Pananamit ng mga Sinaunang Pilipino Ang pananamit ng mga sinaunang Pilipino ay lubhang naiiba sa pananamit ng kasalukuyan.

Noon, ang mga lalaki ay nakabahag ngunit may kanggan, na pang-itaas, na maikli ang manggas at itim o asul na kamisang walang kuwelyo. Ang kulay ng kamisa ang nagpapakilala kung ano ang antas o ranggo ng nagsusuot noon: kung pula ay nangangahulugang datu ang may-suot; kung asul o bughaw o kung itim ay nabibilang sa uring mababa kaysa datu. Sa kabilang dako, ang pananamit ng mga babae ay binubuo ng pang-itaas na kung tawagi‟y baro at ng pang-ibaba na kung tawagi‟y saya. Sa Kabisayaan, ang tawag dito‟y patadyong. Noo‟y walang sapatos ang mga tao, kaya‟t ang lahat ay nakatapak. Gayunman, ang ulo‟y may putong, na anupa‟t isang kayong damit na nakabilibid sa ulo. Sa kulay ng putong nakikilala ang “pagkalalaki”: kung pula ang putong, ang may-suot ay nakapatay na ng isang tao; kung may burda ang putong, ang may-suot nito ay nakapatay na ng maraming tao. Ang mga babae ay hindi naglalagay ng putong, ngunit ang kanilang buhok ay nakapusod. Pananampalataya ng mga Sinaunang Pilipino Ang sinaunang tao sa kapuluan ay hitik na hitik sa kaugalian at paniniwala. Sa lahat ng yugto ng kanilang buhay, mula sa kapanganakan hanggang kamatayan, ay kitang-kita ang kanilang mga pinaniniwalaan at pinipahalagahan. Ang mga babaylan at katalona na tumatayong tagapag-ugnay ng pamayanan sa mga espiritu at diyos ay naging malakas na puwersa na humubog sa pagkatao at tunguhin ng pamayanan. Patunay sa matibay na ugnayan ng sinaunang tao sa kanilang Lumikha ay ang kanilang mga paniniwala at pagpapahalaga sa mga espiritu, duwende, nuno at engkanto. Ang mga paniniwala at pagpapahalagang ito ang kanilang naging gabay sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Naniniwala sila na ang lahat ng bagay ay may buhay katulad ng mga bundok, ilog, lawa, punongkahoy at iba pa. sila ay sumasamba sa espiritu ng namayapang kamag-anak. Naniniwala rin sila sa mabubuti at masasamang anito. Ang paniniwalang ito sa mga anito, ayon kay Salazar ay patunay ng malakas na impluwensiya ng mga Austronesyano sa pamumuhay ng mga sinaunang Pilipino. Bagama‟t naniniwala ang sinaunang tao sa maraming espiritu, naniniwala rin sila sa iisang itinuturing naman nilang pinakamakapangyarihang diyos, ang Bathalang Maykapal. Naniniwala sila na ang Bathalang Maykapal ang magpaparusa sa mga masasama at magbibigay gantimpala sa mabubuti. Ang debosyon ng mga sinaunang Pilipino sa kanilang mga namayapang kamag-anak ay kahanga-hanga rin, ayon sa salaysay ng mga Kastilang Historyador. Makikita ito sa kanilang paglilibing at sa kanilang madalas na paghingi ng gabay sa mga kaanak nilang namayapa na. naniniwala sila na may kabilang buhay kung saan ay ipagpapatuloy ng namayapa ang kanyang buhay. Dahil ditto, ang mga gamit ng namayapa ay kasamang inililibing ng kanyang labi, sapagkat kakailanganin daw ang mga ito ng namayapa sa kabilang buhay. Sa mga katutubong Bisaya, naniniwala sila na ang mga masasama ay magtutungo sa solad (impierno) at ang mabubuti ay sa ologan (langit). Kaugnay ng kanilang relihiyon, ang mga sinaunang Pilipino ay naniniwala sa mga pamahiin. Naniniwala sila sa anting-anting, agimat, at kahulugan ng mga panaginip.

james/ejp

Ang mga anak na lalaki sa sinaunang pamayanang Pilipino ay sinasanay ng mga ama na maging mandirigma. Ang ilang patunay ditto ay ang mga sumusunod:  Paggawa ng mga halamang gamut  Industriya ng seramiks  Ang pagprepreserba ng labi. Agham at Teknolohiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang mga unang Pilipino ay may malawak ding kaalaman sa agham at teknolohiya. Ang pangunahing industriya noon. ang james/ejp . Mayroong sinaunang paaralan sa Panay na tinatawag na bothoan. Naniniwala rin ang mga tribung Bisaya na ang lahat ng namatay sa pakikidigma o napatay ng buwaya ay nagiging diwata o anito. samantalang noon ang mga tao‟y hindi nagmamadali sa kanilang mga gawain. mangingisda. gaya ngayon. Sa una. abaka. Ang mga Ifugao ay may mga tagatala ng kalendaryo na tinatawag nilang tumunok.Sa mga sinaunang Pilipinong naninirahan sa hilaga. aritmetika. niyog. na tipikal sa mga bulubundukin ng Cordillera. ang mga nahukay na palayok sa Butuan at Batangas at ang Laguna Copper Plate Inscription. Ang sinaunang kalendaryo ng mga Bisaya ay may pitong araw sa isang lingo at labindalawang buwan sa loob ng isang taon. paggamit ng sandata at lubris (pag-aaral tungkol sa agimat).  Paglalagay ng ginto sa ngipin  Ang Hagdan-hagdang Palayan (Rice Terraces) Ekonomiya ng mga Sinaunang Pilipino Ang pamumuhay at kabuhayan ng mga sinaunang Pilipino ay hindi gaanong nalalayo sa pamumuhay at kabuhayan ng malaking bahagi ng mga Pilipino sa kasalukuyan. Edukasyon ng mga Sinaunang Pilipino Ang malalim na kaalaman sa pagbasa at pagsulat ng mga sinaunang Pilipino ay pinatutunayan ng mga tala ni Padre Chirino (1604). Sagana ang bayan noon sa bigas. Ang malaking kaibahan ng dalawa ay nakasalig sa bilis ng pagkukumagkag ng mga tao ngayon. ay ang pagsasaka. Ang mga anak na babae naman at tinuturuan ng mga ina ng pagbasa at pagsulat. labis nilang binibigyan ng paggalang ang tikbalang. minero. Pinahahalagahan din nila ang buwaya na tinatawag nilang nuno. Sa ikalawa. Naniniwala sila na ito ay demonyong naninirahan sa kagubatan kaya nagpapasantabi sila sa tuwing daraan sila sa ilalim ng mga puno. bulak. ang lupa‟y nililinis sa pamamagitan ng pagsunog sa mga halaman at damo at pagkatapos nito‟y tatamnan ang lupa. particular sa Sagada (mummification)  Ang kalendaryong Ifugao at Bisaya. Dr. dalanghita. Antonio de Morga (1609) at iba pang mananalaysay na Kastila. baybayin ang gamit sa pagsusulat. Nangangahulugan lamang na amg mga sinaunang Pilipino ay mayroon ng pamamaraan ng pagtatala ng kanilang kasaysayan. magtrotroso at manggagawa ng barko. Sa Katagalugan at sa iba pang bahagi ng kapuluan. at iba‟t ibang uri ng mga prutas at mga gulayin. saging. ang tinatawag na pangangaingin (galing sa kaingin) at ang ikalawa‟y ang paglilinang. Ang pagsasaka noo‟y may dalawang uri: una. mangangaso.

birey. at kabayo. ang ilang lagay ng lupa ay pinauupahan ng datu. ngunit hindi sila nagpapakalasing. ang Museong Pambansa ay nakatuklas ng mga buto ng elepante sa Hilagang Luson. Nang dumating ang mga Kastila ay nagtaka sila sa iba‟t ibang uri ng mga sasakyang-dagat at bangka na ginagawa ng mga Pilipino. Upang mapalaki ang ani ay naglalagay sila ng patubig. at ang ulam ay karaniwan nang isda at kung minsa‟y karne ng baboy o baka. Katulad ngayon. Bukod sa komersiyo sa loob ng Pilipinas ay nagkaroon din ng pakikipagkalakalan sa iba‟t ibang bansa. Ang pagmamay-ari ng lupa noo‟y may dalawang uri. Haba. Kambodya. Ang karamihan ng mga ilog ay naging isa sa mga dahilan kung bakit ang komersiyo ng mga baranggay ay naging hasi (mabili). Noo‟y walang kuwaltang ginagamit ang mga tao. Ang paggawa ng mga sasakyang-dagat na may layag ay isang maunlad na industriya ng mga unang Pilipino. at sa iba pang pulo ng matandang Malaysiya. Bukod diyan. bulak. Sa ibang pook. Sinamay. Sumatra. Ang paraan ng bilihan ay dinaraan sa tinatawag na palitan ng mga produkto. paggawa ng mga sasakyang.lupa‟y inaararo at pagkatapos ay tinatamnan. ay totoong maraming mangangalakal na tagaLuson. ang matuwid kung bakit pinauupahan ng datu ang ilang lagay ng lupa ay sapagkat binili niya ang nasabing lupa sa datung dating may-ari nito at upang makuha ang kanyang ibinayad ay pinauupahan niya ang lupang nabili. Dahil sa hindi alam ng mga Kastila ang pangalan ng mga sasakyang-dagat at mga bangka ay gumawa sila ng mga pangalan. Dahil sa mga industriya ay naging maunlad ang komersiyo ng mga baranggay na ang ginagamit sa pagdadala ng mga produkto ay mga bangka at batel. gaya ng Hapon. sapagkat ilan sa mga wika sa Pilipinas ang kakikitaan ng salitang gadya. kung ang isang tao‟y may kambing ay maaari niyang ipagpalit ito sa isang tiklis na isda. Ang kapal ng kagubatang sagana sa matitigas na punungkahoy na sinasangkap sa paggawa ng mga sasakyang-dagat ay naging mapagpala sa mga Pilipino na sapagkat naninirahan sa mga tabing-dagat ay sanay maglayag. hibla ng saging. Mayroon din silang elepante. kalabaw. sa isang sulat niya sa biseroy ng Meksiko. at pangangahoy. Sang-ayon kay Padre Juan de Plasencia na nakasaksi sa mga kaugalian ng mga Pilipino nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas. Bukod sa pagsasaka ay mayroon pang ibang industriya ang mga Pilipino noon. Kung minsan. at sutla ang ginagamit sa paghabi. gaya ng binta. na ang ibig sabihin ay elepante. Ang paghahabi ng mga damit ay isang industriyang pambahay na maunlad na nang dumating ang mga Kastila.dagat. bukod sa bangka at balangay. Ang lupang ito‟y mataba at maunlad na sapagkat naayos na ng datu sa tulong ng mga alipin. Siyam (ngayo‟y Taylandiya). Ang una‟y panlahat o publiko at nauukol sa mga lupang malapit sa kabundukan. bagay na nagpapatotoong may elepante sa Pilipinas noong unang panahon. ang ibinabayad ng mga Pilipino sa mga james/ejp . Sang-ayon kay Padre Martin de Rada. Ang pag-inom ng alak (tuba) ay karaniwan. lalo na sa Butuan. Borneo. paghabi. Ang mga sasakyang iyan ay tigib ng mga bilihing dinadala sa mga pulo ng Kabisayaan at sa Kamindanawan. Hulo at iba pang mga pulo ang naglalayag sa malalayong bayan upang makipagkalakalan. Tsina. ang pagkain ng mga Pilipino noon ay nakasalig sa bigas. pagmimina. Sinasabi ng matatandang kasulatan na nang dumating ang mga Kastila sa Pilipinas ay nakita nila ang maraming sasakyang-dagat sa Sebu na nagbuhat pa sa Maynila at iba pang bahagi ng Luson. Nag-aalaga rin sila ng mga manok. gaya ng paghahayupan. pangingisda. at iba pa. karakoa. ngayo‟y sakop ng Surigaw. Halimbawa. Ipinalalagay na ang lupang ito‟y mahirap araruhin at ang sino mang may sipag at tiyaga ay maaaring magtanim at makinabang sa ganyang uri ng lupa. Ang ikalawa‟y ang pribadong lupa na ari ng mga datu. kambing. prau na ginawang paraw ng mga Pilipino.

kung baga sa hagdan. halimbawa. at gumagawa ng ano mang bagay na iutos sa kanya ng mga magulang ng dalaga. datapwa‟t ang ganitong pagsang-ayon ay may kondisyon: siya‟y magkakaloob ng bigay-kaya o dote sa mga magulang ng dalaga. Ngunit ang ganito‟y hindi mahigpit na ipinatutupad. Kung ang hinihiling ng mga magulang noon ay hindi maibibigay ng james/ejp . Walang pagkakataong magkausap ang dalawa sapagkat mahigpit ang mga magulang na ang mga mata‟y tinatalasan upang hindi sila masalisihan. ang pagsang-ayon ng mga yaon ay ipakikilala sa lalaki. bilang bayad sa mga araw at gabi ng pagbabantay at pagpupuyat ng mga magulang mulang pagkabata hanggang magdalaga. Ang mga Intsik. at ang datung nais mag-asawa ng mahadlika ay malaya ring nag-aasawa ng nais niyang maging asawa. Mahirap ito. Ngunit gaya ng nasabi na. Sa likod ng mataimtim na paglilingkod na ito ay hindi pinahihintulutang makipag-usap ang lalaki sa dalaga. ang mahadlika ay nag-aasawa ng mahadlika rin. May ugali noon – na hangga ngayo‟y sinusunod sa isang liblib na pook ng Pilipinas – na ang nanliligaw ay maglilingkod muna sa mga magulang ng dalaga sa loob ng ilang buwan o kung minsa‟y mga taon. na kung bigkasin ay ka-ibigan. at ang alipin ay nag-aasawa ng gaya rin niyang alipin. Ang bigay-kaya ay karaniwan nang lupa. ng lalaking may kabilisan.Intsik na mangangalakal na dumayo buhat Tsina ay ginto o ano mang bagay na naiibigan ng mga Intsik. umiigib. kung sa ngayon. ang mga sinaunang Pilipino ay matapat sa pakikitungo sa mga mangangalakal na taga-ibang bansa. ang mga anak sa asawa ay lehitimo o tunay. Ang mga Pilipino ay kusang nagbabayad ng inutang nilang mga produkto at dahil ditto ang mga mangangalakal na dayuhan ay may malaking pagtitiwala sa kanila. o ano mang ari-ariang mahalaga. Ang lahat ng ito‟y inaayos ng mga magulang ng dalaga sa kanilang pakikipag-usap sa mga magulang ng binata. ginto. Panliligaw at Pag-aasawa ng mga Sinaunang Pilipino May kaugalian ang mga unang Pilipino na mag-asawa sa babae o lalaking nabibilang sa uri ng lipunang kinabibilangan nila. Matapos matanto ng mga magulang ng dalaga na ang nanliligaw ay karapatdapat. Bukod pa riyan ay magbibigay rin ang kahabag-habag na binata ng tinatawag na bigay-suso sa nag-alagang yaya ng dalaga bilang ganti sa kanyang pagpapasuso rito. na maaaring salapi. At bukod pa rin diyan ay magbibigay rin ang binata ng himaraw sa ina ng dalaga bilang bayad sa kanyang pagpapasuso sa dalaga ng ito‟y sanggol pa. wika nga. Sang-ayon sa isang manunulat na Intsik na nakarating sa Pilipinas noon taong 1209 at nanatili rito hanggang 1214. ay hindi tunay kaya‟t hindi maaaring magmana ng ari-arian sa kanyang ama. na ang ibig sabihi‟y kapwa nag-iibigan. samantalang ang mga anak sa labas. ngunit noon ang mga lalaking umiibig ay handang magpakasakit at magtiis ng hirap alang-alang sa kanyang minamahal. Ang mahadlikang may hangad magasawa ng alipin ay hindi pinagbabawalang mag-asawa rito. Ang lalaki‟y nagsisibak ng kahoy. wika nga. Sa kanilang batas na batay sa kinamulatan at kinaugalian. sapagkat ang lalaki ay maraming pagdaraanang mga “baitang”. ang kaugaling ito‟y hindi lubos na sinusunod. Bukod diyan ay magbibigay rin ang binata nang pang-himuyat sa mga magulang ng dalaga. mga mata lamang nila ang nag-uusap at napapahayag ng kani-kanilang dinaramdam. Ang babaing hindi asawa ng isang lalaki ngunit may di-karaniwang kaugnayan doon ay tinatawag na kaibigan. Ang datu ay karaniwan nang nag-aasawa sa pamilyang nabibilang sa uring datu. bago maging karapatdapat sa mga magulang ng babaing pinipintuho. na kinukunan ng mga produkto ay hindi agad binabayaran kundi sa susunod na pagbabalik noon. Ang pag-aasawa noong unang panahon ay hindi madali.

ikaanim. at ang ina‟y alipin. Matapos mapagkayarian ang dote ay isusunod na ang kasal. Kasunod nito ang dote na ibibigay sa mga magulang ng babae. ang mga panauhin ay sesenyas na nagpapahayag na tuluyan nang hawiin ang belo. ang kanilang mga anak ay paghahatiin sa kanilang dalawa. Dudulutan siya ng ama ng lalaki ng isang regalo at siya‟y papanhik na. siya‟y kalahating alipin at kalahating mahadlika. pagdadaupin ang kanilang mga kamay sa ibabaw ng isang pinggang bigas. sapagkat ang mga ito ang magsasabi kung kailan hahawiin ang belo. Sila‟y pangangaralan ng hadji o hukom at pagkatapos nito‟y makaitlong liligid ang binata sa dalaga. Hindi kakain o iinom ang dalaga hangga‟t hindi nadudulutan ng regalo. halimbawa‟y isang mahadlika at isang alipin. na ginagawa sa tahanan ng datu. Ito‟y gagantihin ng malakas na hiyawan ng mga panauhin at ang kasal ay tapos na. wika nga. ang panlima. – Kung ang mag-asawa ay nabibilang sa magkaibang uri ng katayuan sa lipunan. Samantalang ginagawa ito‟y pipilitin ng binata na hawiin ang belo ng dalaga. Sa mga Moro sa Mindanaw. Pagkatapos na maayos ng mga magulang ang tungkol sa pag-aasawa ng kanilang mga anak ay ipakukuha ang nobya sa isang tagapamagitan. Isang matandang babaing may tungkuling pagka-pari ang lalapit sa ikakasal. anupa‟t ang mga gansal o nones. sapagkat siya ang makikipag-unawaan sa mga magulang ng dalaga. Kung ang ama‟y mahadlika. Sa mga may dugong mahal. halimbawa. samantalang sa mga alipin ang pagkakasal ay nagsisimula at natatapos sa tanong ng lalaki na “Pakakasal ka baga sa akin?” At kung umoo ang dalaga ay inaaring kasal na sila. Pagkatapos nito‟y babasahin ng hukom ang mga salitang nagbubuklod sa dalawa at pagkatapos ay babasbasan sila ng bendita. Sa senyas na ito. Ito‟y tinatawag na pamumulungan o pamamalae. Kung bugtong (iisa) ang anak. Pagkaraan ng ilang pagtatangkang hawiin ang belo. ang panliligaw ay dinaraan sa tagapamagitan. ang pangatlo. ang pinakamatanda o panganay. – ay sa ina. ay sa ama. Sa mga mahadlika. Ito‟y susundan ng anim na araw na pagdiriwang.mga magulang ng binata ay nagkakaroon ng tinatawag na tawaran hanggang sa pumayag ang panig ng dalaga. at iba pa. Kung gansal ang james/ejp . samantalang ang pares – anupa‟t ang ikalawa. Pagkatapos nito. Ang paraan ng pagkakasal ay iba-iba ayon sa katayuan ng isang tao sa lipunan. bagay na sinasabayan ng sigawan ng mga panauhin. ang kasal ay halos kapareho ng sa mga mamamayan sa Luson. Sa ikapitong gabi ay pahihintulutan na ang lalaking sumiping sa asawa. ikaapat. Isang kamag-anak ng dalaga ang tutungo sa tahanan ng binata upang ihatid ito sa bahay ng datu. ang belo ay hahawiin na ng binata. Gayon din ang sukat masabi hinggil sa mga anak na nabibilang sa ina: sila‟y ituturing na alipin. Pagdating sa paa ng hagdan ng bahay ng lalaki ang dalaga ay magkukunwang nahihiya at hindi agad papanhik. Ang mga magulang ng dalaga ay sasangguni sa kanilang mga kamag-anak at kung payag ang mga ito ay agad ipahahayag ang pagsang-ayon. Pagkatapos ay kukunin ang dalaga ng isang kamag-anak ng binata at dadalhin din sa bahay ng datu. ang pampito. Pagkapasok sa loob ng bahay ay hindi uupo ang dalaga at bibigyan na naman siya ng isa pang regalo. Pagkapanhik ay hindi tutuloy sa kalooban ng bahay hangga‟t hindi siya nadudulutan ng isa pang regalo. ang kasal ay isusunod. Sa bahaging ito ay may kinalaman ang datu. ang dalaga‟t binatang ikakasal ay iinom sa isang tasa. Uupo sa lapag ang mga ikakasal sa ayos na magkaharap. ang paghahagis ng bigas ay hindi ginagawa. Sa bahaging ito ay ipahahayag ng isang matandang lalaki na magsisimula na ang seremonya. Haluang Kasal. atbp. at kasabay ng isang hiyaw ay ihahagis ang bigas sa mga panauhin. Sapagkat mahadlika ang ama kung kaya‟t mahadlika rin ang mga anak na nasa kanya. Ang tagapagsalita ng binata ay nagpapahayag sa mga magulang ng dalaga ng layunin ng binata na maging asawa ito. Kapag naayos na ito.

ang mga yao‟y batay sa kinaugalian. Pamahalaan at Batas ng mga Sinaunang Pilipino Ang Pamahalaan. pag-insulto sa kapwa. na ang kahulugan sa Indonesya ay bangka. Nang lumaon. Ang pangyayaring napakaraming baranggay noon ay nagpapahiwatig na walang kaisahan ang mga Pilipino at samakatuwid ay walang isang pamahalaang sentral. na binubuo ng mula sa 30 hanggang 100 kaanak. pagdaraan sa bakuran ng may-bakuran nang walang pahintulot ito. Walang tinatawag na hari noon. Ang mga gumawa ng pagkakasalang hindi mortal ay pinarurusahan naman sa pamamagitan ng pagtatali sa langgaman. lehislatibo. maliwanag na walang pagtatangka noong daanin ang salitaan sa mapayapang paraan. Ang bawat baranggay ay Malaya at nag-iisa. kundi datu o sultan. Sa nakasulat o sa hindi man. na anupa‟t kumukuha ng dugo sa bisig ng nagkakaisa at inihahalo ito sa tuba. Ang taong makilalang gumawa ng mortal na kasalanan ay ipinapapatay o kaya‟y pinagmumulta nang malaki. james/ejp . pagpatay na wala naming sanhi. Tungkulin ng mga datu na pangalagaan ang kapakanan ng kanyang mga nasasakupan at ito nama‟y nagbabayad ng buwis sa kanilang datu. – Ang yunit ng pamahalaan ay ang baranggay. Ang isa pang sanhi ay kung pinarusahan ng isang baranggay ang lalaking nabibilang sa ibang baranggay. Sa pagtunggang ito. na anupa‟t dinaraang lahat sa dahas at lakas. ngunit kung minsa‟y nagsasama-sama ang ilang baranggay upang maging kalipunan ng mga baranggay. at ito‟y sangay ng isang katipunan o asosasyon. ang dalawang panig ay kinikilalang magkapatid sa dugo. Ang pagpatay sa isang taong nabibilang sa ibang baranggay ay nagiging sanhi ng digmaan ng dalawang baranggay. gaya ng mga Mason na may kanya-kanyang balangay o branch. halimbawa‟y pito o siyam. Ang salitang baranggay. na gamitin ngayon. katulad ngayon. pagpatay ng kapwa. at hudisyal. kaya‟t ang ipinambabayad ay mga produkto. Ang datu ay makapangyarihan sapagkat nasa kamay niya ang kilala ngayong ehekutibo. at iba pang gawang ipinalalagay na mahalay at hindi mabuti. na may isang layag. Mga Batas. ay sinasabing galing daw sa salitang Malayong balangay. ang salitang balangay ay nagkaroon ng ibang kahulugan. na nang lumaon ay naging balangay. pangungulam. Ang relasyon ng isang baranggay sa kapwa baranggay ay nasasalig sa komersiyo at mga kasunduan hinggil sa pagkakaibigan at pagkakaisa. ang maaaring tunay na pinagmulan ng salitang Tagalog na balangay. Benggansa o paghihiganti ang motibong nagtutulak sa mga mamamayan noon na tumungo sa digmaan. pagmumulta. ang ikapito o ikasiyam ay ituturing na kalahating alipin at kalahating maharlika. Yao‟y nauukol sa panggagahasa. Ang salitang balang. Ito nama‟y ginawang barangay (bigkas: barang-gay) ng mga Kastila. Ito‟y ginagawa sa pamamagitan ng tinatawag na sanduguan. – Ang mga batas noong unang panahon ay nakasulat o hindi nakasulat. Sa mga sanhi ng digmaan.bilang ng mga anak. Ang mga batas na nakasulat ay yaong pinagtibay ng datu at ng kanyang sangguniang binubuo ng matatandang mamamayan. sapagkat higit na magaang bigkasin ng mga Kastila ang r kaysa l o d. Ang isa pang sanhi ng digmaan ay kung tinangay ng isang lalaking nabibilang sa isang baranggay ang asawa ng lalaking nabibilang sa iba namang baranggay. Ang mga kamag-anak ng mga datu at ang kanilang mga anak ay pawang nabibilang sa dugong mahal at hindi pinapagbabayad ng buwis. malaki man o maliit. na maaaring binibigkas noong unang panahon nang balang-ay. Ngunit walang ganitong salita sa Malayong sinasalita sa Indonesya o maging sa Malaysiya. Ito‟y tinutungga ng nagsasandugo. Noo‟y walang kuwalta.

kasunod ang pagpapatibay ng kanilang mga saksi o testigo. sa pagputol sa mga daliri ng isang kamay. at kung sino ang matalo sa larong ito ay ipinalalagay na may-sala. ang mga tadhana ng panukalang batas ay isusulat. Ang sino mang lumabag sa batas ay agad pinaparusahan ayon sa bigat ng pagkakasala. “Maanong tamaan ako ng lintik kung magsabi ako ng kabulaanan” at iba pang gangganito. Sa mga Ipugaw sa hilagang Luson. Ang ilawang mamatayan ng ilaw ang siyang may-sala. ayon sa hatol. gaya ng usapin sa pagmamanahan. Kung aling kamay ang napaltos ay ipinalalagay na maysala. Isang tagapagbalita. Tatawagin ng datu ang matatanda ng baranggay na tumatayong mga tagapayo niya at sasabihin sa mga ito na may naiisip siyang isang batas na dapat pagtibayin. Kung sino ang mapatay ay siyang may-sala. ang pagsubok sa pamamagitan ng pagtatagis ng lakas ay karaniwan. Ang Paghuhukom. Upang ipakilala ang kanilang katapatan. Ang mga kasalanang hindi mortal ay ang pangangalunya. ang paniwala ng mga tao ay nananalo ang kinakasihan ni Bathala. katulad ng mga Europeo noong unang panahon. Isa pang pagsubok: ang nag-uusapin ay patatalunin sa ilog na may dalang sibat. Isa pang uri ng pagsubok ay ang tinatawag na alaw. Ang isa pang uri ng pagsubok ay ang pagbibigay sa nag-uusapin ng ilawang may sindi. Noo‟y walang abugado. usaping kriminal at iba pa. Pagkatapos makapanumpa ang mga testigo ay isa-isang mangangatuwiran ang magkabilang panig sa usapin. ang datu bilang huwes at ehekutibo ay magpapasyang dapat sundin ang hatol at sa ganito‟y papanig siya sa nanalo upang mapilitan ang natalo sa usapin na tanggapin ang hatol ng hukuman. na ang tawag ay umaluhukan. ang magbabalita sa buong baranggay na may bagong batas na paiiralin ang datu. Ang sino mang makapagharap ng higit na maraming testigo ay ipinalalagay na nanalo sa usapin. ay mayroon din ng tinatawag na paglilitis-pagsubok (trial by ordeal). Ang Pagsubok. Dala ang isang kampanilya. ang umaluhukan ay pagkukulumpunan ng mga taong ibig makabatid sa mga tadhana ng bagong batas. – Saan man at kailan man ay hindi nawawala o naiiwasan ang pagtutunggali ng mga tao. o kaya‟y sa paglangoy sa loob ng ilang oras. pagsisinungaling. na ang mga dahilan ay lubhang marami. at pagsira sa mga dokumentong ari ng datu. Isa pa ring pagsubok: ang naguusapin ay pangunguyain ng bigas at kung sino ang may laway na malapot ay siyang may-sala. Ang balak o panukalang ito‟y pag-aaralang mabuti ng matatanda at kung sila‟y sang-ayon. Ang batas ay ginagawa sa ganitong paraan. pang-uumit. Ang magkabilang panig sa usapin ay maghaharap na kasama ang kani-kanilang mga testigo. at katapangan ng nag-uusapin. Ang buno ay tinatawag doong bultong. kung sino ang unang lumitaw ay siyang may-sala. katibayan. Ang paglilitis ay hayag at ang mga pasya o hatol ay agad ibinibigay upang maiwasan ang walang katuturang pagkabimbin ng usapin. Ang sino mang ayaw kumuha ng nasabing bato ay siyang may-sala. pambubulahaw sa gitna ng katahimikan ng gabi. – Ang mga sinaunang Pilipino. pagdaraya. james/ejp . Sa kabilang dako. Ang mga usapin noong unang panahon ay nililitis ng hukuman na binubuo ng datu bilang hukom at ng matatandang mamamayan ng baranggay na tumatayong hurado. Ang paglilitis ay dinaraan sa pagsubok sa katatagan. Sa uring ito ng paglilitis. usapin sa lupa. Kung ito‟y tawaran ng natalo. Upang makilala kung sino sa nag-uusapin ang may-sala o kung sino ang walang sala ay ipinakukuha ang isang batong nakababad sa kumukulong tubig. ang mga testigo ay nanunumpa sa ganitong paraan: “Maanong lamunin ako ng buwaya kung hindi ako magsabi ng totoo”.paghagupit sa likod. Ito‟y paglalabanan ng dalawang armadong lalaki. ang usapin ng dalawang baranggay ay nilulutas sa pamamagitan ng arbitrasyon na binubuo ng matatandang mamamayan ng mga neutral na baranggay na siyang namamagitan.

sa mangkukulam. ayon sa paniwala ng mga tao dito. ang pagluluksa sa namatay na datu ay tinatawag na laraw. Maliwanag na hindi man sinasabi ay mahahalata naming may kinikilingan ang kabilang buhay. heaven). arrows). Kung ang namatay ay biktima ng masamang layon o kaya‟y namatay sa labanan. samantalang ang walang dala ay makararanas ng malamig na pagtanggap doon. MARANGAL ang makain ng buaya. o kaya‟y ang paghuni ng butiki. Karaniwang nagdaraos ng pasiyam. Sa mga taga-Luson. at bawal ang magsuot ng damit na masagwa ang kulay. ang pagluluksa ay hindi natatapos hangga‟t hindi naipaghihiganti ang namatay. Sa likod ng mga pagbabawal na ito ay patuloy naman ang kainan at inuman ng alak ng mga tao. Naniniwala rin ang mga unang Pilipino sa tinatawag na anting-anting o agimat. ang pagdaramdam sa pagkamatay ng kamag-anak ay ipinakikilala sa pamamagitan ng paghuhuramentado o walang taros na pagpatay sa kapwa. Tuluy-tuloy silang lahat sa langit (cielo. Gayunman. Sa kabilang dako. Naniniwala rin sila sa manghuhula na kung tawagin noo‟y pangatauhan. dumadaan sa arco na nabubuo kapag umuulan (bahaghari. at nagiging mga diyos. ang pagpapakilala ng pagluluksa ay hindi gaya ngayong itim ang damit na isinusuot. ginto. ang mga kamag-anak ng namatay ay nag-aayuno at ang kinakain ay pawang gulay. ang pag-awit ay bawal. rainbow). sa manggagaway. Kung minsan nama‟y naglalagay sila ng galang na behuko sa kanilang mga paa‟t liig. ang paglipad ng uwak. Bukod sa mga ito ay mayroon pang upahang tagaiyak na nagsasalaysay o umaawit ng mga kabutihang nagawa ng namatay. Kadalasa‟y nagtatanghal ng dula o drama na kung tawagin ay tibaw. sa tikbalang. Kapag datu ang namatay. halimbawa‟y ang pagkahol o pag-alulong ng aso. na umano‟y nakahuhula sa mga darating na pangyayari. Katulad ng karaniwang nakikita sa kasalukuyan ay katakot-takot ang iyakan ng mga kamag-anak at mga kaibigan. ang patay raw na maraming dala-dalahan ay buong pusong tatanggapin sa kabilang buhay. na anupa‟t ang mayaman o may-kaya ay nakalalamang na sa pagtungo sa kabilang buhay. ang pangyayaring ito‟y agad ipinahahayag sa buong baranggay. kung mayroon. Ang pagluluksa sa babaing namatay ay tinatawag na morotal. samantalang ang sa lalaki ay tinatawag namang maglahi. Ang mga paniniwala at mga pamahiing iyan ay hindi nalipol ng pagdating dito ng kabihasnang Kanluranin. Ang paghihiganti ng mga kamag-anak ay tinatawag na balata. Naniniwala rin sila sa asuwang. Marami sa pangyayari ang binibigyan nila ng kahulugan. Sa mga lipi ng Mindanaw at sa ilang pulo ng Kabisayaan. ay ibibimbin. james/ejp . at iba pang mahahalagang gamit na umano‟y kakailanganin ng namatay sa kanyang pagtungo sa kabilang buhay. o mapatay sa saksak o tama ng mga palaso (flechas. at sa tiyanak. ang sibat kung dinadala ay kailangang nakatungo sa lupa. – Sapagkat naniniwala ang mga sinaunang Pilipino sa kabilang buhay at sa relasyon ng buhay sa patay kung kaya‟t malaki ang paggalang nila sa alaala ng mga patay.Pagdadalamhati ng mga Sinaunang Pilipino Ang Paglilibing. Sa matandang paniwala. ang pag-aayuno ay tinatawag na sipa. Sa mga Tagalog. kundi puti. baligtad ang paglalagay ng balaraw (daga) sa kaluban. Ang lahat ng pakikidigma. Ang patay ay inilalagay sa kabaong na may kasamang damit. na anupa‟t nagdarasal at nagkakainan ang mga kamag-anak at mga kaibigan ng namatay sa ikasiyam na araw ng pagkamatay ng yumao. Ang pagkain ng ano mang uri ng karne at ang pag-inom ng alak ay bawal sa panahon ng pagluluksa. samantalang ang ilan nama‟y nalahiran ng diwa ng Kristiyanismo at minana ng kasalukuyang salin ng lahi sa ganyang ayos. Ang ilan sa kanila‟y nanatiling buong-buo.

sabi nila. james/ejp . babae na pari nila. offering) ang mga kamag-anak sa mga pagdiriwang na tinatawag nilang maganito (mag-aanyito). natatayo sila ng mahabang kawayan at isinasabit sa itaas ang damit ng namatay. isang diyos na nakatira sa isang mataas na bundok sa pulo ng Burney (Borneo). May Yligueynes (mga Iligan) na nagsasabi na ang mga kaluluwa ng namatay ay kinukuha ni Maguayen. Nilalagyan niya ng takda ang puno tuwing may ipinapanganak na bata. nakikita na walang halaga sa kanila kung mabuti o masama ang tao. Subalit ang mga mahirap. may isa pang diyos sa langit. goblins) ang bituka (entranias. Bohol at Bantay (sa tabi ng Cebu. isang mataas na bundok sa pulo ng Panay. Hindi kasi alam ng mga tagarito na ang baho ng bulok ang sanhi ng mga sakit. Panawagan ng „baylana‟ Kung magkasakit ang mga anak o kamag-anak ng nalunod na tao. bowels) ng bata kaya namatay. Sabi nila. [ Munting paliwanag: Nuong panahon ng Espanyol. mabuti man o masama. Sabay sa paghagis. isang diyos din. ay naiiwang bihag habang panahon sa ilalim ni Buranen. nagdadasal ang baylana at ang mga nakasakay sa bangka sa mga namatay nilang ninuno na pagpalain at iligtas sa panganib ang mga maysakit. dahil walang nag-aalay ng maganito para sa kanila. malaria) ang pinagmumulan ng mga sakit. Mula dito. na may isang matayog na punong kahoy sa bundok Mayas. Nakikita rin ang muhi nila sa pagiging mahirap. Kailangan daw maganito (mag-anyito) upang mapalaya ang kaluluwa. Binibihag daw nang pantay-pantay. Iniiwanan nila duon hanggang maagnas at maglaho na ang damit. Bantayan Islands ang tawag ngayon) na ang mga kaluluwa ng mga namatay ay nagpupunta sa sinapupunan ni Siburanen (si Buranen). ang lahat ng kaluluwa. ] Kung matanda naman ang namatay. napapalaya uli ang mga kaluluwa kung mag-aalay (sacrificio. sakay sa bangka na tinatawag na baranggay. Subalit hindi nagtatagal duon. Bandang panahon na ni Jose Rizal umunlad ang mga agham (sciences) at natuklasan na mga microbio (germs) pala ang sanhi ng mga sakit. at inaagaw ng isa pang diyos at dinadala kay Siburanen (si Buranen). at pag laki nito at naabot ang tangkad ng takda. ang mga baranggay ng patay sa tuktok ng Mayas. Mayroon ding naniniwala rito na ang mga kaluluwa ng namatay ay napupunta sa „kabilang buhay‟ (infierno) na sakop ng 2 diyos duon. Sidapa (si Dapa). Paniwala naman ng mga Yligueynes (mga Iligan o mga tao ng ilogan o ilog) na taga-Cebu. ang sabi nila ay „tinangay ng hangin‟ ang kaluluwa. paniwala ng mga taga-Europa na ang mabantot o „masamang hangin‟ (mal aire. Naghihirap ang mahirap. Kasama nila ang isang baylana. namamatay agad ang tao. sina Simuran (si Moran) at Siguinarugan (si Ginarugan). dinadala sila sa dagat. at dinadala sa kanyang baranggay na tinatawag na Sumpoy. Ang mga namatay nang ganuon ay napupunta sa Arayas. Kapag namatay sa sakit ang isang bata. na nagtuturo kung saan sa dagat nila ihahagis ang isang tampipi (baul. forever). Sukat ng buhay Sabi-sabi nila. chest) na may damit ng nalunod. sinasabi ng mga Pintados (mga Visaya) na kinain ng mga mangalo (duendes.Ang kaluluwa ng mga nalunod ay naiiwan sa dagat habang panahon (siempre. Bilang parangal sa namatay.

Masamang diyos daw si Macaptan dahil naghuhulog ng sakit at kamatayan sa mga tao. Nagdadasal sila kay Lalahon tuwing panahon ng pag-ani. Sa ibang pag-aalay. Mayroon daw na babaing diyos sa pulo ng Negros. priestesses) na namumuno sa pag-aalay.).‟ humihingi ng tulong mula sa kanilang mga ninuno na nagpapakita raw sa kanila at sinasagot ang kanilang mga tanong. o kung mayroong digmaan o bago magtanim ng palay. james/ejp . locust) upang kainin ang lahat ng palay sa bukid. nag-aalay din sila kay Varangao. Paniwala ng mga tao na walang katapusan ang mondo. Sabi nila. nililinis ang baboy at niluluto upang ialay sa multo. bonfires) sa paligid ng bahay niya at gabi-gabi. Kasi. Kapag may namatay dito. demon) na nagpapakita sa kanila. at siya raw ang naghahagis ng apoy mula sa bulkan. bells) at mga gong (tambors. Sa isang hapag pang-alay (altar). Kung mayroon lamang na may sakit saka sila nag-aalay. mga ulam at isang buhay na baboy. ang diyos ng bahaghari (rainbow). Habang „hawak‟ siya ng multo. hawak-hawak ang kanilang mga sandata. inuman ang „misa‟ Ang mga katutubo sa kapuluang ito ay walang takdang panahon ng pagsamba sa kanilang mga diyos. balot na balot ng ginto. liquor) na gawa sa kanin (tinawag ding pitarilya. nagbabantay ang mga tao. at 2 pang diyos din. Umaawit at nagdadasal ang mga babaylan. ilalatag ang nilutong baboy at lahat ng pagkain at alak na dala ng babaylan at ng mga kamag-anak ng maysakit. si Lalahon. Kaya hindi niya mahal at pinapatay ang mga tao. garlands) pa sa ulo at maraming alahas na ginto. Natatakot daw sila na baka may lumapit na mangkukulam (brujo. Ang pag-aalay ay tinatawag na baylanes (mga baylanan. Nagdadala rin sila ng kanin. prophesy). Ginagawa rin nila ito upang mapalaya ang kaluluwa ng namatay mula sa „kabilang buhay. tinatawag ang multo (espirito. spear) at pinapatay ang baboy. si Macaptan ang nakatira sa pinakamataas na langit. sinasabi ng babaylan kung ano ang mangyayari sa darating na panahon. volcano) na 5 leguas (bandang 24 kilometro) mula sa kabayanan (poblacion. Lamay at libing ng patay. Walang katapusang daigdig. hindi siya nakakatikim ng pagkain mula sa lupa. Nagdadala sila (sa bahay ng maysakit) ng mga pitarillas (isang uri ng banga o palayok) na puno ng alak (arrach. may mga kuwintas na bulaklak (guirnaldas. Tapos. drums). Pagkatapos sabihin ng babaylan ang kanyang hula (prediccion. ihahayag niya kung gagaling ang maysakit o mamamatay. sabi nila. Wala rin silang takdang puok na pinag-aalayan o simbahan. tumatayo siya at kumukuha ng sibat (lanza. sina Ynaguinid (Inang Ginid) at Macanduc. kumikisay at tumutulo ang laway parang baliw. sorcerer) na hihipo sa kabaong (ataud. nagsisindi ng maraming siga (hogueras. sinasaksak sa puso. Makulay at magara ang suot ng mga baylan. town) ng Arevalo. nagkakalat daw ng maraming balang (langosta. at hindi rin umiinom ng alak na pitarilla. Kung aalis sila upang lusubin ang mga kaaway. Duon daw nakatira sa tuktok ng isang bulkan (volcan. coffin). Ang pag-aalay ay sinasaliwan ng tugtog ng mga kulingling (campanillas. tinawag ding nag-aanyito) at baylanes (mga baylan o babaylan) din ang tawag sa mga pari (sacerdotisas. Kung ayaw daw ng diyosa (diosa. goddess) na bigyan sila ng mabunying ani. Pumapasok ang multo sa katawan ng babaylan at bumabagsak siya sa lupa.Babae ang pari.

rattan) sa buong bisig (brazo. Kung minsan. at nanghihina silang maigi at nagiging malamya (debilitado. Mag-iipon sila mula sa mga tao ng mga pagkain at tuba. nagtatali sila ng yantok (bejucos. hindi kumakain ng kanin ang mga naulila. May isang uri ng luksa na tinatawag nilang maglahe. master) sa „kabilang buhay.‟ Hanggang maaari. Marami pang pagaari ng namatay ang inilalagay nila sa kabaong na inililibing sa tabi ng bahay ng patay. subalit sa halip na bumihag o pumatay ng tao. Dahil matanda na siya. at nagku-kwintas din ng yantok sa leeg. Hinagis daw ng alipin ang isang malaking talahib (elephant grass). tinamaan at nasugatan sa tuhod si Marapan. „Morotal. Bago siya namatay. mga tao na natagpuan ng mga Espanyol sa pulo ng Negros. Kahawig ang pagluluksa ng sinusunod ng mga babae. corpse) sa kabaong. Inililibing pati ang alipin. nagkasakit at namatay si Marapan dahil sa sugat. at kumakain uli ng kanin sa babang luksa.Kapag nangyari daw iyon. pumapatay din sila ng isang alipin nito upang magsilbi sa kanyang panginoon (amo. arm). Nangyayari na isang taon silang nagluluksa. Kapag mayaman daw ang libing. sabi ng mga Dumaguet. na tinatawag nilang morotal. foreigner) at hindi tagarito (indigena. poor). at hindi sila umiinom ng pitarilla hanggang hindi sila nakakabihag o nakakapatay ng isang tao sa digmaan o dambungan (asalto.000 taon na ang nakalipas mula sa isang pinuno. at hindi na maaaring ibalik ang bangkay (cadaver. ipinaliwanag sa susunod na kabanata) at mga galipin. ginagaya nila kung paano namatay ang pinuno. si Marapan. tinatawag ding james/ejp . mourning).‟ luksa ng babae. Pilit nilang pakakainin at paiinumin ang pinuno upang hindi ito mamatay at natatapos ang maglahe. Sabi nila. Minsan. Sakay sila sa isang bangkang pandagat. sa banda ng ngayong Dumaguete City). matanda na ang ugaling ito. nagsusuot sila ng mga puting damit at dumadalaw sa baranggay ng mga kaibigan nila. naging ugali na nila ang pumatay ng alipin tuwing mamatay ang isang pinuno. native). kapag nakabihag o nakapatay na sila.‟ subalit matumal daw ang tanggap sa mga mahirap (pobre. May matandang ugali ang mga Dumaguet (Dumagiti. palm wine). minana pa nila 10. languid). hinabilin ni Marapan na patayin din ang alipin at ang familia nito. Kapag namatay ang isang pinuno. Hinuhubad lamang nila ang yantok. sasabog bigla ang kabaong at aalingasaw ang amoy ng patay. Kapag namatay ang magulang o malapit na kamag-anak. at isang tagalabas (estranjero. ang pinipili nilang alipin ay ang pinakamatanda at pinakamahirap. pulos saging (bananas) at camote lamang. Dahil hindi naman sila lubusang malupit (severo. subalit agad liligid sa buong baranggay ang kanyang mga timagua (timawa. „Maglahe‟ at luksa sa patay. Ang kabaong ay gawa sa inukit na punong kahoy na pinupuno nila ng mga damit at ginto ng namatay. ganuon din ang ginagawa nilang pagpatay sa alipin. raid). Mula nuon. mainam daw ang tanggap sa „kabilang buhay. alak na gawa mula sa puno ng niyog (vino cocotero. Palatandaan ng kanilang pagluluksa (luto. cruel). nagpahinga raw si Marapan at humingi sa alipin niya ng damo upang punasan ang sarili. nagpapa-gutom hanggang mamatay ang isang pinuno na naulila.

 Bawal umawit habang namamangka sa banda ng baranggay. Kung ang lumabag ay isang alipin. ay pinarurusahan.   james/ejp . isang taga-limas (achico. si Lupluban at si Panas. Inaanyayahan nila ang kaibigan na dumalaw din sa kanilang baranggay. Nagsusuot na uli sila ng makulay na damit at kumakain na ng kanin mula nuon. bailer) at isang taliba (vanguard) sa harap ng bangka. Inom nang inom silang lahat. na sinusunod ng mga tao kapag namatay ang isang pinuno at walang sumusuway sa mga utos: Bawal makipag-away habang nagluluksa. Ang balaraw o panaksak ay dapat nakasukbit nang baligtad sa baywang. ang panginoon niya ang nagbabayad ng multa. kasama ang 3 magiting na indio . na may sariling bahay. subalit sabi nila na ipinamana itong mga gawi ng kanilang mga diyos. timagua at mga pinuno. „Larao. at kailangan na siyang magsilbi sa bahay ng kanyang panginoon. Sinuman lumabag sa mga bawal ay pinagbabayad agad ng multa.‟ luksa sa pinuno. Kung ang alipin ay tumarampoc. Tapos. steersman). ang mga babae at 3 lalaki. Bawal pumuslit dito.  Gumagawa sila ng bakod paligid sa bahay ng namatay na pinuno. Dapat tahimik ang lahat sa loob ng baranggay. ng pitarilla at iba pang alak na dala nila sa bangka habang naglalakbay. lubhang malupit ang ugaling ito na sinusunod ng lahat. Habang lumalaot. ang dami ng mga nabihag.  Walang dapat magsuot ng magara o makulay na damit. May isang mabagsik na uri ng luksa. Para malaman ng lahat ng tao na may luksa para sa pinuno at walang makapag-maangan na hindi nila alam. upang ipaalam ang pagkamatay ng pinuno. tinatawag na larao. inaalis na nila ang puting damit at mga yantok na kuwintas at pulupot sa bisig. at sinumang bumastos. siya ay ginagawang aliping ayuey pagkatapos bayaran ang multa. lalo ka sa araw ng libing. Sa ibaba dapat nakatutok ang tulis ng sibat kapag dala-dala. Pagdating nila sa baranggay ng kaibigan. at ang mga kalaban na napatay nila sa bakbakan.isang gabay (piloto. kahit na pinuno rin. kainan at inuman. nagdidiwang sila.baranggay. pinapaligid sa buong baranggay ang isang timagua na iginagalang ng lahat. panay ang awit ng 3 indio tungkol sa kanilang maraming panalo. Sa mga Espanyol. Ito ang katapusan ng luksang morotal. Pinipili ang 3 lalaki na maraming tagumpay sa digmaan. alipin.

Polytechnic University of the Philippines College of Engineering Heograpiya at Kasaysayan ng Pilipinas Assignment No. Eldrin James P. 2010-00723-MN-0 BSCE II-2 james/ejp . 3 Hugo.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful