Pananamit ng mga Sinaunang Pilipino Ang pananamit ng mga sinaunang Pilipino ay lubhang naiiba sa pananamit ng kasalukuyan.

Noon, ang mga lalaki ay nakabahag ngunit may kanggan, na pang-itaas, na maikli ang manggas at itim o asul na kamisang walang kuwelyo. Ang kulay ng kamisa ang nagpapakilala kung ano ang antas o ranggo ng nagsusuot noon: kung pula ay nangangahulugang datu ang may-suot; kung asul o bughaw o kung itim ay nabibilang sa uring mababa kaysa datu. Sa kabilang dako, ang pananamit ng mga babae ay binubuo ng pang-itaas na kung tawagi‟y baro at ng pang-ibaba na kung tawagi‟y saya. Sa Kabisayaan, ang tawag dito‟y patadyong. Noo‟y walang sapatos ang mga tao, kaya‟t ang lahat ay nakatapak. Gayunman, ang ulo‟y may putong, na anupa‟t isang kayong damit na nakabilibid sa ulo. Sa kulay ng putong nakikilala ang “pagkalalaki”: kung pula ang putong, ang may-suot ay nakapatay na ng isang tao; kung may burda ang putong, ang may-suot nito ay nakapatay na ng maraming tao. Ang mga babae ay hindi naglalagay ng putong, ngunit ang kanilang buhok ay nakapusod. Pananampalataya ng mga Sinaunang Pilipino Ang sinaunang tao sa kapuluan ay hitik na hitik sa kaugalian at paniniwala. Sa lahat ng yugto ng kanilang buhay, mula sa kapanganakan hanggang kamatayan, ay kitang-kita ang kanilang mga pinaniniwalaan at pinipahalagahan. Ang mga babaylan at katalona na tumatayong tagapag-ugnay ng pamayanan sa mga espiritu at diyos ay naging malakas na puwersa na humubog sa pagkatao at tunguhin ng pamayanan. Patunay sa matibay na ugnayan ng sinaunang tao sa kanilang Lumikha ay ang kanilang mga paniniwala at pagpapahalaga sa mga espiritu, duwende, nuno at engkanto. Ang mga paniniwala at pagpapahalagang ito ang kanilang naging gabay sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Naniniwala sila na ang lahat ng bagay ay may buhay katulad ng mga bundok, ilog, lawa, punongkahoy at iba pa. sila ay sumasamba sa espiritu ng namayapang kamag-anak. Naniniwala rin sila sa mabubuti at masasamang anito. Ang paniniwalang ito sa mga anito, ayon kay Salazar ay patunay ng malakas na impluwensiya ng mga Austronesyano sa pamumuhay ng mga sinaunang Pilipino. Bagama‟t naniniwala ang sinaunang tao sa maraming espiritu, naniniwala rin sila sa iisang itinuturing naman nilang pinakamakapangyarihang diyos, ang Bathalang Maykapal. Naniniwala sila na ang Bathalang Maykapal ang magpaparusa sa mga masasama at magbibigay gantimpala sa mabubuti. Ang debosyon ng mga sinaunang Pilipino sa kanilang mga namayapang kamag-anak ay kahanga-hanga rin, ayon sa salaysay ng mga Kastilang Historyador. Makikita ito sa kanilang paglilibing at sa kanilang madalas na paghingi ng gabay sa mga kaanak nilang namayapa na. naniniwala sila na may kabilang buhay kung saan ay ipagpapatuloy ng namayapa ang kanyang buhay. Dahil ditto, ang mga gamit ng namayapa ay kasamang inililibing ng kanyang labi, sapagkat kakailanganin daw ang mga ito ng namayapa sa kabilang buhay. Sa mga katutubong Bisaya, naniniwala sila na ang mga masasama ay magtutungo sa solad (impierno) at ang mabubuti ay sa ologan (langit). Kaugnay ng kanilang relihiyon, ang mga sinaunang Pilipino ay naniniwala sa mga pamahiin. Naniniwala sila sa anting-anting, agimat, at kahulugan ng mga panaginip.

james/ejp

Ang mga Ifugao ay may mga tagatala ng kalendaryo na tinatawag nilang tumunok. Ang pagsasaka noo‟y may dalawang uri: una. particular sa Sagada (mummification)  Ang kalendaryong Ifugao at Bisaya. Ang mga anak na babae naman at tinuturuan ng mga ina ng pagbasa at pagsulat. Nangangahulugan lamang na amg mga sinaunang Pilipino ay mayroon ng pamamaraan ng pagtatala ng kanilang kasaysayan. Ang sinaunang kalendaryo ng mga Bisaya ay may pitong araw sa isang lingo at labindalawang buwan sa loob ng isang taon. ang lupa‟y nililinis sa pamamagitan ng pagsunog sa mga halaman at damo at pagkatapos nito‟y tatamnan ang lupa. Sa una. niyog. Ang malaking kaibahan ng dalawa ay nakasalig sa bilis ng pagkukumagkag ng mga tao ngayon. Agham at Teknolohiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang mga unang Pilipino ay may malawak ding kaalaman sa agham at teknolohiya. Ang ilang patunay ditto ay ang mga sumusunod:  Paggawa ng mga halamang gamut  Industriya ng seramiks  Ang pagprepreserba ng labi. mangingisda. dalanghita.Sa mga sinaunang Pilipinong naninirahan sa hilaga. ang mga nahukay na palayok sa Butuan at Batangas at ang Laguna Copper Plate Inscription. at iba‟t ibang uri ng mga prutas at mga gulayin. na tipikal sa mga bulubundukin ng Cordillera. magtrotroso at manggagawa ng barko. Naniniwala rin ang mga tribung Bisaya na ang lahat ng namatay sa pakikidigma o napatay ng buwaya ay nagiging diwata o anito. abaka. bulak. Mayroong sinaunang paaralan sa Panay na tinatawag na bothoan. Pinahahalagahan din nila ang buwaya na tinatawag nilang nuno. Dr. saging. Antonio de Morga (1609) at iba pang mananalaysay na Kastila. minero. labis nilang binibigyan ng paggalang ang tikbalang. gaya ngayon. ang tinatawag na pangangaingin (galing sa kaingin) at ang ikalawa‟y ang paglilinang. Edukasyon ng mga Sinaunang Pilipino Ang malalim na kaalaman sa pagbasa at pagsulat ng mga sinaunang Pilipino ay pinatutunayan ng mga tala ni Padre Chirino (1604). baybayin ang gamit sa pagsusulat. aritmetika. Ang mga anak na lalaki sa sinaunang pamayanang Pilipino ay sinasanay ng mga ama na maging mandirigma. Sa Katagalugan at sa iba pang bahagi ng kapuluan. Ang pangunahing industriya noon. paggamit ng sandata at lubris (pag-aaral tungkol sa agimat). Naniniwala sila na ito ay demonyong naninirahan sa kagubatan kaya nagpapasantabi sila sa tuwing daraan sila sa ilalim ng mga puno. ang james/ejp .  Paglalagay ng ginto sa ngipin  Ang Hagdan-hagdang Palayan (Rice Terraces) Ekonomiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang pamumuhay at kabuhayan ng mga sinaunang Pilipino ay hindi gaanong nalalayo sa pamumuhay at kabuhayan ng malaking bahagi ng mga Pilipino sa kasalukuyan. mangangaso. Sagana ang bayan noon sa bigas. ay ang pagsasaka. samantalang noon ang mga tao‟y hindi nagmamadali sa kanilang mga gawain. Sa ikalawa.

Nag-aalaga rin sila ng mga manok. prau na ginawang paraw ng mga Pilipino. Ang pagmamay-ari ng lupa noo‟y may dalawang uri. Sinasabi ng matatandang kasulatan na nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas ay nakita nila ang maraming sasakyang-dagat sa Sebu na nagbuhat pa sa Maynila at iba pang bahagi ng Luson. Ang paggawa ng mga sasakyang-dagat na may layag ay isang maunlad na industriya ng mga unang Pilipino. gaya ng paghahayupan. Dahil sa mga industriya ay naging maunlad ang komersiyo ng mga baranggay na ang ginagamit sa pagdadala ng mga produkto ay mga bangka at batel. Borneo. Ipinalalagay na ang lupang ito‟y mahirap araruhin at ang sino mang may sipag at tiyaga ay maaaring magtanim at makinabang sa ganyang uri ng lupa. at sa iba pang pulo ng matandang Malaysiya. Ang una‟y panlahat o publiko at nauukol sa mga lupang malapit sa kabundukan. Sa ibang pook. Nang dumating ang mga Kastila ay nagtaka sila sa iba‟t ibang uri ng mga sasakyang-dagat at bangka na ginagawa ng mga Pilipino. Bukod sa pagsasaka ay mayroon pang ibang industriya ang mga Pilipino noon. paggawa ng mga sasakyang. ay totoong maraming mangangalakal na tagaLuson. at pangangahoy. at iba pa. Sumatra. Ang paraan ng bilihan ay dinaraan sa tinatawag na palitan ng mga produkto. Ang mga sasakyang iyan ay tigib ng mga bilihing dinadala sa mga pulo ng Kabisayaan at sa Kamindanawan. paghabi. ang Museong Pambansa ay nakatuklas ng mga buto ng elepante sa Hilagang Luson. karakoa. Bukod sa komersiyo sa loob ng Pilipinas ay nagkaroon din ng pakikipagkalakalan sa iba‟t ibang bansa. Ang karamihan ng mga ilog ay naging isa sa mga dahilan kung bakit ang komersiyo ng mga baranggay ay naging hasi (mabili). Hulo at iba pang mga pulo ang naglalayag sa malalayong bayan upang makipagkalakalan. kalabaw. ngayo‟y sakop ng Surigaw. Ang pag-inom ng alak (tuba) ay karaniwan. Ang lupang ito‟y mataba at maunlad na sapagkat naayos na ng datu sa tulong ng mga alipin. pangingisda. Ang kapal ng kagubatang sagana sa matitigas na punungkahoy na sinasangkap sa paggawa ng mga sasakyang-dagat ay naging mapagpala sa mga Pilipino na sapagkat naninirahan sa mga tabing-dagat ay sanay maglayag. Ang paghahabi ng mga damit ay isang industriyang pambahay na maunlad na nang dumating ang mga Kastila. Tsina.dagat. ang ibinabayad ng mga Pilipino sa mga james/ejp . Sinamay. at kabayo. ang pagkain ng mga Pilipino noon ay nakasalig sa bigas. gaya ng Hapon. Sang-ayon kay Padre Juan de Plasencia na nakasaksi sa mga kaugalian ng mga Pilipino nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas. birey. Kung minsan. ang matuwid kung bakit pinauupahan ng datu ang ilang lagay ng lupa ay sapagkat binili niya ang nasabing lupa sa datung dating may-ari nito at upang makuha ang kanyang ibinayad ay pinauupahan niya ang lupang nabili. bulak. Haba. hibla ng saging. Katulad ngayon. Mayroon din silang elepante. na ang ibig sabihin ay elepante. Halimbawa. sapagkat ilan sa mga wika sa Pilipinas ang kakikitaan ng salitang gadya. ngunit hindi sila nagpapakalasing. bukod sa bangka at balangay. kambing. bagay na nagpapatotoong may elepante sa Pilipinas noong unang panahon.lupa‟y inaararo at pagkatapos ay tinatamnan. Kambodya. lalo na sa Butuan. pagmimina. Ang ikalawa‟y ang pribadong lupa na ari ng mga datu. sa isang sulat niya sa biseroy ng Meksiko. Sang-ayon kay Padre Martin de Rada. at sutla ang ginagamit sa paghabi. kung ang isang tao‟y may kambing ay maaari niyang ipagpalit ito sa isang tiklis na isda. Noo‟y walang kuwaltang ginagamit ang mga tao. Bukod diyan. Upang mapalaki ang ani ay naglalagay sila ng patubig. at ang ulam ay karaniwan nang isda at kung minsa‟y karne ng baboy o baka. Siyam (ngayo‟y Taylandiya). Dahil sa hindi alam ng mga Kastila ang pangalan ng mga sasakyang-dagat at mga bangka ay gumawa sila ng mga pangalan. ang ilang lagay ng lupa ay pinauupahan ng datu. gaya ng binta.

Sa kanilang batas na batay sa kinamulatan at kinaugalian. o ano mang ari-ariang mahalaga. ang kaugaling ito‟y hindi lubos na sinusunod. wika nga. ang mga sinaunang Pilipino ay matapat sa pakikitungo sa mga mangangalakal na taga-ibang bansa. sapagkat ang lalaki ay maraming pagdaraanang mga “baitang”. kung baga sa hagdan. Mahirap ito. bago maging karapatdapat sa mga magulang ng babaing pinipintuho. at ang alipin ay nag-aasawa ng gaya rin niyang alipin. na ang ibig sabihi‟y kapwa nag-iibigan. Kung ang hinihiling ng mga magulang noon ay hindi maibibigay ng james/ejp . Sang-ayon sa isang manunulat na Intsik na nakarating sa Pilipinas noon taong 1209 at nanatili rito hanggang 1214. ang mahadlika ay nag-aasawa ng mahadlika rin. ginto. samantalang ang mga anak sa labas. Bukod pa riyan ay magbibigay rin ang kahabag-habag na binata ng tinatawag na bigay-suso sa nag-alagang yaya ng dalaga bilang ganti sa kanyang pagpapasuso rito. Sa likod ng mataimtim na paglilingkod na ito ay hindi pinahihintulutang makipag-usap ang lalaki sa dalaga. Ang mahadlikang may hangad magasawa ng alipin ay hindi pinagbabawalang mag-asawa rito.Intsik na mangangalakal na dumayo buhat Tsina ay ginto o ano mang bagay na naiibigan ng mga Intsik. ang pagsang-ayon ng mga yaon ay ipakikilala sa lalaki. ay hindi tunay kaya‟t hindi maaaring magmana ng ari-arian sa kanyang ama. na maaaring salapi. Ngunit gaya ng nasabi na. datapwa‟t ang ganitong pagsang-ayon ay may kondisyon: siya‟y magkakaloob ng bigay-kaya o dote sa mga magulang ng dalaga. Ang mga Pilipino ay kusang nagbabayad ng inutang nilang mga produkto at dahil ditto ang mga mangangalakal na dayuhan ay may malaking pagtitiwala sa kanila. halimbawa. wika nga. na kinukunan ng mga produkto ay hindi agad binabayaran kundi sa susunod na pagbabalik noon. ngunit noon ang mga lalaking umiibig ay handang magpakasakit at magtiis ng hirap alang-alang sa kanyang minamahal. na kung bigkasin ay ka-ibigan. Walang pagkakataong magkausap ang dalawa sapagkat mahigpit ang mga magulang na ang mga mata‟y tinatalasan upang hindi sila masalisihan. Ang bigay-kaya ay karaniwan nang lupa. May ugali noon – na hangga ngayo‟y sinusunod sa isang liblib na pook ng Pilipinas – na ang nanliligaw ay maglilingkod muna sa mga magulang ng dalaga sa loob ng ilang buwan o kung minsa‟y mga taon. at ang datung nais mag-asawa ng mahadlika ay malaya ring nag-aasawa ng nais niyang maging asawa. bilang bayad sa mga araw at gabi ng pagbabantay at pagpupuyat ng mga magulang mulang pagkabata hanggang magdalaga. Panliligaw at Pag-aasawa ng mga Sinaunang Pilipino May kaugalian ang mga unang Pilipino na mag-asawa sa babae o lalaking nabibilang sa uri ng lipunang kinabibilangan nila. At bukod pa rin diyan ay magbibigay rin ang binata ng himaraw sa ina ng dalaga bilang bayad sa kanyang pagpapasuso sa dalaga ng ito‟y sanggol pa. kung sa ngayon. mga mata lamang nila ang nag-uusap at napapahayag ng kani-kanilang dinaramdam. at gumagawa ng ano mang bagay na iutos sa kanya ng mga magulang ng dalaga. Ang babaing hindi asawa ng isang lalaki ngunit may di-karaniwang kaugnayan doon ay tinatawag na kaibigan. Bukod diyan ay magbibigay rin ang binata nang pang-himuyat sa mga magulang ng dalaga. Ang lalaki‟y nagsisibak ng kahoy. Matapos matanto ng mga magulang ng dalaga na ang nanliligaw ay karapatdapat. umiigib. Ang pag-aasawa noong unang panahon ay hindi madali. Ang lahat ng ito‟y inaayos ng mga magulang ng dalaga sa kanilang pakikipag-usap sa mga magulang ng binata. ang mga anak sa asawa ay lehitimo o tunay. Ang mga Intsik. Ngunit ang ganito‟y hindi mahigpit na ipinatutupad. ng lalaking may kabilisan. Ang datu ay karaniwan nang nag-aasawa sa pamilyang nabibilang sa uring datu.

Pagdating sa paa ng hagdan ng bahay ng lalaki ang dalaga ay magkukunwang nahihiya at hindi agad papanhik. ang kasal ay isusunod. Pagkaraan ng ilang pagtatangkang hawiin ang belo. Ito‟y tinatawag na pamumulungan o pamamalae. ikaapat. Sa mga may dugong mahal. halimbawa. anupa‟t ang mga gansal o nones. Dudulutan siya ng ama ng lalaki ng isang regalo at siya‟y papanhik na. samantalang sa mga alipin ang pagkakasal ay nagsisimula at natatapos sa tanong ng lalaki na “Pakakasal ka baga sa akin?” At kung umoo ang dalaga ay inaaring kasal na sila. ay sa ama. ang panliligaw ay dinaraan sa tagapamagitan. bagay na sinasabayan ng sigawan ng mga panauhin. sapagkat siya ang makikipag-unawaan sa mga magulang ng dalaga. Matapos mapagkayarian ang dote ay isusunod na ang kasal. sapagkat ang mga ito ang magsasabi kung kailan hahawiin ang belo. ang pinakamatanda o panganay. Sa bahaging ito ay ipahahayag ng isang matandang lalaki na magsisimula na ang seremonya. ang kasal ay halos kapareho ng sa mga mamamayan sa Luson. ang pangatlo. Pagkapasok sa loob ng bahay ay hindi uupo ang dalaga at bibigyan na naman siya ng isa pang regalo. Uupo sa lapag ang mga ikakasal sa ayos na magkaharap. – Kung ang mag-asawa ay nabibilang sa magkaibang uri ng katayuan sa lipunan. ikaanim. siya‟y kalahating alipin at kalahating mahadlika. ang paghahagis ng bigas ay hindi ginagawa. Kapag naayos na ito. ang dalaga‟t binatang ikakasal ay iinom sa isang tasa. Isang matandang babaing may tungkuling pagka-pari ang lalapit sa ikakasal. Sapagkat mahadlika ang ama kung kaya‟t mahadlika rin ang mga anak na nasa kanya. Ito‟y gagantihin ng malakas na hiyawan ng mga panauhin at ang kasal ay tapos na. Gayon din ang sukat masabi hinggil sa mga anak na nabibilang sa ina: sila‟y ituturing na alipin. Ang paraan ng pagkakasal ay iba-iba ayon sa katayuan ng isang tao sa lipunan.mga magulang ng binata ay nagkakaroon ng tinatawag na tawaran hanggang sa pumayag ang panig ng dalaga. ang mga panauhin ay sesenyas na nagpapahayag na tuluyan nang hawiin ang belo. Pagkatapos na maayos ng mga magulang ang tungkol sa pag-aasawa ng kanilang mga anak ay ipakukuha ang nobya sa isang tagapamagitan. Samantalang ginagawa ito‟y pipilitin ng binata na hawiin ang belo ng dalaga. Sa mga Moro sa Mindanaw. Pagkatapos nito‟y babasahin ng hukom ang mga salitang nagbubuklod sa dalawa at pagkatapos ay babasbasan sila ng bendita. at iba pa. pagdadaupin ang kanilang mga kamay sa ibabaw ng isang pinggang bigas. at kasabay ng isang hiyaw ay ihahagis ang bigas sa mga panauhin. Sa senyas na ito. at ang ina‟y alipin. wika nga. Ito‟y susundan ng anim na araw na pagdiriwang. Ang mga magulang ng dalaga ay sasangguni sa kanilang mga kamag-anak at kung payag ang mga ito ay agad ipahahayag ang pagsang-ayon. samantalang ang pares – anupa‟t ang ikalawa. Pagkatapos nito. Pagkatapos ay kukunin ang dalaga ng isang kamag-anak ng binata at dadalhin din sa bahay ng datu. ang kanilang mga anak ay paghahatiin sa kanilang dalawa. Sila‟y pangangaralan ng hadji o hukom at pagkatapos nito‟y makaitlong liligid ang binata sa dalaga. ang belo ay hahawiin na ng binata. ang panlima. Sa bahaging ito ay may kinalaman ang datu. atbp. Haluang Kasal. ang pampito. Isang kamag-anak ng dalaga ang tutungo sa tahanan ng binata upang ihatid ito sa bahay ng datu. Ang tagapagsalita ng binata ay nagpapahayag sa mga magulang ng dalaga ng layunin ng binata na maging asawa ito. na ginagawa sa tahanan ng datu. Kasunod nito ang dote na ibibigay sa mga magulang ng babae. Sa ikapitong gabi ay pahihintulutan na ang lalaking sumiping sa asawa. Pagkapanhik ay hindi tutuloy sa kalooban ng bahay hangga‟t hindi siya nadudulutan ng isa pang regalo. – ay sa ina. Sa mga mahadlika. Kung gansal ang james/ejp . Kung bugtong (iisa) ang anak. halimbawa‟y isang mahadlika at isang alipin. Kung ang ama‟y mahadlika. Hindi kakain o iinom ang dalaga hangga‟t hindi nadudulutan ng regalo.

Ito‟y ginagawa sa pamamagitan ng tinatawag na sanduguan. halimbawa‟y pito o siyam. Ang salitang balang. pagpatay ng kapwa. na anupa‟t kumukuha ng dugo sa bisig ng nagkakaisa at inihahalo ito sa tuba. na anupa‟t dinaraang lahat sa dahas at lakas. kundi datu o sultan. gaya ng mga Mason na may kanya-kanyang balangay o branch. Noo‟y walang kuwalta. Ang bawat baranggay ay Malaya at nag-iisa. na gamitin ngayon. ang ikapito o ikasiyam ay ituturing na kalahating alipin at kalahating maharlika. at ito‟y sangay ng isang katipunan o asosasyon. ang maaaring tunay na pinagmulan ng salitang Tagalog na balangay. na may isang layag. pagmumulta. pagpatay na wala naming sanhi. ang dalawang panig ay kinikilalang magkapatid sa dugo. Yao‟y nauukol sa panggagahasa. Walang tinatawag na hari noon. – Ang mga batas noong unang panahon ay nakasulat o hindi nakasulat. Tungkulin ng mga datu na pangalagaan ang kapakanan ng kanyang mga nasasakupan at ito nama‟y nagbabayad ng buwis sa kanilang datu. – Ang yunit ng pamahalaan ay ang baranggay. Sa nakasulat o sa hindi man. ang salitang balangay ay nagkaroon ng ibang kahulugan. na ang kahulugan sa Indonesya ay bangka. Sa mga sanhi ng digmaan. pag-insulto sa kapwa. pangungulam. Ang mga kamag-anak ng mga datu at ang kanilang mga anak ay pawang nabibilang sa dugong mahal at hindi pinapagbabayad ng buwis. pagdaraan sa bakuran ng may-bakuran nang walang pahintulot ito. lehislatibo. Ang taong makilalang gumawa ng mortal na kasalanan ay ipinapapatay o kaya‟y pinagmumulta nang malaki. Ang relasyon ng isang baranggay sa kapwa baranggay ay nasasalig sa komersiyo at mga kasunduan hinggil sa pagkakaibigan at pagkakaisa. ngunit kung minsa‟y nagsasama-sama ang ilang baranggay upang maging kalipunan ng mga baranggay. Ang pagpatay sa isang taong nabibilang sa ibang baranggay ay nagiging sanhi ng digmaan ng dalawang baranggay. Ito‟y tinutungga ng nagsasandugo. malaki man o maliit. ay sinasabing galing daw sa salitang Malayong balangay. Benggansa o paghihiganti ang motibong nagtutulak sa mga mamamayan noon na tumungo sa digmaan. Ito nama‟y ginawang barangay (bigkas: barang-gay) ng mga Kastila. Ang salitang baranggay. na maaaring binibigkas noong unang panahon nang balang-ay.bilang ng mga anak. Ngunit walang ganitong salita sa Malayong sinasalita sa Indonesya o maging sa Malaysiya. at iba pang gawang ipinalalagay na mahalay at hindi mabuti. Ang pangyayaring napakaraming baranggay noon ay nagpapahiwatig na walang kaisahan ang mga Pilipino at samakatuwid ay walang isang pamahalaang sentral. Ang datu ay makapangyarihan sapagkat nasa kamay niya ang kilala ngayong ehekutibo. sapagkat higit na magaang bigkasin ng mga Kastila ang r kaysa l o d. james/ejp . at hudisyal. na binubuo ng mula sa 30 hanggang 100 kaanak. na nang lumaon ay naging balangay. Ang isa pang sanhi ay kung pinarusahan ng isang baranggay ang lalaking nabibilang sa ibang baranggay. katulad ngayon. Pamahalaan at Batas ng mga Sinaunang Pilipino Ang Pamahalaan. Ang mga batas na nakasulat ay yaong pinagtibay ng datu at ng kanyang sangguniang binubuo ng matatandang mamamayan. Mga Batas. Sa pagtunggang ito. ang mga yao‟y batay sa kinaugalian. kaya‟t ang ipinambabayad ay mga produkto. Nang lumaon. Ang isa pang sanhi ng digmaan ay kung tinangay ng isang lalaking nabibilang sa isang baranggay ang asawa ng lalaking nabibilang sa iba namang baranggay. Ang mga gumawa ng pagkakasalang hindi mortal ay pinarurusahan naman sa pamamagitan ng pagtatali sa langgaman. maliwanag na walang pagtatangka noong daanin ang salitaan sa mapayapang paraan.

Upang makilala kung sino sa nag-uusapin ang may-sala o kung sino ang walang sala ay ipinakukuha ang isang batong nakababad sa kumukulong tubig. Sa mga Ipugaw sa hilagang Luson.paghagupit sa likod. katulad ng mga Europeo noong unang panahon. Sa kabilang dako. ang datu bilang huwes at ehekutibo ay magpapasyang dapat sundin ang hatol at sa ganito‟y papanig siya sa nanalo upang mapilitan ang natalo sa usapin na tanggapin ang hatol ng hukuman. Ang sino mang ayaw kumuha ng nasabing bato ay siyang may-sala. ang magbabalita sa buong baranggay na may bagong batas na paiiralin ang datu. Ang sino mang lumabag sa batas ay agad pinaparusahan ayon sa bigat ng pagkakasala. Sa uring ito ng paglilitis. Ang balak o panukalang ito‟y pag-aaralang mabuti ng matatanda at kung sila‟y sang-ayon. ayon sa hatol. Noo‟y walang abugado. Kung ito‟y tawaran ng natalo. ang usapin ng dalawang baranggay ay nilulutas sa pamamagitan ng arbitrasyon na binubuo ng matatandang mamamayan ng mga neutral na baranggay na siyang namamagitan. Isa pa ring pagsubok: ang naguusapin ay pangunguyain ng bigas at kung sino ang may laway na malapot ay siyang may-sala. pang-uumit. Isa pang uri ng pagsubok ay ang tinatawag na alaw. ang paniwala ng mga tao ay nananalo ang kinakasihan ni Bathala. kung sino ang unang lumitaw ay siyang may-sala. Ang Paghuhukom. ang pagsubok sa pamamagitan ng pagtatagis ng lakas ay karaniwan. pambubulahaw sa gitna ng katahimikan ng gabi. usaping kriminal at iba pa. Ang mga kasalanang hindi mortal ay ang pangangalunya. Kung sino ang mapatay ay siyang may-sala. katibayan. kasunod ang pagpapatibay ng kanilang mga saksi o testigo. Ang Pagsubok. usapin sa lupa. – Ang mga sinaunang Pilipino. Ang ilawang mamatayan ng ilaw ang siyang may-sala. Ang buno ay tinatawag doong bultong. at katapangan ng nag-uusapin. na ang mga dahilan ay lubhang marami. Ang paglilitis ay dinaraan sa pagsubok sa katatagan. at kung sino ang matalo sa larong ito ay ipinalalagay na may-sala. “Maanong tamaan ako ng lintik kung magsabi ako ng kabulaanan” at iba pang gangganito. Ang mga usapin noong unang panahon ay nililitis ng hukuman na binubuo ng datu bilang hukom at ng matatandang mamamayan ng baranggay na tumatayong hurado. ang mga tadhana ng panukalang batas ay isusulat. james/ejp . Kung aling kamay ang napaltos ay ipinalalagay na maysala. pagsisinungaling. Ang isa pang uri ng pagsubok ay ang pagbibigay sa nag-uusapin ng ilawang may sindi. o kaya‟y sa paglangoy sa loob ng ilang oras. Dala ang isang kampanilya. Ang paglilitis ay hayag at ang mga pasya o hatol ay agad ibinibigay upang maiwasan ang walang katuturang pagkabimbin ng usapin. Pagkatapos makapanumpa ang mga testigo ay isa-isang mangangatuwiran ang magkabilang panig sa usapin. gaya ng usapin sa pagmamanahan. ay mayroon din ng tinatawag na paglilitis-pagsubok (trial by ordeal). Isang tagapagbalita. Tatawagin ng datu ang matatanda ng baranggay na tumatayong mga tagapayo niya at sasabihin sa mga ito na may naiisip siyang isang batas na dapat pagtibayin. pagdaraya. ang umaluhukan ay pagkukulumpunan ng mga taong ibig makabatid sa mga tadhana ng bagong batas. Ang batas ay ginagawa sa ganitong paraan. at pagsira sa mga dokumentong ari ng datu. Ang sino mang makapagharap ng higit na maraming testigo ay ipinalalagay na nanalo sa usapin. Upang ipakilala ang kanilang katapatan. Ito‟y paglalabanan ng dalawang armadong lalaki. Ang magkabilang panig sa usapin ay maghaharap na kasama ang kani-kanilang mga testigo. – Saan man at kailan man ay hindi nawawala o naiiwasan ang pagtutunggali ng mga tao. ang mga testigo ay nanunumpa sa ganitong paraan: “Maanong lamunin ako ng buwaya kung hindi ako magsabi ng totoo”. sa pagputol sa mga daliri ng isang kamay. na ang tawag ay umaluhukan. Isa pang pagsubok: ang nag-uusapin ay patatalunin sa ilog na may dalang sibat.

Katulad ng karaniwang nakikita sa kasalukuyan ay katakot-takot ang iyakan ng mga kamag-anak at mga kaibigan. MARANGAL ang makain ng buaya. Maliwanag na hindi man sinasabi ay mahahalata naming may kinikilingan ang kabilang buhay. ay ibibimbin. ayon sa paniwala ng mga tao dito. Ang patay ay inilalagay sa kabaong na may kasamang damit. Kung minsan nama‟y naglalagay sila ng galang na behuko sa kanilang mga paa‟t liig.Pagdadalamhati ng mga Sinaunang Pilipino Ang Paglilibing. Sa likod ng mga pagbabawal na ito ay patuloy naman ang kainan at inuman ng alak ng mga tao. ang pagpapakilala ng pagluluksa ay hindi gaya ngayong itim ang damit na isinusuot. arrows). Sa mga Tagalog. heaven). sa mangkukulam. Ang paghihiganti ng mga kamag-anak ay tinatawag na balata. Sa mga lipi ng Mindanaw at sa ilang pulo ng Kabisayaan. at iba pang mahahalagang gamit na umano‟y kakailanganin ng namatay sa kanyang pagtungo sa kabilang buhay. Karaniwang nagdaraos ng pasiyam. ang paglipad ng uwak. Kung ang namatay ay biktima ng masamang layon o kaya‟y namatay sa labanan. ang mga kamag-anak ng namatay ay nag-aayuno at ang kinakain ay pawang gulay. ang patay raw na maraming dala-dalahan ay buong pusong tatanggapin sa kabilang buhay. ang pag-awit ay bawal. o kaya‟y ang paghuni ng butiki. na anupa‟t ang mayaman o may-kaya ay nakalalamang na sa pagtungo sa kabilang buhay. Sa kabilang dako. – Sapagkat naniniwala ang mga sinaunang Pilipino sa kabilang buhay at sa relasyon ng buhay sa patay kung kaya‟t malaki ang paggalang nila sa alaala ng mga patay. samantalang ang sa lalaki ay tinatawag namang maglahi. kundi puti. sa manggagaway. ang pangyayaring ito‟y agad ipinahahayag sa buong baranggay. Naniniwala rin sila sa manghuhula na kung tawagin noo‟y pangatauhan. na umano‟y nakahuhula sa mga darating na pangyayari. ang pagluluksa ay hindi natatapos hangga‟t hindi naipaghihiganti ang namatay. at nagiging mga diyos. samantalang ang ilan nama‟y nalahiran ng diwa ng Kristiyanismo at minana ng kasalukuyang salin ng lahi sa ganyang ayos. Gayunman. Tuluy-tuloy silang lahat sa langit (cielo. Sa mga taga-Luson. Bukod sa mga ito ay mayroon pang upahang tagaiyak na nagsasalaysay o umaawit ng mga kabutihang nagawa ng namatay. Naniniwala rin sila sa asuwang. na anupa‟t nagdarasal at nagkakainan ang mga kamag-anak at mga kaibigan ng namatay sa ikasiyam na araw ng pagkamatay ng yumao. Ang pagluluksa sa babaing namatay ay tinatawag na morotal. Ang pagkain ng ano mang uri ng karne at ang pag-inom ng alak ay bawal sa panahon ng pagluluksa. sa tikbalang. Ang mga paniniwala at mga pamahiing iyan ay hindi nalipol ng pagdating dito ng kabihasnang Kanluranin. o mapatay sa saksak o tama ng mga palaso (flechas. rainbow). Kapag datu ang namatay. at bawal ang magsuot ng damit na masagwa ang kulay. Kadalasa‟y nagtatanghal ng dula o drama na kung tawagin ay tibaw. baligtad ang paglalagay ng balaraw (daga) sa kaluban. Ang lahat ng pakikidigma. dumadaan sa arco na nabubuo kapag umuulan (bahaghari. at sa tiyanak. ang pagdaramdam sa pagkamatay ng kamag-anak ay ipinakikilala sa pamamagitan ng paghuhuramentado o walang taros na pagpatay sa kapwa. Ang ilan sa kanila‟y nanatiling buong-buo. ginto. Naniniwala rin ang mga unang Pilipino sa tinatawag na anting-anting o agimat. james/ejp . samantalang ang walang dala ay makararanas ng malamig na pagtanggap doon. ang sibat kung dinadala ay kailangang nakatungo sa lupa. ang pag-aayuno ay tinatawag na sipa. ang pagluluksa sa namatay na datu ay tinatawag na laraw. Sa matandang paniwala. halimbawa‟y ang pagkahol o pag-alulong ng aso. kung mayroon. Marami sa pangyayari ang binibigyan nila ng kahulugan.

nagdadasal ang baylana at ang mga nakasakay sa bangka sa mga namatay nilang ninuno na pagpalain at iligtas sa panganib ang mga maysakit. napapalaya uli ang mga kaluluwa kung mag-aalay (sacrificio. chest) na may damit ng nalunod. james/ejp . na nagtuturo kung saan sa dagat nila ihahagis ang isang tampipi (baul. dinadala sila sa dagat. ang sabi nila ay „tinangay ng hangin‟ ang kaluluwa. offering) ang mga kamag-anak sa mga pagdiriwang na tinatawag nilang maganito (mag-aanyito). Sabi nila. natatayo sila ng mahabang kawayan at isinasabit sa itaas ang damit ng namatay. mabuti man o masama. May Yligueynes (mga Iligan) na nagsasabi na ang mga kaluluwa ng namatay ay kinukuha ni Maguayen. Sabay sa paghagis. Binibihag daw nang pantay-pantay. sina Simuran (si Moran) at Siguinarugan (si Ginarugan). ay naiiwang bihag habang panahon sa ilalim ni Buranen. Paniwala naman ng mga Yligueynes (mga Iligan o mga tao ng ilogan o ilog) na taga-Cebu. sakay sa bangka na tinatawag na baranggay. Bantayan Islands ang tawag ngayon) na ang mga kaluluwa ng mga namatay ay nagpupunta sa sinapupunan ni Siburanen (si Buranen). Kapag namatay sa sakit ang isang bata. isang diyos din. Mula dito. Panawagan ng „baylana‟ Kung magkasakit ang mga anak o kamag-anak ng nalunod na tao. sabi nila. babae na pari nila. Kasama nila ang isang baylana. paniwala ng mga taga-Europa na ang mabantot o „masamang hangin‟ (mal aire.Ang kaluluwa ng mga nalunod ay naiiwan sa dagat habang panahon (siempre. at pag laki nito at naabot ang tangkad ng takda. Nilalagyan niya ng takda ang puno tuwing may ipinapanganak na bata. may isa pang diyos sa langit. nakikita na walang halaga sa kanila kung mabuti o masama ang tao. bowels) ng bata kaya namatay. Naghihirap ang mahirap. Nakikita rin ang muhi nila sa pagiging mahirap. dahil walang nag-aalay ng maganito para sa kanila. Sukat ng buhay Sabi-sabi nila. Bandang panahon na ni Jose Rizal umunlad ang mga agham (sciences) at natuklasan na mga microbio (germs) pala ang sanhi ng mga sakit. ang mga baranggay ng patay sa tuktok ng Mayas. na may isang matayog na punong kahoy sa bundok Mayas. Iniiwanan nila duon hanggang maagnas at maglaho na ang damit. Kailangan daw maganito (mag-anyito) upang mapalaya ang kaluluwa. forever). ang lahat ng kaluluwa. Ang mga namatay nang ganuon ay napupunta sa Arayas. Bilang parangal sa namatay. malaria) ang pinagmumulan ng mga sakit. Sidapa (si Dapa). [ Munting paliwanag: Nuong panahon ng Espanyol. isang mataas na bundok sa pulo ng Panay. at inaagaw ng isa pang diyos at dinadala kay Siburanen (si Buranen). Subalit ang mga mahirap. namamatay agad ang tao. Bohol at Bantay (sa tabi ng Cebu. Subalit hindi nagtatagal duon. Hindi kasi alam ng mga tagarito na ang baho ng bulok ang sanhi ng mga sakit. ] Kung matanda naman ang namatay. at dinadala sa kanyang baranggay na tinatawag na Sumpoy. goblins) ang bituka (entranias. Mayroon ding naniniwala rito na ang mga kaluluwa ng namatay ay napupunta sa „kabilang buhay‟ (infierno) na sakop ng 2 diyos duon. isang diyos na nakatira sa isang mataas na bundok sa pulo ng Burney (Borneo). sinasabi ng mga Pintados (mga Visaya) na kinain ng mga mangalo (duendes.

priestesses) na namumuno sa pag-aalay. may mga kuwintas na bulaklak (guirnaldas. nagkakalat daw ng maraming balang (langosta. Duon daw nakatira sa tuktok ng isang bulkan (volcan. Sa ibang pag-aalay. bonfires) sa paligid ng bahay niya at gabi-gabi. Pagkatapos sabihin ng babaylan ang kanyang hula (prediccion. Nagdadala rin sila ng kanin. volcano) na 5 leguas (bandang 24 kilometro) mula sa kabayanan (poblacion. Nagdadala sila (sa bahay ng maysakit) ng mga pitarillas (isang uri ng banga o palayok) na puno ng alak (arrach. bells) at mga gong (tambors. prophesy). Mayroon daw na babaing diyos sa pulo ng Negros. tinawag ding nag-aanyito) at baylanes (mga baylan o babaylan) din ang tawag sa mga pari (sacerdotisas. goddess) na bigyan sila ng mabunying ani. coffin). mga ulam at isang buhay na baboy. si Macaptan ang nakatira sa pinakamataas na langit. ihahayag niya kung gagaling ang maysakit o mamamatay. balot na balot ng ginto. sinasaksak sa puso. Nagdadasal sila kay Lalahon tuwing panahon ng pag-ani. at siya raw ang naghahagis ng apoy mula sa bulkan. Walang katapusang daigdig. at 2 pang diyos din. Wala rin silang takdang puok na pinag-aalayan o simbahan. si Lalahon. drums). sorcerer) na hihipo sa kabaong (ataud. sina Ynaguinid (Inang Ginid) at Macanduc. nag-aalay din sila kay Varangao. Lamay at libing ng patay. sabi nila. Sabi nila. Kung ayaw daw ng diyosa (diosa. Pumapasok ang multo sa katawan ng babaylan at bumabagsak siya sa lupa. Ang pag-aalay ay tinatawag na baylanes (mga baylanan. garlands) pa sa ulo at maraming alahas na ginto. sinasabi ng babaylan kung ano ang mangyayari sa darating na panahon. nililinis ang baboy at niluluto upang ialay sa multo. demon) na nagpapakita sa kanila. Kaya hindi niya mahal at pinapatay ang mga tao. Ang pag-aalay ay sinasaliwan ng tugtog ng mga kulingling (campanillas. Kasi. Tapos. town) ng Arevalo. tinatawag ang multo (espirito. Natatakot daw sila na baka may lumapit na mangkukulam (brujo. ang diyos ng bahaghari (rainbow). hindi siya nakakatikim ng pagkain mula sa lupa. james/ejp . nagbabantay ang mga tao. locust) upang kainin ang lahat ng palay sa bukid. Kung aalis sila upang lusubin ang mga kaaway.‟ humihingi ng tulong mula sa kanilang mga ninuno na nagpapakita raw sa kanila at sinasagot ang kanilang mga tanong. Habang „hawak‟ siya ng multo. liquor) na gawa sa kanin (tinawag ding pitarilya. o kung mayroong digmaan o bago magtanim ng palay. Umaawit at nagdadasal ang mga babaylan. nagsisindi ng maraming siga (hogueras. spear) at pinapatay ang baboy. inuman ang „misa‟ Ang mga katutubo sa kapuluang ito ay walang takdang panahon ng pagsamba sa kanilang mga diyos. Ginagawa rin nila ito upang mapalaya ang kaluluwa ng namatay mula sa „kabilang buhay. ilalatag ang nilutong baboy at lahat ng pagkain at alak na dala ng babaylan at ng mga kamag-anak ng maysakit.Babae ang pari.). kumikisay at tumutulo ang laway parang baliw. at hindi rin umiinom ng alak na pitarilla. Kung mayroon lamang na may sakit saka sila nag-aalay. tumatayo siya at kumukuha ng sibat (lanza. Paniwala ng mga tao na walang katapusan ang mondo. hawak-hawak ang kanilang mga sandata. Kapag may namatay dito. Makulay at magara ang suot ng mga baylan. Masamang diyos daw si Macaptan dahil naghuhulog ng sakit at kamatayan sa mga tao. Sa isang hapag pang-alay (altar).

„Morotal. Mula nuon. Mag-iipon sila mula sa mga tao ng mga pagkain at tuba. rattan) sa buong bisig (brazo. at isang tagalabas (estranjero. arm). ipinaliwanag sa susunod na kabanata) at mga galipin. Sakay sila sa isang bangkang pandagat. foreigner) at hindi tagarito (indigena. Kapag mayaman daw ang libing. Bago siya namatay. Pilit nilang pakakainin at paiinumin ang pinuno upang hindi ito mamatay at natatapos ang maglahe. at hindi na maaaring ibalik ang bangkay (cadaver. cruel). nagtatali sila ng yantok (bejucos. ang pinipili nilang alipin ay ang pinakamatanda at pinakamahirap. palm wine). subalit agad liligid sa buong baranggay ang kanyang mga timagua (timawa. Ang kabaong ay gawa sa inukit na punong kahoy na pinupuno nila ng mga damit at ginto ng namatay. native). „Maglahe‟ at luksa sa patay. at hindi sila umiinom ng pitarilla hanggang hindi sila nakakabihag o nakakapatay ng isang tao sa digmaan o dambungan (asalto. sa banda ng ngayong Dumaguete City). nagpapa-gutom hanggang mamatay ang isang pinuno na naulila. Minsan. tinatawag ding james/ejp . nagsusuot sila ng mga puting damit at dumadalaw sa baranggay ng mga kaibigan nila. at nanghihina silang maigi at nagiging malamya (debilitado. nagkasakit at namatay si Marapan dahil sa sugat. hindi kumakain ng kanin ang mga naulila. Kahawig ang pagluluksa ng sinusunod ng mga babae. matanda na ang ugaling ito. Hinagis daw ng alipin ang isang malaking talahib (elephant grass). pulos saging (bananas) at camote lamang. corpse) sa kabaong. tinamaan at nasugatan sa tuhod si Marapan. Palatandaan ng kanilang pagluluksa (luto. May isang uri ng luksa na tinatawag nilang maglahe. Kapag namatay ang isang pinuno. Marami pang pagaari ng namatay ang inilalagay nila sa kabaong na inililibing sa tabi ng bahay ng patay. sabi ng mga Dumaguet. raid).000 taon na ang nakalipas mula sa isang pinuno. master) sa „kabilang buhay. naging ugali na nila ang pumatay ng alipin tuwing mamatay ang isang pinuno. Nangyayari na isang taon silang nagluluksa.‟ subalit matumal daw ang tanggap sa mga mahirap (pobre. May matandang ugali ang mga Dumaguet (Dumagiti. subalit sa halip na bumihag o pumatay ng tao. Kung minsan. poor). Dahil hindi naman sila lubusang malupit (severo. alak na gawa mula sa puno ng niyog (vino cocotero. mourning). pumapatay din sila ng isang alipin nito upang magsilbi sa kanyang panginoon (amo. Hinuhubad lamang nila ang yantok. Kapag namatay ang magulang o malapit na kamag-anak. Sabi nila. kapag nakabihag o nakapatay na sila. sasabog bigla ang kabaong at aalingasaw ang amoy ng patay. na tinatawag nilang morotal. mga tao na natagpuan ng mga Espanyol sa pulo ng Negros. nagpahinga raw si Marapan at humingi sa alipin niya ng damo upang punasan ang sarili. at kumakain uli ng kanin sa babang luksa. ganuon din ang ginagawa nilang pagpatay sa alipin. languid).‟ Hanggang maaari. ginagaya nila kung paano namatay ang pinuno. mainam daw ang tanggap sa „kabilang buhay. Dahil matanda na siya. at nagku-kwintas din ng yantok sa leeg.‟ luksa ng babae. Inililibing pati ang alipin. hinabilin ni Marapan na patayin din ang alipin at ang familia nito. minana pa nila 10.Kapag nangyari daw iyon. si Marapan.

upang ipaalam ang pagkamatay ng pinuno. siya ay ginagawang aliping ayuey pagkatapos bayaran ang multa. Ito ang katapusan ng luksang morotal.‟ luksa sa pinuno. steersman). ang dami ng mga nabihag. Habang lumalaot.baranggay. panay ang awit ng 3 indio tungkol sa kanilang maraming panalo. Sa ibaba dapat nakatutok ang tulis ng sibat kapag dala-dala. na sinusunod ng mga tao kapag namatay ang isang pinuno at walang sumusuway sa mga utos: Bawal makipag-away habang nagluluksa. Nagsusuot na uli sila ng makulay na damit at kumakain na ng kanin mula nuon. timagua at mga pinuno. at ang mga kalaban na napatay nila sa bakbakan. at sinumang bumastos.  Bawal umawit habang namamangka sa banda ng baranggay. Kung ang alipin ay tumarampoc. nagdidiwang sila. Inaanyayahan nila ang kaibigan na dumalaw din sa kanilang baranggay. tinatawag na larao. ang mga babae at 3 lalaki. Ang balaraw o panaksak ay dapat nakasukbit nang baligtad sa baywang. Tapos. Bawal pumuslit dito. pinapaligid sa buong baranggay ang isang timagua na iginagalang ng lahat. isang taga-limas (achico.  Walang dapat magsuot ng magara o makulay na damit. „Larao. Pagdating nila sa baranggay ng kaibigan. inaalis na nila ang puting damit at mga yantok na kuwintas at pulupot sa bisig. alipin. ang panginoon niya ang nagbabayad ng multa. kasama ang 3 magiting na indio . May isang mabagsik na uri ng luksa. Pinipili ang 3 lalaki na maraming tagumpay sa digmaan. Dapat tahimik ang lahat sa loob ng baranggay.   james/ejp . kahit na pinuno rin. Sa mga Espanyol.  Gumagawa sila ng bakod paligid sa bahay ng namatay na pinuno. Sinuman lumabag sa mga bawal ay pinagbabayad agad ng multa. Kung ang lumabag ay isang alipin.isang gabay (piloto. bailer) at isang taliba (vanguard) sa harap ng bangka. si Lupluban at si Panas. ay pinarurusahan. Para malaman ng lahat ng tao na may luksa para sa pinuno at walang makapag-maangan na hindi nila alam. Inom nang inom silang lahat. kainan at inuman. subalit sabi nila na ipinamana itong mga gawi ng kanilang mga diyos. lubhang malupit ang ugaling ito na sinusunod ng lahat. lalo ka sa araw ng libing. ng pitarilla at iba pang alak na dala nila sa bangka habang naglalakbay. at kailangan na siyang magsilbi sa bahay ng kanyang panginoon. na may sariling bahay.

Polytechnic University of the Philippines College of Engineering Heograpiya at Kasaysayan ng Pilipinas Assignment No. 3 Hugo. 2010-00723-MN-0 BSCE II-2 james/ejp . Eldrin James P.