Pananamit ng mga Sinaunang Pilipino Ang pananamit ng mga sinaunang Pilipino ay lubhang naiiba sa pananamit ng kasalukuyan.

Noon, ang mga lalaki ay nakabahag ngunit may kanggan, na pang-itaas, na maikli ang manggas at itim o asul na kamisang walang kuwelyo. Ang kulay ng kamisa ang nagpapakilala kung ano ang antas o ranggo ng nagsusuot noon: kung pula ay nangangahulugang datu ang may-suot; kung asul o bughaw o kung itim ay nabibilang sa uring mababa kaysa datu. Sa kabilang dako, ang pananamit ng mga babae ay binubuo ng pang-itaas na kung tawagi‟y baro at ng pang-ibaba na kung tawagi‟y saya. Sa Kabisayaan, ang tawag dito‟y patadyong. Noo‟y walang sapatos ang mga tao, kaya‟t ang lahat ay nakatapak. Gayunman, ang ulo‟y may putong, na anupa‟t isang kayong damit na nakabilibid sa ulo. Sa kulay ng putong nakikilala ang “pagkalalaki”: kung pula ang putong, ang may-suot ay nakapatay na ng isang tao; kung may burda ang putong, ang may-suot nito ay nakapatay na ng maraming tao. Ang mga babae ay hindi naglalagay ng putong, ngunit ang kanilang buhok ay nakapusod. Pananampalataya ng mga Sinaunang Pilipino Ang sinaunang tao sa kapuluan ay hitik na hitik sa kaugalian at paniniwala. Sa lahat ng yugto ng kanilang buhay, mula sa kapanganakan hanggang kamatayan, ay kitang-kita ang kanilang mga pinaniniwalaan at pinipahalagahan. Ang mga babaylan at katalona na tumatayong tagapag-ugnay ng pamayanan sa mga espiritu at diyos ay naging malakas na puwersa na humubog sa pagkatao at tunguhin ng pamayanan. Patunay sa matibay na ugnayan ng sinaunang tao sa kanilang Lumikha ay ang kanilang mga paniniwala at pagpapahalaga sa mga espiritu, duwende, nuno at engkanto. Ang mga paniniwala at pagpapahalagang ito ang kanilang naging gabay sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Naniniwala sila na ang lahat ng bagay ay may buhay katulad ng mga bundok, ilog, lawa, punongkahoy at iba pa. sila ay sumasamba sa espiritu ng namayapang kamag-anak. Naniniwala rin sila sa mabubuti at masasamang anito. Ang paniniwalang ito sa mga anito, ayon kay Salazar ay patunay ng malakas na impluwensiya ng mga Austronesyano sa pamumuhay ng mga sinaunang Pilipino. Bagama‟t naniniwala ang sinaunang tao sa maraming espiritu, naniniwala rin sila sa iisang itinuturing naman nilang pinakamakapangyarihang diyos, ang Bathalang Maykapal. Naniniwala sila na ang Bathalang Maykapal ang magpaparusa sa mga masasama at magbibigay gantimpala sa mabubuti. Ang debosyon ng mga sinaunang Pilipino sa kanilang mga namayapang kamag-anak ay kahanga-hanga rin, ayon sa salaysay ng mga Kastilang Historyador. Makikita ito sa kanilang paglilibing at sa kanilang madalas na paghingi ng gabay sa mga kaanak nilang namayapa na. naniniwala sila na may kabilang buhay kung saan ay ipagpapatuloy ng namayapa ang kanyang buhay. Dahil ditto, ang mga gamit ng namayapa ay kasamang inililibing ng kanyang labi, sapagkat kakailanganin daw ang mga ito ng namayapa sa kabilang buhay. Sa mga katutubong Bisaya, naniniwala sila na ang mga masasama ay magtutungo sa solad (impierno) at ang mabubuti ay sa ologan (langit). Kaugnay ng kanilang relihiyon, ang mga sinaunang Pilipino ay naniniwala sa mga pamahiin. Naniniwala sila sa anting-anting, agimat, at kahulugan ng mga panaginip.

james/ejp

Pinahahalagahan din nila ang buwaya na tinatawag nilang nuno. dalanghita. Ang sinaunang kalendaryo ng mga Bisaya ay may pitong araw sa isang lingo at labindalawang buwan sa loob ng isang taon. bulak. Ang pagsasaka noo‟y may dalawang uri: una. Nangangahulugan lamang na amg mga sinaunang Pilipino ay mayroon ng pamamaraan ng pagtatala ng kanilang kasaysayan. na tipikal sa mga bulubundukin ng Cordillera. ay ang pagsasaka.  Paglalagay ng ginto sa ngipin  Ang Hagdan-hagdang Palayan (Rice Terraces) Ekonomiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang pamumuhay at kabuhayan ng mga sinaunang Pilipino ay hindi gaanong nalalayo sa pamumuhay at kabuhayan ng malaking bahagi ng mga Pilipino sa kasalukuyan. ang james/ejp . Naniniwala sila na ito ay demonyong naninirahan sa kagubatan kaya nagpapasantabi sila sa tuwing daraan sila sa ilalim ng mga puno. Ang mga Ifugao ay may mga tagatala ng kalendaryo na tinatawag nilang tumunok. abaka. Ang malaking kaibahan ng dalawa ay nakasalig sa bilis ng pagkukumagkag ng mga tao ngayon. mangangaso. minero. samantalang noon ang mga tao‟y hindi nagmamadali sa kanilang mga gawain. Ang ilang patunay ditto ay ang mga sumusunod:  Paggawa ng mga halamang gamut  Industriya ng seramiks  Ang pagprepreserba ng labi. Sa una. Ang mga anak na lalaki sa sinaunang pamayanang Pilipino ay sinasanay ng mga ama na maging mandirigma.Sa mga sinaunang Pilipinong naninirahan sa hilaga. magtrotroso at manggagawa ng barko. baybayin ang gamit sa pagsusulat. Agham at Teknolohiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang mga unang Pilipino ay may malawak ding kaalaman sa agham at teknolohiya. Edukasyon ng mga Sinaunang Pilipino Ang malalim na kaalaman sa pagbasa at pagsulat ng mga sinaunang Pilipino ay pinatutunayan ng mga tala ni Padre Chirino (1604). Dr. ang lupa‟y nililinis sa pamamagitan ng pagsunog sa mga halaman at damo at pagkatapos nito‟y tatamnan ang lupa. paggamit ng sandata at lubris (pag-aaral tungkol sa agimat). ang mga nahukay na palayok sa Butuan at Batangas at ang Laguna Copper Plate Inscription. Sa ikalawa. mangingisda. niyog. Naniniwala rin ang mga tribung Bisaya na ang lahat ng namatay sa pakikidigma o napatay ng buwaya ay nagiging diwata o anito. Sa Katagalugan at sa iba pang bahagi ng kapuluan. ang tinatawag na pangangaingin (galing sa kaingin) at ang ikalawa‟y ang paglilinang. Ang mga anak na babae naman at tinuturuan ng mga ina ng pagbasa at pagsulat. aritmetika. Mayroong sinaunang paaralan sa Panay na tinatawag na bothoan. saging. labis nilang binibigyan ng paggalang ang tikbalang. Sagana ang bayan noon sa bigas. particular sa Sagada (mummification)  Ang kalendaryong Ifugao at Bisaya. at iba‟t ibang uri ng mga prutas at mga gulayin. Antonio de Morga (1609) at iba pang mananalaysay na Kastila. Ang pangunahing industriya noon. gaya ngayon.

kalabaw. ngayo‟y sakop ng Surigaw. prau na ginawang paraw ng mga Pilipino. Bukod diyan. Halimbawa. Ang lupang ito‟y mataba at maunlad na sapagkat naayos na ng datu sa tulong ng mga alipin. ang ibinabayad ng mga Pilipino sa mga james/ejp . gaya ng Hapon. Sang-ayon kay Padre Juan de Plasencia na nakasaksi sa mga kaugalian ng mga Pilipino nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas. Dahil sa hindi alam ng mga Kastila ang pangalan ng mga sasakyang-dagat at mga bangka ay gumawa sila ng mga pangalan.lupa‟y inaararo at pagkatapos ay tinatamnan. Borneo. Haba. lalo na sa Butuan. Sa ibang pook. ang pagkain ng mga Pilipino noon ay nakasalig sa bigas. at sutla ang ginagamit sa paghabi. at pangangahoy. ang Museong Pambansa ay nakatuklas ng mga buto ng elepante sa Hilagang Luson. bagay na nagpapatotoong may elepante sa Pilipinas noong unang panahon. Ipinalalagay na ang lupang ito‟y mahirap araruhin at ang sino mang may sipag at tiyaga ay maaaring magtanim at makinabang sa ganyang uri ng lupa.dagat. Tsina. paghabi. gaya ng binta. Ang kapal ng kagubatang sagana sa matitigas na punungkahoy na sinasangkap sa paggawa ng mga sasakyang-dagat ay naging mapagpala sa mga Pilipino na sapagkat naninirahan sa mga tabing-dagat ay sanay maglayag. Sang-ayon kay Padre Martin de Rada. ang ilang lagay ng lupa ay pinauupahan ng datu. gaya ng paghahayupan. bukod sa bangka at balangay. pagmimina. at iba pa. Ang mga sasakyang iyan ay tigib ng mga bilihing dinadala sa mga pulo ng Kabisayaan at sa Kamindanawan. ay totoong maraming mangangalakal na tagaLuson. Kambodya. Sinamay. Bukod sa komersiyo sa loob ng Pilipinas ay nagkaroon din ng pakikipagkalakalan sa iba‟t ibang bansa. Ang paggawa ng mga sasakyang-dagat na may layag ay isang maunlad na industriya ng mga unang Pilipino. paggawa ng mga sasakyang. birey. hibla ng saging. Mayroon din silang elepante. at sa iba pang pulo ng matandang Malaysiya. karakoa. at ang ulam ay karaniwan nang isda at kung minsa‟y karne ng baboy o baka. Dahil sa mga industriya ay naging maunlad ang komersiyo ng mga baranggay na ang ginagamit sa pagdadala ng mga produkto ay mga bangka at batel. Sinasabi ng matatandang kasulatan na nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas ay nakita nila ang maraming sasakyang-dagat sa Sebu na nagbuhat pa sa Maynila at iba pang bahagi ng Luson. Nag-aalaga rin sila ng mga manok. Nang dumating ang mga Kastila ay nagtaka sila sa iba‟t ibang uri ng mga sasakyang-dagat at bangka na ginagawa ng mga Pilipino. Bukod sa pagsasaka ay mayroon pang ibang industriya ang mga Pilipino noon. bulak. Ang pag-inom ng alak (tuba) ay karaniwan. Noo‟y walang kuwaltang ginagamit ang mga tao. Ang pagmamay-ari ng lupa noo‟y may dalawang uri. na ang ibig sabihin ay elepante. Ang ikalawa‟y ang pribadong lupa na ari ng mga datu. ang matuwid kung bakit pinauupahan ng datu ang ilang lagay ng lupa ay sapagkat binili niya ang nasabing lupa sa datung dating may-ari nito at upang makuha ang kanyang ibinayad ay pinauupahan niya ang lupang nabili. Ang una‟y panlahat o publiko at nauukol sa mga lupang malapit sa kabundukan. Ang paraan ng bilihan ay dinaraan sa tinatawag na palitan ng mga produkto. kambing. Sumatra. pangingisda. Ang paghahabi ng mga damit ay isang industriyang pambahay na maunlad na nang dumating ang mga Kastila. Katulad ngayon. Upang mapalaki ang ani ay naglalagay sila ng patubig. kung ang isang tao‟y may kambing ay maaari niyang ipagpalit ito sa isang tiklis na isda. at kabayo. Hulo at iba pang mga pulo ang naglalayag sa malalayong bayan upang makipagkalakalan. sapagkat ilan sa mga wika sa Pilipinas ang kakikitaan ng salitang gadya. Kung minsan. Siyam (ngayo‟y Taylandiya). ngunit hindi sila nagpapakalasing. Ang karamihan ng mga ilog ay naging isa sa mga dahilan kung bakit ang komersiyo ng mga baranggay ay naging hasi (mabili). sa isang sulat niya sa biseroy ng Meksiko.

na kinukunan ng mga produkto ay hindi agad binabayaran kundi sa susunod na pagbabalik noon. Kung ang hinihiling ng mga magulang noon ay hindi maibibigay ng james/ejp . na maaaring salapi. Ang lahat ng ito‟y inaayos ng mga magulang ng dalaga sa kanilang pakikipag-usap sa mga magulang ng binata. na ang ibig sabihi‟y kapwa nag-iibigan. kung sa ngayon. May ugali noon – na hangga ngayo‟y sinusunod sa isang liblib na pook ng Pilipinas – na ang nanliligaw ay maglilingkod muna sa mga magulang ng dalaga sa loob ng ilang buwan o kung minsa‟y mga taon. ang mahadlika ay nag-aasawa ng mahadlika rin. Ang pag-aasawa noong unang panahon ay hindi madali. ngunit noon ang mga lalaking umiibig ay handang magpakasakit at magtiis ng hirap alang-alang sa kanyang minamahal. Ngunit gaya ng nasabi na. at gumagawa ng ano mang bagay na iutos sa kanya ng mga magulang ng dalaga. umiigib. Sang-ayon sa isang manunulat na Intsik na nakarating sa Pilipinas noon taong 1209 at nanatili rito hanggang 1214. Bukod pa riyan ay magbibigay rin ang kahabag-habag na binata ng tinatawag na bigay-suso sa nag-alagang yaya ng dalaga bilang ganti sa kanyang pagpapasuso rito. wika nga. Ngunit ang ganito‟y hindi mahigpit na ipinatutupad. at ang alipin ay nag-aasawa ng gaya rin niyang alipin. samantalang ang mga anak sa labas. bago maging karapatdapat sa mga magulang ng babaing pinipintuho. Bukod diyan ay magbibigay rin ang binata nang pang-himuyat sa mga magulang ng dalaga. Sa likod ng mataimtim na paglilingkod na ito ay hindi pinahihintulutang makipag-usap ang lalaki sa dalaga. sapagkat ang lalaki ay maraming pagdaraanang mga “baitang”. ang pagsang-ayon ng mga yaon ay ipakikilala sa lalaki. halimbawa. Panliligaw at Pag-aasawa ng mga Sinaunang Pilipino May kaugalian ang mga unang Pilipino na mag-asawa sa babae o lalaking nabibilang sa uri ng lipunang kinabibilangan nila. datapwa‟t ang ganitong pagsang-ayon ay may kondisyon: siya‟y magkakaloob ng bigay-kaya o dote sa mga magulang ng dalaga. Matapos matanto ng mga magulang ng dalaga na ang nanliligaw ay karapatdapat. bilang bayad sa mga araw at gabi ng pagbabantay at pagpupuyat ng mga magulang mulang pagkabata hanggang magdalaga. ang kaugaling ito‟y hindi lubos na sinusunod. ng lalaking may kabilisan. Ang babaing hindi asawa ng isang lalaki ngunit may di-karaniwang kaugnayan doon ay tinatawag na kaibigan. At bukod pa rin diyan ay magbibigay rin ang binata ng himaraw sa ina ng dalaga bilang bayad sa kanyang pagpapasuso sa dalaga ng ito‟y sanggol pa. Sa kanilang batas na batay sa kinamulatan at kinaugalian. kung baga sa hagdan. Mahirap ito. o ano mang ari-ariang mahalaga. Ang mahadlikang may hangad magasawa ng alipin ay hindi pinagbabawalang mag-asawa rito. mga mata lamang nila ang nag-uusap at napapahayag ng kani-kanilang dinaramdam. na kung bigkasin ay ka-ibigan. ang mga sinaunang Pilipino ay matapat sa pakikitungo sa mga mangangalakal na taga-ibang bansa. Ang datu ay karaniwan nang nag-aasawa sa pamilyang nabibilang sa uring datu. Ang bigay-kaya ay karaniwan nang lupa. Ang mga Intsik. Ang mga Pilipino ay kusang nagbabayad ng inutang nilang mga produkto at dahil ditto ang mga mangangalakal na dayuhan ay may malaking pagtitiwala sa kanila. at ang datung nais mag-asawa ng mahadlika ay malaya ring nag-aasawa ng nais niyang maging asawa. wika nga. ay hindi tunay kaya‟t hindi maaaring magmana ng ari-arian sa kanyang ama. ginto. Walang pagkakataong magkausap ang dalawa sapagkat mahigpit ang mga magulang na ang mga mata‟y tinatalasan upang hindi sila masalisihan.Intsik na mangangalakal na dumayo buhat Tsina ay ginto o ano mang bagay na naiibigan ng mga Intsik. Ang lalaki‟y nagsisibak ng kahoy. ang mga anak sa asawa ay lehitimo o tunay.

Sa mga Moro sa Mindanaw. Gayon din ang sukat masabi hinggil sa mga anak na nabibilang sa ina: sila‟y ituturing na alipin. Sa bahaging ito ay may kinalaman ang datu. Kapag naayos na ito. sapagkat siya ang makikipag-unawaan sa mga magulang ng dalaga. wika nga. ang kasal ay halos kapareho ng sa mga mamamayan sa Luson. halimbawa. Pagdating sa paa ng hagdan ng bahay ng lalaki ang dalaga ay magkukunwang nahihiya at hindi agad papanhik. samantalang sa mga alipin ang pagkakasal ay nagsisimula at natatapos sa tanong ng lalaki na “Pakakasal ka baga sa akin?” At kung umoo ang dalaga ay inaaring kasal na sila. Dudulutan siya ng ama ng lalaki ng isang regalo at siya‟y papanhik na. Sa senyas na ito. bagay na sinasabayan ng sigawan ng mga panauhin. Pagkatapos na maayos ng mga magulang ang tungkol sa pag-aasawa ng kanilang mga anak ay ipakukuha ang nobya sa isang tagapamagitan. Sa bahaging ito ay ipahahayag ng isang matandang lalaki na magsisimula na ang seremonya. ikaapat. Hindi kakain o iinom ang dalaga hangga‟t hindi nadudulutan ng regalo. – Kung ang mag-asawa ay nabibilang sa magkaibang uri ng katayuan sa lipunan. Samantalang ginagawa ito‟y pipilitin ng binata na hawiin ang belo ng dalaga. ang pampito. Pagkapanhik ay hindi tutuloy sa kalooban ng bahay hangga‟t hindi siya nadudulutan ng isa pang regalo. Ito‟y susundan ng anim na araw na pagdiriwang. Sapagkat mahadlika ang ama kung kaya‟t mahadlika rin ang mga anak na nasa kanya. samantalang ang pares – anupa‟t ang ikalawa. – ay sa ina. at iba pa. anupa‟t ang mga gansal o nones. halimbawa‟y isang mahadlika at isang alipin. Pagkatapos nito‟y babasahin ng hukom ang mga salitang nagbubuklod sa dalawa at pagkatapos ay babasbasan sila ng bendita. ang kanilang mga anak ay paghahatiin sa kanilang dalawa. Sa mga mahadlika. Kung bugtong (iisa) ang anak. Sa ikapitong gabi ay pahihintulutan na ang lalaking sumiping sa asawa.mga magulang ng binata ay nagkakaroon ng tinatawag na tawaran hanggang sa pumayag ang panig ng dalaga. ang dalaga‟t binatang ikakasal ay iinom sa isang tasa. ay sa ama. ang panliligaw ay dinaraan sa tagapamagitan. pagdadaupin ang kanilang mga kamay sa ibabaw ng isang pinggang bigas. Pagkapasok sa loob ng bahay ay hindi uupo ang dalaga at bibigyan na naman siya ng isa pang regalo. at ang ina‟y alipin. ang paghahagis ng bigas ay hindi ginagawa. na ginagawa sa tahanan ng datu. sapagkat ang mga ito ang magsasabi kung kailan hahawiin ang belo. Kasunod nito ang dote na ibibigay sa mga magulang ng babae. Isang kamag-anak ng dalaga ang tutungo sa tahanan ng binata upang ihatid ito sa bahay ng datu. ang pangatlo. Ang tagapagsalita ng binata ay nagpapahayag sa mga magulang ng dalaga ng layunin ng binata na maging asawa ito. siya‟y kalahating alipin at kalahating mahadlika. ang pinakamatanda o panganay. ikaanim. Pagkatapos nito. at kasabay ng isang hiyaw ay ihahagis ang bigas sa mga panauhin. Uupo sa lapag ang mga ikakasal sa ayos na magkaharap. Ang paraan ng pagkakasal ay iba-iba ayon sa katayuan ng isang tao sa lipunan. atbp. Pagkatapos ay kukunin ang dalaga ng isang kamag-anak ng binata at dadalhin din sa bahay ng datu. Kung ang ama‟y mahadlika. Pagkaraan ng ilang pagtatangkang hawiin ang belo. Ito‟y gagantihin ng malakas na hiyawan ng mga panauhin at ang kasal ay tapos na. Ang mga magulang ng dalaga ay sasangguni sa kanilang mga kamag-anak at kung payag ang mga ito ay agad ipahahayag ang pagsang-ayon. Sa mga may dugong mahal. Kung gansal ang james/ejp . Haluang Kasal. Ito‟y tinatawag na pamumulungan o pamamalae. ang panlima. Sila‟y pangangaralan ng hadji o hukom at pagkatapos nito‟y makaitlong liligid ang binata sa dalaga. ang belo ay hahawiin na ng binata. ang mga panauhin ay sesenyas na nagpapahayag na tuluyan nang hawiin ang belo. ang kasal ay isusunod. Matapos mapagkayarian ang dote ay isusunod na ang kasal. Isang matandang babaing may tungkuling pagka-pari ang lalapit sa ikakasal.

pagpatay ng kapwa. Benggansa o paghihiganti ang motibong nagtutulak sa mga mamamayan noon na tumungo sa digmaan. Ang isa pang sanhi ng digmaan ay kung tinangay ng isang lalaking nabibilang sa isang baranggay ang asawa ng lalaking nabibilang sa iba namang baranggay. Ang taong makilalang gumawa ng mortal na kasalanan ay ipinapapatay o kaya‟y pinagmumulta nang malaki. pagmumulta. ang dalawang panig ay kinikilalang magkapatid sa dugo. Ang salitang baranggay. maliwanag na walang pagtatangka noong daanin ang salitaan sa mapayapang paraan. james/ejp . Ang salitang balang. na ang kahulugan sa Indonesya ay bangka. halimbawa‟y pito o siyam. Sa nakasulat o sa hindi man. Sa pagtunggang ito. ngunit kung minsa‟y nagsasama-sama ang ilang baranggay upang maging kalipunan ng mga baranggay. na gamitin ngayon. pangungulam. katulad ngayon. gaya ng mga Mason na may kanya-kanyang balangay o branch. kundi datu o sultan. Walang tinatawag na hari noon. at ito‟y sangay ng isang katipunan o asosasyon. pag-insulto sa kapwa. Ito‟y tinutungga ng nagsasandugo. ang mga yao‟y batay sa kinaugalian. Ang isa pang sanhi ay kung pinarusahan ng isang baranggay ang lalaking nabibilang sa ibang baranggay. pagdaraan sa bakuran ng may-bakuran nang walang pahintulot ito. na may isang layag. na anupa‟t dinaraang lahat sa dahas at lakas. Ang mga gumawa ng pagkakasalang hindi mortal ay pinarurusahan naman sa pamamagitan ng pagtatali sa langgaman. Ang mga kamag-anak ng mga datu at ang kanilang mga anak ay pawang nabibilang sa dugong mahal at hindi pinapagbabayad ng buwis. Ngunit walang ganitong salita sa Malayong sinasalita sa Indonesya o maging sa Malaysiya. Ang bawat baranggay ay Malaya at nag-iisa. sapagkat higit na magaang bigkasin ng mga Kastila ang r kaysa l o d. Ito nama‟y ginawang barangay (bigkas: barang-gay) ng mga Kastila. Nang lumaon. pagpatay na wala naming sanhi. Noo‟y walang kuwalta. malaki man o maliit. Ang pangyayaring napakaraming baranggay noon ay nagpapahiwatig na walang kaisahan ang mga Pilipino at samakatuwid ay walang isang pamahalaang sentral. na nang lumaon ay naging balangay. na binubuo ng mula sa 30 hanggang 100 kaanak. – Ang yunit ng pamahalaan ay ang baranggay. at iba pang gawang ipinalalagay na mahalay at hindi mabuti. Ang mga batas na nakasulat ay yaong pinagtibay ng datu at ng kanyang sangguniang binubuo ng matatandang mamamayan. Ang pagpatay sa isang taong nabibilang sa ibang baranggay ay nagiging sanhi ng digmaan ng dalawang baranggay. ang ikapito o ikasiyam ay ituturing na kalahating alipin at kalahating maharlika. Pamahalaan at Batas ng mga Sinaunang Pilipino Ang Pamahalaan. ay sinasabing galing daw sa salitang Malayong balangay. Mga Batas. Ang datu ay makapangyarihan sapagkat nasa kamay niya ang kilala ngayong ehekutibo. Tungkulin ng mga datu na pangalagaan ang kapakanan ng kanyang mga nasasakupan at ito nama‟y nagbabayad ng buwis sa kanilang datu. ang salitang balangay ay nagkaroon ng ibang kahulugan. ang maaaring tunay na pinagmulan ng salitang Tagalog na balangay. Sa mga sanhi ng digmaan. – Ang mga batas noong unang panahon ay nakasulat o hindi nakasulat. Yao‟y nauukol sa panggagahasa. at hudisyal. Ito‟y ginagawa sa pamamagitan ng tinatawag na sanduguan. kaya‟t ang ipinambabayad ay mga produkto.bilang ng mga anak. lehislatibo. Ang relasyon ng isang baranggay sa kapwa baranggay ay nasasalig sa komersiyo at mga kasunduan hinggil sa pagkakaibigan at pagkakaisa. na anupa‟t kumukuha ng dugo sa bisig ng nagkakaisa at inihahalo ito sa tuba. na maaaring binibigkas noong unang panahon nang balang-ay.

Ang sino mang makapagharap ng higit na maraming testigo ay ipinalalagay na nanalo sa usapin. Ang Paghuhukom. na ang tawag ay umaluhukan. ang pagsubok sa pamamagitan ng pagtatagis ng lakas ay karaniwan. ang paniwala ng mga tao ay nananalo ang kinakasihan ni Bathala. ang magbabalita sa buong baranggay na may bagong batas na paiiralin ang datu. Isa pang uri ng pagsubok ay ang tinatawag na alaw. ang mga tadhana ng panukalang batas ay isusulat. kasunod ang pagpapatibay ng kanilang mga saksi o testigo. “Maanong tamaan ako ng lintik kung magsabi ako ng kabulaanan” at iba pang gangganito. james/ejp . Ang Pagsubok. Noo‟y walang abugado. Isang tagapagbalita.paghagupit sa likod. – Saan man at kailan man ay hindi nawawala o naiiwasan ang pagtutunggali ng mga tao. Tatawagin ng datu ang matatanda ng baranggay na tumatayong mga tagapayo niya at sasabihin sa mga ito na may naiisip siyang isang batas na dapat pagtibayin. Ito‟y paglalabanan ng dalawang armadong lalaki. Ang buno ay tinatawag doong bultong. Pagkatapos makapanumpa ang mga testigo ay isa-isang mangangatuwiran ang magkabilang panig sa usapin. Upang makilala kung sino sa nag-uusapin ang may-sala o kung sino ang walang sala ay ipinakukuha ang isang batong nakababad sa kumukulong tubig. Kung aling kamay ang napaltos ay ipinalalagay na maysala. ang datu bilang huwes at ehekutibo ay magpapasyang dapat sundin ang hatol at sa ganito‟y papanig siya sa nanalo upang mapilitan ang natalo sa usapin na tanggapin ang hatol ng hukuman. Ang ilawang mamatayan ng ilaw ang siyang may-sala. usapin sa lupa. Ang paglilitis ay dinaraan sa pagsubok sa katatagan. ay mayroon din ng tinatawag na paglilitis-pagsubok (trial by ordeal). Sa mga Ipugaw sa hilagang Luson. Ang batas ay ginagawa sa ganitong paraan. Sa uring ito ng paglilitis. ang mga testigo ay nanunumpa sa ganitong paraan: “Maanong lamunin ako ng buwaya kung hindi ako magsabi ng totoo”. Ang mga usapin noong unang panahon ay nililitis ng hukuman na binubuo ng datu bilang hukom at ng matatandang mamamayan ng baranggay na tumatayong hurado. Ang sino mang ayaw kumuha ng nasabing bato ay siyang may-sala. usaping kriminal at iba pa. pagsisinungaling. at kung sino ang matalo sa larong ito ay ipinalalagay na may-sala. katulad ng mga Europeo noong unang panahon. – Ang mga sinaunang Pilipino. Isa pang pagsubok: ang nag-uusapin ay patatalunin sa ilog na may dalang sibat. o kaya‟y sa paglangoy sa loob ng ilang oras. ang umaluhukan ay pagkukulumpunan ng mga taong ibig makabatid sa mga tadhana ng bagong batas. Kung sino ang mapatay ay siyang may-sala. at pagsira sa mga dokumentong ari ng datu. Ang paglilitis ay hayag at ang mga pasya o hatol ay agad ibinibigay upang maiwasan ang walang katuturang pagkabimbin ng usapin. pambubulahaw sa gitna ng katahimikan ng gabi. gaya ng usapin sa pagmamanahan. pagdaraya. Ang isa pang uri ng pagsubok ay ang pagbibigay sa nag-uusapin ng ilawang may sindi. Ang magkabilang panig sa usapin ay maghaharap na kasama ang kani-kanilang mga testigo. Dala ang isang kampanilya. Isa pa ring pagsubok: ang naguusapin ay pangunguyain ng bigas at kung sino ang may laway na malapot ay siyang may-sala. ayon sa hatol. ang usapin ng dalawang baranggay ay nilulutas sa pamamagitan ng arbitrasyon na binubuo ng matatandang mamamayan ng mga neutral na baranggay na siyang namamagitan. Upang ipakilala ang kanilang katapatan. Ang mga kasalanang hindi mortal ay ang pangangalunya. Ang balak o panukalang ito‟y pag-aaralang mabuti ng matatanda at kung sila‟y sang-ayon. na ang mga dahilan ay lubhang marami. kung sino ang unang lumitaw ay siyang may-sala. Kung ito‟y tawaran ng natalo. Sa kabilang dako. katibayan. sa pagputol sa mga daliri ng isang kamay. at katapangan ng nag-uusapin. Ang sino mang lumabag sa batas ay agad pinaparusahan ayon sa bigat ng pagkakasala. pang-uumit.

Kung ang namatay ay biktima ng masamang layon o kaya‟y namatay sa labanan. dumadaan sa arco na nabubuo kapag umuulan (bahaghari. Ang lahat ng pakikidigma.Pagdadalamhati ng mga Sinaunang Pilipino Ang Paglilibing. ang paglipad ng uwak. samantalang ang sa lalaki ay tinatawag namang maglahi. ay ibibimbin. Kung minsan nama‟y naglalagay sila ng galang na behuko sa kanilang mga paa‟t liig. ang pag-aayuno ay tinatawag na sipa. – Sapagkat naniniwala ang mga sinaunang Pilipino sa kabilang buhay at sa relasyon ng buhay sa patay kung kaya‟t malaki ang paggalang nila sa alaala ng mga patay. Sa likod ng mga pagbabawal na ito ay patuloy naman ang kainan at inuman ng alak ng mga tao. Ang paghihiganti ng mga kamag-anak ay tinatawag na balata. kundi puti. Ang pagluluksa sa babaing namatay ay tinatawag na morotal. Sa mga taga-Luson. o mapatay sa saksak o tama ng mga palaso (flechas. ang pagluluksa ay hindi natatapos hangga‟t hindi naipaghihiganti ang namatay. Ang patay ay inilalagay sa kabaong na may kasamang damit. Naniniwala rin ang mga unang Pilipino sa tinatawag na anting-anting o agimat. at nagiging mga diyos. ang mga kamag-anak ng namatay ay nag-aayuno at ang kinakain ay pawang gulay. Sa kabilang dako. baligtad ang paglalagay ng balaraw (daga) sa kaluban. o kaya‟y ang paghuni ng butiki. kung mayroon. Ang ilan sa kanila‟y nanatiling buong-buo. Kadalasa‟y nagtatanghal ng dula o drama na kung tawagin ay tibaw. na anupa‟t nagdarasal at nagkakainan ang mga kamag-anak at mga kaibigan ng namatay sa ikasiyam na araw ng pagkamatay ng yumao. ang pagpapakilala ng pagluluksa ay hindi gaya ngayong itim ang damit na isinusuot. halimbawa‟y ang pagkahol o pag-alulong ng aso. Kapag datu ang namatay. ang pagdaramdam sa pagkamatay ng kamag-anak ay ipinakikilala sa pamamagitan ng paghuhuramentado o walang taros na pagpatay sa kapwa. Sa mga Tagalog. sa tikbalang. MARANGAL ang makain ng buaya. heaven). ang sibat kung dinadala ay kailangang nakatungo sa lupa. ang pag-awit ay bawal. Karaniwang nagdaraos ng pasiyam. Naniniwala rin sila sa asuwang. Katulad ng karaniwang nakikita sa kasalukuyan ay katakot-takot ang iyakan ng mga kamag-anak at mga kaibigan. Maliwanag na hindi man sinasabi ay mahahalata naming may kinikilingan ang kabilang buhay. arrows). ayon sa paniwala ng mga tao dito. Ang pagkain ng ano mang uri ng karne at ang pag-inom ng alak ay bawal sa panahon ng pagluluksa. ang pangyayaring ito‟y agad ipinahahayag sa buong baranggay. sa manggagaway. na anupa‟t ang mayaman o may-kaya ay nakalalamang na sa pagtungo sa kabilang buhay. sa mangkukulam. james/ejp . Sa matandang paniwala. at iba pang mahahalagang gamit na umano‟y kakailanganin ng namatay sa kanyang pagtungo sa kabilang buhay. Gayunman. ang patay raw na maraming dala-dalahan ay buong pusong tatanggapin sa kabilang buhay. rainbow). at sa tiyanak. ginto. samantalang ang walang dala ay makararanas ng malamig na pagtanggap doon. Marami sa pangyayari ang binibigyan nila ng kahulugan. Ang mga paniniwala at mga pamahiing iyan ay hindi nalipol ng pagdating dito ng kabihasnang Kanluranin. at bawal ang magsuot ng damit na masagwa ang kulay. ang pagluluksa sa namatay na datu ay tinatawag na laraw. Bukod sa mga ito ay mayroon pang upahang tagaiyak na nagsasalaysay o umaawit ng mga kabutihang nagawa ng namatay. na umano‟y nakahuhula sa mga darating na pangyayari. Sa mga lipi ng Mindanaw at sa ilang pulo ng Kabisayaan. Tuluy-tuloy silang lahat sa langit (cielo. Naniniwala rin sila sa manghuhula na kung tawagin noo‟y pangatauhan. samantalang ang ilan nama‟y nalahiran ng diwa ng Kristiyanismo at minana ng kasalukuyang salin ng lahi sa ganyang ayos.

Subalit hindi nagtatagal duon. Sabay sa paghagis. Sukat ng buhay Sabi-sabi nila. goblins) ang bituka (entranias. may isa pang diyos sa langit. Bilang parangal sa namatay. babae na pari nila. Nakikita rin ang muhi nila sa pagiging mahirap. at pag laki nito at naabot ang tangkad ng takda. isang diyos na nakatira sa isang mataas na bundok sa pulo ng Burney (Borneo). at dinadala sa kanyang baranggay na tinatawag na Sumpoy. Hindi kasi alam ng mga tagarito na ang baho ng bulok ang sanhi ng mga sakit. nakikita na walang halaga sa kanila kung mabuti o masama ang tao. mabuti man o masama. Bandang panahon na ni Jose Rizal umunlad ang mga agham (sciences) at natuklasan na mga microbio (germs) pala ang sanhi ng mga sakit. paniwala ng mga taga-Europa na ang mabantot o „masamang hangin‟ (mal aire. Subalit ang mga mahirap. Kasama nila ang isang baylana. Bohol at Bantay (sa tabi ng Cebu. Iniiwanan nila duon hanggang maagnas at maglaho na ang damit. Mula dito. Sidapa (si Dapa). Binibihag daw nang pantay-pantay. nagdadasal ang baylana at ang mga nakasakay sa bangka sa mga namatay nilang ninuno na pagpalain at iligtas sa panganib ang mga maysakit. ang lahat ng kaluluwa. bowels) ng bata kaya namatay. isang mataas na bundok sa pulo ng Panay. dahil walang nag-aalay ng maganito para sa kanila. Naghihirap ang mahirap. Sabi nila. Nilalagyan niya ng takda ang puno tuwing may ipinapanganak na bata. Bantayan Islands ang tawag ngayon) na ang mga kaluluwa ng mga namatay ay nagpupunta sa sinapupunan ni Siburanen (si Buranen). Mayroon ding naniniwala rito na ang mga kaluluwa ng namatay ay napupunta sa „kabilang buhay‟ (infierno) na sakop ng 2 diyos duon. Kapag namatay sa sakit ang isang bata. dinadala sila sa dagat. Ang mga namatay nang ganuon ay napupunta sa Arayas. na nagtuturo kung saan sa dagat nila ihahagis ang isang tampipi (baul. malaria) ang pinagmumulan ng mga sakit. at inaagaw ng isa pang diyos at dinadala kay Siburanen (si Buranen). Paniwala naman ng mga Yligueynes (mga Iligan o mga tao ng ilogan o ilog) na taga-Cebu. offering) ang mga kamag-anak sa mga pagdiriwang na tinatawag nilang maganito (mag-aanyito). ay naiiwang bihag habang panahon sa ilalim ni Buranen.Ang kaluluwa ng mga nalunod ay naiiwan sa dagat habang panahon (siempre. Kailangan daw maganito (mag-anyito) upang mapalaya ang kaluluwa. sina Simuran (si Moran) at Siguinarugan (si Ginarugan). na may isang matayog na punong kahoy sa bundok Mayas. Panawagan ng „baylana‟ Kung magkasakit ang mga anak o kamag-anak ng nalunod na tao. isang diyos din. napapalaya uli ang mga kaluluwa kung mag-aalay (sacrificio. natatayo sila ng mahabang kawayan at isinasabit sa itaas ang damit ng namatay. May Yligueynes (mga Iligan) na nagsasabi na ang mga kaluluwa ng namatay ay kinukuha ni Maguayen. forever). sabi nila. james/ejp . ang mga baranggay ng patay sa tuktok ng Mayas. sakay sa bangka na tinatawag na baranggay. chest) na may damit ng nalunod. [ Munting paliwanag: Nuong panahon ng Espanyol. namamatay agad ang tao. sinasabi ng mga Pintados (mga Visaya) na kinain ng mga mangalo (duendes. ang sabi nila ay „tinangay ng hangin‟ ang kaluluwa. ] Kung matanda naman ang namatay.

Pumapasok ang multo sa katawan ng babaylan at bumabagsak siya sa lupa. Kung ayaw daw ng diyosa (diosa. o kung mayroong digmaan o bago magtanim ng palay. garlands) pa sa ulo at maraming alahas na ginto. Walang katapusang daigdig. tinatawag ang multo (espirito. locust) upang kainin ang lahat ng palay sa bukid. Ginagawa rin nila ito upang mapalaya ang kaluluwa ng namatay mula sa „kabilang buhay. at hindi rin umiinom ng alak na pitarilla. Habang „hawak‟ siya ng multo. may mga kuwintas na bulaklak (guirnaldas. priestesses) na namumuno sa pag-aalay. Lamay at libing ng patay. bonfires) sa paligid ng bahay niya at gabi-gabi. Tapos. Nagdadala rin sila ng kanin. hawak-hawak ang kanilang mga sandata. Makulay at magara ang suot ng mga baylan. nagbabantay ang mga tao.‟ humihingi ng tulong mula sa kanilang mga ninuno na nagpapakita raw sa kanila at sinasagot ang kanilang mga tanong.). Kasi. Ang pag-aalay ay tinatawag na baylanes (mga baylanan. spear) at pinapatay ang baboy. Masamang diyos daw si Macaptan dahil naghuhulog ng sakit at kamatayan sa mga tao. mga ulam at isang buhay na baboy. Pagkatapos sabihin ng babaylan ang kanyang hula (prediccion. Sabi nila. balot na balot ng ginto. at 2 pang diyos din. Kung aalis sila upang lusubin ang mga kaaway. Paniwala ng mga tao na walang katapusan ang mondo. ihahayag niya kung gagaling ang maysakit o mamamatay. coffin). sinasabi ng babaylan kung ano ang mangyayari sa darating na panahon. nag-aalay din sila kay Varangao. at siya raw ang naghahagis ng apoy mula sa bulkan. tumatayo siya at kumukuha ng sibat (lanza. Duon daw nakatira sa tuktok ng isang bulkan (volcan. Sa isang hapag pang-alay (altar). Kaya hindi niya mahal at pinapatay ang mga tao. sabi nila. Nagdadasal sila kay Lalahon tuwing panahon ng pag-ani. goddess) na bigyan sila ng mabunying ani. kumikisay at tumutulo ang laway parang baliw. hindi siya nakakatikim ng pagkain mula sa lupa. ilalatag ang nilutong baboy at lahat ng pagkain at alak na dala ng babaylan at ng mga kamag-anak ng maysakit. liquor) na gawa sa kanin (tinawag ding pitarilya. tinawag ding nag-aanyito) at baylanes (mga baylan o babaylan) din ang tawag sa mga pari (sacerdotisas. Kapag may namatay dito. Natatakot daw sila na baka may lumapit na mangkukulam (brujo. sorcerer) na hihipo sa kabaong (ataud. Nagdadala sila (sa bahay ng maysakit) ng mga pitarillas (isang uri ng banga o palayok) na puno ng alak (arrach. inuman ang „misa‟ Ang mga katutubo sa kapuluang ito ay walang takdang panahon ng pagsamba sa kanilang mga diyos. town) ng Arevalo. drums).Babae ang pari. si Lalahon. Mayroon daw na babaing diyos sa pulo ng Negros. prophesy). si Macaptan ang nakatira sa pinakamataas na langit. Ang pag-aalay ay sinasaliwan ng tugtog ng mga kulingling (campanillas. bells) at mga gong (tambors. ang diyos ng bahaghari (rainbow). nagsisindi ng maraming siga (hogueras. Sa ibang pag-aalay. sinasaksak sa puso. demon) na nagpapakita sa kanila. Umaawit at nagdadasal ang mga babaylan. Kung mayroon lamang na may sakit saka sila nag-aalay. nagkakalat daw ng maraming balang (langosta. james/ejp . Wala rin silang takdang puok na pinag-aalayan o simbahan. sina Ynaguinid (Inang Ginid) at Macanduc. volcano) na 5 leguas (bandang 24 kilometro) mula sa kabayanan (poblacion. nililinis ang baboy at niluluto upang ialay sa multo.

foreigner) at hindi tagarito (indigena. Sabi nila. nagkasakit at namatay si Marapan dahil sa sugat. Palatandaan ng kanilang pagluluksa (luto. Ang kabaong ay gawa sa inukit na punong kahoy na pinupuno nila ng mga damit at ginto ng namatay. rattan) sa buong bisig (brazo. ipinaliwanag sa susunod na kabanata) at mga galipin. Kapag namatay ang isang pinuno. native). at nanghihina silang maigi at nagiging malamya (debilitado. na tinatawag nilang morotal. cruel). at isang tagalabas (estranjero. mainam daw ang tanggap sa „kabilang buhay. master) sa „kabilang buhay. Kapag mayaman daw ang libing. Kung minsan. Kahawig ang pagluluksa ng sinusunod ng mga babae. May matandang ugali ang mga Dumaguet (Dumagiti. sasabog bigla ang kabaong at aalingasaw ang amoy ng patay.000 taon na ang nakalipas mula sa isang pinuno. Dahil matanda na siya. nagpapa-gutom hanggang mamatay ang isang pinuno na naulila. subalit agad liligid sa buong baranggay ang kanyang mga timagua (timawa. Pilit nilang pakakainin at paiinumin ang pinuno upang hindi ito mamatay at natatapos ang maglahe. palm wine). mga tao na natagpuan ng mga Espanyol sa pulo ng Negros. at hindi sila umiinom ng pitarilla hanggang hindi sila nakakabihag o nakakapatay ng isang tao sa digmaan o dambungan (asalto. ganuon din ang ginagawa nilang pagpatay sa alipin. arm). pumapatay din sila ng isang alipin nito upang magsilbi sa kanyang panginoon (amo. Kapag namatay ang magulang o malapit na kamag-anak. mourning).‟ subalit matumal daw ang tanggap sa mga mahirap (pobre. corpse) sa kabaong. tinamaan at nasugatan sa tuhod si Marapan. Mag-iipon sila mula sa mga tao ng mga pagkain at tuba. subalit sa halip na bumihag o pumatay ng tao. „Maglahe‟ at luksa sa patay. at hindi na maaaring ibalik ang bangkay (cadaver. Mula nuon. at nagku-kwintas din ng yantok sa leeg. ang pinipili nilang alipin ay ang pinakamatanda at pinakamahirap. raid). alak na gawa mula sa puno ng niyog (vino cocotero. Marami pang pagaari ng namatay ang inilalagay nila sa kabaong na inililibing sa tabi ng bahay ng patay. Bago siya namatay. nagpahinga raw si Marapan at humingi sa alipin niya ng damo upang punasan ang sarili. nagtatali sila ng yantok (bejucos.Kapag nangyari daw iyon. minana pa nila 10. hindi kumakain ng kanin ang mga naulila. hinabilin ni Marapan na patayin din ang alipin at ang familia nito. sa banda ng ngayong Dumaguete City). Inililibing pati ang alipin. poor). tinatawag ding james/ejp . Minsan. Nangyayari na isang taon silang nagluluksa.‟ luksa ng babae. „Morotal. May isang uri ng luksa na tinatawag nilang maglahe. matanda na ang ugaling ito. Hinagis daw ng alipin ang isang malaking talahib (elephant grass). Sakay sila sa isang bangkang pandagat. nagsusuot sila ng mga puting damit at dumadalaw sa baranggay ng mga kaibigan nila. sabi ng mga Dumaguet.‟ Hanggang maaari. naging ugali na nila ang pumatay ng alipin tuwing mamatay ang isang pinuno. pulos saging (bananas) at camote lamang. si Marapan. Hinuhubad lamang nila ang yantok. Dahil hindi naman sila lubusang malupit (severo. at kumakain uli ng kanin sa babang luksa. ginagaya nila kung paano namatay ang pinuno. kapag nakabihag o nakapatay na sila. languid).

kasama ang 3 magiting na indio . Sinuman lumabag sa mga bawal ay pinagbabayad agad ng multa. Pagdating nila sa baranggay ng kaibigan. lalo ka sa araw ng libing. Para malaman ng lahat ng tao na may luksa para sa pinuno at walang makapag-maangan na hindi nila alam. Inom nang inom silang lahat. panay ang awit ng 3 indio tungkol sa kanilang maraming panalo. inaalis na nila ang puting damit at mga yantok na kuwintas at pulupot sa bisig. Ito ang katapusan ng luksang morotal. upang ipaalam ang pagkamatay ng pinuno. lubhang malupit ang ugaling ito na sinusunod ng lahat. ang panginoon niya ang nagbabayad ng multa. kainan at inuman. siya ay ginagawang aliping ayuey pagkatapos bayaran ang multa. steersman).   james/ejp . Kung ang lumabag ay isang alipin. na sinusunod ng mga tao kapag namatay ang isang pinuno at walang sumusuway sa mga utos: Bawal makipag-away habang nagluluksa. May isang mabagsik na uri ng luksa. tinatawag na larao.  Bawal umawit habang namamangka sa banda ng baranggay.  Walang dapat magsuot ng magara o makulay na damit. Inaanyayahan nila ang kaibigan na dumalaw din sa kanilang baranggay. Ang balaraw o panaksak ay dapat nakasukbit nang baligtad sa baywang.  Gumagawa sila ng bakod paligid sa bahay ng namatay na pinuno. Tapos. at ang mga kalaban na napatay nila sa bakbakan. kahit na pinuno rin. Nagsusuot na uli sila ng makulay na damit at kumakain na ng kanin mula nuon. ng pitarilla at iba pang alak na dala nila sa bangka habang naglalakbay. alipin. Dapat tahimik ang lahat sa loob ng baranggay.baranggay. isang taga-limas (achico. „Larao. pinapaligid sa buong baranggay ang isang timagua na iginagalang ng lahat. bailer) at isang taliba (vanguard) sa harap ng bangka. nagdidiwang sila.‟ luksa sa pinuno. ang dami ng mga nabihag. ang mga babae at 3 lalaki. Kung ang alipin ay tumarampoc. na may sariling bahay. at kailangan na siyang magsilbi sa bahay ng kanyang panginoon. timagua at mga pinuno. Sa ibaba dapat nakatutok ang tulis ng sibat kapag dala-dala. si Lupluban at si Panas. subalit sabi nila na ipinamana itong mga gawi ng kanilang mga diyos. Habang lumalaot. Pinipili ang 3 lalaki na maraming tagumpay sa digmaan. ay pinarurusahan.isang gabay (piloto. Sa mga Espanyol. at sinumang bumastos. Bawal pumuslit dito.

2010-00723-MN-0 BSCE II-2 james/ejp . Eldrin James P. 3 Hugo.Polytechnic University of the Philippines College of Engineering Heograpiya at Kasaysayan ng Pilipinas Assignment No.