wikang tagalog ang mga aklat na nasusulat sa wikang kastila. Lumilitaw na hindi ang lahat ng mga pangangailangan ng mga batang nag-aaral na katulad ng mga libro na karaniwang nasusulat sa wikang Kastila at ang pagmememorya ng mga bata sa mga nilalaman nito. Sobra ang pakialam ni Pari Damaso sa guro. Nuong bagong salta ito sa San Diego. nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro. sumunod din siya saspagkat mismong mga magulang ay napahinuhod ni Pari Damaso na ibalik ang pamalo sa pagtuturo. Pero. sa lahat ng mga araling ito dapat unahin ang pagtuturo ng relihiyon . Hindi na si Pari Damaso. Itinuro ng guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. Ito ay nakakabulabog sa kura. Ang kailangan lamang niyang matutuhan ay tagalog. dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. kasama si Tenyente Gueverra nuong itinapon ang bangkay. Pero siya ay nilait ni Pari Damaso sa pagsasabing ang wikang kastila ay hindi nababagay sa katulad niyang mangmang. Nang huminto ang guro sa paggamit ng pamalo sa pagtuturo. Malaki ang utang na loob kay Don Rafael. wala siyang magawa kundi sumunod kay Pari Damaso. Pero. Nagkomit si Ibarra na tutulungan niya ang guro sa pamamgitan ng pulong sa tribunal na kanyang dadaluhan sa paanyaya ng tinyente mayor. Siya ay ipinatawag ng kura upang ipabalik sa kanya ang pagagmit ng pamalo saspagkat mabisa ito sa pagtuturo. Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok. Tumututol man sa kanyang kalooban. madaling natutuhan ng mga mag-aaral ang wikang kastila.. nagkaroon ng bagong kura. Sa atbi ng lawa. Nabanggit din ng guro kay Ibarra na dahil sa pagbabagong kanyang ginawa. kakarampot na lamang ang kanyang tinuturuan.

Ang conserbador ay pangkat ng mga matatanda.isinahapag ni Don Felipo ang isang mungkahi at talaan ng mga gastos. Nagpaalam si Ibarra sa guro at ipinaalam na siya’y pupunta sa ulumbayan ng lalawigan upang lakarin ang isang mahalagang bagay. Ang dulaan ay nagkakahalaga ng P160.Ang pasya ng kura ay ang pagdaraos ng anim na prusisyon. Kailangan din ang mga paputok na paglalaanan ng P1.00 samantalang ang komedya ay P1. Nang duting sina Ibarra at ang guro. Ang isa naman ay pangkat ng mga liberal na binubuo ng mga kabataan. nagsissimula na ang pagpupulong. Pinagtatalunan nila ang tungkol sa pagdaraos ng pista ng San Diego. Walang binesa at walang kawawaan ang talumpati niya. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na.000. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. kung kaya’t iniatras niya ang mga ito.Kabanata 20 ANG PULONG SA TRIBUNAL Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan mga may kapangyarihang mga tao sa bayan. Dahil dito. May dalawang pangkat na nakapaqligid sa mesa. . Ang kanyang mungkahi (1) tipirin ang pagdiriwang (2) walang paputok (3) ang magpapalabas ng komedya ay taga San Diego at ang paksa ay sariling ugali upang maalis ang mga masamang ugali at kapintasan. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa piyesta. Nawalang saysay din ang panukala ng kabisa sapagkat ipinahayag ng kapitan na tapos na ang pasya na kura na tungkol sa pista.400 na tig-P200. tatlong misa mayor at komedya sa Tundo.isang mayaman na nakalaban ni Don Rafael. Kung saan-saan napunta ang kanilang pulong. Sumunod na nagpananukala naman ay ang kabisa na siyang puno ng mga matatanda. tatlong sermon. Binatikos si Don Felipo sa kanyang mga mungkahi. Ang mungkahi niya ay magtayo ng isang malaking tanghalan sa liwasang bayan at magtanghal ng komedya sa loob ng isang linggong singkad. kaya sumangayon na lamang ang dalawang pangkat. Bawat gabi. Nagsalita pa si Kapitan Basilyo. Ito ang gusto ng kura. Ito ay binuo ng dalawang lapian sa bayan.

Hindi madulumat ang nararamdaman niyang kasiphayuan. Nanlilimahid at iisa ang kanyang damit. Gusot-gusot ito. kahit na panhik panaog ang ginawa niya. Hawak ang damit. Ang malakas na pag-iyak.Kabanata 21 KASAYSAYAN NG ISANG INA Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa. Pilit na tinatanong siya kung saan niya diumano itinago ang dalawang onsang ninakaw ng kanyang anak. Pilit na pinaamin din siya tungkol sa paratang ng kura. Wala ang kanyang hinahanap. Nilulukob ng matinding nerbiyos ang buong katawan. Painot-inot na naglakad si Sisa hanggang sa muli siyang makarating sa kanyang bahay. Tinungo niya ang gulod . Lahat ng mga taong nakakasalubong niya ay nahihintakutan sa kanya. ang isang pilas ng damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Ang buhok naman ya daig pa ang sinabungkay nag dayami. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na. Pagdating nila sa bayan. Iniutos na palayain na si Sisa. At sa halip pakaladkad na sinama siya sa kuwarter. Muling nagsumamo si Sisa. Ngunit hinang hina na siya. Gayunman. sa sumunod na sandali. parang sirang plaka. Ipinakiusap ni Sisa na payagan siyang mauna ng ilang hakbang sa nga sibil habang sila ay naglalakad patungong kuwartel kapag sila ay nasa kabayabnan na. hagulgol at pagsigaw ay nagsasalit at kung minsan ay magkasabay na ipinakita ang kanyang kaanyuan. Ngunit hindi niya ito makita. tiyempong katatpos pa lamang ng misa. Natapunan niya ng pansin. Hindi siya pinaniwalaan ng mga sibil. nadagdagan ang kasiphayuan ni Sisa. muling sinakmal ng matinding pangamba si Sisa. Magtatanghali. Tinawag ang pangalan ng mga anak. Ptakbo siyang bumalik sa bahay. May dalawang oras din siyang nakabalndra sa isang sulok. Naglakad-lakad siya kasabay ng pasaglit-saglit na pasigaw ng malakas. Halos malusaw sa kahihiyan si Sisa. hindi rin pinakinggan ang kanyang pangangatwiran. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura.at sa may gilid ng bangin. Kinabukasan. Ang banta ng pagkabaliw ay unti unting lumalamon sa kanyang buong pagkatao. Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pagiisip kung paano maiililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil. Ano na nag nangyari sa kanyang mga anak. Ang kanyang isip ay parang ibig ng takasan ng katinuan Sa bawat paglipas ng sandali. nagpalaboylaboy sa lansangan si Sisa. pero mistulang bingi ang kanyang mga kausap. Kahit na magmamakaawa si Sisa. nabagbag ang damdamin ag Alperes. Hindi kasama ng mga sibil ang isa man sa kanyang anak. Nagsumiksik siyang parang daga sa isang sulok. pumanaog siya ng bahay at tiningnan sa sikat ng araw ang pilas ng damit na nababahioran ng dugo. Paulit-ulit. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib. Dagling umakyat siya sa kabahayan . . Kaagad na ipinasok siya sa kwartel. Nang makasalubong niya ang dalawang sibil.

Laganap na ang dilim ng magpaalam si Ibarra na uuwi na. Kung kaya. nang dumating si aIbarra at madalas na dalawin ito. tuwirang hihingi ni Maria kay Ibarra na huwag ng isama sa pangingisda si Padre Salvi. Naputol ang kanilang pag-uusap ng biglang dumating si Padre Salvi. Inaasahan iyon ng kura.Kabanata 22 MGA LIWANAG AT DILIM Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. kayumian at kagandahan. Labis na kinagigiliwan siya. At sabay na nawala sa pusikit na dilim sina Ibarra at ang lalaki. Pero. Isa pa. Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura. kaya na kaagad na tinanggap niya ang paanyaya. Inanyayahan ni Ibarra si Padre Salvi na sumama sa kanilang piknik. . Lalong pinag-usapan si Maria. nakasalubong niya ang isang lalaki na dalawang araw ng naghahanap sa kanya. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. sinabi ni Ibarra na hindi niya mapagbibigyan ang kahilingan ni Maria sapagkat yaon ay lihis sa kagandahang-asal at kaugalian ng mga taga. Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa at iniwanan ang mga ito sa pagsasabing masakit ang kanyang-ulo. Malagkit kung tumingin ang kura kay Maria at mayroong ibig ipahiwatig ang mga titig nito. Ikinatuwa ito ni Maria sapagkat makakasama na naman niya sa pamamasyal ang kanyang dating kababata sa bayan. ang isa sa kinapapansinan ng malaking pagbabago sa kanyang ikinikilos ay si Padre Salvi.San Diego. Sa daan. minamahal siya ng mga kababayan dahil sa kagandahang ugali. Sinabi ni Ibarra kay Maria na handa na ang lahat para sa gagawin nilang piknik kinabukasan. Sa mga taga San Diego. Hiningi ng lalaking nakasalubong ni Ibarra ang tulong nito tungkol sa kanyang problema sa asawa at mga anak.

Pero.kadalagahan at ilang matatandang babae na patungo sa dalawang bangkay nakahinto sa pasigan. Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday. . Nag-tigisang bangka ang mga dalaga sapagkat lulubog daw ang kanilang sinasakyan.’ Biglang umalimbukay ang pulang tubig. Pero.mahaba ang buhok at siksik sa laman. Ang magbibinatang anak ng isang mangingisda ay namandaw sa baklad.kahoy na tumutunghay sa batisan. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan. alpa. Ngunit. mga iba. Natameme sa pagkakagulo ang mga dalaga . Si albino ay kay Victoria. Victorina.maitim. Sinabi ni Andeng na nakahanda na ang sabaw para sa isisigang na isda. Habang hinihintay na maluto ang agahan.t-ibang kulay na kagaya ng gitara. Hindi hinimatay si Maria Clara sapagkat ang mga ‘dalaga noon ay hindi marunong mahimatay.matipuno ang pangangatawan. Ito ay si Elias. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel. Natauhan mula sa pagkapatda si Maria ng lumapit sa kanya si Ibarra.Isinalok ito. Ang mga nagpipiknik ay nasa may baklad na ni Kapitan Tiyago. Nagpatuloy sila sa gubat na pag-aari ni Ibarra. Nananghalian sila sa lilim ng mayatabong na punong. Si Leon na katipan ni iday ang kumuha ng panalokm. Pamayamaya’y lumitaw sin a Ibarra at ang piloto o si Elias na dahil iniligtas siya ni Ibarra sa tiyak na kapahamakan. Balana ay hindi nakaimik. utang niya ang kanyang buhay dito. Lumundag pa ang isang anak ng mangingisda na may tangang gulok. Si Maria ay umawit ng Kundiman. nagagapi si Elias. Sinang at Neneng. Ngunit. Sinabi na ang kawalan ng isda sa lawa.Kabanata 23 ANG PANGINGISDA Madilim–dilim pa nagsigayak na ang mga na ang mga kabataan. kumuha ng isang punyal si Ibarra at lumundag din sa lawa. Nagpatuloy ang mga magkakaibigan sa pangingisda at nakahuli naman ng marami.mabilis na lumipat ang ilang kabinataan sa bangkang sinasakyan ng mga dalagang kanilang pinipintuho. Si Ibarra ay napatabi kay Marai. Pero higit na malakas ang buwaya.sSgawan ang mga babae na baka mapahamak ito. sige pa rin ang kanilang kuwentuhan. pinayapa sila ng ilang mga kalalakihan sa pagsasabing sanay si Elias na humuli ng buwaya. nahuli na ni Elias ang buwaya. Dahil dito. Ilang saglit lang. Dahil dito. Ang mga kawaksing babae ay mayroong sunung-sunong na mga bakol na kinalalagyan ng mga pagkain at pinggan.wala ring nahuling isda. Ang piloto o ang sumasagwan sa dalawang bangkang para umusad sa tubig ay isang binatang may matikas na anyo.akurdiyon at tambuli. Ang mga bangka ay nagagayakan ng mga bulaklak.kaliskis man ng isda ay walang nasalok.

Ipihanda niya ang kanyang kaerwahe at nagpahatid sa piknikan. Kamala-mala. mga sakristan ni Pari Salvi. Nabanas si Albino at sinabihan ang Kura na higit na malaking kasalanan ang pangahasan ang hindi kanya at walang pahintulot sa pagmamay-ari nito. inilabaas niya ang isang kapirasong sulat na nagsasaad na pinatibay na ang kanyang balak na magtayo ng bahay-paaralan. Mula sa kanyang bulsa. Namaybay siya sa mga latian hanggang sa maulinigan niya si Maria na naghahanap ng pugad ng gansa. Kadagdaka’y nakiumpok na si Ibarra sa mga nagsisipaglarong biinata at dalaga na naglalaro ng Gulong Ng Kapalaran. sinabi niyang siya ay naligaw. Hinati ni Ibarra ang sulat. Inihagis niya ang dais at binasa siya ang sagot na tumama sa: " Ang pangarap ay nanatiling pangarap lamang. Pero. ang kalahati ay ibinigay kat Maria at ang natitirang kalahati ay kay Sinang na nagtamo ng pinakamasamang sagot sa kanilang paglalaro.Kabanata 24 SA KAGUBATAN Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Pari Salvi. Napunta ang usapan sa pagkawala nina Crispin at Basilio. Sinabi niya sa mga kaharap na siya na ang kukupkup kay Sisa. Naniniwala ang mga dalaga na sinuman ang makakita ng pugad upang masundan niya at makita parati si Ibarra nang hindi siya makikita nito. Nang punahin ng mga kasama nito tungkol sa sa kanyang galos. Naging maigting ang pagtatalo nina Pari Salvi tt Don Felipo sapagkat sinabi ng Don na higit pang mahalaga sa kura ang paghahanap sa nawawalang onsa kaysa sa kanyang dalawang sakristan. Hindi na tumugon ang kura at sa halip ay biglang tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento. ipinasya niyang hanapin na lamang ang mga kasama nito. Tuwang-tuwa si Pari Salvi sa panood sa papalayong mga dalaga. Pinabalik niya sa kumbento . Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. anya ang maniwala sa aklat sapagkat ang mga nilalaman nito’y pawang kasinungalingan. Sa may di – kalayuan. nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. Namagitan na si Ibarra sapagakt magpapangana na ang dalawa. Malaking Kasalanan. napag-usapan nina Padre Salvi ang taong tumatampalasan kat Padre Damaso na naging dahilan ng pagkakasakit nito. Walang sabi. .sabing hinablot ang aklat at pinagpunit-punit ito. pinahinto niya ang karwahe. Nagtanong si Ibarra kung magtatagumpay siya sa kanyang balak. At iniwanan na ni Ibarra sa pagalalaro ang mga kaibigan. Dumating si ari Salvi. Nais niyang sundan ang mga ito. Ngunit. Binasa niya ito. May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. mabilis na tumalilis si Sisa. Pagkaraang makapananghali. Nakita siya ni Ibarra. dumating si Sisa." Ipinihayag niyang nagsisinungaling ang aklat ng Gulong ng Kapalaran. kaya kaagad na iniutos na pakainin ito.

Inusig nila si Ibarra dahil sa pag-aanyaya at pagkupkop sa masamang tao. Ginagulad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano’y nagtapon din sa labak sa alperes. Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita. tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kanyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito. Pero. . Nagpasyang umalis na sa gubat ang mga dalaga at binat ng unti-unting lumalaganap ang dilim sa paligid. Magtatakipsilim na. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso.Sa darating naman ang apat na sibil at ang sarhento.

Pinigilan si Ibarra. Ito ay hindi naghihrap tulad ng sa isang bansa sapagkat dati – rati tinatangkilik tayo ng relihiyon at ng pamahalaan. Sinbi ni Mang Tasyo na ang sinusulat niya ay hindi mauunawaan ngayon. sinabi ng matanda na huwag siyang sangguniin sapagkat itinuturing siyang baliw ni Ibarra. napuna ni Mang Tasyo na . ang mga susunod na salin.. Ayoon pa rin sa kanya. nagtagumpay lamang ang binata kung ito ay tutulungan at kung hindi naman. Ipinalagay ni Ibarra na siya ay dayuhan sa sariling bayan at higit namang kilala si Mang Tasyo ng mga tao. Ikinatwiran naman ng matanda na tunay na mainam ang mga balak sa itaas ngunit hindi natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at sa kamangmangan ng bayan. Katunayan. ang aatupagin ng pamahalaan rito kundi ang magpayaman sa loob lamang ng tatlong taong panunukungkulan. Sinabi ng binata na kasiyahan na niyang masasabi ang dipagdaing ng bayan. ang kapitan ng bayan at ang lahat ng mayayaman sa bayan. Sa palagay niya. Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. ang Gobyerno at ang relihiyon ay di. ang mga taong kanyang tinutukoy ay magbibigay ng masasamang payo subalit ang pagsangguni ay hiindi nangangahulugan ng pagsunod. Ang lahat ng kanyang mga pangarap ay madudurog lamang sa matitgas na pader ng simbahan. Maagap na tumugon din ang matanda na higit pa sa pamahalaan ang kapangyarihan ng isang uldog. Pero napuna nito ng siya ay papanaog na. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan. anya darating ang panahong magliliwanag ang kadiliman at ang mga tinimping buntunghininga’y magsisiklab. ang dahilan ay sapat ang utos ng Hari ay nawawalang silbi sapagakat walang nagpapatupad.lahi ay maiintidahan ito sapagkat ang mga ito ay higit na matalino at malamang hindi nahihimbing sa panahon ng kanilang mga ninuno. nagsadya ito sa bahay ni Mang Tasyo. Kung kaya’t isinangguni niya ang kanyang balak tungkol sa pagpapatayo ng paaralan. kaya ninais niyang huwag ng gambalain ang matanda. Ngunit. Inabutan niya ito ng nagsusulat ng heroglipiko sda wikang Pilipino. Kaya ang Diyos. Abala ito. sinabi naman ni Mang Tasyo na pipi ang bayan kaya hindi dumaraing. Dahil dito.Kabanata 25 SA BAHAY NG PILOSOPO Pagkaraang libutin ni Ibarra. at sa halip ay kanyang itunuro sa binata ang Kura. Ang Bayan ay maniningil ng pautang at sa gayo’y isusulat sa dugo ang kanyang kasaysayan. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan. Pero. Sundin lamang kunwari ang payo at ipakita ni Ibarrang ang kanyang ginagawa ay ayon sa mga pinagsangunian. Ipinaliwanag ng binata na ang Pilipinas ay umiibig sa Espanya at alam ng bayan na siya ay tintangkilik. Pero.papayag na sapitin ang araw na sinabi ni Mang Tasyo. Tinugon ni Ibarra si Mang Tasyo na maganda ang kanyang payo peero mahirap gawin sapagkat kinakailangan pa bang bihisan ng kasinungalingan ang isang katotohanan. Sa puntong ito. Matindi ang paniniwala ni Ibarra na siya ay tutulungan kapwa ng bayan at pamahalaan.

kailangan nito ang sandalan. Kung ang puno ay itinanim niya ito ng malaki ay hindi mabubuhay sapagkat ibubuwal ng hangin. Ang masama ay sumalubosdfng sa punlong iyon.lumalayo na sila ni ibarra sa usapan. ito ay maroon ding mapapala sapagkat tiyak na may lalabas na bagong pananim mula sa mga itinanim nito. Ngunit ang ank ay hindi nakaklimot!" Sa sinabing ito ni Ibarra.(1)Kailangan bang magyuko at mapanganyaya? (2)Kailangan bang maapi upang maging mabutiing kriistiyano at parumihin ang budhi upang matupad ang isang layunin? (3)Bakit ako mangangayupapa kung ako ay nakapagtataas ng ulo? Direkto sa punto naman ang sagot ni Mang Tasyo na "Sapagakat ang lupang pagatatamanan ninyo ay hawak ng inyong mga kaaway. Tinanong ng binata kung malilimot ng kura ang ginawa niya. Isa pa. Ang ibinigay nitong payo ay mga halimbawa. At ang binata ay magsisilbing isang mabuting halimbawa sa iba na natatakot lang magsimula. Ang sinunod niyang itinuro ay matayog na puno ng makopa. Kinakailangang gumawa na lamang siya ng ibang paraan na ikagagaling ng kanyang mga kababayan. Kaya. Inimungkahi ng matanda na habang buhay sa ala-ala ng binata ang sinapit ng kanyang ama ay limutin muna niya ang tungkol sa kanyang balak na papapatayo ng paaralan. Nag-aalala na baka pakitang –tao lamang ang pagtulong sa kanya dahil sa ang pagtutujro ay magiging kaagaw ng kumbwento sa kayamanan ng bayan. anya. Hindi naatim ni Ibarra ang payo ng matanda at sa halip ayy sunod-sunod na tanong ang kanyang pinakawalan. Dati-rati. Kinamayan ni Ibarra si Mang Tasyo at sinabing kakausapin niya ang kura na marahil ay hindi naman kastulad ng umusig sa jkanyang ama. Humingi pa si Ibarra ng payo kay Mang Tasyo. Ang payo ng matanda ay kailangang magyuko muna si Ibarra ng ulo sa mga naghari-harian. ay isang maliit na puno ang itinanim. . Ako’y hindi naghihiganti sapagakat mahal ko ang aking relihiyon. pero kailangang gawin niya abng naipangakong handog sa kasintahang si Maria. Itinuro ni Mang Tasyo kay Ibarra ang isang rosas na sa deami ng bulaklak ay yumuyuko sa lakas ng hangin. upang hindi na muling makabangon. Binigyan diin ni Mang Tasyo na hindi man magtatagumpay si Ibarra. hindi kaduwagan ang pagyuko sa dumarating na punlo. Ito ay tinukuran niya ng mga patpat hanggang sa kumapit ang mga ugat nito sa lupa. Ito ay ipinaparis niya kay Ibarra na parang isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa Europa. Inungkat muli ni Ibarra ang paghingi niya ng payo. tuluyang umalis na si Ibarra. Kung ito ay magpapakatigas ng tayo. Ilang saglit pa. Kailangang humalik muna kayo ng kamay!" Mariing sinalungat naman ni Ibarra ang pahayag na ito ng matanda sa pagsasabing:"humalik pagkatapos nilang patayin ang aking ama at hukayin sa libingan. Isinama ng matanda ang binata sa may tabi ng bintana. Naunawaan ni Ibarra ang payo ng matanda. Kayo ay mahina upang lumaban. ang tangkay niya ay tiyak na mababali. Ipakikiusap din niya sa kura na tangkilikin ang kaawa-awang balo at ang mga anak.

kaibiganokaaway.000. Ang paaralan ay magiging kauri ng mga modernong paaralan sa Alemenya. Ang isang panig ay para sa mga lalakiat ang ikalawa naman ay para sa mga babae. Sa isang lugar naman na malapit sa bahay ni Ibarra.alpombra. banehang pilak na lalagyan ng tabako.bulaklak na gawang kamay.ang tagiliran ng eskwela ay tatamnan ng maraming puno at gulay.Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga. ang nangangasiwa sa mga manggagawa. mahirap man o mayamanupang masiyahan sila sa pista. Sa liwasang bayan naman ay itinayo ang magandang tanghalan siyang pagdarausan ng komedya ng mga taga-Tundo. Madalas na tinutogtug ang kampana kasdunod ang mga putok ng mgha kuwitis at bomba. .Ang mga bintana ng bahay ay napapalamutian ng iba’tibang dekorasyon.may nakahandang pagkain .ipinaliliwanag ni Juan ang kanilang itatayo ay isang malaking paaralan.at sa mga Pilipino.Kabanata 26 BISPERAS NG PIYESTA Ika-10 ng Nobyembre angn bisperas ng pista sa bayan ng San Diego.serbesa. Sa bahay ng mga nakakariwasa.belong Ginansilyo .Naging masigla sa paghahanda ang kilusan sa lahat ng dako.Tanauan. Habang abala ang mga manggagawa. ang intsik na si Carlos na siyang naglalagay sa sugal na liam-po at mga mamamayan buhat pa sa Lipa. May nagpapaputok ng kuwitis at may nagtutugtugan ng mga banda ng musiko. Batay sa mga balita Si Padre Damaso ang magsesermon sa umaga at magiging bangkero naman pasgdating ng gabi.alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo. Naglagay naman ng malaking tolda at mayroong tukod sa may paligid ng patyo ng simbahan.hitso at nganga. Lahat-lahat ay mayroong limang banda ng musiko at tatlong oirkestra ang inihanda sa para sa pagdiriwang ng pista.tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa. tinatapos ng mga trabahador ang katangang semento na siyang pagtatayuan ng bahay paaralan.baboy bungangkahoy at mga gulay na dadalhin sa mayayamang may-ari na kanilang sinasaka. na siyang arkitekto . magkakaroon ng bodega at piitan para sa mga batang tamad na mag-aral. sigarilyo.Dahil sa sobrang kintab ng sahig ay pwewdeng ng makapanalamin. Batay sa planong ginawa ni Ginoong A.Puno ng kurtinang sutla ang mga pinto at at pati ang mga santo at imahen ay nagagayakan din Ang mga masasayang lugar ng San Diego ay tinayuan ng arkong kawayan. Sina Kapitan Tiyago at Kapitan Juaquin na may dalawang 18. Ang tolda ay mayroong tukod na kawayan upang makadan ang prusisyon.nakaayos ang minatamis na bungang kahoy. Ang mga ilawang globong kristal na minana pa sa kanilang mga kanununuan ay inilalabas dinkabilang na ang kanyong binurdahan ng mga dalaga.Cruz ang inaasahang na darating.Batangas at Sta. Ang mag magbubukid at taga bundok ay naghahanda ng manok. Si Nol Juan.

Dahil dito. . Nawala sa isipan ni Ibarra ang mga natatakot na hinala ni Mang Tasyo. ngunit karaniwan. Sa mga pag-alok ng pagtulong ay tumanggi si Ibarra sapagkat hindi naman simabahan ang kanyang ipinagagawa. Ginawa siyang huwaran. tabas ng kuwelyong damit. Sasagutin niya ang klahat ng gastos. lalong pag-ingata’t kaaway na lihim…siyang isaisip na kakabakahin. ang atin lamang natutularan sa kanila ay maliliit na bagay na kanilang ginagawa at ang mga kasiraan ay napupuna tulad ng ayos ng kurbata.Sa proyekto ni Ibarra ay naghandog ng tulong ang mga mayayaman samantalang ang kura ay humiling na siya angn gawing padrino at magbabasbas sa paglalagay ng unang batosa huling araw ng pista. at ito ay kanyang nasasbi ngunit tinugon siya nng matanda sa isang aral ni Balagtas na "Kung ang isalubong sa iyong pagdating may masayang mukha’t pakitang gilliw. bilang ng butones ngtsaleko o amerikana.siya ay hinangaan ng mga binata at nag-aaral sa Maynila.

Humingi ng pahintulot si Maria sa ama nito at siya ay pinahintulutan naman. sinagilahan siya ng pagkahabag. Bago pa mang dumating ang talagang pista. Si Maria ay napagitna kina Iday at Victoria at naglalakad siyang kasunod si Tiya Isabel. Itinuro rin niya ang ilaw sa kumbento at sinabing nandoroon naman ang anak niyang si Crispin. May bumati kay Ibarra kay at pinuri naman si Maria. Pinandidirihan at nilalayuan siya ng mga tao sapagkat natatakot silang mahawa ng sakit nito. Sinadya niyang higtan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin. Ang mga naglalakad ay napatapat sa bahay ni Simang. Ang ketongin ay pinarusahan ng maraming palo dahil lamang sa pagliligtas niya sa isang nahulog sa mababaw na kanal. ilang araw nang dumarating ang sari-saring inumin at pagkaing galing sa Europa sa tahanan ni Kapitan Tiyago. Nanaog kaagad ito at sila ay inimbitang pumanhik muna. Binitiwan ni Sisa ang ketongin at umalis na kumakanta. Mahigpit na inanyayahan naman ni Kapitan Tiyago si Ibarra na sa kanilang tahanan na siya maghapunan. Hindi masigurado kung ano ang ipinahihiwatig ng ngiting yaon. Pumanaog na ng bahay si Ibarra kasunod ang mga dalaga. Umalis na rin ang ketongin na dala ang bakol. Gayunman. Nakarating sila sa liwasang bayan. Napangiti lamang si Ibarra. Pagkakita ni Maria sa ketongin. isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. Kastilang-Pilipino at iba pa.Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista. May mga ilang kaibigang dalaga si Maria na kinumbidang mamasyal si Ibarra. Pero. Kamukat.Kabanata 27 SA PAGTATAKIPSILIM Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego. Sa pagdating ng Kapitan sa bisperas may pasalubong ito kay Maria na isang agnos na may brilyante at esmeralda at kapirasong kahoy na mula sa bangka ni San Pedro. naibulong na lamang ni Maria na mayroon palang mga taong kulang-palad. Kinuha ng ketongin ang agnos sa bakol at ito ay kanyang hinagkan. Kinuha ni Maria ang suot na agnos at nilagay sa bakol ng ketongin. o hindi. Ipinatanaw ni Sisa sa ketongin ang ilaw sa kampanaryo at sinabing naruroon ang anak niyang si Basilio na bumababa sa lubid. Nakita nila ang isang ketongin na nakasalakot at umaawit sa saliw ng kanyang gitara. Nagtakip ng mukha si Maria at pinahid ng panyo ang lubhang namamalisbis sa mukha. Siyang-siya si Maria sapagkat nakadama siya ng kalayaan sa labas ng kumbento. Sumunod ay lumuhod ito sa sa may harap ni Maria at isinubsob ang ulo at hinagkan ang mga bakas ng yapak ni Maria. nagbilin ang ama na kailangang umuwi bago maghapunan si Maria sapagkat darating si Padre Damaso. Sinabi niyang maglalagay ng isang munting bangka sa monte si Padre Damaso. Kalugod-lugod ang pagkikita nina Kapitan Tiyago at Ibarra. kung oo. Nakita ni Ibarra si Kapitan Basilio. . nagdahilan si Ibarra na mayroon siyang hinihintay na bisita.mukat ay biglang lumapit ang baliw na si Sisa at hinawakan sa bisig ang ketongin. Sa gayong pangyayari. sa pagtataka ng kanyang mga kasama. na naging kaibigan at tagapagtanggol niya na sumama ito sa kanya kinagabihan.

kaya’t ipinagdasal kita at ipinagtulos ng kandila kahit sinabi ni itay na hindi naman malubha. ang marurunong lamang ng espanyol ang mga nakakaintindi sa palabas. Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. upang dumalo ako sa paglalagay ng unang bato sa paaralan. Samantala. pinilit nila akong tumugtog at sumayaw kaya nayamot ako. kinabukasan. Kagabi. Kapitan Juaquin. Anang liham: Crisostomo: Ilan araw na ng hindi tayo nagkita. Nasabi din sa dyaryo ang pag-ganap sa sa dula ng mga balitang artistang sina Ratia Carvajal at Fernandez na kapwa hinahangaan ng lahat pero dahil sa kastila ang kanilang usapan. Ang nakita kay Maria na nakasuot mestisa at nagniningning sa brilyante ay humanga sa ganda. Nagkaroon din ng sayawan at ang pinakamaringal ay ang pagsayaw ni Kapitan Tiyago. Higit na nasiyahan ang mga Pilipino sa komedyang tagalog. Batanggas at Maynila. na kasama ang karong pilak nina Santo Domingo at San Diego. Kung hindi lang talaga ako kwinentuhan ni Padre Damaso ay talagang iiwan ko sila.. Maria Clara: Habol: Ako’y dalawin mo bukas. Siyang-siya ang lahat sa sermon ni Padre Manuel Martin. Ikaw raw ay may sakit. Ipaubaya mo na kay Andeng ang paglalagay ng iyong tsa. ang paghahanda ng hapunan ng Hermana Mayor at at ang pagtungo sa tahanan ng madasaling si Don Santiago De los Santos upang kaunin si Parde Salvi at Padre Damaso Verdolagas. Dumaan ito sa paligid ng simbahan. mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete. Isang liham naman ni Kapitan Aristorenas kay Luis Chiquito ang nag-anyaya na ito’y dumalo sa pista upang makipasya at makipag-laro ng monte sa mga batikan tahur na sina Kapitan Tiyago.Kabanata 28 ILANG SULAT Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Tumanggap din ng lihan si Ibarra na dinala ni Andeng. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano. Kabesang Manuel at ang konsul. mahusay siya kaysa sa iyong katulong. Ang hindi pag dalo ni Ibarra naman ay ipinagtaka ng lahat. Ipaabot mo saakin ang kanyang kalagayan at ipapadalaw kita kay Itay. Alas once ng umaga. paalam . Pari damaso. Isinunod naman kaagad ang misa kantada sa saliw ng orkestra at awit ng mga artista pag nagkatapos ng . Kabilang din sa balita ang pagkakaroon ng dalawang banda ng musiko noong bisperas ng pista. idinaos ng birhen ang prusisyon ng birhen de la Paz. Ang pagsundo ng maraming tao at at mga makapangyarihan sa kura sa kumbento. May ganyan palang mga tao. pagdalo ni Padre Hermando Sybila.

Maayos ang prusisyon.” Ang pagsasaya.. anya pagtatapon ng pera at tumatakip sa karaingan ng lahat. binalot ito ng pranela at hinilot. ang tanging nagbago lamang ay si Pari Salve ang nasa ilalim ng palyo sa halip na si Pari Silyla. Punong-puno ng tao ang patyo. nang simula ang prisisyon. Pagkaraan ay nag-almusal si Padre Damaso ng ilang itlog na binati sa alak. si Kapintan Tiyago. Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. Binabatak naman ng mga hermana mayor ang mga tao upang tumikim ng kanilang inihandang pagkain. Nagising ang mga nututulog. Binati siya ng tinyente mayor. si Ibarra at ilan pang kastila. Huminto ang karong sinusudan ng palyo sa tapat ng bahay nina Kapitan Tiyago. SiPadre Salve ay hindi bumati sa mga kakilala. Sumagot ang Pilosopo na “Ang magsaya ay dinangangahulugan ng paggawa ng mga kabaliwan. siya ay ginagamot ng babaing nangangasiwa sa kumbento. Muling narining ang tuong kampana at mga paputok. Eksaktong alas otso ng umaga. Si Don Felipo at sumang-ayon sa pananaw na itoni Tasyo subalitwala siyang magawa sa kagustuhan ng kapitan at ng kura. Tanging si Pilosopong Tasyo lamang ang hindi nagpalit ng bihisan. Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap. hindi siya natatanggi sapagkat sinabi ng mga kasama niyang pari na walang ibang nakakaalamat nakapag-aral sa buhay ni San Diego kundi tanging siya lamang. Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. Natatangi ang karo ni San Diego na sinusundan ng kay Francisco at ang Birheng de la Paz. mga kastila at alkalde ang magsisimba ng araw na iyon. kaya nagpahiwatig siya na hindi makapagbibigay ng sermon kinabukasan. awitin at tugtuging pangsimbahan. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco. Siya ay pinahiram ng langis sa leeg atdibdib. si Padre Damaso. Pero. Ito ay nagtaas lamang ng ulo mula sa kanyang matuwid na pagkakatayo. Ang mga musiko ay walang tigil sa kalilibot. Ang prusisyon ay sinasabayan ng mga paputok ng kuwitis. Nakadungaw sa bintana ang alkalde. si Maria.Kabanata 29 Ang Umaga Maagang pumasiyo sa lasangan ang mga banda ng musiko. . Dahil dito. Dahil sa mga tanyang na tao.

ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. Humandang makinig ang lahat. Inakala ng ilang tao na ang alakalde ay osang sibil na nagsuot-komedyante. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan. Habang hinihintay ang alkalde. Pero.Kabanata 30 SA SIMBAHAN Punong-puno ng tao ang simbahan. Ang sermon ay binayaran ng P250. ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. na ang ibig sabihin ay higit na magaling ang isesermon niya kaysa kahapon. tanging palibak ang inukol niya kay Pari Martin. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. Ang pari ay pinangungunahan ng dalawang sakristan sinusundan ng prayleng may hawak na kuwaderno. Pumanhik sa pulpito si Pari Damaso at at Pari Sibyla. Binalingan ni Padre Damaso ang kasamang prayle at pinabuksan ang kuwderno upang kumuha ng tala. Ang suot niya ay napapalamutian ng banda ni Carlos III at ng limang medalya sa dibdib. Sinimulan ang pagmimisa ni Padre Damaso. Nagsisigawan at nag-iiyakan naman ang mga bata. sumbrero at panyo ang mga tao. Ilang saglit lang dumating ang alkalde kasama ang kanyang mga tauhan. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit. Naniniwala ang mga tao na kahit na mahal ang bayad sa komedya. . Ang iba ay ina-antok sa may tabi ng kumpisalan. walang tigil na nagpapaypay ng abaniko.

Umasim din ang muha ng alperes. Natatalo nila ang mga tulisan ng kadiliman at lahat ng kampon ni Lucifer. Ang pambungad na sermon ay hinalaw sa Aklat II. sinabi ni Damaso na "opo. Nang simulan na sa tagalog ang misa. Si Kapitan Tiyago ay napahikab. kaya hindi maiintiihan ng mga Indiyo.Kabanata 31 ANG SERMON Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang kastila at Tagalog. Kabanata IX. isang lalaki ang namumutlang tumindig at nagtago sa kumpiskalan. hindi mo inaalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig mapawi ang kanilang pagkauhaw" Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na maagaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon. Samantala. kaya inakala ng marami na pinagalitan siya ni Pari Damaso dahil sa hindi pagkakahuli nito sa mga tulisan. ginoong Alperes. Kung kaya’t sa malakas na tinig. Hinikayat niya ang mga makasalanan na tularan ang mapagwaging si gideon. Ang tanging naunawaan ng karamihan ay ang salitang guwardiya sibil. Nakita ni ari Damaso na napakunot – noo ang alperes sa kanyang tinuran. higit na matapang at makapangyarihan bgamat walang armas kundi isang krus na kahoy lamang. Nagalinlangan anp alperes. ang guwardiya sibil ng langit. Sinabi ni pari Damaso na kanyang binitiwan ang mga pananalita ng diyos upang maging kapakikapakinabang na tulad ng isang binhing umuusbong at lumalaki sa lupain ng banal na si francisco. si Maria ay hindi nakikinig sa sermon sapagkat abala siya sa pagtingin sa kinaroroonan ni Ibarra na malapit lamanng sa kanya. ito ay tumagal ng tumagal. sumpa. Lumilisya na si Padri Damaso sa sermon niya sapagkat puro panunumbat. Inakala ng sakristan yaon ay isang pagturo sa kanya upang isara ang lahat ng mga pintuan. Nagbebenta kasi siya ng alak at madalas na usigin siya ng mga karabinero dahil sa hinihingan siya ng patente. ang matapang na si David. Ngunit. Salaysay 20 mga salitang winika ng Diyos sa pamamagitan ni Estres ng nagsasaad ng:Ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang silay’y turuan. Ang mga himalang likhang ito ay tulad ng paglikha kay diego de Alcala. hindi niya magawa sapagkat nagsisimula ng magsalita ang predikador. San Diego at San Francisco. tulisan. Nagpugay ang ari sa mga nagsimba. Lumingon siya sa likod at itinuro ang pintong malaki. at pagtutungayaw ang ." Ang mga bahaging ito ng sermon ay ipinahayag ni Pari damaso sa wikang Kastila. Nang mabanggit naman niya ang tungkol sa patente upang tukuyin ang pagwawalang – bahala ng mga tao sa kasalanan. iniisip niyang tatayo at aalis na. Inaantok ang mga nakikinig. ang mapagtagumpay na si Roldan ng kakkristiyanuhan.

Pero. Dahil dito. sumabak pa rin sa pagsasalita ng may kalahating oras. nagsawalang kibo na lamang siya.pati si Ibarra ay nabalisa lalo nang turulin ng pari ang tungkol sa makasalanang hindi nangungumpisal na namamatay sa bilangguan na walang sakramento sa simbahan.ang mga parinig na ito ay nadadama ni Ibarra. Kailangang maging maingat. Naging kabagot-bagot na ang sermon.isinasumbulat niya. kung kaya nagpakuliling na si pari Salvi upang huminto na si Damaso. Hindi rin nakaligtas sa pag-aglahi ng pari ang mga mistisilyong hambog at mapagmataas. Nakilala ni Ibarra si Elias na kaagad namang umalis. mga binatang salbahe at pilosopo. Pero.. isang lalaki (ito ay si Elias) ang lumapit kay Ibarra at nagbabala tungkol sa gagawing pagdiriwang sa paaralan. anya si Ibarra sa pagbaba sa hukay at huwag lalapit sa bato sapagkat maari siyang mamamatay.. . Habang isinasagawa ang misa.

nagtalumpati muna sa wikang Kastila ang alkalde. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. Pagdaka’y isa-isa ng bumaba ang kura. Hangganghanga si Juan sa taong madilaw. Ang lubid ay nakatali naman sa isang kalo na magtataas at magbaba ng batogn na ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba. Ito’y natabunan ng mga biga na nasa paanan ni Ibarra. Isa si Pilosopong Tasyo sa nakasaksi sa maganap na pangyayari. salaping pilak at relikya ay inilulan na sa isang kahang bakal. Hindi kumukurap si Elias sa pagkakatitig sa taong madilaw na siyang may hawak ng lubid. nang bigla na lamang humalagpos ang lubid sa kalo. nakiusap si Iabarra na siya na ang bahala sa lahat. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kayaq tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki. Makaraang ipagtanong niya si Maria. Ang taong madilaw ay tinanghal na isang bangkay. Hindi marunong mamalo at magbilad sa araw ang kanyang mga tauhan. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral. Tinignang mabuti ni Nor Juan kung paano ittinaas at ibinababa ang batong malaki na siyang ilalapat sa ilalim sa pamamagitan ng pag-aayos ng kahit isang tao lamang. Sa ukang ito ilalagay ang bumbong na tingga. na walang iba kundi si Nor Juan. Nang mapawi ang usok. mga prayle . Ang mga mahahalagang kasulatan naman pati na ang mga medalya. Sa kabilang dako. Yaon daw ay isang masamang simula. Ito pa anya ay maraming nalalaman. Pero. Nagbubulungan sa pagpuri ang mga taong nasa paligid nila. si Ibarra ay nakitang nakatayo sa pagitan ng bumagsak na kalo at ng batongbuhay. napilitan ding bumaba si Ibarra. May uka sa gitna ang bato. kaagad na umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit. malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukang-bato ng bahay-paaralan. Dahil sa biro nio Kapitan Tiyago at amuki ng alkalde. At ito ay mayroong walang metro ang taas . mga kawani. Ang kahang bakalay ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga.marunong ding gumising ng mga natutulog at magpatulog ng gising. nakabaon sa lupa ang apat na haligi. Nagsimulang magbasbas si Pari Salvi sa pamamagitan ng pagbibihis ng damit na pangokasyon. Gusto ng alkalde na ipahuli ang nangasiwa sa pagpapagawa. Nagiba ang buong balangkas at umalumbukay ang makapal na alikabok. Hustong nasa ibaba ito. . Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay. Bago simulan ang pagpapalitada.Kabanata 32 ANG PANGHUGOS Ipinakita ng taong madilaw kay Nor Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo. Sinabi ng taong madilaw kay Nor Juan na natutuhan niya ang paggawa ng makinarya kay Don Saturnino na nuno ni Don Crisistomo. ilang mayayamang bisita at Kapitan Tiyago para sa pasinaya.

kung ito ay nakapag-aral o hindi. Lahat tayo’y may kalaban. Pero. Ang mga kaaway ni Ibarra ay naglilipana sa halos lahat ng lugar. ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao. Sinikap ni Ibarra na tuklasin ang tunay na pagkatao ni Elias. . nangako siyang anumang oras na kailangan siya ay babalik siya sapagkat mayroon pa siyang tinatanaw na utang na loob kay Ibarra. Pero." Batas ng buhay ang di pagkakasundo." pagdidiin pa ni Elias. Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. Ang sagot ni Elias ay: Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng tiwala sa Diyos.Kabanata 33 MALAYANG ISIPAN Panauhin ni Ibarra si Elias. Isa sa mga kaaway ni Ibarra ay ang taong madilaw. makikita ninyo. Alam ni Elias na marami pa ang mga taong gustong kumausap kay Ibarra kaya nagpaalam na ito. dahil sa kanyang mga ninuno at ama na nagkaroon don ng mga kagalit. Isapa. Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nor Juan. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom. mula sa pinakadukha hanggang sa lalong mayaman at makapangyarihan. mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapaglkat sa lahat ng dako ito ay mayruong kaaway. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid 'buhat sa kanya. Umano’y narinig ni Elias ang taong madilaw ng sinundang gabi nakikipag-usap sa di kilalang tao at sinabing "hindi kakanin ng isda ang isang ito (Ibarra) tulad ng kanyang ama. dahil na rin sa kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan." Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho. si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya.

maliban kay Ibarra. Ang hindi pag-imik ni Pari Salvi. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago. Hindi nasasabi sa kable. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak. Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. kawani at kaibigang dalaga ni Maria. Sumulak ang dugo ni Ibarra. Lahat bumati sa kanya. Walang kibo na lamang si Ibarra. pinigilan siya ni Maria. siya’y kaagad na umalis. . mga prayle. kapitan ng bayan. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib.Kabanata 34 ANG PANANGHALIAN Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago. Pero. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang mga tsampan sa kopa. kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. Pero. nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi. Sinikap na ibahin nito ang usapan. ang hindi pagdating ni Padre Damaso.

Sakmal naman ng matinding pagkatakot ang mga magsasaka na hindi matuloy ang pagpapatayo ng paaralan sapagkat bawa’t isa sa kanila ay naghahangad ng anak na makatapos ng pag-aaral.Kabanata 35 MGA KURO-KURO Ang mga pangyayaring namagitan kina Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego. anang Don Filipo ay nangyayari sapagkat hindi nagkakaisa at watak-watak ang mga taumbayan samantalang ang mga prayle at mayayaman ay nagkakabuklod-buklod. Ang ganito. Tanging si Kapitana Maria lamang at pumili kay Ibarra at sinabing karangalan niya ang magkaroon ng anak na magtatangol at mangangalaga sa sagradong alaala ng yumaong ama. Sa mga usapan. Kaya. hindi sana nangyari ang gayon. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. hindi niya itiniloy ang balak na kitlan hininga si Padre Damaso. . May nagsabing hindi na matutuloy ang pagpapatayo ng simbahan sapagkat tinawag na pilibustero ng prayle si Ibarra. Nanindigan naman ang kapitan ng bayan na wala silang magagawa sapagkat laging nasa katwiran ang mga prayle. Pero. Nagkakaisa ang lahat na kung naging matinpi si Ibarra. Ipinapalagay naman ni Don Filipo na hinihintay daw ni Ibarra na tulungan siya sa taumbayan bilang pagtanaw ng utang na loob sa kabutihang nagawa niya at ng kanyang ama. Dahil sa maagap na pagsansala ng kanyang itinanggi at minamahal na si Maria. Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapastanganan sa kanyang ama. karamihan naman sa mga babae ay takot na mawalay sa grasya ng simbahan. Hindi naman maintindihan ng mga magsasaka ang kahulugan ng Pilibustero. Sa kabilang dako. ikinatwiran ni Kapitan Martin na walang makapigil kay Ibarra sapagkat wala itong kinatatakutang awtoridad.

Dahil kaibigan ni Kapitan Tiyago ang Arsobispo. Si Andeng ay nagboluntaryong gagawa ng paraan para magkausap ang magkasintahan. Sindak ang mga kausap ni Kapitanlalo na si Maria na napailing lamang. umiiyak at tinakpan ang mga taynga. Mabigat man sa loob ay unti-unti na siyang nagayos ng katawan. Hinarap na niya ang paghahanda sa bahay. Isa pa. Pero. may kamag-anak si Padre Damaso sa nakatakdang dumating mula sa Europa at siyang inilalaan ng maging panibagong katipan ni Maria.000 sa binata ay huwag ng pabayaran kundi mawawala ang kanyan buhay at kaluluwa. Pinatuloy na inaalo naman ni Tiya Isabel si Maria sa pagsasabing susulat sila sa Papa at magbibigay ng malaking limos. Inalo ni Kapitan Tiyago si Maria sa pagsasabing ang ina raw nito ay nakita lamang niyang umiyak nang ito’y naglilihi. Nasa gayon silang pag-uusap nang bumalik si Kapitan Tiyago. Si Pari Sibyla ay nagsabi naman na huwag tanggapin si Ibarra sa kanyang tahanan at ang utang ni Kapitan Tiyago na P50. Pamaya-maya dumating na nga ang Kapitan-Heneral. Pati si Isabel ay nagalit at sinabihan ang Kapitan na ang pagpapalit ng katipan ay hindi parang nagpapalit lamang ng baro. sinabi ng Kapitan na mawawalang kabuluhan lamang sapagkat ang arsobispo ay isang prayle rin at walang ibang paunlakan kundi ang mga kapwa prayle. Sinabi nito na inutusan siya ng pari na sirain ang kasunduan ng pag-iisang dibdib ng magkasintahan. Saglit na umalis si Kapitan Tiyago sapagkat pinapupunta ito sa kumbento. pinagbawalan si Maria ng kanyang ama na makipagusap kay Ibarra habang hindi pa inaalis ang eskomonyon sa binata. Si Maria naman ay tumakbo sa silid at nagdasal sa Mahal na Birhen. Iminungkahi ni Tiya Isabel na sulatan ito. . Si Maria ay panay ang pagtangis at hindi pinakikinggan ang payo ng kanyang ale at ni Andeng. Ang buong kabahayan ni Kapitan Tiyago ay nagsimula ng mapuno ng mga tao. Nasa ganito siyang kalagayan ng pumasok ang kanyang Tiya Isabel at sinabing gusto siyang makausap ng Kapitan-Heneral. Madali namang mapapatawad si Ibarra sapagkat nawalan lamang ng ulirat si Padre Damaso. Paano nga. anito. Pagkarrang pagsabihan ng Kapitan si Maria na tumigil na ito sa kangangalngal at baka mamugto ang mga mata.Kabanata 36 ANG UNANG SULIRANIN Isang malaking gulo ang nangyayari sa bahay ni Tiyago dahil sa hindi inaasahang pagdating ng Kapitan-Heneral.

ng lumabas na ito. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. Sa pagkukuwento. Ngunit hindi sila nagkakibuan. Kaya sinabi niyang nais itong makaharap bago umaalis patungong Espanya. Pero. Sinabi naman niya sa alkalde na samahan siya nito sa paglilibot. Sinabi ng Heneral na kailangang tumanggap ng gantimpala si Maria na kagyat namang tumutol. Kung hindi dahil sa kanya . Ito ay tanda ng mabuting ugali ng Kapitan-Heneral. maaring nautas na si Ibarra si Padre Damaso. Sinabi nina Pari Sybila at Pari Salvi na may sakit ang hinahanap. Tiniyak niya na kakausapin ang arsobispo tungkol sa pagkakaexcumulgado ni Ibarra. Samantala. Napamaang ang mga reverencia at sabay sabay na nagpaalam. Hindi na kailangan ito. Napansin ng Heneral na medyo nabalisa si Maria. Yumuko ang mga ito at nagbigay galang sa Heneral…Dahil hindi kasama si Padre Damaso.sinasabi ni Ibarra na higit na matamis ang mamuhay sa bayang sinilangan at pinamuhayan din ng mga magulang nito. . kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. Pinapurihan ng Heneral si Maria dahil sa ginawa nito sa pananghalian.Pari Martin. Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. ani Ibarra sapagkat lahat daw ng mga Pilipino ay tinagubilin sa Heneral. Mata lamang ang nag-usap. Nakasalubong nila ang pagpanaog ni Ibarra. Samantala. Ngunit. Inamuki niya itong ipagbili ang lahat lahat na ari-arian at sumama na sa kanya sa Espanya sapagkat hindi nababagay ang kanyang kaisipan sa Pilipinas. nagpamuni ng Heneral na matalino ang binata. Pero.hindi siya pinapansin nito at sa halip sinabi ng Heneral na ipaabot kay Padre Damaso ang pangangamusata na gumaling ito kaagad.. Pagkalabas ng binata. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. Hindi matiis ni Pari Salvi na ipaalala sa Heneral na si Ibarra ay excomulgado. Ang sumunod na nagbigay galang sa heneral ay sina kapitan tiyago at Maria. hinanap siya ng heneral.Kabanata 37 ANG KAPITAN HENERAL Pagkadating ng Kapitan-Heneral. nakangiti na siya. Tinanong ng Heneral kung wala man lang liham na tagubiling dala si Ibarra para sa kanya. ipinapasok na ng kagawad ang mga reverencia na sina Pari Sibyla.Pari Salvi at iba pang mga prayle. ipinahayag ng kagawad na dumating na si Ibarra at nakahanda na siyang humarap sa Heneral. Pagkakita ng Henaral kay Ibarra mabilis niya itong kinamayan at sinabing tama lang ang kanyang ginawa lalo na ang ginawang pagtatanggol sa ala-ala ng ama. Sa pagpapahayag ni Ibarra ng kanyang sariling pananaw sa buhay. lumitaw na nagkapalad si Ibarra na makatagpo ang pamilya ng kapitan Heneral noong siya nagpunta sa Madrid. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan.

Kapagdaka. Sinabihan ng Heneral ang alkalde na hindi na kailangang maulit pa ang naganap na pananghalian at ibigay ang lahat ng kaluwagan kay Ibarra sa pagsasakatuparan ng kanyang mga mabubuting layunin. Nagtaka si Ibarra. Nang maalala niya si Maria. Nang dumating si tiyago kaagad na binati siya ng Heneral dahil sa pagkakaroon ng kapuri-puring anak at marangal na manunungangin. Samantala. Pero.Nagprisinta pa ang Heneral na maging ninong sa kasal. sinabi ng Heneral kay Ibarra na puntahan na niya ang kanyang kasintahan at itagubilinang paparoonin sa kanya si kapitan tiyago. Tumango ang Alkalde sa tinuran ng Heneral. . Tumango si Ibarr at umalis na.Ipinagugunita niya kay Ibarra na samahan siya sa pamamasyal. kaagad na hinanap ni Ibarra sa Maria. Sinabi ni Sinang na isulat na lamang ni Ibarra ang sasabihin sapagkat papunta sila sa dulaan. hindi binuksan ang pinto at sa halip ay si Sinang ang sumilip. Huwag ding pakialaman si Ibarra.Pinahalagahan ng Heneral ang paninindigan ni Ibarrasapagkat inaakala niyang higit nga niyang kilala ang Pilipinas kaysa sa kanya.tinawag ng Heneral ang mga kagawad at sumunod ang alkalde. Nangako siyang pangangalagaan din ang kaligtasan ni Ibarra. Kumatok siya sa silid ni Maria sapagkat naririnig niya ang boses nito. mariing pautos pa ng Heneral.

ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan. Kastila at Tagalog ay pinagpatuloy ang prusisyon hanggang sa mapatapat sa bahay ni Kapitan Tiyago. Kung hindi lamang sa imbitasyon ng Kapitan Heneral. Mula sa tabing may isang batang lalaking may pakpak. nakabanda at may bigkis ang lumabas. Pagkatapos na bumigkas ng papuri ang bata sa wikang Latin. . Santa Maria Magdalena. mag-aaral at mga batang may dala-dalang parol na papel. Nadarama niya ang mensahe ng tinig ng kasiphayuan ng kasintahan. Kasunod nila ang mga guro. Ang mga santong pinuprusisyon ay pinangungunahan ni San Juan Bautista. Ang mga agwasil at tinitini naman ay may dalang mga pamalo upang gamitin sa sinumang maniksik o humiwalay sa hanay. mas gusto ni Ibarra na manatili na lamang sa tahanan ni Kapitan Tiyago upang makasama niya si Maria. Nagpatayo ang kapitan ng isang kubol sa harap ng kanyang bahay upang pagdausan ng pagbigas ng tulang papuri o loa sa pintakasi ng bayan. Mayroon din silang kasama na namimigay ng libreng kandila para gamiting pang-ilaw sa prusisyon. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. San Diego De Alcala at ang pinakahuli ay ang Mahal na Birhen. si Kapitan Tiyago. Inihinto ang mga karo at andas ng mga santo sa tapat ng kubol sa pagdadarausan ng loa.Kabanata 38 ANG PRUSISYON Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon. Ang karo ni San Diego ay hinihila ng anim na Hermano Tercero. nakabotang pangabayo. Ang lahat ay natigilan sa magandang pag-awit ni Maria Claria ng Ave Maria ni Gounod sa saliw ng kanyang sariling piyano. ang alkalde. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. Nangunguna sa prusisyon ang taltong sakristan na may hawak na mga seryales na pilak. Kung napatigil si Padre Salvi sa ganda ng tinig ni Maria Clara. Saglot na naputol ang pagmuni-muni ni Ibarra nang palalahanan siya ng kaptian Heneral tungkol sa imbitasyon nitong makasalo sa pagkain upang pag-usapan ang pagkawala nina Basilio at Crispin. Sumunod si San Francisco. Higit na nakadama ng kalungkutan si Ibarra.

Bumalasik ang kanyang mukha. Isa pa hindi matino ang isip. Nang umagang iyon. Kumanta si Sisa ng Kundiman ng Gabi. Inutusan niya ang bantay na bigyan ng damit at pagkain si Sisa. Ito ang dahilan kung may plastik na pag-uugali. parang walang anuman ito sa Donya. marunong ng kastila at may ugaling Europeo. kung magkaroon man ng kagaspangan ng ugali si Donya Consolacion yaon ay bunga ng kanyang kawalan ng sapat na edukasyon. Pero. Hindi napansin ng Donya ang pagdating ng alperes na pasikad na binuksan ang nakasarang pintuan. Ang kanyang galit ay naibunton niya kay Sisa. Pilit siyang nag-aastang may pinag-aralan. hindi ito maunawaan ni Sisa. Ang dahilan si Sisa ay nakatakdang ihatid sa tahanan ni Ibarra kinabukasan din. Habang nag-iisip ang Donya narinig niyang umaawit si Sisa na dalawang araw ng nakukulong sa kwartel. Pagkakita ng alperes kay Sisa. Sa kabilang dako. pinalo niya ito sa binti at paa. Ang awit ay tumalab sa damdamin ng Donya at nakapagsalita ng Tagalog. ipinasara niya sa bantay ang lahat ng mga bintana at nagpasindi pa ng ilaw. bigyan ng magandang higaan at huwag lalapastanganin. sa wikang kastila ang utos ng Donya. Ngunit. bago dumaan ang prusisyon. Suklam na suklam ang Donya at iniisip kung paano makapaghiganti. para sa sarili ni Donya Consolacion siya ay higit pa ngang maganda kaysa kay Maria Clara. inutusan ng Donya ang sundalo na sabihin kay Sisa ang gusto nitong mangyari. ang asawa na alperes at paraluman ng mga guwardiya sibil ay hindi nakapagsimba. Inutusan din nitong huwag magpapasok maski sinuman. Kinuha ng Donya ang latigo ng alperes at muling inutos na kumanta si Sisa. Binalingan ng Donya si Sisa at sa pilipit na pangangastila ay inutusan itong magbaile o sumayaw. Nabuwal si Sisa at nagisi ang manipis nitong damit kasabay ng paglabas ng dugo mula sa nabakbak na sugat. Nang hindi sumunod si Sisa. Ang kanya namang amoy katulad ng kalaguyo ng mga guwardiya sibil. Palibhasa. Pero. Pinapaakyat ng Donya si Sisa upang pakantahin.Kabanata 39 Si Donya Consolacion Kahit na napatapat ang prusisyon sa bhay ni Donya Consolacion ay pinid na pinid. Siya ay dating labandera lamang ng mga sundalo na mapangasawa niya ang alperes na nuon ay isa lamang kabo. Nang araw ngang iyon. Paano hindi siya pinayagang lumabas ng kanyang asawa. kaya galit na pinaalis ito. Dahil dito. Nasisiyahan ang Donya sa gayong tanawin. hindi niya sukat akalain na marunong ng Tagalog ang Donya. hindi sumunod si Sisa. . Hindi sumagot ang alperes. sinagilahan ito ng pangangatal ng katawan sa galit at namutla. isa na siyang baliw.’ Ang ipinagpuputok pa ng damdamin ng Donya bukod sa siya ay hindi pinayagang lumabas ng bahay ay ang pangyayaring sobra kung alipustain at murahin siya ng alperes. Napansin ng Donya ang pagkamaang ng kawal. Kailangang gamutin din ang mga sugat nito. Ang pagdili-dili niya ay nakapagbigay sa kanyang ng ibayong ngitngit. Napamaang ang sundalo. Pinakandado niyang mabuti pati pintuan. Tinanong pa niya ang alperes kung bakit hindi man lang daw bumati ito sa kanya. Ikinahihiya ng alperes ang katawa-tawang pagdadamit nito.

hindi pinagbigyan ang kahilingan ng mga sibil at natapos na ang dula. sapagkat ang mga ito ang nagsasabing si Ibarra ay eskumulgaldo. Dahil dito. Pero. Ang pansin ng lahat ay nasa entablado maliban kay Pari Salvi na walang kurap na nakatitig kay Maria Clara. May dalawang sibil na hinagad ang mga musikero upang pigilin ang palabas pero ang mga ito ay nahuli ng mga kuwadrilyero na katulong ni Don Filipo. pinakiusapan sila ni Don Filipo na huwag ng palalain pa ang pangyayari. May mga pulutong ng mga kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil. nang lumapit ang dalawang sibil kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas dahil hindi raw makatulog sa ingay ang alperes at si Donya Consolacion. Kaya kay Ibarra siys nakiusap. May ilang tao na lumapit kay Ibarra at sinabing huwag pansinin ang paglisan ng kura. Papalabas na si Yeyeng upang sumayaw. Pinigilan siya ni Sinang subalit nangako si Ibarra na babakik na lamang siya. Kumapit na sa bisig ni Ibarra ang mga nasindakna dalaga. naitanong ni Ibarra na sila ay nasa panahon pa ng edad Media.Kabanata 40 ANG KARAPATAN AT ANG LAKAS Mag-iikasampu na ng gabi ng paisa-isang sindihan ang mga kuwitis. wala itong dapat ipangamba. Taposna na ang unang bahagi ng dula nang pumasok si Ibarra. Pero. Kaya. hindi siya pinansin. Kasunod nilang dumating ang kura at ilang kastila. Umugong ang bulungan. Ang nangasiwa sa palabas ay ang Tinienti Mayor na si Don Filipo sapagkat ang Kapitan ay nasa sugalan. pero hindi ito pinansin ni Ibarra. Nagsimula na ang palabas sa pamamagitan ng tambalang tinig nina Chananay at Marianito ng ‘Crispino dela Comare’. Tumindig si Pari Salvi o ang Kura at hiniling kay Don Filipo na paalisin si Ibarra. Saglit naputol ang pag-uusap ng dalawa ng dumating si Maria Clara kasama ang mga kaibigan. Kausap ng Tiniente si Pilosopong Tasyo at nakasentro ang kanilang pag-uusap na nagbibitaw na ang Don sa kanyang tungkulin. Kaagad na hinanap niya si Maria. Malugod na binati niya ang kasintahan at ang mga kasama nito. Walang tigil naman sa kauusal ng letania sa latin si Tiya Isabel. bigla na lang nagkagulo. Isa-isa silang inihatid sa upuan ng tiniente. anang Don hindi siya natatakot sa gagawin ng kura sapagkat maghapong kaukausap ng Kapitan Heneralat ng Alkalde ng lalawigan si Ibarra. Pinakiusap ni Ibarra si Elias na puntahan . Ngunit. Isa pa. Ngunit. Malaki ang entabladong pagdarausan ng dula. hindi sumunod ang Don at sinabing hindi niya magagawa ang gayon sapagkat nag-abuloy ng malaki si Ibarra. Tiyempo namang nakabalik na si Ibarra. Pero. Danga’t nalamang hindi tinanggap ng alkalde ang pagbibitiw nito. Ang huling pailaw ay parang bulkan habang ang daan ay naliliwanagan ng ‘luces de Bengala’ na siyang nagsisilbing ilaw sa mga taong naglalakad patungo sa liwasang bayan. Sinabi ng binata na wala siyang magagawa. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwaddrilyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao. Napilitan umalis ang Kura at ang mga kasama nito. Nilapitan ni Ibarra ang mga dalaga at nagpaalam na ilang sandali siyang mawawala sapagkat mayroong nalimutang tipanan.

. Bigla na lamang nakita ni Pari Salvi sa kanyang pangitain na si Mari Clara ay walang malay-tao.ang mga kalalakihang nagbabalak ng masama. Ang pagkabahala sa dibdib ng pari ay unti-unting nawala. Ligtas sa kapahamakan si Maria. wala ng tao. Napahinuhod naman ng piloto ang mga lalaki na huwag ng ituloy ang kanilang mga binabalak. Sa nakapinid na durungawan nabanaagan niya ang mga anino nina Maria Clara at Tiya Isabel. pangko ni Ibarra at nawala sila sa kadiliman. pero hindi niya alumana. nakita niya ang buong pangyayari sa liwasan. Bumalik na sa kumbento si Pari Salvi. Ngunit. Mula naman sa kinaroroonan ni Pari Salvi. Halos nagkandahulog siyang bumaba sa kumbento at nagtuloy sa liwasan. Mabilis na tinungo niya ang bahay ni Kapitan Tiyago. Isa-isa ng nagsialisan ang mga tao. Dumating din ang kanyang utusan na nagbalita rin tungkol sa nangyaring kaguluhan. Binubulyawan siya ng mga kastila.

Ang ama ng magkakapatid na patayin sa palo ang mga sibil na nanggulo sa liwasan. . sila ay magiging mabuting kaibigan. ay upang ipaalam na nilalagnat o may sakit si Maria Clara. Tatlo ang pakay ni Elias sa pagpunta niya kay Ibarra. Sinundan ng masamang tingin ni Lucas si Ibarra sabay bulong sa sariling si Ibarra ay apo nga talaga ng nagbilad sa init sa kanyang ama at iisa ang dugong nananalaytay sa kanilang mga ugat… subalit kapag ito (Ibarra) ay mahusay magbayad ng mataas. Sinabi ni Ibarra na magbalik na lamang si Lucas dahil dadalaw ito sa isang maysakit. Ang kanyang panauhin ay si Elias.Kabanata 41 ANG DALAWANG DALAW Dahil sa nangyari hindi dalawin mg antok si Ibarra. Pero dahil sa may utang na loob ang magkapatid kay Elias. Sa daan nakasalubong niya ang isang maliit na lalaking nakaitim at may pilat sa kaliwang pisngi. Ska na nila pinag-usapan ang tungkol sa pagbabayad. Sinabi ni Elias na kilala niya ang magkapatid na namumuno sa panggugulo. Una. Ito ay si Lucas at kapatid ng taong madilaw na namatay sa paghuhugos ng unang bato sa paaralan. Pamaya-maya pumasok ang kanyang utusan at sinabing mayroon siyang panauhing taga-bukid. Tutungo siya sa bahay ni Kapitan Tiyago. kaya naisipan nitong gumawa sa kanyang laboratoryo. Nagbihis at nanaog na si Ibarra habang sinisisi ang sarili sa pagkakasakit ng kasintahan. itatanong niya sa binata kung wala itong ipagbibilin sa kanya. Pinapatuloy niya ito ng hindi man lamang lumilingon. kaya tinalikuran niya kaagad si Lucas. Hinangad ni Ibarra ang maluwalhating paglalakbay ni Elias. Ang mga ito ay mga sibil. Hindi nakatiis si Ibarra kung paano napatigil ni Elias ang kaguluhan nangyari sa liwasan. Hindi na kumibo si Ibarra. kaya nagpaalam na si Elias. Mauubos na ang pagtitimpi ni Ibarra. magpapaalam na siya kay Ibarra sapagkat nakatakda siyang magtungo sa Batangas at ikatlo. sila ay madaling napakiusapan nito. Ikalawa. Nabanas ng husto si Ibarra sa pangungulit ni Lucas na kung magkano raw ang ibabayad sa pamilya ng kanyang kapatid.

Babalik na sana siya sa pamamalimos sa mga kakilala’t kababayan subalit napangasawa nga niya si Donya Victorina. aakalain na si Donya Victorina ay isang Orofea. Nalagay siya sa pangangailangan na kailangang makapangasawa siya ng dayuhan. Inaasahan ni Tiyago ang mga dumating na panauhin. Lumalaon pataas ng pataas. Isa siyang social climber at ibig na mapabilang sa mataas na antas ng lipunan. Pinag-uusapan ng magpinsang Tiya Isabel at Kapitan Tiyago kung alin ang mabuting bigyan ng limos. o ang krus sa Matahong na nagpapawis. Dahil dito. Ayaw sana niyang sumunod dahil nahihya siya. hindi siya nagpasilo sa mga lalaking Pilipino at ang pinangarap niyang mapangasawa ay isang dayuhan. pero dahil sa gipit na gipit na siya. sinamantala niya ng husto ang pagtitiwala ng mga Indio. ang krus sa Tunasan na lumaki. dahil ipinasya na niyang manatili sa Pilipinas. Nahihiya na siyang magbalik sa Espanya. Natigil ang pag-uusap ng magpinsan nang mayroong tumigil sa harap ng bahay. pero ipinamamalitang siya ay 32 taong gulang lamang. Nawalan na siya ng pasyente.wala siyang mapagpipilian kundi sumunod sa payo. na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya. Nuong bata at dalaga pa siya at kapani-paniwalang maganda ito. Siya ay dating nagtatrabaho sa pagamutan ng San Carlos bilang tagapagbaga ng mga painitan at tagapaspas ng alikabok sa mga mesa at upuan pero wala talagang kaalam-alam sa panggagamot. Ang dumating ay sina Dr. Nais malaman ni Tiyago kung alin sa dalawang ito ang higit na mapaghimala. Nakarating siya sa Pilipinas sakay ng barkong Salvadora. Binihisan din niya ng husto ang asawa para . Pagkakasal. ang bitag na inihanda niya ay walang nasilo. Sapagkat hindi naman siya nag-aral pinayuhan siya ng mga kababayan na humanap nang magandang kapalaran sa mga lalawigan at magpanggap na isang mediko na ang tanging puhunan ay ang pagiging kastila. Pagkatapos na maipakilala ni Victorina si Linares. lumipat sila sa Santa Ana at dito idinaos ang kanilang pulut-gata. Tiburcio de Espadana. Napagdesisyonan na parehong bigyan ng limos ang dalawang ito upang gumaling kaagad ang karamdaman ni Maria. Ngunit. nagsumbong ang mga tunay na mediko sa Protomediko de Manila na siya ay pekeng doktor. sinamahan sila ni Tiyago sa kani-kanilang silid. Ang kastilang ito ay Tiburcio de Espanada na may 35 taong gulang. Sa una mabana ang singil. umaasa siya na tuloy-tuloy na ang kanyang pagyaman. Ngunit. Eksaktong 15 araw siya sa bansa nang matanggap siya sa trabaho dahil sa tulong ng mga kababayang Kastila. Ilang araw ang nagtagal bumili ng aranya at karomata si Donya Victorina at matutuling kabayo mula sa Albay at Batangas para sa gamit nilang mag-asawa. Siya ay isang ginang na may edad na 45. Sa biglang tingin.Kabanata 42 ANG MAG-ASAWANG DE ESPADANA Malungkot sa bahay ni Kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria. Napilitan siyang masiyahan sa isang maralitang Kastila na taga-Espanya itinaboy ng bayang Extremadura at ipinadpad ng kapalaran sa Pilipinas.ngunit mukha pang matanda kay Donya Victorina. Sa barko dumanas siya ng katakot-takot na pagkahilo at nabalian pa ng paa. Kaya.

Dati ng kakilala ng magasawa ang pari. Dahil siguro nadisperada ang Donya sa hindi pagkakaroon ng anak. Naisip din ng Donya na kumuha ng tagapangasiwang kastila sa kanyang mga ari-arian sapagkat hindi niya pinagkakatiwalaan ang mga Pilipino. sapagakat may dala itong sulat-tagubilin para rito." Ang ginawa niya ay nagpatingin sa mga hilot at manggagamot. Ipinamalita niyang siya ay naglilihi at sa Espanya manganganak sapagkat ayaw ipanganak ang anak na tatawaging rebolusyunario. Ang Donya ay nagsimulang maging ilusyunada bilang isang Orofea. kahit na ano ang gawin ng Donya hindi ito nakakarinigan ng reklamo. Ang kanyang pangalan ay dinagdag din ng de. kayat nakalimbag sa mga tarheta nito ang Victorina delos Reyes de Espanada. dahil sa wala na siyang magawa sinabi na lamang na nanghinayang siya at hindi kaagad nagkasakit si Mari disin sanay’y nakadaupang palad nila ang Henerl. ngunit wala ring nangyari. Ipinakaon naman ng Don ang pamangkin si Linares na nag-aaral ng pagkamananggol. . Pero. Naitanong naman ni Linares kay Pari Salvi kung saan si Padre Damaso. Nang matapos ang kanilang pag-uusap. Parang maamong kordero ang Don. Ngunit. Hindi siya nagkaanak. ang inaasahang pagbubuntis ng Donya ay naunsyami kayat wala siyang magawa kundi ang manatili sa "lupaing ito ng mga salvaje. Kaagad sinabakan na ni Donya Victorina ang pamimintas sa mga tag-lalawigan at pinangalandakan na kaututang dila nila ang alkalde at ng iba pang nasa mataas na poder sa estado. Ang ulo ni Maria ay may taling panyo na basa ng agua colonia at nakakumot ng puti. wala siyang magawa at sumunod na lamang sa Donya. pinuntahan nila si Maria na noon ay nakahiga sa isang kamagong na nakaukurtinahan ng husi at pinya. Samantala sila ay nagmimiryenda ay dumating si Pari Salvi. siya ay Ander de Saya. Gayunpaman. namangha ang Donya nang sabihin ni Tiyago na kadadalaw lamang ng Kapitan – Heneral sa kanilang tahanan. Isang araw. Ilang buwan ang lumipas. Tumutol ang Don sapagakat pamemeke na naman ang gagawin niyang panggagamot.magmukhang kagalang-galang. Dumaan ang tatlong buwan. ESPECIALISTA EN TODA CLASE DE ENFERMEDADES at ito ay ikinabit sa kanyang bahay. kapag nagagalit ang Donya. nilalabnot niya ang pustiso ng asawa at kung minsan nama’y hindi niya ipinapahintulutan lumabas ng bahay. naisip ng Donya na ang asawa ay dapat na maglagay ng titulong medicina at cirugia. Nasa tabi ang dalawang kaibiganng babae at si Andeng na may hawak ng punpon ng azucena. kaya si Linares na lamang ang kanilang ipinakilala. Tunay na amini’t hindi. naibunton niya ang kanyang ngitngit sa asawa nito. sa gastos ng Donya. Sinabi ni Salvi na dadalaw ito kay Maria kaya napanatag ang loob ni Linares. Nagpusod-Espanyola at naglagay ng mga palamuti sa katawan. Nagpaukit sa marmol ang Donya ng karatulang may nakasulat na: DOCTOR DE ESPADAÑA. Halos hindi makapaniwala ang Donya.

Ang una niyang ginawa ay dumalaw nga kay Maria Clara. siya ay putlain mabuway kung lumakad.Pinulsuhan ng Don si Maria. Sinamantala ito ng Donya at ipinakilala si Linarez na nabigla sapagkat nakatoun ang kanyang mga mata at isip kay Maria na lubhang nagagandahan. . ngunit mapapagaling. tiningnan ang dila at sinabing may sakit ito. Jarabe de altea at dalawang pildoras de Cinaglosa. payat at hindi masalita. Ang pari ay kagagaling lamang niya sa sakit. Ang iniresetang gamot niya ay: Sa Umaga ay liquen at gatas. Saglit nanautol ang walang kurap na pagkakatitig ni Linarez sa magandang mukha ni Maria nang sabihin ni Pari Salvi na dumating na si Pari Damaso.

JOSE P. JHUNEL CEASAR ALEJO Guro sa Filipino Mapitagang ipinasa ni: JENEMIS R. Zambales BUOD NG NOBELANG NOLI ME TANGERE NI DR. MAGSAYSAY TECHNICAL-VOCATIONAL HIGH SCHOOL Castillejos. RIZAL Mapitagang ipinasa kay: G.Kagawaran ng Edukasyon Rehiyon III Sangay ng Zambales JESUS F. MANLIGUEZ III – Einstein .