Pananamit ng mga Sinaunang Pilipino Ang pananamit ng mga sinaunang Pilipino ay lubhang naiiba sa pananamit ng kasalukuyan.

Noon, ang mga lalaki ay nakabahag ngunit may kanggan, na pang-itaas, na maikli ang manggas at itim o asul na kamisang walang kuwelyo. Ang kulay ng kamisa ang nagpapakilala kung ano ang antas o ranggo ng nagsusuot noon: kung pula ay nangangahulugang datu ang may-suot; kung asul o bughaw o kung itim ay nabibilang sa uring mababa kaysa datu. Sa kabilang dako, ang pananamit ng mga babae ay binubuo ng pang-itaas na kung tawagi‟y baro at ng pang-ibaba na kung tawagi‟y saya. Sa Kabisayaan, ang tawag dito‟y patadyong. Noo‟y walang sapatos ang mga tao, kaya‟t ang lahat ay nakatapak. Gayunman, ang ulo‟y may putong, na anupa‟t isang kayong damit na nakabilibid sa ulo. Sa kulay ng putong nakikilala ang “pagkalalaki”: kung pula ang putong, ang may-suot ay nakapatay na ng isang tao; kung may burda ang putong, ang may-suot nito ay nakapatay na ng maraming tao. Ang mga babae ay hindi naglalagay ng putong, ngunit ang kanilang buhok ay nakapusod. Pananampalataya ng mga Sinaunang Pilipino Ang sinaunang tao sa kapuluan ay hitik na hitik sa kaugalian at paniniwala. Sa lahat ng yugto ng kanilang buhay, mula sa kapanganakan hanggang kamatayan, ay kitang-kita ang kanilang mga pinaniniwalaan at pinipahalagahan. Ang mga babaylan at katalona na tumatayong tagapag-ugnay ng pamayanan sa mga espiritu at diyos ay naging malakas na puwersa na humubog sa pagkatao at tunguhin ng pamayanan. Patunay sa matibay na ugnayan ng sinaunang tao sa kanilang Lumikha ay ang kanilang mga paniniwala at pagpapahalaga sa mga espiritu, duwende, nuno at engkanto. Ang mga paniniwala at pagpapahalagang ito ang kanilang naging gabay sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Naniniwala sila na ang lahat ng bagay ay may buhay katulad ng mga bundok, ilog, lawa, punongkahoy at iba pa. sila ay sumasamba sa espiritu ng namayapang kamag-anak. Naniniwala rin sila sa mabubuti at masasamang anito. Ang paniniwalang ito sa mga anito, ayon kay Salazar ay patunay ng malakas na impluwensiya ng mga Austronesyano sa pamumuhay ng mga sinaunang Pilipino. Bagama‟t naniniwala ang sinaunang tao sa maraming espiritu, naniniwala rin sila sa iisang itinuturing naman nilang pinakamakapangyarihang diyos, ang Bathalang Maykapal. Naniniwala sila na ang Bathalang Maykapal ang magpaparusa sa mga masasama at magbibigay gantimpala sa mabubuti. Ang debosyon ng mga sinaunang Pilipino sa kanilang mga namayapang kamag-anak ay kahanga-hanga rin, ayon sa salaysay ng mga Kastilang Historyador. Makikita ito sa kanilang paglilibing at sa kanilang madalas na paghingi ng gabay sa mga kaanak nilang namayapa na. naniniwala sila na may kabilang buhay kung saan ay ipagpapatuloy ng namayapa ang kanyang buhay. Dahil ditto, ang mga gamit ng namayapa ay kasamang inililibing ng kanyang labi, sapagkat kakailanganin daw ang mga ito ng namayapa sa kabilang buhay. Sa mga katutubong Bisaya, naniniwala sila na ang mga masasama ay magtutungo sa solad (impierno) at ang mabubuti ay sa ologan (langit). Kaugnay ng kanilang relihiyon, ang mga sinaunang Pilipino ay naniniwala sa mga pamahiin. Naniniwala sila sa anting-anting, agimat, at kahulugan ng mga panaginip.

james/ejp

saging. abaka.  Paglalagay ng ginto sa ngipin  Ang Hagdan-hagdang Palayan (Rice Terraces) Ekonomiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang pamumuhay at kabuhayan ng mga sinaunang Pilipino ay hindi gaanong nalalayo sa pamumuhay at kabuhayan ng malaking bahagi ng mga Pilipino sa kasalukuyan. ang mga nahukay na palayok sa Butuan at Batangas at ang Laguna Copper Plate Inscription. Ang mga Ifugao ay may mga tagatala ng kalendaryo na tinatawag nilang tumunok. na tipikal sa mga bulubundukin ng Cordillera. Ang sinaunang kalendaryo ng mga Bisaya ay may pitong araw sa isang lingo at labindalawang buwan sa loob ng isang taon. Agham at Teknolohiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang mga unang Pilipino ay may malawak ding kaalaman sa agham at teknolohiya. Naniniwala sila na ito ay demonyong naninirahan sa kagubatan kaya nagpapasantabi sila sa tuwing daraan sila sa ilalim ng mga puno. ang tinatawag na pangangaingin (galing sa kaingin) at ang ikalawa‟y ang paglilinang. Pinahahalagahan din nila ang buwaya na tinatawag nilang nuno. Ang mga anak na babae naman at tinuturuan ng mga ina ng pagbasa at pagsulat. baybayin ang gamit sa pagsusulat. gaya ngayon. ang james/ejp . magtrotroso at manggagawa ng barko. aritmetika. dalanghita. ay ang pagsasaka. at iba‟t ibang uri ng mga prutas at mga gulayin. Sa Katagalugan at sa iba pang bahagi ng kapuluan. Nangangahulugan lamang na amg mga sinaunang Pilipino ay mayroon ng pamamaraan ng pagtatala ng kanilang kasaysayan. Ang malaking kaibahan ng dalawa ay nakasalig sa bilis ng pagkukumagkag ng mga tao ngayon. Edukasyon ng mga Sinaunang Pilipino Ang malalim na kaalaman sa pagbasa at pagsulat ng mga sinaunang Pilipino ay pinatutunayan ng mga tala ni Padre Chirino (1604). ang lupa‟y nililinis sa pamamagitan ng pagsunog sa mga halaman at damo at pagkatapos nito‟y tatamnan ang lupa. Sa una. labis nilang binibigyan ng paggalang ang tikbalang. Ang ilang patunay ditto ay ang mga sumusunod:  Paggawa ng mga halamang gamut  Industriya ng seramiks  Ang pagprepreserba ng labi. paggamit ng sandata at lubris (pag-aaral tungkol sa agimat). particular sa Sagada (mummification)  Ang kalendaryong Ifugao at Bisaya. Naniniwala rin ang mga tribung Bisaya na ang lahat ng namatay sa pakikidigma o napatay ng buwaya ay nagiging diwata o anito. Dr. Ang pangunahing industriya noon. niyog. minero. Sagana ang bayan noon sa bigas. Sa ikalawa. samantalang noon ang mga tao‟y hindi nagmamadali sa kanilang mga gawain. Ang pagsasaka noo‟y may dalawang uri: una. mangangaso. Antonio de Morga (1609) at iba pang mananalaysay na Kastila.Sa mga sinaunang Pilipinong naninirahan sa hilaga. Mayroong sinaunang paaralan sa Panay na tinatawag na bothoan. Ang mga anak na lalaki sa sinaunang pamayanang Pilipino ay sinasanay ng mga ama na maging mandirigma. mangingisda. bulak.

prau na ginawang paraw ng mga Pilipino. Sinamay. Ang paggawa ng mga sasakyang-dagat na may layag ay isang maunlad na industriya ng mga unang Pilipino. Sumatra. Ang ikalawa‟y ang pribadong lupa na ari ng mga datu. Bukod sa komersiyo sa loob ng Pilipinas ay nagkaroon din ng pakikipagkalakalan sa iba‟t ibang bansa. kambing. Kambodya. sa isang sulat niya sa biseroy ng Meksiko. hibla ng saging. karakoa. Ang kapal ng kagubatang sagana sa matitigas na punungkahoy na sinasangkap sa paggawa ng mga sasakyang-dagat ay naging mapagpala sa mga Pilipino na sapagkat naninirahan sa mga tabing-dagat ay sanay maglayag. at pangangahoy. pagmimina. ang Museong Pambansa ay nakatuklas ng mga buto ng elepante sa Hilagang Luson. Ipinalalagay na ang lupang ito‟y mahirap araruhin at ang sino mang may sipag at tiyaga ay maaaring magtanim at makinabang sa ganyang uri ng lupa. at iba pa. Ang pagmamay-ari ng lupa noo‟y may dalawang uri. Katulad ngayon. ang pagkain ng mga Pilipino noon ay nakasalig sa bigas. gaya ng binta. Noo‟y walang kuwaltang ginagamit ang mga tao. Sang-ayon kay Padre Juan de Plasencia na nakasaksi sa mga kaugalian ng mga Pilipino nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas. Mayroon din silang elepante. lalo na sa Butuan. Dahil sa hindi alam ng mga Kastila ang pangalan ng mga sasakyang-dagat at mga bangka ay gumawa sila ng mga pangalan.lupa‟y inaararo at pagkatapos ay tinatamnan. Halimbawa. ngayo‟y sakop ng Surigaw. Sa ibang pook. Bukod diyan. paghabi. at sutla ang ginagamit sa paghabi. at ang ulam ay karaniwan nang isda at kung minsa‟y karne ng baboy o baka. Nang dumating ang mga Kastila ay nagtaka sila sa iba‟t ibang uri ng mga sasakyang-dagat at bangka na ginagawa ng mga Pilipino. Ang una‟y panlahat o publiko at nauukol sa mga lupang malapit sa kabundukan. at sa iba pang pulo ng matandang Malaysiya. Hulo at iba pang mga pulo ang naglalayag sa malalayong bayan upang makipagkalakalan. bulak. Nag-aalaga rin sila ng mga manok. ngunit hindi sila nagpapakalasing. Upang mapalaki ang ani ay naglalagay sila ng patubig. ang ilang lagay ng lupa ay pinauupahan ng datu. Siyam (ngayo‟y Taylandiya). Bukod sa pagsasaka ay mayroon pang ibang industriya ang mga Pilipino noon. Sinasabi ng matatandang kasulatan na nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas ay nakita nila ang maraming sasakyang-dagat sa Sebu na nagbuhat pa sa Maynila at iba pang bahagi ng Luson. Ang karamihan ng mga ilog ay naging isa sa mga dahilan kung bakit ang komersiyo ng mga baranggay ay naging hasi (mabili). bukod sa bangka at balangay. sapagkat ilan sa mga wika sa Pilipinas ang kakikitaan ng salitang gadya. kalabaw. Ang mga sasakyang iyan ay tigib ng mga bilihing dinadala sa mga pulo ng Kabisayaan at sa Kamindanawan. gaya ng Hapon. gaya ng paghahayupan. Borneo. Tsina. bagay na nagpapatotoong may elepante sa Pilipinas noong unang panahon. ay totoong maraming mangangalakal na tagaLuson. Ang paghahabi ng mga damit ay isang industriyang pambahay na maunlad na nang dumating ang mga Kastila. kung ang isang tao‟y may kambing ay maaari niyang ipagpalit ito sa isang tiklis na isda. Ang pag-inom ng alak (tuba) ay karaniwan. na ang ibig sabihin ay elepante.dagat. Dahil sa mga industriya ay naging maunlad ang komersiyo ng mga baranggay na ang ginagamit sa pagdadala ng mga produkto ay mga bangka at batel. ang matuwid kung bakit pinauupahan ng datu ang ilang lagay ng lupa ay sapagkat binili niya ang nasabing lupa sa datung dating may-ari nito at upang makuha ang kanyang ibinayad ay pinauupahan niya ang lupang nabili. at kabayo. Haba. ang ibinabayad ng mga Pilipino sa mga james/ejp . birey. Ang lupang ito‟y mataba at maunlad na sapagkat naayos na ng datu sa tulong ng mga alipin. Ang paraan ng bilihan ay dinaraan sa tinatawag na palitan ng mga produkto. Sang-ayon kay Padre Martin de Rada. paggawa ng mga sasakyang. Kung minsan. pangingisda.

na ang ibig sabihi‟y kapwa nag-iibigan. Walang pagkakataong magkausap ang dalawa sapagkat mahigpit ang mga magulang na ang mga mata‟y tinatalasan upang hindi sila masalisihan. Ang mga Intsik. bilang bayad sa mga araw at gabi ng pagbabantay at pagpupuyat ng mga magulang mulang pagkabata hanggang magdalaga. wika nga. ngunit noon ang mga lalaking umiibig ay handang magpakasakit at magtiis ng hirap alang-alang sa kanyang minamahal. bago maging karapatdapat sa mga magulang ng babaing pinipintuho. ang kaugaling ito‟y hindi lubos na sinusunod. Ang datu ay karaniwan nang nag-aasawa sa pamilyang nabibilang sa uring datu. Sang-ayon sa isang manunulat na Intsik na nakarating sa Pilipinas noon taong 1209 at nanatili rito hanggang 1214. kung baga sa hagdan. at ang datung nais mag-asawa ng mahadlika ay malaya ring nag-aasawa ng nais niyang maging asawa. Ang bigay-kaya ay karaniwan nang lupa. Matapos matanto ng mga magulang ng dalaga na ang nanliligaw ay karapatdapat. at ang alipin ay nag-aasawa ng gaya rin niyang alipin. Sa likod ng mataimtim na paglilingkod na ito ay hindi pinahihintulutang makipag-usap ang lalaki sa dalaga. na kung bigkasin ay ka-ibigan. ang pagsang-ayon ng mga yaon ay ipakikilala sa lalaki. Ang mahadlikang may hangad magasawa ng alipin ay hindi pinagbabawalang mag-asawa rito. o ano mang ari-ariang mahalaga. ang mga sinaunang Pilipino ay matapat sa pakikitungo sa mga mangangalakal na taga-ibang bansa.Intsik na mangangalakal na dumayo buhat Tsina ay ginto o ano mang bagay na naiibigan ng mga Intsik. Ngunit gaya ng nasabi na. umiigib. ay hindi tunay kaya‟t hindi maaaring magmana ng ari-arian sa kanyang ama. ng lalaking may kabilisan. Ang mga Pilipino ay kusang nagbabayad ng inutang nilang mga produkto at dahil ditto ang mga mangangalakal na dayuhan ay may malaking pagtitiwala sa kanila. Ang pag-aasawa noong unang panahon ay hindi madali. na maaaring salapi. sapagkat ang lalaki ay maraming pagdaraanang mga “baitang”. na kinukunan ng mga produkto ay hindi agad binabayaran kundi sa susunod na pagbabalik noon. halimbawa. Bukod pa riyan ay magbibigay rin ang kahabag-habag na binata ng tinatawag na bigay-suso sa nag-alagang yaya ng dalaga bilang ganti sa kanyang pagpapasuso rito. wika nga. May ugali noon – na hangga ngayo‟y sinusunod sa isang liblib na pook ng Pilipinas – na ang nanliligaw ay maglilingkod muna sa mga magulang ng dalaga sa loob ng ilang buwan o kung minsa‟y mga taon. at gumagawa ng ano mang bagay na iutos sa kanya ng mga magulang ng dalaga. Bukod diyan ay magbibigay rin ang binata nang pang-himuyat sa mga magulang ng dalaga. samantalang ang mga anak sa labas. mga mata lamang nila ang nag-uusap at napapahayag ng kani-kanilang dinaramdam. kung sa ngayon. ang mga anak sa asawa ay lehitimo o tunay. Mahirap ito. Ang lahat ng ito‟y inaayos ng mga magulang ng dalaga sa kanilang pakikipag-usap sa mga magulang ng binata. Sa kanilang batas na batay sa kinamulatan at kinaugalian. At bukod pa rin diyan ay magbibigay rin ang binata ng himaraw sa ina ng dalaga bilang bayad sa kanyang pagpapasuso sa dalaga ng ito‟y sanggol pa. ginto. ang mahadlika ay nag-aasawa ng mahadlika rin. Ngunit ang ganito‟y hindi mahigpit na ipinatutupad. Ang lalaki‟y nagsisibak ng kahoy. Kung ang hinihiling ng mga magulang noon ay hindi maibibigay ng james/ejp . Ang babaing hindi asawa ng isang lalaki ngunit may di-karaniwang kaugnayan doon ay tinatawag na kaibigan. Panliligaw at Pag-aasawa ng mga Sinaunang Pilipino May kaugalian ang mga unang Pilipino na mag-asawa sa babae o lalaking nabibilang sa uri ng lipunang kinabibilangan nila. datapwa‟t ang ganitong pagsang-ayon ay may kondisyon: siya‟y magkakaloob ng bigay-kaya o dote sa mga magulang ng dalaga.

Ang mga magulang ng dalaga ay sasangguni sa kanilang mga kamag-anak at kung payag ang mga ito ay agad ipahahayag ang pagsang-ayon. Pagkatapos nito‟y babasahin ng hukom ang mga salitang nagbubuklod sa dalawa at pagkatapos ay babasbasan sila ng bendita. Sila‟y pangangaralan ng hadji o hukom at pagkatapos nito‟y makaitlong liligid ang binata sa dalaga. ang kasal ay halos kapareho ng sa mga mamamayan sa Luson. na ginagawa sa tahanan ng datu. Sa senyas na ito. samantalang ang pares – anupa‟t ang ikalawa. Pagkatapos ay kukunin ang dalaga ng isang kamag-anak ng binata at dadalhin din sa bahay ng datu. Pagkaraan ng ilang pagtatangkang hawiin ang belo. Matapos mapagkayarian ang dote ay isusunod na ang kasal. ang dalaga‟t binatang ikakasal ay iinom sa isang tasa. at iba pa. Uupo sa lapag ang mga ikakasal sa ayos na magkaharap. Ang paraan ng pagkakasal ay iba-iba ayon sa katayuan ng isang tao sa lipunan. ang mga panauhin ay sesenyas na nagpapahayag na tuluyan nang hawiin ang belo. siya‟y kalahating alipin at kalahating mahadlika. ikaapat. Dudulutan siya ng ama ng lalaki ng isang regalo at siya‟y papanhik na. Kasunod nito ang dote na ibibigay sa mga magulang ng babae. Gayon din ang sukat masabi hinggil sa mga anak na nabibilang sa ina: sila‟y ituturing na alipin. ang paghahagis ng bigas ay hindi ginagawa. Isang kamag-anak ng dalaga ang tutungo sa tahanan ng binata upang ihatid ito sa bahay ng datu. Ito‟y gagantihin ng malakas na hiyawan ng mga panauhin at ang kasal ay tapos na. ang kanilang mga anak ay paghahatiin sa kanilang dalawa. Pagkapasok sa loob ng bahay ay hindi uupo ang dalaga at bibigyan na naman siya ng isa pang regalo. Hindi kakain o iinom ang dalaga hangga‟t hindi nadudulutan ng regalo. ang pampito. wika nga. ang belo ay hahawiin na ng binata. Haluang Kasal. Pagkapanhik ay hindi tutuloy sa kalooban ng bahay hangga‟t hindi siya nadudulutan ng isa pang regalo. atbp. Kung ang ama‟y mahadlika. samantalang sa mga alipin ang pagkakasal ay nagsisimula at natatapos sa tanong ng lalaki na “Pakakasal ka baga sa akin?” At kung umoo ang dalaga ay inaaring kasal na sila. Pagkatapos na maayos ng mga magulang ang tungkol sa pag-aasawa ng kanilang mga anak ay ipakukuha ang nobya sa isang tagapamagitan. Sa ikapitong gabi ay pahihintulutan na ang lalaking sumiping sa asawa. Pagkatapos nito. Sa mga mahadlika. halimbawa. Sa mga may dugong mahal. – ay sa ina. Kapag naayos na ito. ang panliligaw ay dinaraan sa tagapamagitan.mga magulang ng binata ay nagkakaroon ng tinatawag na tawaran hanggang sa pumayag ang panig ng dalaga. ikaanim. Ito‟y tinatawag na pamumulungan o pamamalae. ang panlima. sapagkat siya ang makikipag-unawaan sa mga magulang ng dalaga. Samantalang ginagawa ito‟y pipilitin ng binata na hawiin ang belo ng dalaga. at ang ina‟y alipin. bagay na sinasabayan ng sigawan ng mga panauhin. Sapagkat mahadlika ang ama kung kaya‟t mahadlika rin ang mga anak na nasa kanya. Sa mga Moro sa Mindanaw. Ang tagapagsalita ng binata ay nagpapahayag sa mga magulang ng dalaga ng layunin ng binata na maging asawa ito. Sa bahaging ito ay ipahahayag ng isang matandang lalaki na magsisimula na ang seremonya. Sa bahaging ito ay may kinalaman ang datu. ang pinakamatanda o panganay. sapagkat ang mga ito ang magsasabi kung kailan hahawiin ang belo. Pagdating sa paa ng hagdan ng bahay ng lalaki ang dalaga ay magkukunwang nahihiya at hindi agad papanhik. Kung gansal ang james/ejp . halimbawa‟y isang mahadlika at isang alipin. ay sa ama. Isang matandang babaing may tungkuling pagka-pari ang lalapit sa ikakasal. Ito‟y susundan ng anim na araw na pagdiriwang. ang pangatlo. – Kung ang mag-asawa ay nabibilang sa magkaibang uri ng katayuan sa lipunan. ang kasal ay isusunod. pagdadaupin ang kanilang mga kamay sa ibabaw ng isang pinggang bigas. anupa‟t ang mga gansal o nones. Kung bugtong (iisa) ang anak. at kasabay ng isang hiyaw ay ihahagis ang bigas sa mga panauhin.

Ang salitang balang. Ang mga kamag-anak ng mga datu at ang kanilang mga anak ay pawang nabibilang sa dugong mahal at hindi pinapagbabayad ng buwis. ang salitang balangay ay nagkaroon ng ibang kahulugan. Yao‟y nauukol sa panggagahasa. pagmumulta. Ang datu ay makapangyarihan sapagkat nasa kamay niya ang kilala ngayong ehekutibo. pagdaraan sa bakuran ng may-bakuran nang walang pahintulot ito. na gamitin ngayon. katulad ngayon. pag-insulto sa kapwa. pangungulam. at iba pang gawang ipinalalagay na mahalay at hindi mabuti. – Ang mga batas noong unang panahon ay nakasulat o hindi nakasulat. na anupa‟t kumukuha ng dugo sa bisig ng nagkakaisa at inihahalo ito sa tuba. Walang tinatawag na hari noon. Ngunit walang ganitong salita sa Malayong sinasalita sa Indonesya o maging sa Malaysiya. Tungkulin ng mga datu na pangalagaan ang kapakanan ng kanyang mga nasasakupan at ito nama‟y nagbabayad ng buwis sa kanilang datu. – Ang yunit ng pamahalaan ay ang baranggay. gaya ng mga Mason na may kanya-kanyang balangay o branch. Sa nakasulat o sa hindi man. na binubuo ng mula sa 30 hanggang 100 kaanak. Ang isa pang sanhi ay kung pinarusahan ng isang baranggay ang lalaking nabibilang sa ibang baranggay. na anupa‟t dinaraang lahat sa dahas at lakas. Mga Batas. kundi datu o sultan. Ang pagpatay sa isang taong nabibilang sa ibang baranggay ay nagiging sanhi ng digmaan ng dalawang baranggay. ay sinasabing galing daw sa salitang Malayong balangay. kaya‟t ang ipinambabayad ay mga produkto. lehislatibo. Ang taong makilalang gumawa ng mortal na kasalanan ay ipinapapatay o kaya‟y pinagmumulta nang malaki. Ang mga gumawa ng pagkakasalang hindi mortal ay pinarurusahan naman sa pamamagitan ng pagtatali sa langgaman. Ang bawat baranggay ay Malaya at nag-iisa. Noo‟y walang kuwalta. ang ikapito o ikasiyam ay ituturing na kalahating alipin at kalahating maharlika. Sa mga sanhi ng digmaan. ang dalawang panig ay kinikilalang magkapatid sa dugo. Ang salitang baranggay. halimbawa‟y pito o siyam. na maaaring binibigkas noong unang panahon nang balang-ay. Ang pangyayaring napakaraming baranggay noon ay nagpapahiwatig na walang kaisahan ang mga Pilipino at samakatuwid ay walang isang pamahalaang sentral. Nang lumaon. Pamahalaan at Batas ng mga Sinaunang Pilipino Ang Pamahalaan. Ang isa pang sanhi ng digmaan ay kung tinangay ng isang lalaking nabibilang sa isang baranggay ang asawa ng lalaking nabibilang sa iba namang baranggay. Ito‟y tinutungga ng nagsasandugo. maliwanag na walang pagtatangka noong daanin ang salitaan sa mapayapang paraan. na ang kahulugan sa Indonesya ay bangka. Ito‟y ginagawa sa pamamagitan ng tinatawag na sanduguan. ang mga yao‟y batay sa kinaugalian. malaki man o maliit.bilang ng mga anak. at hudisyal. na may isang layag. Ang relasyon ng isang baranggay sa kapwa baranggay ay nasasalig sa komersiyo at mga kasunduan hinggil sa pagkakaibigan at pagkakaisa. Sa pagtunggang ito. sapagkat higit na magaang bigkasin ng mga Kastila ang r kaysa l o d. james/ejp . Ang mga batas na nakasulat ay yaong pinagtibay ng datu at ng kanyang sangguniang binubuo ng matatandang mamamayan. at ito‟y sangay ng isang katipunan o asosasyon. Ito nama‟y ginawang barangay (bigkas: barang-gay) ng mga Kastila. Benggansa o paghihiganti ang motibong nagtutulak sa mga mamamayan noon na tumungo sa digmaan. pagpatay na wala naming sanhi. ang maaaring tunay na pinagmulan ng salitang Tagalog na balangay. na nang lumaon ay naging balangay. pagpatay ng kapwa. ngunit kung minsa‟y nagsasama-sama ang ilang baranggay upang maging kalipunan ng mga baranggay.

Ang paglilitis ay dinaraan sa pagsubok sa katatagan. gaya ng usapin sa pagmamanahan. pang-uumit. usaping kriminal at iba pa. na ang mga dahilan ay lubhang marami. Ang mga usapin noong unang panahon ay nililitis ng hukuman na binubuo ng datu bilang hukom at ng matatandang mamamayan ng baranggay na tumatayong hurado. Ang batas ay ginagawa sa ganitong paraan. Dala ang isang kampanilya. kasunod ang pagpapatibay ng kanilang mga saksi o testigo. ang paniwala ng mga tao ay nananalo ang kinakasihan ni Bathala. ang mga tadhana ng panukalang batas ay isusulat. at kung sino ang matalo sa larong ito ay ipinalalagay na may-sala. pambubulahaw sa gitna ng katahimikan ng gabi. sa pagputol sa mga daliri ng isang kamay. Tatawagin ng datu ang matatanda ng baranggay na tumatayong mga tagapayo niya at sasabihin sa mga ito na may naiisip siyang isang batas na dapat pagtibayin. o kaya‟y sa paglangoy sa loob ng ilang oras. Isa pang pagsubok: ang nag-uusapin ay patatalunin sa ilog na may dalang sibat. james/ejp . katibayan. Ang sino mang lumabag sa batas ay agad pinaparusahan ayon sa bigat ng pagkakasala. Isang tagapagbalita. Isa pa ring pagsubok: ang naguusapin ay pangunguyain ng bigas at kung sino ang may laway na malapot ay siyang may-sala. Kung sino ang mapatay ay siyang may-sala. Ang sino mang makapagharap ng higit na maraming testigo ay ipinalalagay na nanalo sa usapin. na ang tawag ay umaluhukan. ang umaluhukan ay pagkukulumpunan ng mga taong ibig makabatid sa mga tadhana ng bagong batas. at katapangan ng nag-uusapin. ang pagsubok sa pamamagitan ng pagtatagis ng lakas ay karaniwan. Noo‟y walang abugado. Sa kabilang dako. Ang isa pang uri ng pagsubok ay ang pagbibigay sa nag-uusapin ng ilawang may sindi. Ang buno ay tinatawag doong bultong. pagsisinungaling. Ang paglilitis ay hayag at ang mga pasya o hatol ay agad ibinibigay upang maiwasan ang walang katuturang pagkabimbin ng usapin. Ang balak o panukalang ito‟y pag-aaralang mabuti ng matatanda at kung sila‟y sang-ayon. ang datu bilang huwes at ehekutibo ay magpapasyang dapat sundin ang hatol at sa ganito‟y papanig siya sa nanalo upang mapilitan ang natalo sa usapin na tanggapin ang hatol ng hukuman. Ang ilawang mamatayan ng ilaw ang siyang may-sala. Pagkatapos makapanumpa ang mga testigo ay isa-isang mangangatuwiran ang magkabilang panig sa usapin. pagdaraya. ang usapin ng dalawang baranggay ay nilulutas sa pamamagitan ng arbitrasyon na binubuo ng matatandang mamamayan ng mga neutral na baranggay na siyang namamagitan. Ang mga kasalanang hindi mortal ay ang pangangalunya. usapin sa lupa. Ang Pagsubok. at pagsira sa mga dokumentong ari ng datu. Kung ito‟y tawaran ng natalo.paghagupit sa likod. ay mayroon din ng tinatawag na paglilitis-pagsubok (trial by ordeal). Ang magkabilang panig sa usapin ay maghaharap na kasama ang kani-kanilang mga testigo. ayon sa hatol. Sa uring ito ng paglilitis. Upang makilala kung sino sa nag-uusapin ang may-sala o kung sino ang walang sala ay ipinakukuha ang isang batong nakababad sa kumukulong tubig. – Saan man at kailan man ay hindi nawawala o naiiwasan ang pagtutunggali ng mga tao. Isa pang uri ng pagsubok ay ang tinatawag na alaw. Kung aling kamay ang napaltos ay ipinalalagay na maysala. katulad ng mga Europeo noong unang panahon. kung sino ang unang lumitaw ay siyang may-sala. Ang sino mang ayaw kumuha ng nasabing bato ay siyang may-sala. Ang Paghuhukom. – Ang mga sinaunang Pilipino. Upang ipakilala ang kanilang katapatan. ang magbabalita sa buong baranggay na may bagong batas na paiiralin ang datu. “Maanong tamaan ako ng lintik kung magsabi ako ng kabulaanan” at iba pang gangganito. Ito‟y paglalabanan ng dalawang armadong lalaki. Sa mga Ipugaw sa hilagang Luson. ang mga testigo ay nanunumpa sa ganitong paraan: “Maanong lamunin ako ng buwaya kung hindi ako magsabi ng totoo”.

Tuluy-tuloy silang lahat sa langit (cielo. Ang ilan sa kanila‟y nanatiling buong-buo. at nagiging mga diyos. ang pag-awit ay bawal. Sa kabilang dako. Sa mga taga-Luson. Sa likod ng mga pagbabawal na ito ay patuloy naman ang kainan at inuman ng alak ng mga tao. Karaniwang nagdaraos ng pasiyam. ang patay raw na maraming dala-dalahan ay buong pusong tatanggapin sa kabilang buhay. Kung minsan nama‟y naglalagay sila ng galang na behuko sa kanilang mga paa‟t liig.Pagdadalamhati ng mga Sinaunang Pilipino Ang Paglilibing. at iba pang mahahalagang gamit na umano‟y kakailanganin ng namatay sa kanyang pagtungo sa kabilang buhay. at bawal ang magsuot ng damit na masagwa ang kulay. Maliwanag na hindi man sinasabi ay mahahalata naming may kinikilingan ang kabilang buhay. Naniniwala rin ang mga unang Pilipino sa tinatawag na anting-anting o agimat. Gayunman. samantalang ang sa lalaki ay tinatawag namang maglahi. Ang pagluluksa sa babaing namatay ay tinatawag na morotal. Kadalasa‟y nagtatanghal ng dula o drama na kung tawagin ay tibaw. Marami sa pangyayari ang binibigyan nila ng kahulugan. sa manggagaway. at sa tiyanak. ang pagluluksa ay hindi natatapos hangga‟t hindi naipaghihiganti ang namatay. kundi puti. Sa mga lipi ng Mindanaw at sa ilang pulo ng Kabisayaan. Ang lahat ng pakikidigma. ang paglipad ng uwak. Ang patay ay inilalagay sa kabaong na may kasamang damit. ang pag-aayuno ay tinatawag na sipa. samantalang ang walang dala ay makararanas ng malamig na pagtanggap doon. ang pagdaramdam sa pagkamatay ng kamag-anak ay ipinakikilala sa pamamagitan ng paghuhuramentado o walang taros na pagpatay sa kapwa. dumadaan sa arco na nabubuo kapag umuulan (bahaghari. ang sibat kung dinadala ay kailangang nakatungo sa lupa. baligtad ang paglalagay ng balaraw (daga) sa kaluban. Katulad ng karaniwang nakikita sa kasalukuyan ay katakot-takot ang iyakan ng mga kamag-anak at mga kaibigan. o kaya‟y ang paghuni ng butiki. halimbawa‟y ang pagkahol o pag-alulong ng aso. Naniniwala rin sila sa asuwang. rainbow). – Sapagkat naniniwala ang mga sinaunang Pilipino sa kabilang buhay at sa relasyon ng buhay sa patay kung kaya‟t malaki ang paggalang nila sa alaala ng mga patay. Sa matandang paniwala. sa tikbalang. ay ibibimbin. ang pagpapakilala ng pagluluksa ay hindi gaya ngayong itim ang damit na isinusuot. ayon sa paniwala ng mga tao dito. Sa mga Tagalog. na anupa‟t ang mayaman o may-kaya ay nakalalamang na sa pagtungo sa kabilang buhay. o mapatay sa saksak o tama ng mga palaso (flechas. ang pagluluksa sa namatay na datu ay tinatawag na laraw. samantalang ang ilan nama‟y nalahiran ng diwa ng Kristiyanismo at minana ng kasalukuyang salin ng lahi sa ganyang ayos. ginto. na anupa‟t nagdarasal at nagkakainan ang mga kamag-anak at mga kaibigan ng namatay sa ikasiyam na araw ng pagkamatay ng yumao. ang pangyayaring ito‟y agad ipinahahayag sa buong baranggay. MARANGAL ang makain ng buaya. na umano‟y nakahuhula sa mga darating na pangyayari. kung mayroon. Bukod sa mga ito ay mayroon pang upahang tagaiyak na nagsasalaysay o umaawit ng mga kabutihang nagawa ng namatay. sa mangkukulam. heaven). Ang pagkain ng ano mang uri ng karne at ang pag-inom ng alak ay bawal sa panahon ng pagluluksa. Ang paghihiganti ng mga kamag-anak ay tinatawag na balata. james/ejp . Naniniwala rin sila sa manghuhula na kung tawagin noo‟y pangatauhan. Ang mga paniniwala at mga pamahiing iyan ay hindi nalipol ng pagdating dito ng kabihasnang Kanluranin. arrows). ang mga kamag-anak ng namatay ay nag-aayuno at ang kinakain ay pawang gulay. Kung ang namatay ay biktima ng masamang layon o kaya‟y namatay sa labanan. Kapag datu ang namatay.

Kailangan daw maganito (mag-anyito) upang mapalaya ang kaluluwa. Naghihirap ang mahirap. Binibihag daw nang pantay-pantay. Panawagan ng „baylana‟ Kung magkasakit ang mga anak o kamag-anak ng nalunod na tao. Bohol at Bantay (sa tabi ng Cebu. offering) ang mga kamag-anak sa mga pagdiriwang na tinatawag nilang maganito (mag-aanyito). Nakikita rin ang muhi nila sa pagiging mahirap. Hindi kasi alam ng mga tagarito na ang baho ng bulok ang sanhi ng mga sakit. Bilang parangal sa namatay. Subalit hindi nagtatagal duon. ay naiiwang bihag habang panahon sa ilalim ni Buranen. natatayo sila ng mahabang kawayan at isinasabit sa itaas ang damit ng namatay.Ang kaluluwa ng mga nalunod ay naiiwan sa dagat habang panahon (siempre. sinasabi ng mga Pintados (mga Visaya) na kinain ng mga mangalo (duendes. namamatay agad ang tao. Kapag namatay sa sakit ang isang bata. na nagtuturo kung saan sa dagat nila ihahagis ang isang tampipi (baul. sabi nila. Sukat ng buhay Sabi-sabi nila. at dinadala sa kanyang baranggay na tinatawag na Sumpoy. ang sabi nila ay „tinangay ng hangin‟ ang kaluluwa. bowels) ng bata kaya namatay. james/ejp . May Yligueynes (mga Iligan) na nagsasabi na ang mga kaluluwa ng namatay ay kinukuha ni Maguayen. malaria) ang pinagmumulan ng mga sakit. chest) na may damit ng nalunod. Subalit ang mga mahirap. Sabay sa paghagis. Ang mga namatay nang ganuon ay napupunta sa Arayas. na may isang matayog na punong kahoy sa bundok Mayas. goblins) ang bituka (entranias. mabuti man o masama. nagdadasal ang baylana at ang mga nakasakay sa bangka sa mga namatay nilang ninuno na pagpalain at iligtas sa panganib ang mga maysakit. dahil walang nag-aalay ng maganito para sa kanila. ] Kung matanda naman ang namatay. Kasama nila ang isang baylana. sakay sa bangka na tinatawag na baranggay. Bantayan Islands ang tawag ngayon) na ang mga kaluluwa ng mga namatay ay nagpupunta sa sinapupunan ni Siburanen (si Buranen). Iniiwanan nila duon hanggang maagnas at maglaho na ang damit. isang mataas na bundok sa pulo ng Panay. paniwala ng mga taga-Europa na ang mabantot o „masamang hangin‟ (mal aire. may isa pang diyos sa langit. Nilalagyan niya ng takda ang puno tuwing may ipinapanganak na bata. Sabi nila. Sidapa (si Dapa). Bandang panahon na ni Jose Rizal umunlad ang mga agham (sciences) at natuklasan na mga microbio (germs) pala ang sanhi ng mga sakit. [ Munting paliwanag: Nuong panahon ng Espanyol. dinadala sila sa dagat. sina Simuran (si Moran) at Siguinarugan (si Ginarugan). forever). babae na pari nila. napapalaya uli ang mga kaluluwa kung mag-aalay (sacrificio. Paniwala naman ng mga Yligueynes (mga Iligan o mga tao ng ilogan o ilog) na taga-Cebu. at inaagaw ng isa pang diyos at dinadala kay Siburanen (si Buranen). nakikita na walang halaga sa kanila kung mabuti o masama ang tao. Mayroon ding naniniwala rito na ang mga kaluluwa ng namatay ay napupunta sa „kabilang buhay‟ (infierno) na sakop ng 2 diyos duon. ang mga baranggay ng patay sa tuktok ng Mayas. at pag laki nito at naabot ang tangkad ng takda. isang diyos na nakatira sa isang mataas na bundok sa pulo ng Burney (Borneo). ang lahat ng kaluluwa. isang diyos din. Mula dito.

kumikisay at tumutulo ang laway parang baliw. ilalatag ang nilutong baboy at lahat ng pagkain at alak na dala ng babaylan at ng mga kamag-anak ng maysakit. Natatakot daw sila na baka may lumapit na mangkukulam (brujo. sinasabi ng babaylan kung ano ang mangyayari sa darating na panahon. Kung aalis sila upang lusubin ang mga kaaway. spear) at pinapatay ang baboy. coffin). Kung ayaw daw ng diyosa (diosa. nagbabantay ang mga tao. Wala rin silang takdang puok na pinag-aalayan o simbahan. hindi siya nakakatikim ng pagkain mula sa lupa.). balot na balot ng ginto. sorcerer) na hihipo sa kabaong (ataud. garlands) pa sa ulo at maraming alahas na ginto. Walang katapusang daigdig. Ang pag-aalay ay tinatawag na baylanes (mga baylanan. Ang pag-aalay ay sinasaliwan ng tugtog ng mga kulingling (campanillas. Kung mayroon lamang na may sakit saka sila nag-aalay. demon) na nagpapakita sa kanila. Pagkatapos sabihin ng babaylan ang kanyang hula (prediccion. Umaawit at nagdadasal ang mga babaylan. ihahayag niya kung gagaling ang maysakit o mamamatay. nagkakalat daw ng maraming balang (langosta. locust) upang kainin ang lahat ng palay sa bukid. Mayroon daw na babaing diyos sa pulo ng Negros. tinawag ding nag-aanyito) at baylanes (mga baylan o babaylan) din ang tawag sa mga pari (sacerdotisas. at 2 pang diyos din. Nagdadala rin sila ng kanin. Sabi nila. nililinis ang baboy at niluluto upang ialay sa multo. Kaya hindi niya mahal at pinapatay ang mga tao. Duon daw nakatira sa tuktok ng isang bulkan (volcan. si Lalahon. sinasaksak sa puso. tinatawag ang multo (espirito. liquor) na gawa sa kanin (tinawag ding pitarilya. james/ejp . at hindi rin umiinom ng alak na pitarilla. Paniwala ng mga tao na walang katapusan ang mondo. may mga kuwintas na bulaklak (guirnaldas. inuman ang „misa‟ Ang mga katutubo sa kapuluang ito ay walang takdang panahon ng pagsamba sa kanilang mga diyos. prophesy). ang diyos ng bahaghari (rainbow). priestesses) na namumuno sa pag-aalay. Lamay at libing ng patay. si Macaptan ang nakatira sa pinakamataas na langit. Habang „hawak‟ siya ng multo. Kapag may namatay dito. sina Ynaguinid (Inang Ginid) at Macanduc. Masamang diyos daw si Macaptan dahil naghuhulog ng sakit at kamatayan sa mga tao. tumatayo siya at kumukuha ng sibat (lanza. Nagdadasal sila kay Lalahon tuwing panahon ng pag-ani. sabi nila. mga ulam at isang buhay na baboy. drums). bonfires) sa paligid ng bahay niya at gabi-gabi. town) ng Arevalo. at siya raw ang naghahagis ng apoy mula sa bulkan. goddess) na bigyan sila ng mabunying ani. Sa isang hapag pang-alay (altar). o kung mayroong digmaan o bago magtanim ng palay. nag-aalay din sila kay Varangao.‟ humihingi ng tulong mula sa kanilang mga ninuno na nagpapakita raw sa kanila at sinasagot ang kanilang mga tanong. nagsisindi ng maraming siga (hogueras. Nagdadala sila (sa bahay ng maysakit) ng mga pitarillas (isang uri ng banga o palayok) na puno ng alak (arrach.Babae ang pari. Kasi. Ginagawa rin nila ito upang mapalaya ang kaluluwa ng namatay mula sa „kabilang buhay. volcano) na 5 leguas (bandang 24 kilometro) mula sa kabayanan (poblacion. bells) at mga gong (tambors. Tapos. Pumapasok ang multo sa katawan ng babaylan at bumabagsak siya sa lupa. Makulay at magara ang suot ng mga baylan. hawak-hawak ang kanilang mga sandata. Sa ibang pag-aalay.

mainam daw ang tanggap sa „kabilang buhay. at kumakain uli ng kanin sa babang luksa. Nangyayari na isang taon silang nagluluksa. rattan) sa buong bisig (brazo. sasabog bigla ang kabaong at aalingasaw ang amoy ng patay. mga tao na natagpuan ng mga Espanyol sa pulo ng Negros. tinatawag ding james/ejp . tinamaan at nasugatan sa tuhod si Marapan. hindi kumakain ng kanin ang mga naulila. at nanghihina silang maigi at nagiging malamya (debilitado. cruel). May isang uri ng luksa na tinatawag nilang maglahe.Kapag nangyari daw iyon. Kapag namatay ang isang pinuno. nagkasakit at namatay si Marapan dahil sa sugat. raid). nagpahinga raw si Marapan at humingi sa alipin niya ng damo upang punasan ang sarili. at nagku-kwintas din ng yantok sa leeg. nagsusuot sila ng mga puting damit at dumadalaw sa baranggay ng mga kaibigan nila. master) sa „kabilang buhay. subalit sa halip na bumihag o pumatay ng tao. ganuon din ang ginagawa nilang pagpatay sa alipin.000 taon na ang nakalipas mula sa isang pinuno. ipinaliwanag sa susunod na kabanata) at mga galipin. Kapag namatay ang magulang o malapit na kamag-anak.‟ subalit matumal daw ang tanggap sa mga mahirap (pobre. hinabilin ni Marapan na patayin din ang alipin at ang familia nito. Hinuhubad lamang nila ang yantok. ginagaya nila kung paano namatay ang pinuno. poor). Dahil hindi naman sila lubusang malupit (severo. Bago siya namatay. si Marapan. May matandang ugali ang mga Dumaguet (Dumagiti.‟ luksa ng babae. Kung minsan. at isang tagalabas (estranjero. Kapag mayaman daw ang libing. minana pa nila 10. kapag nakabihag o nakapatay na sila. Dahil matanda na siya. Sabi nila. mourning). Inililibing pati ang alipin. alak na gawa mula sa puno ng niyog (vino cocotero. languid). naging ugali na nila ang pumatay ng alipin tuwing mamatay ang isang pinuno. Ang kabaong ay gawa sa inukit na punong kahoy na pinupuno nila ng mga damit at ginto ng namatay. sa banda ng ngayong Dumaguete City). Pilit nilang pakakainin at paiinumin ang pinuno upang hindi ito mamatay at natatapos ang maglahe. at hindi na maaaring ibalik ang bangkay (cadaver. pumapatay din sila ng isang alipin nito upang magsilbi sa kanyang panginoon (amo. native). pulos saging (bananas) at camote lamang.‟ Hanggang maaari. Mula nuon. „Maglahe‟ at luksa sa patay. na tinatawag nilang morotal. foreigner) at hindi tagarito (indigena. Palatandaan ng kanilang pagluluksa (luto. nagpapa-gutom hanggang mamatay ang isang pinuno na naulila. Kahawig ang pagluluksa ng sinusunod ng mga babae. corpse) sa kabaong. Sakay sila sa isang bangkang pandagat. Hinagis daw ng alipin ang isang malaking talahib (elephant grass). matanda na ang ugaling ito. nagtatali sila ng yantok (bejucos. subalit agad liligid sa buong baranggay ang kanyang mga timagua (timawa. „Morotal. palm wine). at hindi sila umiinom ng pitarilla hanggang hindi sila nakakabihag o nakakapatay ng isang tao sa digmaan o dambungan (asalto. sabi ng mga Dumaguet. Marami pang pagaari ng namatay ang inilalagay nila sa kabaong na inililibing sa tabi ng bahay ng patay. arm). Minsan. Mag-iipon sila mula sa mga tao ng mga pagkain at tuba. ang pinipili nilang alipin ay ang pinakamatanda at pinakamahirap.

Inom nang inom silang lahat. Para malaman ng lahat ng tao na may luksa para sa pinuno at walang makapag-maangan na hindi nila alam.isang gabay (piloto.  Bawal umawit habang namamangka sa banda ng baranggay.   james/ejp . kainan at inuman.‟ luksa sa pinuno. kahit na pinuno rin. Ito ang katapusan ng luksang morotal. at kailangan na siyang magsilbi sa bahay ng kanyang panginoon. isang taga-limas (achico. alipin. Nagsusuot na uli sila ng makulay na damit at kumakain na ng kanin mula nuon. steersman). Inaanyayahan nila ang kaibigan na dumalaw din sa kanilang baranggay. bailer) at isang taliba (vanguard) sa harap ng bangka. lubhang malupit ang ugaling ito na sinusunod ng lahat. Ang balaraw o panaksak ay dapat nakasukbit nang baligtad sa baywang. inaalis na nila ang puting damit at mga yantok na kuwintas at pulupot sa bisig. Tapos. Sa mga Espanyol. nagdidiwang sila. panay ang awit ng 3 indio tungkol sa kanilang maraming panalo. Pinipili ang 3 lalaki na maraming tagumpay sa digmaan. lalo ka sa araw ng libing. Pagdating nila sa baranggay ng kaibigan. Sinuman lumabag sa mga bawal ay pinagbabayad agad ng multa. ang panginoon niya ang nagbabayad ng multa. ay pinarurusahan. Sa ibaba dapat nakatutok ang tulis ng sibat kapag dala-dala. si Lupluban at si Panas. na sinusunod ng mga tao kapag namatay ang isang pinuno at walang sumusuway sa mga utos: Bawal makipag-away habang nagluluksa. na may sariling bahay. Bawal pumuslit dito. at ang mga kalaban na napatay nila sa bakbakan. upang ipaalam ang pagkamatay ng pinuno. Kung ang lumabag ay isang alipin. Habang lumalaot. ang mga babae at 3 lalaki. ang dami ng mga nabihag. „Larao.  Walang dapat magsuot ng magara o makulay na damit. pinapaligid sa buong baranggay ang isang timagua na iginagalang ng lahat. Kung ang alipin ay tumarampoc. tinatawag na larao. subalit sabi nila na ipinamana itong mga gawi ng kanilang mga diyos. ng pitarilla at iba pang alak na dala nila sa bangka habang naglalakbay.  Gumagawa sila ng bakod paligid sa bahay ng namatay na pinuno.baranggay. Dapat tahimik ang lahat sa loob ng baranggay. at sinumang bumastos. May isang mabagsik na uri ng luksa. siya ay ginagawang aliping ayuey pagkatapos bayaran ang multa. timagua at mga pinuno. kasama ang 3 magiting na indio .

Polytechnic University of the Philippines College of Engineering Heograpiya at Kasaysayan ng Pilipinas Assignment No. Eldrin James P. 2010-00723-MN-0 BSCE II-2 james/ejp . 3 Hugo.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful