Pananamit ng mga Sinaunang Pilipino Ang pananamit ng mga sinaunang Pilipino ay lubhang naiiba sa pananamit ng kasalukuyan.

Noon, ang mga lalaki ay nakabahag ngunit may kanggan, na pang-itaas, na maikli ang manggas at itim o asul na kamisang walang kuwelyo. Ang kulay ng kamisa ang nagpapakilala kung ano ang antas o ranggo ng nagsusuot noon: kung pula ay nangangahulugang datu ang may-suot; kung asul o bughaw o kung itim ay nabibilang sa uring mababa kaysa datu. Sa kabilang dako, ang pananamit ng mga babae ay binubuo ng pang-itaas na kung tawagi‟y baro at ng pang-ibaba na kung tawagi‟y saya. Sa Kabisayaan, ang tawag dito‟y patadyong. Noo‟y walang sapatos ang mga tao, kaya‟t ang lahat ay nakatapak. Gayunman, ang ulo‟y may putong, na anupa‟t isang kayong damit na nakabilibid sa ulo. Sa kulay ng putong nakikilala ang “pagkalalaki”: kung pula ang putong, ang may-suot ay nakapatay na ng isang tao; kung may burda ang putong, ang may-suot nito ay nakapatay na ng maraming tao. Ang mga babae ay hindi naglalagay ng putong, ngunit ang kanilang buhok ay nakapusod. Pananampalataya ng mga Sinaunang Pilipino Ang sinaunang tao sa kapuluan ay hitik na hitik sa kaugalian at paniniwala. Sa lahat ng yugto ng kanilang buhay, mula sa kapanganakan hanggang kamatayan, ay kitang-kita ang kanilang mga pinaniniwalaan at pinipahalagahan. Ang mga babaylan at katalona na tumatayong tagapag-ugnay ng pamayanan sa mga espiritu at diyos ay naging malakas na puwersa na humubog sa pagkatao at tunguhin ng pamayanan. Patunay sa matibay na ugnayan ng sinaunang tao sa kanilang Lumikha ay ang kanilang mga paniniwala at pagpapahalaga sa mga espiritu, duwende, nuno at engkanto. Ang mga paniniwala at pagpapahalagang ito ang kanilang naging gabay sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Naniniwala sila na ang lahat ng bagay ay may buhay katulad ng mga bundok, ilog, lawa, punongkahoy at iba pa. sila ay sumasamba sa espiritu ng namayapang kamag-anak. Naniniwala rin sila sa mabubuti at masasamang anito. Ang paniniwalang ito sa mga anito, ayon kay Salazar ay patunay ng malakas na impluwensiya ng mga Austronesyano sa pamumuhay ng mga sinaunang Pilipino. Bagama‟t naniniwala ang sinaunang tao sa maraming espiritu, naniniwala rin sila sa iisang itinuturing naman nilang pinakamakapangyarihang diyos, ang Bathalang Maykapal. Naniniwala sila na ang Bathalang Maykapal ang magpaparusa sa mga masasama at magbibigay gantimpala sa mabubuti. Ang debosyon ng mga sinaunang Pilipino sa kanilang mga namayapang kamag-anak ay kahanga-hanga rin, ayon sa salaysay ng mga Kastilang Historyador. Makikita ito sa kanilang paglilibing at sa kanilang madalas na paghingi ng gabay sa mga kaanak nilang namayapa na. naniniwala sila na may kabilang buhay kung saan ay ipagpapatuloy ng namayapa ang kanyang buhay. Dahil ditto, ang mga gamit ng namayapa ay kasamang inililibing ng kanyang labi, sapagkat kakailanganin daw ang mga ito ng namayapa sa kabilang buhay. Sa mga katutubong Bisaya, naniniwala sila na ang mga masasama ay magtutungo sa solad (impierno) at ang mabubuti ay sa ologan (langit). Kaugnay ng kanilang relihiyon, ang mga sinaunang Pilipino ay naniniwala sa mga pamahiin. Naniniwala sila sa anting-anting, agimat, at kahulugan ng mga panaginip.

james/ejp

Naniniwala rin ang mga tribung Bisaya na ang lahat ng namatay sa pakikidigma o napatay ng buwaya ay nagiging diwata o anito. at iba‟t ibang uri ng mga prutas at mga gulayin. Ang sinaunang kalendaryo ng mga Bisaya ay may pitong araw sa isang lingo at labindalawang buwan sa loob ng isang taon. Nangangahulugan lamang na amg mga sinaunang Pilipino ay mayroon ng pamamaraan ng pagtatala ng kanilang kasaysayan. Edukasyon ng mga Sinaunang Pilipino Ang malalim na kaalaman sa pagbasa at pagsulat ng mga sinaunang Pilipino ay pinatutunayan ng mga tala ni Padre Chirino (1604). baybayin ang gamit sa pagsusulat. Ang ilang patunay ditto ay ang mga sumusunod:  Paggawa ng mga halamang gamut  Industriya ng seramiks  Ang pagprepreserba ng labi. Sa una. Sa Katagalugan at sa iba pang bahagi ng kapuluan. Ang mga anak na lalaki sa sinaunang pamayanang Pilipino ay sinasanay ng mga ama na maging mandirigma. abaka. ang lupa‟y nililinis sa pamamagitan ng pagsunog sa mga halaman at damo at pagkatapos nito‟y tatamnan ang lupa. Ang pangunahing industriya noon. Mayroong sinaunang paaralan sa Panay na tinatawag na bothoan. ang james/ejp . Antonio de Morga (1609) at iba pang mananalaysay na Kastila. Ang mga anak na babae naman at tinuturuan ng mga ina ng pagbasa at pagsulat. Ang pagsasaka noo‟y may dalawang uri: una. gaya ngayon. ang tinatawag na pangangaingin (galing sa kaingin) at ang ikalawa‟y ang paglilinang. mangangaso. particular sa Sagada (mummification)  Ang kalendaryong Ifugao at Bisaya. paggamit ng sandata at lubris (pag-aaral tungkol sa agimat). mangingisda. Ang malaking kaibahan ng dalawa ay nakasalig sa bilis ng pagkukumagkag ng mga tao ngayon.Sa mga sinaunang Pilipinong naninirahan sa hilaga. dalanghita. Dr. Agham at Teknolohiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang mga unang Pilipino ay may malawak ding kaalaman sa agham at teknolohiya. ay ang pagsasaka. Sagana ang bayan noon sa bigas. saging. Naniniwala sila na ito ay demonyong naninirahan sa kagubatan kaya nagpapasantabi sila sa tuwing daraan sila sa ilalim ng mga puno. Ang mga Ifugao ay may mga tagatala ng kalendaryo na tinatawag nilang tumunok. bulak. Sa ikalawa.  Paglalagay ng ginto sa ngipin  Ang Hagdan-hagdang Palayan (Rice Terraces) Ekonomiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang pamumuhay at kabuhayan ng mga sinaunang Pilipino ay hindi gaanong nalalayo sa pamumuhay at kabuhayan ng malaking bahagi ng mga Pilipino sa kasalukuyan. labis nilang binibigyan ng paggalang ang tikbalang. ang mga nahukay na palayok sa Butuan at Batangas at ang Laguna Copper Plate Inscription. magtrotroso at manggagawa ng barko. samantalang noon ang mga tao‟y hindi nagmamadali sa kanilang mga gawain. aritmetika. minero. na tipikal sa mga bulubundukin ng Cordillera. Pinahahalagahan din nila ang buwaya na tinatawag nilang nuno. niyog.

ngunit hindi sila nagpapakalasing. hibla ng saging. Sinamay. gaya ng Hapon. ngayo‟y sakop ng Surigaw. lalo na sa Butuan. paghabi. Siyam (ngayo‟y Taylandiya). Dahil sa mga industriya ay naging maunlad ang komersiyo ng mga baranggay na ang ginagamit sa pagdadala ng mga produkto ay mga bangka at batel.dagat. kalabaw. Sa ibang pook. ang Museong Pambansa ay nakatuklas ng mga buto ng elepante sa Hilagang Luson. Nag-aalaga rin sila ng mga manok. at pangangahoy. Ang mga sasakyang iyan ay tigib ng mga bilihing dinadala sa mga pulo ng Kabisayaan at sa Kamindanawan. Sang-ayon kay Padre Martin de Rada. Ang pagmamay-ari ng lupa noo‟y may dalawang uri. Sumatra. Kung minsan. pagmimina. bulak. at ang ulam ay karaniwan nang isda at kung minsa‟y karne ng baboy o baka. Borneo. at iba pa. Ang paghahabi ng mga damit ay isang industriyang pambahay na maunlad na nang dumating ang mga Kastila. bukod sa bangka at balangay. Upang mapalaki ang ani ay naglalagay sila ng patubig. gaya ng paghahayupan. na ang ibig sabihin ay elepante. Sang-ayon kay Padre Juan de Plasencia na nakasaksi sa mga kaugalian ng mga Pilipino nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas. Sinasabi ng matatandang kasulatan na nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas ay nakita nila ang maraming sasakyang-dagat sa Sebu na nagbuhat pa sa Maynila at iba pang bahagi ng Luson. Hulo at iba pang mga pulo ang naglalayag sa malalayong bayan upang makipagkalakalan. sapagkat ilan sa mga wika sa Pilipinas ang kakikitaan ng salitang gadya. Ang pag-inom ng alak (tuba) ay karaniwan. sa isang sulat niya sa biseroy ng Meksiko. ang pagkain ng mga Pilipino noon ay nakasalig sa bigas. ay totoong maraming mangangalakal na tagaLuson. birey. Ang ikalawa‟y ang pribadong lupa na ari ng mga datu. ang ibinabayad ng mga Pilipino sa mga james/ejp . ang matuwid kung bakit pinauupahan ng datu ang ilang lagay ng lupa ay sapagkat binili niya ang nasabing lupa sa datung dating may-ari nito at upang makuha ang kanyang ibinayad ay pinauupahan niya ang lupang nabili. gaya ng binta. Bukod sa komersiyo sa loob ng Pilipinas ay nagkaroon din ng pakikipagkalakalan sa iba‟t ibang bansa. Kambodya. Katulad ngayon. at sutla ang ginagamit sa paghabi. Ang paraan ng bilihan ay dinaraan sa tinatawag na palitan ng mga produkto. Ang karamihan ng mga ilog ay naging isa sa mga dahilan kung bakit ang komersiyo ng mga baranggay ay naging hasi (mabili). Bukod diyan. Tsina. ang ilang lagay ng lupa ay pinauupahan ng datu. Noo‟y walang kuwaltang ginagamit ang mga tao. Mayroon din silang elepante. Halimbawa. Haba. Ang lupang ito‟y mataba at maunlad na sapagkat naayos na ng datu sa tulong ng mga alipin. Bukod sa pagsasaka ay mayroon pang ibang industriya ang mga Pilipino noon. Dahil sa hindi alam ng mga Kastila ang pangalan ng mga sasakyang-dagat at mga bangka ay gumawa sila ng mga pangalan. bagay na nagpapatotoong may elepante sa Pilipinas noong unang panahon. Ang kapal ng kagubatang sagana sa matitigas na punungkahoy na sinasangkap sa paggawa ng mga sasakyang-dagat ay naging mapagpala sa mga Pilipino na sapagkat naninirahan sa mga tabing-dagat ay sanay maglayag. kambing. karakoa. Ang paggawa ng mga sasakyang-dagat na may layag ay isang maunlad na industriya ng mga unang Pilipino. Ang una‟y panlahat o publiko at nauukol sa mga lupang malapit sa kabundukan. paggawa ng mga sasakyang. kung ang isang tao‟y may kambing ay maaari niyang ipagpalit ito sa isang tiklis na isda. at kabayo. Nang dumating ang mga Kastila ay nagtaka sila sa iba‟t ibang uri ng mga sasakyang-dagat at bangka na ginagawa ng mga Pilipino. prau na ginawang paraw ng mga Pilipino. Ipinalalagay na ang lupang ito‟y mahirap araruhin at ang sino mang may sipag at tiyaga ay maaaring magtanim at makinabang sa ganyang uri ng lupa. pangingisda. at sa iba pang pulo ng matandang Malaysiya.lupa‟y inaararo at pagkatapos ay tinatamnan.

sapagkat ang lalaki ay maraming pagdaraanang mga “baitang”. Ang babaing hindi asawa ng isang lalaki ngunit may di-karaniwang kaugnayan doon ay tinatawag na kaibigan.Intsik na mangangalakal na dumayo buhat Tsina ay ginto o ano mang bagay na naiibigan ng mga Intsik. ang kaugaling ito‟y hindi lubos na sinusunod. Ang datu ay karaniwan nang nag-aasawa sa pamilyang nabibilang sa uring datu. Ang bigay-kaya ay karaniwan nang lupa. Ang mahadlikang may hangad magasawa ng alipin ay hindi pinagbabawalang mag-asawa rito. ay hindi tunay kaya‟t hindi maaaring magmana ng ari-arian sa kanyang ama. Ang mga Pilipino ay kusang nagbabayad ng inutang nilang mga produkto at dahil ditto ang mga mangangalakal na dayuhan ay may malaking pagtitiwala sa kanila. mga mata lamang nila ang nag-uusap at napapahayag ng kani-kanilang dinaramdam. umiigib. May ugali noon – na hangga ngayo‟y sinusunod sa isang liblib na pook ng Pilipinas – na ang nanliligaw ay maglilingkod muna sa mga magulang ng dalaga sa loob ng ilang buwan o kung minsa‟y mga taon. na ang ibig sabihi‟y kapwa nag-iibigan. ng lalaking may kabilisan. bilang bayad sa mga araw at gabi ng pagbabantay at pagpupuyat ng mga magulang mulang pagkabata hanggang magdalaga. Ang lahat ng ito‟y inaayos ng mga magulang ng dalaga sa kanilang pakikipag-usap sa mga magulang ng binata. Mahirap ito. ngunit noon ang mga lalaking umiibig ay handang magpakasakit at magtiis ng hirap alang-alang sa kanyang minamahal. bago maging karapatdapat sa mga magulang ng babaing pinipintuho. na maaaring salapi. Sa kanilang batas na batay sa kinamulatan at kinaugalian. halimbawa. Ang lalaki‟y nagsisibak ng kahoy. kung baga sa hagdan. o ano mang ari-ariang mahalaga. Ang mga Intsik. Ang pag-aasawa noong unang panahon ay hindi madali. ang mahadlika ay nag-aasawa ng mahadlika rin. at ang alipin ay nag-aasawa ng gaya rin niyang alipin. wika nga. samantalang ang mga anak sa labas. ginto. at gumagawa ng ano mang bagay na iutos sa kanya ng mga magulang ng dalaga. At bukod pa rin diyan ay magbibigay rin ang binata ng himaraw sa ina ng dalaga bilang bayad sa kanyang pagpapasuso sa dalaga ng ito‟y sanggol pa. Sa likod ng mataimtim na paglilingkod na ito ay hindi pinahihintulutang makipag-usap ang lalaki sa dalaga. Sang-ayon sa isang manunulat na Intsik na nakarating sa Pilipinas noon taong 1209 at nanatili rito hanggang 1214. na kung bigkasin ay ka-ibigan. ang mga sinaunang Pilipino ay matapat sa pakikitungo sa mga mangangalakal na taga-ibang bansa. ang pagsang-ayon ng mga yaon ay ipakikilala sa lalaki. datapwa‟t ang ganitong pagsang-ayon ay may kondisyon: siya‟y magkakaloob ng bigay-kaya o dote sa mga magulang ng dalaga. na kinukunan ng mga produkto ay hindi agad binabayaran kundi sa susunod na pagbabalik noon. Kung ang hinihiling ng mga magulang noon ay hindi maibibigay ng james/ejp . Bukod pa riyan ay magbibigay rin ang kahabag-habag na binata ng tinatawag na bigay-suso sa nag-alagang yaya ng dalaga bilang ganti sa kanyang pagpapasuso rito. ang mga anak sa asawa ay lehitimo o tunay. Matapos matanto ng mga magulang ng dalaga na ang nanliligaw ay karapatdapat. Walang pagkakataong magkausap ang dalawa sapagkat mahigpit ang mga magulang na ang mga mata‟y tinatalasan upang hindi sila masalisihan. wika nga. at ang datung nais mag-asawa ng mahadlika ay malaya ring nag-aasawa ng nais niyang maging asawa. Bukod diyan ay magbibigay rin ang binata nang pang-himuyat sa mga magulang ng dalaga. Panliligaw at Pag-aasawa ng mga Sinaunang Pilipino May kaugalian ang mga unang Pilipino na mag-asawa sa babae o lalaking nabibilang sa uri ng lipunang kinabibilangan nila. Ngunit gaya ng nasabi na. Ngunit ang ganito‟y hindi mahigpit na ipinatutupad. kung sa ngayon.

Matapos mapagkayarian ang dote ay isusunod na ang kasal. Sila‟y pangangaralan ng hadji o hukom at pagkatapos nito‟y makaitlong liligid ang binata sa dalaga. Ang tagapagsalita ng binata ay nagpapahayag sa mga magulang ng dalaga ng layunin ng binata na maging asawa ito. Ito‟y susundan ng anim na araw na pagdiriwang. Pagkatapos nito‟y babasahin ng hukom ang mga salitang nagbubuklod sa dalawa at pagkatapos ay babasbasan sila ng bendita. Kung bugtong (iisa) ang anak. Kung gansal ang james/ejp . Pagkatapos na maayos ng mga magulang ang tungkol sa pag-aasawa ng kanilang mga anak ay ipakukuha ang nobya sa isang tagapamagitan. Hindi kakain o iinom ang dalaga hangga‟t hindi nadudulutan ng regalo. sapagkat ang mga ito ang magsasabi kung kailan hahawiin ang belo. ang pampito. Pagkaraan ng ilang pagtatangkang hawiin ang belo. Pagdating sa paa ng hagdan ng bahay ng lalaki ang dalaga ay magkukunwang nahihiya at hindi agad papanhik. samantalang ang pares – anupa‟t ang ikalawa. halimbawa. Pagkapanhik ay hindi tutuloy sa kalooban ng bahay hangga‟t hindi siya nadudulutan ng isa pang regalo. Isang kamag-anak ng dalaga ang tutungo sa tahanan ng binata upang ihatid ito sa bahay ng datu. Sa mga may dugong mahal. Sa ikapitong gabi ay pahihintulutan na ang lalaking sumiping sa asawa. Sa mga mahadlika. bagay na sinasabayan ng sigawan ng mga panauhin. Sa mga Moro sa Mindanaw. Sapagkat mahadlika ang ama kung kaya‟t mahadlika rin ang mga anak na nasa kanya. ang kanilang mga anak ay paghahatiin sa kanilang dalawa. Dudulutan siya ng ama ng lalaki ng isang regalo at siya‟y papanhik na. ikaanim. Isang matandang babaing may tungkuling pagka-pari ang lalapit sa ikakasal. ang kasal ay isusunod. Sa bahaging ito ay ipahahayag ng isang matandang lalaki na magsisimula na ang seremonya. Kasunod nito ang dote na ibibigay sa mga magulang ng babae. ang belo ay hahawiin na ng binata. Ang paraan ng pagkakasal ay iba-iba ayon sa katayuan ng isang tao sa lipunan. ang panlima. Uupo sa lapag ang mga ikakasal sa ayos na magkaharap. at iba pa. Ito‟y gagantihin ng malakas na hiyawan ng mga panauhin at ang kasal ay tapos na. Pagkatapos nito. Haluang Kasal. samantalang sa mga alipin ang pagkakasal ay nagsisimula at natatapos sa tanong ng lalaki na “Pakakasal ka baga sa akin?” At kung umoo ang dalaga ay inaaring kasal na sila. ang kasal ay halos kapareho ng sa mga mamamayan sa Luson.mga magulang ng binata ay nagkakaroon ng tinatawag na tawaran hanggang sa pumayag ang panig ng dalaga. Pagkatapos ay kukunin ang dalaga ng isang kamag-anak ng binata at dadalhin din sa bahay ng datu. atbp. ang panliligaw ay dinaraan sa tagapamagitan. at kasabay ng isang hiyaw ay ihahagis ang bigas sa mga panauhin. Samantalang ginagawa ito‟y pipilitin ng binata na hawiin ang belo ng dalaga. Kung ang ama‟y mahadlika. ang mga panauhin ay sesenyas na nagpapahayag na tuluyan nang hawiin ang belo. Pagkapasok sa loob ng bahay ay hindi uupo ang dalaga at bibigyan na naman siya ng isa pang regalo. ang pinakamatanda o panganay. na ginagawa sa tahanan ng datu. – ay sa ina. pagdadaupin ang kanilang mga kamay sa ibabaw ng isang pinggang bigas. ay sa ama. at ang ina‟y alipin. halimbawa‟y isang mahadlika at isang alipin. Kapag naayos na ito. ang dalaga‟t binatang ikakasal ay iinom sa isang tasa. ang paghahagis ng bigas ay hindi ginagawa. anupa‟t ang mga gansal o nones. wika nga. Sa senyas na ito. Ito‟y tinatawag na pamumulungan o pamamalae. Sa bahaging ito ay may kinalaman ang datu. ikaapat. – Kung ang mag-asawa ay nabibilang sa magkaibang uri ng katayuan sa lipunan. Gayon din ang sukat masabi hinggil sa mga anak na nabibilang sa ina: sila‟y ituturing na alipin. sapagkat siya ang makikipag-unawaan sa mga magulang ng dalaga. Ang mga magulang ng dalaga ay sasangguni sa kanilang mga kamag-anak at kung payag ang mga ito ay agad ipahahayag ang pagsang-ayon. ang pangatlo. siya‟y kalahating alipin at kalahating mahadlika.

na anupa‟t dinaraang lahat sa dahas at lakas. at ito‟y sangay ng isang katipunan o asosasyon. Ang mga batas na nakasulat ay yaong pinagtibay ng datu at ng kanyang sangguniang binubuo ng matatandang mamamayan. Ang bawat baranggay ay Malaya at nag-iisa. james/ejp . kundi datu o sultan. na maaaring binibigkas noong unang panahon nang balang-ay. Ang isa pang sanhi ay kung pinarusahan ng isang baranggay ang lalaking nabibilang sa ibang baranggay. Mga Batas. na binubuo ng mula sa 30 hanggang 100 kaanak.bilang ng mga anak. pagpatay ng kapwa. Ang mga gumawa ng pagkakasalang hindi mortal ay pinarurusahan naman sa pamamagitan ng pagtatali sa langgaman. ngunit kung minsa‟y nagsasama-sama ang ilang baranggay upang maging kalipunan ng mga baranggay. Ngunit walang ganitong salita sa Malayong sinasalita sa Indonesya o maging sa Malaysiya. Sa nakasulat o sa hindi man. lehislatibo. pangungulam. Ang mga kamag-anak ng mga datu at ang kanilang mga anak ay pawang nabibilang sa dugong mahal at hindi pinapagbabayad ng buwis. Ang isa pang sanhi ng digmaan ay kung tinangay ng isang lalaking nabibilang sa isang baranggay ang asawa ng lalaking nabibilang sa iba namang baranggay. Ang taong makilalang gumawa ng mortal na kasalanan ay ipinapapatay o kaya‟y pinagmumulta nang malaki. Benggansa o paghihiganti ang motibong nagtutulak sa mga mamamayan noon na tumungo sa digmaan. pagpatay na wala naming sanhi. halimbawa‟y pito o siyam. maliwanag na walang pagtatangka noong daanin ang salitaan sa mapayapang paraan. na ang kahulugan sa Indonesya ay bangka. Ang salitang baranggay. malaki man o maliit. pag-insulto sa kapwa. ay sinasabing galing daw sa salitang Malayong balangay. Ang salitang balang. kaya‟t ang ipinambabayad ay mga produkto. at hudisyal. na may isang layag. Sa mga sanhi ng digmaan. at iba pang gawang ipinalalagay na mahalay at hindi mabuti. – Ang yunit ng pamahalaan ay ang baranggay. Ito‟y tinutungga ng nagsasandugo. Tungkulin ng mga datu na pangalagaan ang kapakanan ng kanyang mga nasasakupan at ito nama‟y nagbabayad ng buwis sa kanilang datu. na nang lumaon ay naging balangay. na gamitin ngayon. Ang pagpatay sa isang taong nabibilang sa ibang baranggay ay nagiging sanhi ng digmaan ng dalawang baranggay. ang mga yao‟y batay sa kinaugalian. ang dalawang panig ay kinikilalang magkapatid sa dugo. Pamahalaan at Batas ng mga Sinaunang Pilipino Ang Pamahalaan. pagdaraan sa bakuran ng may-bakuran nang walang pahintulot ito. ang ikapito o ikasiyam ay ituturing na kalahating alipin at kalahating maharlika. sapagkat higit na magaang bigkasin ng mga Kastila ang r kaysa l o d. Ang pangyayaring napakaraming baranggay noon ay nagpapahiwatig na walang kaisahan ang mga Pilipino at samakatuwid ay walang isang pamahalaang sentral. Walang tinatawag na hari noon. Ang relasyon ng isang baranggay sa kapwa baranggay ay nasasalig sa komersiyo at mga kasunduan hinggil sa pagkakaibigan at pagkakaisa. ang maaaring tunay na pinagmulan ng salitang Tagalog na balangay. ang salitang balangay ay nagkaroon ng ibang kahulugan. Noo‟y walang kuwalta. Ito‟y ginagawa sa pamamagitan ng tinatawag na sanduguan. Nang lumaon. katulad ngayon. na anupa‟t kumukuha ng dugo sa bisig ng nagkakaisa at inihahalo ito sa tuba. Sa pagtunggang ito. pagmumulta. Ito nama‟y ginawang barangay (bigkas: barang-gay) ng mga Kastila. Yao‟y nauukol sa panggagahasa. Ang datu ay makapangyarihan sapagkat nasa kamay niya ang kilala ngayong ehekutibo. gaya ng mga Mason na may kanya-kanyang balangay o branch. – Ang mga batas noong unang panahon ay nakasulat o hindi nakasulat.

Sa kabilang dako. Isang tagapagbalita. sa pagputol sa mga daliri ng isang kamay. at katapangan ng nag-uusapin.paghagupit sa likod. usaping kriminal at iba pa. Ang sino mang makapagharap ng higit na maraming testigo ay ipinalalagay na nanalo sa usapin. Ang sino mang ayaw kumuha ng nasabing bato ay siyang may-sala. ang umaluhukan ay pagkukulumpunan ng mga taong ibig makabatid sa mga tadhana ng bagong batas. at kung sino ang matalo sa larong ito ay ipinalalagay na may-sala. ang pagsubok sa pamamagitan ng pagtatagis ng lakas ay karaniwan. Ang balak o panukalang ito‟y pag-aaralang mabuti ng matatanda at kung sila‟y sang-ayon. ang datu bilang huwes at ehekutibo ay magpapasyang dapat sundin ang hatol at sa ganito‟y papanig siya sa nanalo upang mapilitan ang natalo sa usapin na tanggapin ang hatol ng hukuman. Sa uring ito ng paglilitis. o kaya‟y sa paglangoy sa loob ng ilang oras. na ang tawag ay umaluhukan. pagdaraya. Ang magkabilang panig sa usapin ay maghaharap na kasama ang kani-kanilang mga testigo. Ang Pagsubok. Ang batas ay ginagawa sa ganitong paraan. Dala ang isang kampanilya. Isa pa ring pagsubok: ang naguusapin ay pangunguyain ng bigas at kung sino ang may laway na malapot ay siyang may-sala. Ang paglilitis ay dinaraan sa pagsubok sa katatagan. ayon sa hatol. ang paniwala ng mga tao ay nananalo ang kinakasihan ni Bathala. pambubulahaw sa gitna ng katahimikan ng gabi. Ang ilawang mamatayan ng ilaw ang siyang may-sala. Noo‟y walang abugado. na ang mga dahilan ay lubhang marami. Kung aling kamay ang napaltos ay ipinalalagay na maysala. Tatawagin ng datu ang matatanda ng baranggay na tumatayong mga tagapayo niya at sasabihin sa mga ito na may naiisip siyang isang batas na dapat pagtibayin. kasunod ang pagpapatibay ng kanilang mga saksi o testigo. Isa pang uri ng pagsubok ay ang tinatawag na alaw. Ang isa pang uri ng pagsubok ay ang pagbibigay sa nag-uusapin ng ilawang may sindi. Ang mga kasalanang hindi mortal ay ang pangangalunya. ang usapin ng dalawang baranggay ay nilulutas sa pamamagitan ng arbitrasyon na binubuo ng matatandang mamamayan ng mga neutral na baranggay na siyang namamagitan. Kung ito‟y tawaran ng natalo. kung sino ang unang lumitaw ay siyang may-sala. Ang Paghuhukom. ay mayroon din ng tinatawag na paglilitis-pagsubok (trial by ordeal). Upang ipakilala ang kanilang katapatan. ang mga tadhana ng panukalang batas ay isusulat. pagsisinungaling. katibayan. usapin sa lupa. Ang mga usapin noong unang panahon ay nililitis ng hukuman na binubuo ng datu bilang hukom at ng matatandang mamamayan ng baranggay na tumatayong hurado. “Maanong tamaan ako ng lintik kung magsabi ako ng kabulaanan” at iba pang gangganito. Upang makilala kung sino sa nag-uusapin ang may-sala o kung sino ang walang sala ay ipinakukuha ang isang batong nakababad sa kumukulong tubig. Isa pang pagsubok: ang nag-uusapin ay patatalunin sa ilog na may dalang sibat. Ang sino mang lumabag sa batas ay agad pinaparusahan ayon sa bigat ng pagkakasala. Ang buno ay tinatawag doong bultong. katulad ng mga Europeo noong unang panahon. – Saan man at kailan man ay hindi nawawala o naiiwasan ang pagtutunggali ng mga tao. gaya ng usapin sa pagmamanahan. Pagkatapos makapanumpa ang mga testigo ay isa-isang mangangatuwiran ang magkabilang panig sa usapin. ang magbabalita sa buong baranggay na may bagong batas na paiiralin ang datu. Ang paglilitis ay hayag at ang mga pasya o hatol ay agad ibinibigay upang maiwasan ang walang katuturang pagkabimbin ng usapin. ang mga testigo ay nanunumpa sa ganitong paraan: “Maanong lamunin ako ng buwaya kung hindi ako magsabi ng totoo”. at pagsira sa mga dokumentong ari ng datu. pang-uumit. james/ejp . Kung sino ang mapatay ay siyang may-sala. – Ang mga sinaunang Pilipino. Ito‟y paglalabanan ng dalawang armadong lalaki. Sa mga Ipugaw sa hilagang Luson.

samantalang ang ilan nama‟y nalahiran ng diwa ng Kristiyanismo at minana ng kasalukuyang salin ng lahi sa ganyang ayos. james/ejp . o mapatay sa saksak o tama ng mga palaso (flechas. ang pangyayaring ito‟y agad ipinahahayag sa buong baranggay. ang sibat kung dinadala ay kailangang nakatungo sa lupa. Katulad ng karaniwang nakikita sa kasalukuyan ay katakot-takot ang iyakan ng mga kamag-anak at mga kaibigan. – Sapagkat naniniwala ang mga sinaunang Pilipino sa kabilang buhay at sa relasyon ng buhay sa patay kung kaya‟t malaki ang paggalang nila sa alaala ng mga patay. sa mangkukulam. o kaya‟y ang paghuni ng butiki. samantalang ang sa lalaki ay tinatawag namang maglahi. Sa mga lipi ng Mindanaw at sa ilang pulo ng Kabisayaan. dumadaan sa arco na nabubuo kapag umuulan (bahaghari. ang patay raw na maraming dala-dalahan ay buong pusong tatanggapin sa kabilang buhay. ang pagdaramdam sa pagkamatay ng kamag-anak ay ipinakikilala sa pamamagitan ng paghuhuramentado o walang taros na pagpatay sa kapwa. heaven). Sa mga taga-Luson. na anupa‟t nagdarasal at nagkakainan ang mga kamag-anak at mga kaibigan ng namatay sa ikasiyam na araw ng pagkamatay ng yumao. Ang mga paniniwala at mga pamahiing iyan ay hindi nalipol ng pagdating dito ng kabihasnang Kanluranin. Ang patay ay inilalagay sa kabaong na may kasamang damit. ang mga kamag-anak ng namatay ay nag-aayuno at ang kinakain ay pawang gulay. ang pagluluksa ay hindi natatapos hangga‟t hindi naipaghihiganti ang namatay. Sa likod ng mga pagbabawal na ito ay patuloy naman ang kainan at inuman ng alak ng mga tao. Kapag datu ang namatay. ayon sa paniwala ng mga tao dito. Maliwanag na hindi man sinasabi ay mahahalata naming may kinikilingan ang kabilang buhay. ang paglipad ng uwak. ang pag-aayuno ay tinatawag na sipa. ginto. ang pag-awit ay bawal. sa tikbalang. na anupa‟t ang mayaman o may-kaya ay nakalalamang na sa pagtungo sa kabilang buhay. rainbow). Ang pagluluksa sa babaing namatay ay tinatawag na morotal. samantalang ang walang dala ay makararanas ng malamig na pagtanggap doon. at sa tiyanak. arrows). Bukod sa mga ito ay mayroon pang upahang tagaiyak na nagsasalaysay o umaawit ng mga kabutihang nagawa ng namatay. Ang paghihiganti ng mga kamag-anak ay tinatawag na balata. halimbawa‟y ang pagkahol o pag-alulong ng aso. MARANGAL ang makain ng buaya. Marami sa pangyayari ang binibigyan nila ng kahulugan. Kadalasa‟y nagtatanghal ng dula o drama na kung tawagin ay tibaw. kundi puti. Ang lahat ng pakikidigma. at bawal ang magsuot ng damit na masagwa ang kulay. Naniniwala rin ang mga unang Pilipino sa tinatawag na anting-anting o agimat. ang pagpapakilala ng pagluluksa ay hindi gaya ngayong itim ang damit na isinusuot. Ang ilan sa kanila‟y nanatiling buong-buo. na umano‟y nakahuhula sa mga darating na pangyayari. Naniniwala rin sila sa manghuhula na kung tawagin noo‟y pangatauhan.Pagdadalamhati ng mga Sinaunang Pilipino Ang Paglilibing. baligtad ang paglalagay ng balaraw (daga) sa kaluban. kung mayroon. Gayunman. at nagiging mga diyos. Sa matandang paniwala. Kung ang namatay ay biktima ng masamang layon o kaya‟y namatay sa labanan. Sa kabilang dako. ay ibibimbin. Tuluy-tuloy silang lahat sa langit (cielo. Karaniwang nagdaraos ng pasiyam. Sa mga Tagalog. Naniniwala rin sila sa asuwang. at iba pang mahahalagang gamit na umano‟y kakailanganin ng namatay sa kanyang pagtungo sa kabilang buhay. sa manggagaway. ang pagluluksa sa namatay na datu ay tinatawag na laraw. Kung minsan nama‟y naglalagay sila ng galang na behuko sa kanilang mga paa‟t liig. Ang pagkain ng ano mang uri ng karne at ang pag-inom ng alak ay bawal sa panahon ng pagluluksa.

ang sabi nila ay „tinangay ng hangin‟ ang kaluluwa. goblins) ang bituka (entranias. Mayroon ding naniniwala rito na ang mga kaluluwa ng namatay ay napupunta sa „kabilang buhay‟ (infierno) na sakop ng 2 diyos duon. ang mga baranggay ng patay sa tuktok ng Mayas. sabi nila. Mula dito. isang mataas na bundok sa pulo ng Panay. nagdadasal ang baylana at ang mga nakasakay sa bangka sa mga namatay nilang ninuno na pagpalain at iligtas sa panganib ang mga maysakit. bowels) ng bata kaya namatay.Ang kaluluwa ng mga nalunod ay naiiwan sa dagat habang panahon (siempre. forever). Sidapa (si Dapa). chest) na may damit ng nalunod. Bilang parangal sa namatay. na may isang matayog na punong kahoy sa bundok Mayas. nakikita na walang halaga sa kanila kung mabuti o masama ang tao. sinasabi ng mga Pintados (mga Visaya) na kinain ng mga mangalo (duendes. Kailangan daw maganito (mag-anyito) upang mapalaya ang kaluluwa. at pag laki nito at naabot ang tangkad ng takda. sina Simuran (si Moran) at Siguinarugan (si Ginarugan). Panawagan ng „baylana‟ Kung magkasakit ang mga anak o kamag-anak ng nalunod na tao. babae na pari nila. Binibihag daw nang pantay-pantay. napapalaya uli ang mga kaluluwa kung mag-aalay (sacrificio. Paniwala naman ng mga Yligueynes (mga Iligan o mga tao ng ilogan o ilog) na taga-Cebu. May Yligueynes (mga Iligan) na nagsasabi na ang mga kaluluwa ng namatay ay kinukuha ni Maguayen. Sabi nila. natatayo sila ng mahabang kawayan at isinasabit sa itaas ang damit ng namatay. ] Kung matanda naman ang namatay. Sabay sa paghagis. Sukat ng buhay Sabi-sabi nila. sakay sa bangka na tinatawag na baranggay. Bohol at Bantay (sa tabi ng Cebu. isang diyos din. Naghihirap ang mahirap. Kasama nila ang isang baylana. at dinadala sa kanyang baranggay na tinatawag na Sumpoy. at inaagaw ng isa pang diyos at dinadala kay Siburanen (si Buranen). may isa pang diyos sa langit. offering) ang mga kamag-anak sa mga pagdiriwang na tinatawag nilang maganito (mag-aanyito). Nilalagyan niya ng takda ang puno tuwing may ipinapanganak na bata. james/ejp . Bandang panahon na ni Jose Rizal umunlad ang mga agham (sciences) at natuklasan na mga microbio (germs) pala ang sanhi ng mga sakit. dinadala sila sa dagat. dahil walang nag-aalay ng maganito para sa kanila. Subalit hindi nagtatagal duon. ay naiiwang bihag habang panahon sa ilalim ni Buranen. isang diyos na nakatira sa isang mataas na bundok sa pulo ng Burney (Borneo). malaria) ang pinagmumulan ng mga sakit. Hindi kasi alam ng mga tagarito na ang baho ng bulok ang sanhi ng mga sakit. paniwala ng mga taga-Europa na ang mabantot o „masamang hangin‟ (mal aire. ang lahat ng kaluluwa. [ Munting paliwanag: Nuong panahon ng Espanyol. na nagtuturo kung saan sa dagat nila ihahagis ang isang tampipi (baul. Subalit ang mga mahirap. Kapag namatay sa sakit ang isang bata. Iniiwanan nila duon hanggang maagnas at maglaho na ang damit. Ang mga namatay nang ganuon ay napupunta sa Arayas. namamatay agad ang tao. Bantayan Islands ang tawag ngayon) na ang mga kaluluwa ng mga namatay ay nagpupunta sa sinapupunan ni Siburanen (si Buranen). mabuti man o masama. Nakikita rin ang muhi nila sa pagiging mahirap.

sorcerer) na hihipo sa kabaong (ataud. garlands) pa sa ulo at maraming alahas na ginto. Paniwala ng mga tao na walang katapusan ang mondo. Mayroon daw na babaing diyos sa pulo ng Negros. nagkakalat daw ng maraming balang (langosta. Ang pag-aalay ay tinatawag na baylanes (mga baylanan. Natatakot daw sila na baka may lumapit na mangkukulam (brujo. locust) upang kainin ang lahat ng palay sa bukid. tinawag ding nag-aanyito) at baylanes (mga baylan o babaylan) din ang tawag sa mga pari (sacerdotisas. ang diyos ng bahaghari (rainbow). sina Ynaguinid (Inang Ginid) at Macanduc. nililinis ang baboy at niluluto upang ialay sa multo. Walang katapusang daigdig. volcano) na 5 leguas (bandang 24 kilometro) mula sa kabayanan (poblacion. Kaya hindi niya mahal at pinapatay ang mga tao. Pumapasok ang multo sa katawan ng babaylan at bumabagsak siya sa lupa. Makulay at magara ang suot ng mga baylan. Masamang diyos daw si Macaptan dahil naghuhulog ng sakit at kamatayan sa mga tao. demon) na nagpapakita sa kanila. liquor) na gawa sa kanin (tinawag ding pitarilya. town) ng Arevalo. sabi nila. drums). kumikisay at tumutulo ang laway parang baliw. Nagdadala rin sila ng kanin. nagbabantay ang mga tao. si Lalahon. Wala rin silang takdang puok na pinag-aalayan o simbahan. bonfires) sa paligid ng bahay niya at gabi-gabi. nag-aalay din sila kay Varangao. prophesy). Nagdadala sila (sa bahay ng maysakit) ng mga pitarillas (isang uri ng banga o palayok) na puno ng alak (arrach. balot na balot ng ginto. priestesses) na namumuno sa pag-aalay. may mga kuwintas na bulaklak (guirnaldas. Lamay at libing ng patay. si Macaptan ang nakatira sa pinakamataas na langit. goddess) na bigyan sila ng mabunying ani. james/ejp . inuman ang „misa‟ Ang mga katutubo sa kapuluang ito ay walang takdang panahon ng pagsamba sa kanilang mga diyos. hawak-hawak ang kanilang mga sandata. at siya raw ang naghahagis ng apoy mula sa bulkan. at hindi rin umiinom ng alak na pitarilla. Ang pag-aalay ay sinasaliwan ng tugtog ng mga kulingling (campanillas. Duon daw nakatira sa tuktok ng isang bulkan (volcan. at 2 pang diyos din. coffin). Nagdadasal sila kay Lalahon tuwing panahon ng pag-ani. Tapos. Umaawit at nagdadasal ang mga babaylan. Sabi nila. tumatayo siya at kumukuha ng sibat (lanza. Sa isang hapag pang-alay (altar). spear) at pinapatay ang baboy.). Kung ayaw daw ng diyosa (diosa. Habang „hawak‟ siya ng multo. sinasabi ng babaylan kung ano ang mangyayari sa darating na panahon. Kasi. ilalatag ang nilutong baboy at lahat ng pagkain at alak na dala ng babaylan at ng mga kamag-anak ng maysakit. nagsisindi ng maraming siga (hogueras. tinatawag ang multo (espirito. Kung aalis sila upang lusubin ang mga kaaway. ihahayag niya kung gagaling ang maysakit o mamamatay.‟ humihingi ng tulong mula sa kanilang mga ninuno na nagpapakita raw sa kanila at sinasagot ang kanilang mga tanong. mga ulam at isang buhay na baboy. bells) at mga gong (tambors. hindi siya nakakatikim ng pagkain mula sa lupa. Kung mayroon lamang na may sakit saka sila nag-aalay. Sa ibang pag-aalay.Babae ang pari. Kapag may namatay dito. Pagkatapos sabihin ng babaylan ang kanyang hula (prediccion. o kung mayroong digmaan o bago magtanim ng palay. sinasaksak sa puso. Ginagawa rin nila ito upang mapalaya ang kaluluwa ng namatay mula sa „kabilang buhay.

Sabi nila. sabi ng mga Dumaguet. Mag-iipon sila mula sa mga tao ng mga pagkain at tuba. at hindi sila umiinom ng pitarilla hanggang hindi sila nakakabihag o nakakapatay ng isang tao sa digmaan o dambungan (asalto. foreigner) at hindi tagarito (indigena. naging ugali na nila ang pumatay ng alipin tuwing mamatay ang isang pinuno. Kapag mayaman daw ang libing. at nagku-kwintas din ng yantok sa leeg. hindi kumakain ng kanin ang mga naulila. „Maglahe‟ at luksa sa patay. matanda na ang ugaling ito. native).000 taon na ang nakalipas mula sa isang pinuno. ipinaliwanag sa susunod na kabanata) at mga galipin. May matandang ugali ang mga Dumaguet (Dumagiti. nagpapa-gutom hanggang mamatay ang isang pinuno na naulila. May isang uri ng luksa na tinatawag nilang maglahe. nagpahinga raw si Marapan at humingi sa alipin niya ng damo upang punasan ang sarili. at nanghihina silang maigi at nagiging malamya (debilitado. pumapatay din sila ng isang alipin nito upang magsilbi sa kanyang panginoon (amo. mga tao na natagpuan ng mga Espanyol sa pulo ng Negros. Bago siya namatay. minana pa nila 10. palm wine). at isang tagalabas (estranjero.Kapag nangyari daw iyon. nagsusuot sila ng mga puting damit at dumadalaw sa baranggay ng mga kaibigan nila.‟ subalit matumal daw ang tanggap sa mga mahirap (pobre. arm). si Marapan. Hinuhubad lamang nila ang yantok. Dahil matanda na siya. Dahil hindi naman sila lubusang malupit (severo. ganuon din ang ginagawa nilang pagpatay sa alipin. Palatandaan ng kanilang pagluluksa (luto. „Morotal. Kung minsan. subalit agad liligid sa buong baranggay ang kanyang mga timagua (timawa. nagkasakit at namatay si Marapan dahil sa sugat.‟ luksa ng babae. Sakay sila sa isang bangkang pandagat. subalit sa halip na bumihag o pumatay ng tao. cruel). sa banda ng ngayong Dumaguete City). languid). master) sa „kabilang buhay. tinamaan at nasugatan sa tuhod si Marapan. poor). ang pinipili nilang alipin ay ang pinakamatanda at pinakamahirap. at kumakain uli ng kanin sa babang luksa. kapag nakabihag o nakapatay na sila. hinabilin ni Marapan na patayin din ang alipin at ang familia nito. mainam daw ang tanggap sa „kabilang buhay.‟ Hanggang maaari. tinatawag ding james/ejp . Pilit nilang pakakainin at paiinumin ang pinuno upang hindi ito mamatay at natatapos ang maglahe. Ang kabaong ay gawa sa inukit na punong kahoy na pinupuno nila ng mga damit at ginto ng namatay. Mula nuon. Kapag namatay ang isang pinuno. Hinagis daw ng alipin ang isang malaking talahib (elephant grass). sasabog bigla ang kabaong at aalingasaw ang amoy ng patay. Marami pang pagaari ng namatay ang inilalagay nila sa kabaong na inililibing sa tabi ng bahay ng patay. alak na gawa mula sa puno ng niyog (vino cocotero. raid). rattan) sa buong bisig (brazo. mourning). Inililibing pati ang alipin. at hindi na maaaring ibalik ang bangkay (cadaver. Kapag namatay ang magulang o malapit na kamag-anak. Minsan. Kahawig ang pagluluksa ng sinusunod ng mga babae. corpse) sa kabaong. nagtatali sila ng yantok (bejucos. pulos saging (bananas) at camote lamang. Nangyayari na isang taon silang nagluluksa. ginagaya nila kung paano namatay ang pinuno. na tinatawag nilang morotal.

Habang lumalaot. Dapat tahimik ang lahat sa loob ng baranggay. siya ay ginagawang aliping ayuey pagkatapos bayaran ang multa. Sa mga Espanyol. Sa ibaba dapat nakatutok ang tulis ng sibat kapag dala-dala. alipin. steersman). inaalis na nila ang puting damit at mga yantok na kuwintas at pulupot sa bisig. „Larao. na may sariling bahay. ang panginoon niya ang nagbabayad ng multa. ang dami ng mga nabihag. Nagsusuot na uli sila ng makulay na damit at kumakain na ng kanin mula nuon. ng pitarilla at iba pang alak na dala nila sa bangka habang naglalakbay. at kailangan na siyang magsilbi sa bahay ng kanyang panginoon. Tapos. Para malaman ng lahat ng tao na may luksa para sa pinuno at walang makapag-maangan na hindi nila alam. Bawal pumuslit dito. May isang mabagsik na uri ng luksa. subalit sabi nila na ipinamana itong mga gawi ng kanilang mga diyos. Pagdating nila sa baranggay ng kaibigan. Kung ang lumabag ay isang alipin. bailer) at isang taliba (vanguard) sa harap ng bangka.  Gumagawa sila ng bakod paligid sa bahay ng namatay na pinuno. isang taga-limas (achico. at sinumang bumastos. Inom nang inom silang lahat. at ang mga kalaban na napatay nila sa bakbakan. upang ipaalam ang pagkamatay ng pinuno. panay ang awit ng 3 indio tungkol sa kanilang maraming panalo. tinatawag na larao. Inaanyayahan nila ang kaibigan na dumalaw din sa kanilang baranggay. Ito ang katapusan ng luksang morotal. pinapaligid sa buong baranggay ang isang timagua na iginagalang ng lahat.baranggay. lubhang malupit ang ugaling ito na sinusunod ng lahat. nagdidiwang sila. Ang balaraw o panaksak ay dapat nakasukbit nang baligtad sa baywang.  Walang dapat magsuot ng magara o makulay na damit. Sinuman lumabag sa mga bawal ay pinagbabayad agad ng multa. ay pinarurusahan. timagua at mga pinuno.isang gabay (piloto. kainan at inuman. Pinipili ang 3 lalaki na maraming tagumpay sa digmaan. na sinusunod ng mga tao kapag namatay ang isang pinuno at walang sumusuway sa mga utos: Bawal makipag-away habang nagluluksa.‟ luksa sa pinuno.  Bawal umawit habang namamangka sa banda ng baranggay.   james/ejp . si Lupluban at si Panas. ang mga babae at 3 lalaki. Kung ang alipin ay tumarampoc. kasama ang 3 magiting na indio . kahit na pinuno rin. lalo ka sa araw ng libing.

2010-00723-MN-0 BSCE II-2 james/ejp . Eldrin James P. 3 Hugo.Polytechnic University of the Philippines College of Engineering Heograpiya at Kasaysayan ng Pilipinas Assignment No.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful