TALAHANAYAN NG BUHAY, GINAWA, AT MGA SINULAT NI JOSE RIZAL

KABANATA 1 - ANG PAGDATING NG PAMBANSANG BAYANI A. Pagsilang 1. Isinilang si Rizal Noong Hunyo 19, 1861 sa Calamba, Laguna 2. Bininyagan sa simbahan ng Calamba noong Hunyo 22, 1861. 3. Padre Rufino Collantes - paring nagbinyag kay Rizal 4. Padre Pedro Casanas - nagsilbing ninong ni Rizal A. Magulang 1. Francisco Mercado o Ipinanganak noong Mayo 11, 1818 o Nag-aral ng Latin at Pilosopiya sa Colegio ng San San

Jose
o Lumipat ng Calamba upang maging kasama sa Haciendang Dominicano sa Calmba. o Namatay noong Enero 5, 1898. 2. Teodora Alonzo o Ipinanganak noong Nobyembre 8, 1826 sa Maynila o Nag-aral sa Colegio de Santa Rosa o Mayroong interes sa literatura at mahusay sa wikang Espanyol. o Namatay noong Agosto 16, 1911 A. Magkakapatid na Rizal 1. 2. 3. Saturnina Paciano Narcisa

4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Olympia Lucia Maria Jose Concepcion Josefa Trinidad Soledad

A. Mga Ninuno 1. Ninuno sa Ama o Domingo Lamco (Mercado) napangasawa si Ines de la Rosa naging anak si o Francisca Mercado at napangasawa si Cerila Bernacha naging anak si o Juan Mercado at napangasawa si Cerila Alejandro at naging anak si o Francisco Mercado at napangasawa si Teodora Alonzo at naging anak si o Jose Rizal 2. Ninuno sa Ina o Eugenio Ursua napangasawa si Benigna at naging anak nila si o Regina na naging asawa ni Manuel de Quintos at naging anak nila si o Brigida na napangasawa ni Lorezo Alberto Alonzo at naging anak nila si o Teodora Alonzo na napangasiwa ni Francisco Mercado at naging anak nila si o Jose Rizal A. Pamilyang Rizal

1. Ang Kabuhayan ng Pamilya o Ang pamilya ay kabilang sa pangkat na principalia at isa sa mga kinikilalang pamilya sa Calamba. o Ang ama ay nangungupahan sa lupain na pagaari ng hacienda ng mga Dominicano sa Calamba at tinataya na ang kaniyang lupang sinasaka ay umaabot ng 600 na hektarya. Ang lupa ay tinataniman ng palay mais at tubo. o Maliban sa pagsasaka ang pag-aalaga ng hayop ay isa sa kanilang mga hanapbuhay. o 4. Ang ina ni Rizal ay mayroong isang tindahan sa ilalim ng kanilang bahay, gilingan ng trigo para maging harina, at gawaan ng hamon. o 5. Ang pamilya ay isa sa mga unang nakapagpagawa ng bahay na bato sa Calamba. o 6. Nagmamay-ari sila ng isang karwahe na isang karangyaan sa panahong iyon. o 7. Mayroon silang isang aklatan sa bahay na naglalaman ng 1,000 aklat. o 8. Naipadala ng mga Rizal ang kanilang mga anak sa Maynila para mag-aral. B. Ang Tahanan ng mga Rizal 1. Ang bahay ng mga Rizal ay gawa sa bato at matitigas na kahoy at ito ay nakatayo na malapit sa simbahan ng Calamba.

Araw-araw na pagdadasal sa oras ng angelus.2. Mga Talento sa Panahon ng Kamusmusan 1. at iba pa. 3. 6. balimbing. at tikbalang. 2. Pagkukuwento ng kaniyang yaya ukol sa asuwang. santol. papaya. Ang una niyang kalungkutan ay ang pagkamatay ng kaniyang nakababatang kapatid na si Concha. chico. Mga Ala-ala ng Kamusmusan 1. 2. KABANATA 2 – KABATAAN SA CALAMBA 1. Pagkatapos ng pagpunta sa Antipolo ay nagtungo sila ng kaniyang tatay sa Maynila. Inayos niya at binigyan ng bagong guhit ang bandera ng simbahan. Ang hindi niya malimutan ay ang kuwento ng kaniyang ina ukol sa gamo-gamo. Panonood ng mga ibon. 3. Paggagawa ng imahen mula sa putik (clay). Ang paligid ng kabahayan ay natataniman ng mga punong atis. 7. Pagpunta sa Antipolo noong Hunyo 6. 1868. 2. 4. Sa edad na tatlo ay nakasama na siya sa pagdadasal ng pamilya. macopa. 5. Ang bakuran ng bahay ay naging alagaan ng mga manok at pabo. tampoy. . Ito ang kaniyang unang pagtawid sa Lawa ng Laguna. nuno.

Mula sa mga ninunong Malayo ay namana niya ang pagmamahal sa kalayaan. paggalang sa sarili. 5. Mula sa kaniyang mga ninunong Espanyol ay namana niya kapinuhan sa pagkilos at kanipisan sa insulto. 4. katipiran. Laguna. 2. Ang kapaligiran ng Calamba ay nagsilbing kaniyang pang-enganyo sa pagmamahal sa sining at literatura. . 1. 3. 2. Namana 1. Sa edad na 8 ay kaniyang isinulat ang tulang Sa Aking mga Kabata na nagbibigay ng pagpapahalaga sa kaniyang sariling wika. Mga Inpluwensiya Kay Rizal 1. Mula sa kaniyang ama ay namana niya ang pagtitiyaga sa trabaho. paghahangad sa paglalakbay. at pagmamahal sa mga bata. Kapaligiran 1. 4.3. Mula sa kaniyang ina ay namana niya pagpapakasakit sa sarili at pagnanais sa sining at panitikan. at malayang pag-iisip. at katapangan. Sa edad na 8 ay sinulat niya ang isang drama na nakaukol sa kapistahan ng Calamba at ang nasabing gawa ni Rizal ay binili sa kaniya ng gobernadorcillo ng Paete. katiyagaan. Mula sa kaniyang mga ninunong Tsino ay namana niya ang pagiging seryoso.

KABANATA 3 . Padre Leoncio Lopez ay natutunan niya ang pagmamahal sa makaiskolar at pilsopikal na pag-iisip. Pagpunta sa Biñan .  Manuel Alonzo ay natutunan niya ang kahalagahan ng pagpapalakas ng katawan. 3. 5. Mga Unang Guro ni Rizal  Doña Teodora Alonzo . 6.  Gregorio Alonzo ay natutunan niya ang ang malabis na pagkahilig sa pagbabasa.ang unang guro ni Rizal  Maestro Celestino  Lucas Padua  Leon Monroy 2. Ang kaniyang kapatid na si Paciano ay nagturo sa kaniyang kaisipan ukol sa pagmamahal sa kalayaan at katarungan. Mula sa kaniyang tatlong mga kapatid ay nainpluwensiyahan siya ng mga sumusunod:  Jose Alberto Alonzo ay natutunan niya ang pagmamahal sa sining.ANG PAG-AARAL SA CALAMBA AT BIÑAN 1. 4. Mula sa kaniyang mga kapatid na babae ay natutunan niya ang paggalang sa mga kababaihan.2. Ang pakikinig niya sa mga kuwento ng kaniyang yaya ay nagbigay sa kaniyang interes sa mga kuwentong bayan at mga alamat.

f.  Justiniano Aquino Cruz . Nagkaroon din siya ng away sa mga bata sa Biñan isa na rito si Andres Salandanan na tumalo sa kanya. g. ni Rizal ang pag-aaral sa Biñan noong Disyembre 1870 pagkatapos ng halos isa at kalahating taon. Latin at iba pang mga aralin.ang naging guro ni Rizal sa Biñan.si Rizal ay umalis ng Calamba para magtungo sa Biñan para mag-aral. Sinabi ni Rizal na ang kaniyang guro ay may kahusayan sa balarilang Espanyol na sinulat nina Nebrija at Gainza.  Sinamahan siya ng kaniyang kapatid na si Paciano. Nag-aral si Rizal ng pagpipinta kay Matandang Juancho na dito ay nakasama ng kaniyang kaeskuwelang si Jose Guevarra. Sa kabila ng kahusayan ni Rizal sa pag-aaral. Sa pagsapit ng ilang buwan si Rizal ay nanguna sa kaniyang mga kaeskuwela sa mga Espanyol. Sa unang pagkikita niya sa kaniyang guro ay sinabi niya ang kaniyang kakauntian ng kaalaman sa Espanyol at Latin. e. . Nakaaway ni Rizal si Pedro na anak ng kaniyang guro. 3. siya ay napapalo ng kaniyang maestro halos araw-araw dahilan sa mga sumbong laban sa kaniya ng kaniyang mga kamag-aral. Hunyo 1869 . d. Mga Naging Gawain sa Pag-aaaral a. c. h. b.

4. c. Ang Gomburza a. Ang kaniyang kapatid na si Paciano ay naging malapit na mag-aaral ni Padre Jose Burgos. c. Laguna na ang layo ay 50 kilometro. d. ni Rizal ang Biñan sakay ng Barkong Talim na naghatid sa kaniya sa Calamba. Ang ina ni Rizal ay nakulong sa loob ng dalawa at kalahating taon. b. Kawalan ng Katarungan sa Kaniyang Ina a. . at Jacinto Zamora. Mariano Gomez. Sa kaniyang pag-uwi sa Calamba ay nabalitaan niya ang Pag-aalsa sa Cavite at ang pagbitay sa tatlong paring martir na sina Jose Burgos. b. ito ay pinaglakad mula Calamba hanggang Santa Cruz. Ang mga kaaway ng pamilyang Rizal at ang hipag ng kaniyang ina ay nagkipagsabawatan upang maisangkot ang ina sa nasabing bintang na paglason. 5. Si Paciano sa maraming pagkakataon ay naibahagi kay Rizal ang mag ideya at pilosopiya ni Jose Burgos.i. Pagkatapos na madakip ni Donya Teodora. Pagkatapos ng kamatayan ng Gomburza. ang ina ni Rizal ay pinagbintangan na nagbabalak na lasunin ang asawa ng kaniyang kapatid (Jose Alberto).

Hindi tinanggap si Rizal sa Ateneo dahilan sa siya 1) huli na sa patalaan 2) maliit para sa kaniyang edad 3) Sa unang pagkakataon ay ginamit ni Jose ang kaniyang apelyidong Rizal imbes na Mercado. Kumuha ng pagsusulit sa mga aralin ng Aral Kristiyano. Nagbalik si Rizal sa Calamba mula sa Maynila para dumalo ng kapistahan sa kaniyang pagbabalik sa Maynila ay nagbago ng isip si Rizal at nagbalak na pumasok sa Ateneo.KABANATA 4 PAG-AARAL SA ATENEO 1. 4) Manuel Xerex Burgos – ang pamangkin ni Jose Burgos na tumulong upang makapasok si Rizal sa Ateneo. at Pagbasa sa Colegio ng San Juan de Letran. . b. June 20. Aritmetika. Ang Pagpasok ni Rizal sa Ateneo a. 1872 – sinamahan si Rizal ni Paciano para magpunta sa Maynila.

na nasa labas ng Intramuros. kaalaman sa sining at agham. Padre Jose Bech S. . Ang layunin ng edukasyon ng mga Jesuita ay ang hubugin ang mga mag-aaral sa mga aral ng Katolisismo. Imperyong Romano – katawagan sa mga internos o mga mag-aaral na nakatira sa loob ng bakuran ng Ateneo. c) Napanalunan niya ang kaniyang unang gantimpala sa kaniyang pag-aaral – isang larawang pangrelihiyon. Mas adbanse ang edukasyong ipinagkakaloob ng mga Jesuita kumpara sa mga kolehiyo noong sa Pilipinas. Hinati ang klase sa dalawang pangkat 1.J. III. 2. Ang pangunahing pilosopiya ng Ateneo ayAd Majorem Dei Gloriam – Para sa Higit na Kadakilaan ng Diyos. Unang Taon sa Ateneo (1872-73) a. 2.5) Nanirahan siya sa isang paupahang bahay na pag-aari ni Señora Titay sa Daang Caraballo. 1. b) Nagsimula siyang nasa mababang ranggo sa imperyong Cartago ngunit sa paglipat ng mga linggo ay nagawang makapanguna sa kaniyang mga kamag-aral. – ang guro ni Rizal sa kaniyang unang taon sa Ateneo. Imperyong Cartago – katawagan sa mga externos o mga mag-aaral na nakatira sa loob ng bakuran ng Ateneo. Ang isang matalinong Katoliko mula sa pananaw ng mga Jesuita ay magiging mabuting tagapagtanggol ng simbahan. Sistema ng Edukasyong Heswita I. II.

d) Hinulaan ni Rizal ang nalalapit na paglaya ng kaniyang ina. f) Sa bakasyon ng 1873. b) Hindi nagpakita ng pangunguna sa pag-aral si Rizal dahilan sa sama ng loob dailan sa hindi magandang puna ng guro sa kaniya c) Dumating sa Ateneo ang ilan sa kaniyang mga dating kamag-aral sa Biñan. e) Nagsimula si Rizal ng kaniyang pagkahilig sa pagbabasa at ilan sa mga aklat na ito ay ang mga sumusunod:  Count of Monte Cristo na sinulat ni Alexander Dumas. 2. e) Sa kalagitnaan ng taon si Rizal ay hindi nagbuti sa kaniyang pag-aaral upang mapanatili ang kaniyang pangunguna sa klase ito ay dahilan sa kaniyang sama ng loob sa hindi makatwirang puna ng guro sa kaniya. Lihim na pumunta sa Santa Cruz para dalawin ang kaniyang ina at kinuwentuhan niya ang ina ukol sa kaniyang pag-aaral sa Ateneo. . si Rizal ay hindi naging masaya dahilan sa nasa bilangguan ang kaniyang ina. Ikalawang Taon sa Ateneo (1873-74) a) Walang masyadong mahalagang pangyayari kay Rizal sa Ateneo sa taong ito.d) Upang mapagbuti ni Rizal ang kaniyang kaalaman sa wikang Esanyol siya ay nagpaturo ng aralin sa Colegio de Santa Isabel sa panahon ng kaniyang pamamahinga sa tanghali.

. Ikatlong Taon sa Ateneo (1875-76)  Nagbalik si Rizal sa Ateneo para sa kaniyang Ikatlong Taon. Ang nasabing pari ang humikayat kay Rizal para mag-aral na mabuti.  Hindi rin kinakitahan ng pangunguna si Rizal sa klase.J.  Natalo siya ng mga kamag-aral na Espanyol sa wikang Espanyol dahilan sa mas mahusay ang mga ito sa sa tamang pagbigkas. 3. c) Dahilan dito ay nagbalik ang sigla ni Rizal sa pag-aaral at natapos ang taon ng pag-aaral na mayroong limang medalya.  Dumating ang kaniyang ina at ipinaalam kaniyang paglaya kay Rizal. Huling Taon sa Ateneo (1876-77) a) Naging ganap ang sigla ni Rizal sa kaniyang pag-aaral sa Ateneo. 4.  Travels in the Philippines na isinulat ni Dr. 5. lalo na sa pagsulat ng mga tula. Feodor Jagor. b) Sinabi ni Rizal na si Padre Francisco de Paula Sanchez ay isang modelo ng katuwiran at pagsisikap para sa pagunlad ng kaniyang mga mag-aaral. Ika-apat na Taon sa Ateneo (1876-77) a) Sa taong ito ay nakilala ni Jose Rizal si Padre Francisco de Paula Sanchez S. Universal History na sinulat ni Cesar Cantu na pinilit niyang ipabili sa kaniyang ama.

. La Concordia – ang paaralan na pinapasukan ni Segunda Katigbak. Kasapi ng Academy of Spanish Language 3. ii. Likhang Lilok (a) Imahen ng Birheng Maria na ipagkakaloob sana ni Rizal kay Padre Lleonart. Kasapi ng Academy of natural Sciences (b)Nag-aral siya pagguhit kay Agustin Saez na kilalang mahusay na pintor na Espanyol.nagsabi kay Rizal na tigilan na ang pagsulat ng tula. Kalihim ng Marian Congregation 2. 6. (d)Nag-aral din siya ng eskrima at gymnastics. 7. Manuel Luz – ang lalaking takdang mapangasawa ni Segunda. Segunda Katigbak – ang babaeng unang minahal ni Rizal. Mariano Katigbak – kapatid ni Segunda at kaibigan ni Rizal. (c) Nag-aral siya ng paglililok kay Romualdo de Jesus. 8. Mga Naging Ibang Gawain sa Ateneo (a) Mga Samahan na Kinasapian ni Rizal 1. (e) Padre Jose Villaclara . Unang Pag-ibig ni Rizal i.b) Nagtapos si Rizal sa Ateneo noong Marso 23. 1877 at natamo sa paaralan ang Bachiller en Artes. iv. iii.

2. 7. 5. Noong Abril 1877 nagpatala para mag-aral si Rizal sa Unibersidad ng Santo Tomas. 4. Ang una niyang kursong kinuha ay Pilosopia Y Letra bunga ng mga sumsusunod na dahilan:  Ito ang gusto ng kaniyang ama  Wala pa siyang tiyak na kursong gusto 6. 3. 8. Padre Pablo Ramon SJ – ang hiningan ni Rizal ng payo ukol sa kaniyang dapat na maging kurso sa UST. Sa ikalawang Semestre ng nasabing taon ay natanggap ni Rizal ang sulat ni Padre Pablo Ramon SJ na nagpapayo sa kaniya na kumuha ng Medisina. Sa unang semestre ng taong 1877-78 si Rizal din ay nag-aral sa kursong perito agrimensor sa Ateneo.KABANATA 5 PAG-AARAL NG MEDISINA SA UNIBERSIDAD NG SANTO TOMAS (1877-82) 1. Kinuha ni Rizal ang kurso dahilan sa kaniyang pagnanais na magamot ang kaniyang ina. . Sa kabila ng pagtutol ng kaniyang ina si Rizal ay isinama ni Paciano sa Maynila para mag-aral. Sa pagtatapos ni Rizal sa Ateneo ay naghanda siya para sa pag-aaral sa unibersidad. Ang planong pagpasok ni Rizal sa unibersidad ay tinutulan ng kaniyang ina dahilan sa pagkakaroon nito ng maraming kaalaman ay nanganganib ang buhay ni Rizal.

Ang paligsahan ay bukas sa mga Pilipino at Espanyol. 12. si Rizal ay lumahok sa paligsahan ng Liceo Artistico-Literario ukol bilang pag-paparangal sa ika-400 taon ng kamatayan ni Miguel de Cervantes. Nagkaroon si Rizal ng relasyon sa mga sumusunod na babae:  Binibining L. si Rizal ay lumahok sa paligsahan ng Liceo Artistico-Literario. Sa nasabing paligsahan ang kaniyang ginawang akda na may pamagat na El Consejo de los Dioses ay nanalo ng unang gantimpla. . – isang babae na taga Calamba na laging dinadalaw ni Rizal sa gabi sa panahon ng bakasyon na umuwi siya mula Maynila na bigo kay Segunda Katigbak. 11. Sa nasabing paligsahan ay nanalo ng unang gantimpala ang kaniyang tulang sinulat na may pamagat na A La Juventud Filipina.  Leonor Rivera – pinsan ni Rizal at anak ng kaniyang inuupahang bahay. Noong 1879.Ang paligsahan ay para lamang sa mga Pilipino. Si Rizal ay pinalo ng sable sa likod ng nasabing opisyal.  Leonora Valenzuela – kapitbahay ng inuupahang bahay ni Rizal. 10. Kaniya itong pinadadalhan ng sulat sa pamamagitan ng hindi nakikitang tinta. Noong 1880. Si Rizal ay naging biktima ng isang opisyal na Espanyol noong 1878.9. Sa kanilang pagsusulatan ay ginagamit ni Leonor ang pangalang Taimis.

Sa pagtatapos ni Rizal sa kaniyang ika-apat na taon ng pag-aaral ng medisina sa UST si Rizal ay nagbalak na tumungo ng Espanya para dito magpatuloy ng pag-aaral. .13. Hindi naging masaya si Rizal sa UST bunga ng mga sumusunod na kadahilanan.  Galit sa kaniya ang mga guro ng UST  Minamaliit ang mga mag-aaral na Pilipino ng mga Espanyol  Makaluma ang sistema ng pagtuturo sa UST KABANATA 6 – PAGPUNTA SA ESPANYA (1982-85) A. 14. Ang Pag-alis 1.  Antonio Rivera – ang ama ni Leonor Rivera na kumuha ng pasaporte ni Rizal patungo ng Espanya. Ang Lihim na Pag-alis ni Rizal  Paciano – ang nagbalak ng pag-alis ni Rizal para magtungo sa Europa. 2.  Jose Mercado – ang ginamit na pangalan ni Rizal sa kaniyang lihim na pag-alis patungo sa Espanya. Kampeon ng mga Estudyante – Nagtayo sina Rizal ng isang samahan na tinatagwag naCompañerismo sa layunin na ipagtanggol ang kanilang sarili laban sa mga pang-iinsulto ng kanilang mga kamag-aral na Espanyol.

at Maynila. B. 1882 – narating ni Rizal ang Singapore. 2. Distritong Pamilihan c. Estatwa ni Thomas Stanford Raffles – tagapagtatag ng Singapore. Nakarating siya sa Colombo at sinabi niyang maganda ang lunsod kaysa sa Singapore. Mayo 8.3. 4. Maraming iba’t ibang lahi ang nakasabay ni Rizal sa barko Djemnah at binalak ni Rizal na magsalita ng Pranses ngunit hindi siya naintidihan ng mga ito. . Templong Budista d. B. Singapore 1. Hotel de la Paz – hotel na tinuluyan ni Rizal sa Singapore. 2. Colombo 1. 3. 3. Harding Botaniko b. Ang kaniyang sinabi sa Port Galle ay masyadong malungkot ang lunsod. Donato Lecha – ang kapitan ng barkong Salvadora. Umalis si Rizal sa Pilipinas noong Mayo 3. 1882 sakay ng barkong Salvadora. Port Galle. Dinalaw ni Rizal ang mga sumusunod: a. 4. Nilisan ni Rizal ang Singapore sakay ng barkong Djemnah.

Kinabukasan ay narating niya ang daungan ng Merselles at kaniyang binisita ang Chateu d’If na siyang lugar na binanggit ni Alexander Dumas sa kaniyang nobelang Count of Monte Cristo. 3. Suez Canal – isang lagusang tubig na naguugnay ng Red Sea at Mediterrenean Sea. 1882 nilisan ni Rizal ang Merseilles aty narating ang Barcelona sakay ng tren galing Pransiya. B. Ferdinand de Lesseps – isang diplomatikong Pranses na nagplano ng pagtatayo ng Suez Canal. 2. Hunyo 15. Suez Canal 1. 2. 2. Naples at Merseilles 1. B. . 1882. Nakarating si Rizal sa Port Said na dulong bahagi ng Ehipto. Nagtungo ang barkong Djemnah sa Europa at noong narating ni Rizal ang Naples noong Hunyo 11. Dito nakita ni Rizal ang mga tao na nagsasalita ng iba’t ibang mga wika. 1882. Barcelona 1. 3. Narating niya ang Barcelona noong Hunyo 16.B. Hindi maganda ang unang impresyon ni Rizal sa Barcelona dahilan siya ay napatira sa hindi magandang bahagi ng lunsod.

4. 2. Amor Patrio – ang unang akda ni Rizal sa labas ng bansa. Del Pilar – ang nagsalin ng Amor Patrio mula sa wikang Espanyol sa wikang Tagalog. Dito rin ginamit ni Rizal ang pangalan sa panulat na Laong Laan. Sa bandang huli ay nagbago ang kaniyang pananaw sa Barcelona dahilan sa nakita niya ang lunsod ay nagtataglay ng kalayaan at liberalismo. 5. Paglipat sa Madrid . at magagalang. Amor Patrio 1. Marcelo H. 5. Basilio Teodoro – ang patnugot ng Diariong Tagalog. 3. Diariong Tagalog – isang mapangahas na pahayagan sa Maynila na naglathala ng kaniyang mga artikulo. Iba pang mga artikulong ipinadala ni Rizal sa Diariong Tagalog  Los Viajes  Revista del Madrid B. Plaza de Cataluña – ang paboritong kaininan ng mga mag-aaral na Pilipino sa Barcelona at dito binigyan si Rizal ng isang piging bilang pagbati sa kaniyang pagdating. ang mga tao ay palakaibigan. 4. B.

Pagpipinta at Paglilok sa Academy of Fine Arts of San Fernando b. Nagsikap na Matutunan ang mga sumusunod: a. 3. Naging matipid si Rizal sa kaniyang pagastos 6. Buhay sa Madrid 1. Medisina b.1. Nagpatala si Rizal sa Universidad Central de Madrid sa mga kursong: a. Pilosopiya at Pagsulat 2. Nakatanggap siya ng sulat mula kay Jose Cecilio na nagbabalita ng malungkot na kalagayan ni Leonor buhat ng siya ay umalis. Pranses b. Nagsanay ng eskrima at pagbaril sa Hall of Arms of Sanz y Carbonell 3. Nag-aral ng mga wikang: a. Nagbasa ng maraming mga aklat 5. B. 2. English 3. Pinayuhan ni Paciano si Rizal na lumipat ng Madrid. Sa Barcelona ay nabalitaan ni Rizal ang balita ukol sa epidemya ng kolera sa Pilipinas. Ang tanging sugal na tinayaan ni Rizal ay ang lotto . Aleman c. Namamasyal sa mga galerya ng sining at mga museo 4.

Masonerya – isang pandaigdig na kapatiran ng mga taong may malayang kaisipan. Sa Madrid ay nakilala ni Rizal ang mga kilalang liberal ng Espanya na ang mga ito ay kabilang sa samahan ng mga Mason. Si Rizal Bilang Mason 1. 4. . 3. Nagpapalipas ng mga libreng oras sa bahay ng mga Paterno B. Pag-ibig kay Consuel Ortiga y Perez 1. Nagkaroon ng pagkakataon si Rizal na makabisita sa bahay ni Señor Pablo Ortiga y Rey na dating alcalde ng Maynila sa panahon ng panunungkulan ni Gobernador Heneral Polavieja. Pinadalhan ni Rizal ng isang tula ang dalaga na may pamagat na A La Señorita C. Ang kaniyang kaibigang si Eduardo de Lete ay nanliligaw sa dalaga B. Consuelo – ang anak na dalaga ni Don Pablo na umibig kay Rizal. 2. Hindi itinuloy ni Rizal ang panliligaw sa dalaga dahilan sa: a. O. Sumali si Rizal sa nasabing samahan upang mahingi ang tulong ng mga ito sa kaniyang paglaban sa mga prayle sa Pilipinas.7. Y P. Tapat siya kay Leonor b. 2. 3.

Kumuha si Rizal ng pagsusulit sa kaniyang aralin sa Griego na hindi man lamang nagaalmusal at nananghalian. Dahilan dito ay hindi nakarating ang sustento ni Rizal sa Madrid. B. Sa Paris (1885-86) . Paghihirap sa Paris 1. 3. B. Ipinagbili ni Paciamo ang bisiro ni Rizal para may maipadala lamang kay Rizal. 2.RIZAL SA PARIS HANGGANG BERLIN I. Nagkaroon ng paghihirap si Rizal sa Madrid dahilan sa hindi naging maganda ang ani sa kanilang lupa. Natapos ni Rizal noong 1885 ang kaniyang kurso sa Medisina at Pilosopiya KABANATA 7 . Pagtatapos sa Pag-aaral 1. Logia de Acacia – ang balangay ng Masoneya na inaniban ni Rizal. B.4. Nagkaroon ng pagpupugay ang mga Pilipino dahilan sa pagkapanalo nina : a) uan Luna sa Spolarium b) elix Resurecion Hidalgo sa Virgines Christianas Expuesta F J al Populacho. Pagpugay kina Luna at Hidalgo 1.

nakarating si Rizal sa Paris at naglingkod bilang katulong ni Dr. 4. Bago nagtungo sa Paris pansamantalang tumigil si Rizal sa bahay ni Maximo Viola na nag-aaral ng medisina sa Barcelo.dinalaw ni Rizal ang makasaysayang lunsod ng Heidelberg na kilala sa kanyang unibersidad. Sa Barcelona kaniyang nakilala si Eusebio Carominas ang patnugot ng pahayagang La Publicidad . Pagkatapos ng kanilang mga gawain sa Paris si Rizal ay nagtungo ng Alemanya para sa pagpapatuloy ng kanyang pag-aaral sa optalmolohiya. 2. Heidelberg 1. Naninirahan . 3. Pebrero 3. I. 2. 1886 . Nobyembre 1885 . Nagtungo si Rizal sa kanyang layunin na magpakadalubhasa sa optalmolohiya o paggamot sa mata. 5. Nanatili dito si Rizal mula Nobyembre 1885 hanggang Pebrero 1886. Sa labas ng kaniyang oras sa klinika ni Dr.1. Loius de Weckert na pangunahing optalmolohista ng Pransiya. Weckert ay kanyang kaibigan partikular na dito ang pamilyang Pardo de Tavera.

ang tulang sinulat ni Rizal sa kagandahan ng mga bulaklak ng Heidelberg.pastor protestante na tinigilan ni Rizal habang siya ay nagbabakasyon sa Wilhelmsfeld.petsa ng unang sulat ni 1. Wilhelmsfeld . Otto Becker.isang bayang bakasyunan sa . 1. Karl Ullmer.a niya kay Blumentritt. I. 4. 1886 . 3. 3. Sa nasabing lunsod inabutan si Rizal ng selebrasyon ng Ikalimang Daan Taon ng Pagkakatatag ngHeidelberg.siya sa isang boarding house na tinitirhan ng mga mag-aaral ng abogasya. Unang Sulat kay Blumentritt Rizal na ipinadal. A Las Flores de Heidelberg . 5. Sa Heidelberg si Rizal ay naglingkod bilang katulong sa klinika ni Dr. Wilhelmsfeld Alemanya kung saan si Rizal ay tumigil ng tatlong buwan. Napamahal kay Rizal ang pamilya ni Pastor Ullmer at ito ay kaniyang ipinadama niya sa pamamagitan ng pagsulat sa anak nito na si Friedrich Ullmer na nagpapasalamat sa kabutihan ng nasabing pamilya. Hulyo 31. I. 2. isang kilalang doktor ng optalmolohiya sa Alemanya.

Ferdinand Blumentritt .binisita ni Rizal ang lunsod na ito at dito ay kaniyang nakilala si Dr. Leipsig . I. 1.isang propesor sa Ateneo ng Leitmeritz. . Pagtanggap kay Rizal sa Kalipunang Siyentipiko sa Berlin 1. 4. Adolph Mever ang direktor ng Museo ng Antropolohiya at Etnolohiya.pamagat ng aklat na nakasulat sa wikang Espanyol at Tagalog na ipinadala ni Rizal kay Blumentritt upang magamit niyang batayan sa pag-aaral ng wikang Tagalog.isang lunsod sa Alemanya na 2. Isinalin din ni Rizal ang akda ni Hans Christian Andersen.hinangaan ni Rizal ang lunsod na ito dahilan sa pagkakroon nito ng siyentipikong kapaligiran at malaya sa pagtatangi ng lahi. 3. Austria na interisado sa pag-aaral ng mga diyalekta ng Pilipinas. Aritmetika . Hans Mever na isang kilalang antropologo. 3. Dito ay kanyang naging kaibigan si Friedrich Ratzel na kilalang mananalaysay at si Dr. Dresden . Berlin . I.2. Leipsig at Dresden kaniyang binisita upang dumalo ng aralin sa Kasaysayan at Sikolohiya.

Joest . W. Magmasid sa kalagayang pulitikal at kabuhayan ng Alemanya d. Dr.isang kilalang optalmolohista ng Berlin at dito si Rizal ay naglingkod sa klinika.kanyang inimbitahan si Rizal na magsalita sa isang pagpupulong ng Ethnographic Society ng Berlin. Buhay ni Rizal sa Berlin a.isang kilalang antropolohistang Aleman na nakilala ni Rizal sa Berlin. 4. 7. Dr. 3. Dr. Feodor Jagor .2. 5. Rudolf Virchow . Dr. Rudolf Virchow . I. Tagalog Verskunt . Palawakin ang kaalaman sa optalmolohiya b. Mga dahilan ni Rizal sa Pagtigil sa Berlin . Dr. Karl Ernest Schweigger.nakatagpo ni Rizal ang nasabing manlalakbay na sumulat ng isang akalt tungkol sa Pilipinas. Makilahok sa mga kilalang siyentipikong Aleman 1. Palawakin ang kaalaman sa agham at wika c.ang pamagat ng papel panayam na binasa ni Rizal sa isinagawang pagpupulong ngEthnographic Society ng Berlin. 6.isang kilalang heograpong Alemanya na nakilala ni Rizal sa Berlin.

1/2 sa Espanya . palakaibiganin 1. Enero 2.PAGPAPALIMBAG NG NOLI ME TANGERE I. 2. Paghahati ng Pagsulat ng Noli Me Tangere a. 1884 . Paghihirap sa Berlin a.isang nobela na sinulat ni Harriet Beecher Stowe na tumatalakay sa buhay ng mga aliping itim sa Amerika. Obserbasyon sa Mga Kababaihang Aleman a.petsa ng pagtitipon kung saan pinanukala ni Rizal sa grupo ng mga Pilipino na magsulat sila ng isang nobelang ukol sa kalagayan ng Pilipinas. Naglalaba ng kaniyang sariling damit sakit na tuberkulosis KABANATA 8 . Ang Ideya at Pagsulat ng Noli 1. d. Ipalimbag ang Noli Me Tangere 1. Uncle Tom's Cabin . Matiyaga c. Seryosa b. Naghihinala siya sa pagkakaroon ng sintomas ng 3. Edukada d.e. Kumakain lamang ng isang beses sa isang araw c. Walang dumating na padalang pera mula sa Calamba b.

1887 . Mariano Ponce e. 1/4 sa Pransya c. 1/4 sa Alemanya Wilhelmsfeld . Dr.lumabas ng palimbagan ang nobelang Noli Me Tangere. Mga Unang Pinadalahan ni Rizal ng kopya ng Noli a.petsang natapos ang Noli Me Tangere at inihanda para sa pagpapalimbag. Graciano Lopez-Jaena d. 5.ang nagsilbing tagapagligtas ng Noli Me Tangere sa pamamagitan ng pagpapahiram niya kay Rizal ng halagang P300 upang magamit sa pagpapalimbag ng nasabing nobela. 6. Berlin Buchdruckrei-Action-Gesselschaft . Antonio Ma.ang palimbagan na tumanggap upang ilaathala ang Noli Me Tangere sa halagang P300 sa daming 2.000 kopya.b.Hidalgo . Pebrero 21. Marso 21. 4. 1887 . 2. Regidor c. 3.dito tinapos ni Rizal ang mga huling kabanata ng Noli Me Tangere. Maximo Viola . Ferdinand Blumentritt b. 1. Felix Resurrecion.

KABANATA 9 .PAGLALAKBAY SA EUROPA KASAMA NI VIOLA I. Elias at Salome . 1887 . 3.dumating si Rizal sa Leitmeritz at dito siya ay sinalubong ni . Dresden 1. Prometheus Bound . Mayo 11. 4. 3.nagpayo kay Rizal na padalhan muna ngg telegrama si Blumentritt bago siya pumunta ng Leitmeritz.nagsimula ang paglalakbay nina Rizal at Viola sa Europa. 2. Adolph Meyer sa Museo ng Sining. A. Mayo 13.1. Kinuha ni Rizal ang pamagat ng Noli Me Tangere mula sa ebanghelyo ni San Juan. Leitmeritz 1. 1887 .ang isang kabanata na inalis ni Rizal sa Noli Me Tangere upang makatipid siya sa presyo ng pagpapalimbag ng nobela. Dr. Binisita ni Rizal si Dr.isang obra maestrang pinta na labis na hinangaan ni Rizal sa Dresden. Jagor . Inihandog ni Rizal ang Noli Me Tangere sa inang bayan. 2. A. Ang Paglalakbay 1. Ang kanilang paglalakbay sa Dresden ay napataon sa Eksposisyon ng mga Bulaklak.

A.anak d. Dr. Rosa ang asawa ni Blumentritt b. 2.isa sa mga kilalang siyentipiko ng Europa nma nakilala ni Rizal sa Leitmeritz. Dolores .ipinakilala ni Blumentritt si Rizal at kaniyang hinangaan ang katalinuhan ni Rizal sa madaling pagkatuto ng wikang Aleman.dito tumira sina Rizal at Blumentritt habang bumibisita sa Leitmeritz. 1887. 3. Ferdinand Blumentritt sa istasyon ng tren dala ang larawan na pagkakakilalanan kay Rizal. .Prof.anak c. Hotel Kreb . Fritz – anak 1.isang bantog na naturalista na nakilala ni Rizal sa Leitmeritz. Prague 1. Carlos Czepelak . Conrad . 2. Dinalaw ni Rizal at Viola ang lunsod na ito noong Mayo 17 -19. 3. Robert Klutschak . Burgomaster . Nakilala ni Rizal ang pamilya ni Blumentritt a.

Nagsakay sina Rizal at Viola ng bangka upang makita ang kagandahan ng ilog at ng kanyang mga pangpang.ang professor ng natural history ng Unibersidad ng Prague na dinalaw ni Rizal sa lunsod dala ang sulat ng pagpapakilala ni Blumentritt. Vienna 1. Willkom .ang dakilang astronomo sa kasaysayan ng sangkatauhan.hotel na tinigilan nina Rizal at Viola sa Vienna. Danube . Dr. A.isa sa mga malalaking ilog ng Europa. Lintz tungo sa Rheinfall . 2. 2. Dito napansin ni Viola sa unang pagkakataon ang kakaibang gamit ng mga tagarito na papel na napkin sa kanilang pagkain. 4. Pagbaybay sa Ilog Danube 1. Binisita ni Rizal sa lunsod na ito si Norfenfals na isa sa mga pinakadakilang nobelista ng Europa noong panahong iyon. Sa dakong huli hinangaan din niya si Rizal sa katalinuhang taglay nito. Binisita din nila ang kuweba na nagsilbing bilangguan ni San Juan Nepomuceno pati na ang tulay na pinaghulugan nito.2. Hotel Metropole . Binisita ni Rizal at Viola ang libingan ni Copernicus . A. A. 3.

Nuremberg . Rheinfall . 4. 2." A. Mga wikang sinasalita ng mga tagaSwitzerland a. Pranses c. Italyan .dinalaw nina Rizal at Viola ang lunsod at panandaliang namasyal upang malasahan angMunich beer na bantog sa buong Alemanya. Geneva .nakita ni Rizal ang talon na ito na kanyang sinabing "pinakamaganda sa buong Europa.kay Rizal ang lunsod na ito ang pinakamaganda sa buong Europa.1. Aleman b. Ulm . 3. 2. Switzerland 1. Munich .sa lunsod na ito ay dinalaw nina Rizal at Viola ang museo na nagtataglay ng mga kagamitang pangpahirapna ginamit sa panahon ng Ingkisisyon at ang pagawaan ng manyika na pinakamalaking industriya ng lunsod.dinalaw nina Rizal at Viola ang katedral ng lunsod na kilala bilang pinakamalaki at pinakamataas at pinanhik ang tore nito.

Sa Geneva inabutan si Rizal ng kanyang ika26 na taong kaarawan at kanyang pinakain si Viola ng isang masaganang pagkain. A. Milan c. Italya 1. 3. Mga lunsod ng Italya na binisita ni Rizal a. 1887. Dito niya natanggap ang isang telegrama ukol sa isinasagawang Eksposisyon sa Madrid na ang ipinapakita sa Pilipinas ay ang mga tribo ng Igorot na suot na bahag at mga makalumang kagamitan ay pinagtatawanan ng mga taga. Turin b.nakarating si Rizal sa "lunsod ng mga Caesar" noong Hunyo 27. Mga kahanga-hangang tanawin na binisita ni Rizal sa Roma a. Capitolium b. Si Rizal para ipagpatuloy ang kanyang paglalakbay sa Italya at si Viola naman para magbalik sa Barcelona. Roma . 2. Bato ng Tarpeian . Hinangaan ni Rizal ng labis ang karangyaan ng nasabing lunsod.Madrid. 2.1. Venice d. Rome 1. Dito sa lunsod ng Geneva naghiwalay sina Rizal at Viola. Florence e.

c. KABANATA 10 ANG UNANG PAGBABALIK A. 1887. Tistisin ang mata ng kanyang ina b. Makita ang epekto ng kanayng nobelang Noli Rivera d. Forum Romanum e. Simbahan ng Santa Maria Magigiore 1. Vaticano .ang lunsod na sentro ng Katolisismo sa mundo at dinalaw ito ni Rizal noong Hunyo 29. Paglingkuran ang kanyang mga kababayan c.ang pinakamalaking simbahan sa mundo. Itanong kung bakit hindi na nasulat si Leonor . Paciano Rizal b. Mga Dahilan ng Pagbabalik a. Jose Cecilio 1. Palatinum d. Ampiteatro f. Mga Tumangging magbalik si Rizal sa Pilipinas a. Desisyon na magbalik sa Pilipinas 1. Silvestre Ubaldo c. Kanyang nakita ang Basilica de San Pedro .

1887 .petsa ng makarating si Rizal sa Calamba. Pagbabalik sa Calamba 1. Napansin ni Rizal na sa limang taon niyang pagkakahiwalay sa bansa ay halos walang nagababago sa kaayusan at kaanyuan ng lunsod ng Maynila. Nagtayo si Rizal ng isang klinika sa Calamba upang maka-paglingkod sioya bilang manggagamot. Agosto 5. Hulyo 30. 1887 . A. 1887 . Paciano . Agosto 8. A. 1887 . . Pagbabalik Patungo ng Maynila 1.hindi niya hiniwalayan si Rizal sa mga unang araw ng pagbabalik nito sa Calamba dahilan sa kanyang pag-aalala sa kaligtasan ng kanyang nakababatang kapatid.lumulan si Rizal sa barkong Diemnah ang barkong kanyang sinakyan noong siya ay magtungo ng Europa limang taon na ang nakakaraan. Hulyo 3 . 3. 4.nakarating si Rizal sa Saigon at sumakay ng barkong Haipong. 2.1887 .tumelegrama si Rizal sa kaniyang ama ukol sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas. 2. 3.nakarating ang Haipong sa Maynila.Hunyo 29.

5. 7. A. 2.ang gobernador heneral na nagpatawag kay Rizal ukol sa usapin ng nobelang Noli Me Tangere at kanyang hinigian si Rizal ng isang kopya . Emilio Terrero . 8. Hindi nadalaw ni Rizal si Leonor Rivera dahilan sa pagtutol ng kanyang mga magulang na dalawin ang dalaga. nguni't hindi niya ito inoperahan sa dahilang ang katarata nito ay hindi pa noon hinog. Nagtayo si Rizal ng isang gymnasium sa Calamba upang mailigtas ang kanyang mga kababayan sa bisyong tulad ng sugal at sabong.4. Tinawag si Rizal na Doktor Uliman ng mga taga -Calamba at naging bantog sa Calamba at mga karatig bayan at dinayo ng mga tao ang kanyang klinika. Ang mga magulang ni Leonor Rivera ay ayaw na makatuluyan ng kanilang anak na si Rizal. Kumita si Rizal ng P900 sa unang buwan ng kanyang paggagamot at sa buwan ng Pebrero 1888 ang halaga ay umabot ng P5. Ang Kaguluhang Bunga ng Noli Me Tangere 1. 6. Nilapitan ng mga prayle ang gobernador heneral at naghahatid ng mga sumbong na laban sa nobelangNoli Me Tangere. Ang kanyang unang naging pasyente ay ang kanyang ina.000.

ayaw ibigay ng mga pareng Jesuita ang kanilang mga kopya. 4.ang arsobispo ng Maynila na kalaban ng mga Pilipino at nagpadala ng kopya ng Noli Me Tangere sa rektor ng Unibersidad ng Santo Tomas upang pagaralan ang nobela. 3. Kanyang iminungkahi ang pagbabawal ng pag-aangkat. paggawa at pagbibili ng mapanirang nobela. Gregorio Echavarria . .ang rektor ng UST at katulong ng lupon ng mga guro ng unibersidad na gumawa ng pagaaral sa nobelang Noli Me Tangere. at Jose Bech upang hingin niya ang kopya ng Noli Me Tangere na kanyang ibinigay sa Ateneo. 8. 5. Hindi nagustuhan ni Terrero ang ulat ng lupon ng mga guro ng UST dahilan sa alam niyang kalaban ni Rizal ang mga Dominikano at ipinadala ang kopya ng Noli Me Tangere sa Permanenteng Lupon ng Sensura na binubuo ng mga pari at mga taong hindi alagad ng simbahan. subersibo. Ayon sa pag-aaral ng mga lupon ng mga guro ng UST ng rekomendasyon na ang Noli Me Tangere ay heretikal. Walang kopyang maibigay si Rizal dahilan sa naubos na ang kanyang mga dala.ng nasabing nobela. Binisita ni Rizal sa Ateneo ang kanyang mga dating guro na sina Padre Federico Faura. Padre Salvador Font . Francisco Paula Sanchez. Pedro Payo . 6. at laban sa kaayusang pampubliko.ang pinuno ng Lupon sa Sensura na nag-ulat na ang Noli Me Tangere ay subersibo at kontra sa simbahan at pamahalaan. 7.

2. Segismundo Moret . Marcelo H. Padre Jose Rodriguez .isang Espanyol na dating Ministro ng hari ng Espanya at tagapagtanggol ng Noli Me Tangere. A. Ferdinand Blumentritt 8. Padre Vicente Garcia . Miguel Morayta . Mga Senador ng Espanya na bumabatikos sa Noli Me Tangere. 7.prayle ng Guadalupe na naglabas ng walong polyeto na bumabatikos sa Noli Me Tangere. Ang mga polyetong isinulat niya ay ipinagbibili sa mga nagsisimba.isang iskolar na paring Pilipino na gumawa ng isang polyeto na ginamitan niya ng . de Pando c) Fernando Vida 3. Mariano Ponce 5.propesor ng kasaysayan sa Unibersidad Central de Madrid.A. Antonio Ma. Regidor 3. Vicente Barrantes . Mga Tagapagtanggol ng Noli Me Tangere 1. Graciano Lopez Jaena 4. 6. del Pilar 2.kanyang binatikos ang Noli Me Tangere sa kanyang inilathalang artikulo sa pahayagang La Espana Moderna. a) Jose Salamanca b) Luis M. Mga Kaaway ng Noli Me Tangere 1.

pangalang panulat na Desiderio Magalang at kanyang sinagot ang mga akusasyon ni Padre Jose Rodriguez laban sa Noli Me Tangere at sa may akda nito. edukado. Nakasama ni Rizal si Andrade sa pamamasyal. Suliranin Agraryo sa Calamba 1. at pagbaril. ang hacienda ng mga paring Dominikano ay sumasakop sa buong bayan ng Calamba. 2. 2. .isang tenyente ng hukbong Espanyol na inatasan ni Gobernador Heneral Terrero upang magsilbing tagabantay ni Rizal laban sa mga lihim niyang kaaway. Naimpluwensiyahan si Gobernador Heneral Terrero ng kanyang nabasa sa Noli Me Tangere at nagpasimula ng imbestigasyon sa mga hacienda na pag-aari ng mga prayle upang maituwid ang mga pagmamalabis na nagaganap dito. A. Jose Taviel de Andrade . Lumabas sa pag-aaral na ginawa ni Rizal ang mga sumusunod: a. Tumulong si Rizal sa kanyang mga kababayan sa Calamba sa pagkuha ng mahahalagang datos ukol sa suliraning agraryo sa kanyang bayan. at may kultura naging ganap na magkaibigan sina Rizal at Andrade . 3. A. 3. iskrimahan. Dahilan sa kapwa mga kabataan. Ang Pakikipagkaibigan kay Jose Taviel de Andrade 1.

Dahilan sa Noli Me Tangere at pakikialam ni Rizal sa suliraning agraryo sa hacienda sa Calamba. o maging ang bahay ng mga kasama. e. sa edukasyon ng mga kabataan. Pag-alis sa Calamba 1. si Rizal ay labis na kinamuhian ng mga prayleng Dominikano. Ang tubo ng mga paring Dominikano ay patuloy na tumataas dahilan sa walang taros na pagpapalaki ng binabayarang upa sa lupa. Pinilit ng mga prayle ang Gobernador Heneral Terrero na iligpit si Rizal sa pamamagitan ng pagpaptapon sa kanya ngunit ang gobernador heneral ay hindi sumunod sa kagustuhan ng mga prayle. Ang mga kasama na siyang nahirapan ng labis sa paggawa sa hacienda ay pinapaalis na lamang mula sa lupa sa dahilan lamang sa mga mababaw na kadahilanan. Sinisingil ng mataas na tubo ang mga kasama sa hacienda at kung hindi nakapagbabayad ay kinukumpiska ng mga tagapangasiwa ng hacienda ang mga hayop. Nakatanggap ng mga pagbabanta sa buhay ni Rizal ang kanyang mga magulang at pinaki-usapan siya ng kanyang mga kamag-anakan pati na ni Tenyente Jose Taviel de Andrade na umalis na muna ng Pilipinas. c. 3. at pagpapabuti ng agrikultura. kagamitan.b. A. Ang hacienda ay hindi man lamang nagkakaloob ng anumang tulong pinansiyal para sa mga pagdiriwang ng mga kapistahan. d. 2. .

1. Peberero 3.dito nanuluyan si Rizal sa pagdating sa Hongkong . Hindi lumabas si Rizal ng Amoy bunga ng tatlong dahilan: a. umuulan noon ng malakas c. narinig niya na ang lunsod ay marumi. Napapasanganib na rin ang buhay ng kanyang mga magulang. KABANATA 11 HONGKONG AT MACAU A.China noong Pebrero 7. Mas higit siyang makalalaban para sa kapakanan ng byan kung siya ay magsusulat na malaya sa ibang bansa. Pinatawag si Rizal ni Gobernador Heneral Terrero at pinayuhan siya na umalis ng Pilipinas para sa kabutihan ng una.1888. hindi mabuti ang kanyang pakiramdam b. 7.sumakay si rizal ng barkong Zafiro patungo ng Hongkong at nakarating sa Amoy. Napilitang umalis si Rizal sa Pilipinas bunga ng dalawang pangunahing kadahilanan. Victoria Hotel . 1888 .4. kapatid at mga kaibigan. Biyahe Patungo sa Hongkong 1. 2. 5. 6.

2. Jose Sainz de Varanda - isang opisyal na Espanyol na sumusubaybay o nagmamanman kay Rizal sa Hongkong. 3. Nakatagpo ni Rizal sa Hongkong ang mga Pilipinong takas mula sa Marianas na hinuli ng mga Espanyol noong 1872. 4. Nakatagpo ni Rizal sa Hongkong si Jose Basa isang abogadong tumakas sa Marianas aat biktima ng terorismo ng Espanya ng 1872. A. Pagbisita sa Macao 1. Kiu Kiang - ang barkong sinakyan ni Rizal at Basa patungo sa Macao noong Pebrero 18, 1888 at nakita niya dito si Jose Sainz de Varanda na sumusunod sa kanya. 2. Don Juan Francisco Lecaros - Pilipino na nakapag-asawa ng Portugess at sa kanyang bahay si Rizal ay nanuluyan habang sila ay nasa Macao. A. Karanasan sa Hongkong 1. Naobserbahan ni Rizal ang mga sumusunod sa Hongkong; a. Maingay na pagdiriwang ng Bagong Taon ng Pebrero 11- 13, 1888. b. Ang kaibahan ng tanghalan ng mga Tsino at paraan ng pagganap at paglalarawan ng mg galaw ng mga tauhan. c. Ang masaganang piging kung saan ang mga panauhin ay inaanihan ng labis na pagkain.

d. Ang mga Dominikano ang pinakamayamang ordeng pangrelihiyon sa Hongkong dahilan sa pag-aari ng maraming mga bahay paupahan, at malaking halagang salapi na nakadeposito sa mga bangko na tumutubo ng malaking interes. A. Paglisan sa Hongkong 1. Pebrero 22, 1888 - nilisan ni Rizal ang Hongkong sakay ng barkong Oceanic na pagaari ng mga Amerikano at kanyang patutunguhan ay ang bansang Hapon. KABANATA 12 SI RIZAL SA HAPON A. Ang Pagdating sa Hapon 1. Pebrero 28, 1888 - duamting si Rizal sa Yokohama at tumigil sa Grand Hotel. 2. Mula sa Yokohama nagtungo si Rizal sa Tokyo na siyang punong lunsod ng nasabing bansa. A. Si Rizal sa Tokyo 1. Juan Perez Caballero - opisyal ng Espanya sa Tokyo na bumisita kaay Rizal sa hotel at inanyayahan si Rizal na manirahan sa gusali ng legasyon. 2. Tumira si Rizal sa legasyon ng Espanya sa tokyo dahilan sa mga sumusunod:

a. Makatitipid siya ng malaki kung sa legasyon maninirahan b. Wala naman siyang itinatago sa mga Espanyol 1. Sa kaniyang paninirahan sa legasyon ay naging matalik niyang kaibigan si Juan Perez Caballero at kanyang sinabi na ang diplomat ay isang bata, matalino, at mahusay na manunulat.

2. Sa unang araw ni Rizal sa Tokyo ay napahiya si
Rizal sa dahilan na napagkamalan na isang Hapon na hindi marunong magsalita ng nihongo. 3. Napilitan si Rizal na mag-aral ng wikang nihongo at natutunan niya ito sa loob ng ilang araw lamang.

4. Pinag-aralan din ni Rizal ang kabuki, sining, musika, at jujitsu.
5. Nakatagpo ni Rizal sa Tokyo ang mga musikerong Pilipino. A. Ang Impresyon ni Rizal sa bansang Hapon 1. Ang impresyon ni Rizal sa bansang Hapon a. Ang kagandahan ng bansa b. Kalinisan, pagiging magalang, at kasipagan ng mga Hapon c. Magandang kasuutan at kasimplehan ng mga Haponesa d. Kakaunti ang magnanakaw sa Tokyo

Halos walang pulubing makikita sa lansangan A. Ang magkatulad nilang interes sa sining ang nagbigay daan sa kanilang pag-ibig. Si O-Sei-San 1.ang babaing inibig ni Rizal noong siya ay nasa bansang Hapon at mas kilala siya sa katawagang ibinigay ni Rizal na O-Sei-San. Si O-Sei-San ay anak ng isang samurai 23 at walang karanasan sa pag-ibig. Inabangan ni Rizal sa kanyang pagdaan sa harapan ng legasyon at siya ay ipinakilala ng hardinero ng legasyon kay O-Sei-San na isang manggagamot na mula sa Maynila at panauhin ng legasyon. Napamahal si Rizal kay O-Sei-San dahilan ang una ay bigo kay Leonor Rivera at biktima ng kawalan ng katarungan. Sumagot si O-Sei-San sa salitang Pranses at Ingles. 4. Seiko Usui . 6. 3. 2. Buhat noon ay araw-araw nagkakatagpo si Rizal at O-Sei-San at nakasama ni Rizal sa pamamasyal sa mga magagandang lugar ng lunsod ng Tokyo.e. . 5. Nakita ni Rizal si O-Sei-San sa labas ng legasyon ng Espanya sa Tokyo na kung saan malapit ang tinitirhan ni O-Sei-San.

Pag-alis sa Hapon 1. . Si O-Sei-San ay nagsilbing kasama ni Rizal sa pamamasyal. A.7. mahinhin at matalino. 11. Naibigan ni O-Sei-San si Rizal dahilan sa maginoo. 1888 . Ang kagandahan ni O-Sei-San ay halos bumihag kay Rizal na manirahan sa Hapon at tanggapin ang magandang hanapbuhay na inaalok ng legasyon ng Espanya sa Tokyo. 9. 8. Tinulungan ni O-Sei-San si Rizal sa maraming paraan ng higit sa isang katipan. 2. Napangasawa ni O -Sei-San si Alfred Charlton na isang Ingles na isang guro ng kemistriya saTokyo. Si O-Sei-San ay maganda. Abril 13. 10. Sa kanyang paglalakbay sa Pasipiko ay nakatagpo ni Rizal sa barko ang magasawang Reinaldo Turner at Emma Jacson. 12.petsa ng umalis si Rizal sa Yokohama patungo ng Amerika sakay ng barkong Belgic. mapanghalina. Pinili ni Rizal ang paglilingkod sa bayan kaysa sa pakasalan si O-Sei-San . Naging tapat si O-Sei-San kay Jose Rizal nagasawa lamang ito noong 1897 pagkatapos na bitayin si Rizal. interpreter at tagapagturo. magalang at pagkakaroon ng maraming kaalaman. Nakita ni Rizal kay O-Sei-Sanang kaniyang ideal na babaing iibigin.

Kapwa sila mga lalaki ng kapayapaan na gumamit ng lakas ng panulat sa pagtuligsa sa kabuktutan na nagaganap sa kanilang bansa. b.Itinanong ng kanilang anak kung kilala niya si Richal na sumulat ng Noli Me Tangere . a. d. Techo Suhiro . KABANATA 13 SI RIZAL SA ESTADOS UNIDOS A. nobelista. Ang Paglalakbay sa Amerika 1. c. Sinabi niya sa mga bata na siya si Rizal.dumating ang barkong Belgic sa daungan ng lunsod ng San Francisco. 1888 . Abril 28. Magkatulad si rizal at Techo sa dahilan sa silang dalawa ay pinaalis sa kanilang mga bansa ng isang mapagmalupit na pamahalaan. Siya ay mamamahayag.isang Hapon na nakasabay ni Rizal sa barko. Nagtungo sila sa ibang bansa upang doon ipagpatuloy ang kanilang pakikipaglaban para sa karapatan ng kanilang mga kababayan. 2. 3. Kapwa sila mayroong misyon na palayain ang kanilang bansa sa mga mapaniil na pinuno ng pamahalaan. Hindi pinayagan ang mga pasahero na makababa ng barko at sila ay kinuwarentenas . at tagapagtanggol ng karapatang pantao sa Hapon.

dahilan sa takot ng mga Amerikano na ang mga ito ay mayroong sakit na kolera. Tumuloy si Rizal sa Palace Hotel sa kanyang panahon ng pananatili sa San Francisco. Ang mga Hapon at Tsino ay ikinulong pa ng mas mahabang panahon. 5. Pag pumasok ang mga manggagawang Tsino ay matatalo ang nakaupong presidente ng Amerika sa nalalapit na eleksiyon. 7. Nalaman ni Rizal na ang dahilan ng kuwarentenas ay upang hind makapasok agad ang mga manggagawang Tsino sa Estados Unidos na ayaw ng mga Amerikanong manggagawa. Kahit na may kuwarentenas ay pinayagan ng mga Amerikano na makapasok ang 700 bales ng sutla na mula sa Tsina na hindi man lamang pinapausukan ng gamot. Nakaalis si Rizal at mga biyahero mula sa primara klaseng kabina mula sa kuwarentenas pagkatapos ng isang linggo. 6. . 3. Nabigla si Rizal sa dahilang noong panahong iyon ay walang epidemya ng kolera sa Malayong Silangan at ang konsul ng Estados Unidos sa Hapon ay nagbigay ng patunay na walang epidemya ng nasabing sakit sa Hapon. 4.

. Ang pagiging masigasig ng mga mamamayang Amerikano. c. Mula sa New York si Rizal ay sumakay ng barkong City of Rome na nagdala sa kanya patungo ngLondon. ang kaunlaran ng Estados Unidos ay makikita sa kanyang malalaking lunsod. e.8. Mula sa San Francisco ay tinawid ni Rizal ang kalawakan ng Estados Unidos hanggang sa lunsod ng New York. Ang mataas na antas na pamumuhay ng tao. malawak ang bukid. Ang likas na kagandahan ng bansa. Narating ni Rizal ang New York noong Mayo 3. Ang kawalan ng pagkakapantay ng mga lahi. Masamang Impresyon a. Mga Impresyon ni Rizal sa Amerika Mabuting Impresyon a. at lumalagong mga industriya at abalang mga pabrika. 1888 at kaniyang sinabi na ang lunsod ay isang napakalaking bayan. 10. Ang Amerika ay isang magandang bayan para sa mga puti at hindi sa mga taong may kulay ang balat. b. Ang magandang pagkakataon para sa mga dayuhang manggagawa. 11. d. 9.

3. 2. A. Nakipagtalakayan sa mga mamamahayag na Amerikano ukol sa suliranin ng sangkatauhan. napansin ni Rizal ang kahinaan ng mga ito sa kaalaman sa geopolitics. A. Mapahusay ang kanyang kaalaman sa wikang Ingles 2. Pagtawid sa Atlantiko 1. Regidor na isang takas na . 2. Mga Dahilan ng Pagtira sa London 1.KABANATA 14 SI RIZAL SA LONDON A. 1888 at nagpalipas ng gabi sa Hotel Adelphi. Ligtas ang London sa kanyang pakikipaglaban sa kalupitan ng mga dayuhan sa Pilipinas. 3. Ang Buhay ni Rizal sa London 1. England noong Mayo 24. Pag-aralan at iwasto ang aklat na Sucesos de las Islas Filipinas na isinulat ni Morga. 4. Sakay ng barkong City of Rome si Rizal ang nagsilbing interpreter ng mga pasahero bunga ng kanyang kaalaman sa maraming wika. Dumating si Rizal sa London ng Mayo 25. Dumating si Rizal sa Liverpool. 1888. Pansamantalang nanirahan si Rizal sa bahay ni Antonio Ma. Pianahanga ni Rizal ang kanyang mga kapwa pasahero sa kahusayan niya sa paglalaro ng yoyo.

kabilang dito ang pamilya ni Rizal dahilan sa kanilang ginawang petisyon para sa repormang agraryo. British Museum .Pilipino sa Marianas noong 1872 at nagtatrabaho bilang abogado sa London. Ang may-ari ng nasabing bahay paupahan ay ang pamilyang Beckett na isang organista ng Katedral ngSt. A. del Pilar na humihiling sa pagpapaalis ng mga prayle sa Pilipinas. 5. Nakahanap ng isang bahay na matitirahan si Rizal sa London at may address na 37 Chalcot Crescent. malapit sa British Museum. Masamang Balita a.ang pambansang aklatan ng England na nagtataglay ng napakarami at mga di-karaniwang mga aklat. c. 4. Malubhang paninira nina Senador Salamanca at Vida sa Cortes ng Espanya laban sa Noli Me Tangere . Primrose Hill. Paul. Ang manipesto ay nilagdaan ng 800 na Pilipino at isinulat ni Marcelo H. Mga Balita sa Mula sa Pilipinas 1. 3. 6. pag-uusig laban sa mga kasama sa lupa sa Calamba. Dito ginugol ni Rizal ang kanyang maraming araw sa London sa pamamagitan ng pagsasaliksik sa nabanggit na aklatan. Ang bahay ng mga Beckett ay nasa magandang lokasyon. gayundin ng . pag-uusig sa mga makabayang Pilipino na lumagda sa Manipestong laban sa mga Prayle na iniharap ni Doroteo Cortes. b.

Ang Anotasyon ng Sucesos ni Morga 1.isang aklat na sinulat ni Morga noong 1609 ukol sa mga kaganapan sa Pilipinas. e. Binasa din ni Rizal ang mga aklat na sinulat nina Chirino.mga manunulat na sina Wenceslao Retana at Pablo Feced sa mga pahayagang Espanyol. Argensola. Dinakip ng mga Espanyol si Laureano Viado na kaibigan ni Rizal sa Maynila dahilan sa nahulihan ng mga Espanyol ng sipi ng Noli Me Tangere sa kanyang bahay. Ang bayaw ni Rizal na si Manuel Hidalgo ay ipinatapon ni Gobernador Weyler ng walang anumang ginanap na paglilitis. Colin. simple ngunit ang kanyang mensahe aynasa pagitan ng bawat hanay ng mga salita. A. . d. 1. abalitaan ni Rizal ang ginawang pagtatanggol ni Padre Vicente Garcia sa nobelang Noli Me Tangere laban sa pagbabatikos ng mga prayle. Sa kanyang sulat ay sinabi niyang mahusay ang aklat ni Morga dahilan sa wala siyang kababawan at kayabangan na tulad ng sa mga prayle. Magandang Balita a. 3. Sucesos de las Islas Filipinas . at Plasencia ukol sa mga dating kaugalian ng mga Pilipino sa unang bahagi ng pananakop ng mga Espanyol sa bansa. 2.

Habang naninirahan sa London. 6. Dahilan sa labis na kaabalahan ay kanyang tinanggihan si Mariano Ponce sa alok nito na maging patnugot ng isangh pahayagan na sasagot sa mga paninira ng mga Espanyol laban sa mga Pilipino. si Rizal ay gumawa ng saglit na pagbisita sa Paris upang basahin ang ilang mga babasahing materyal sa Bibliotheque Nationale o pambansang aklatan ng Pransiya. Nagbalik si Rizal sa London noong Disyembre 24. 5. Czepelak. 1888 at nagdaos ng Pasko at Bagong Taon sa tahanan ng mga Beckett . 7.4. Nagpadala si Rizal ng regalo kay Blumentritt at Dr. Binisita din panandali ni Rizal ang Madrid at Barcelona upang alamin sa mga Pilipino ang kanilang ginagawang pagkilos para sa reporma sa Pilipinas. ang dalawang higante ng kilusang propaganda. Itinatag ng mga Pilipino sa Barcelona ang isang makabayang samahan na tinawag na Asosacion . 8. Ang Aktibong Pakikilahok sa Kilusang Propaganda 1. A. del Pilar at Mariano Ponce. Sa unang pagkakataon ay nakita ni Rizal si Marcelo H. Sa loob ng sampung buwan ay naging abala si Rizal sa kanyang pagsasaliksik pangkasaysayan saLondon.

Labanan ang mga paring Espanyol sa Pilipinas na noon ay siyang kumokontrol ng pamahalaan. Nagpadala si Rizal ng isang liham sa Asociacion La Solidaridad na nagpapasalamat sa kanilang pagtitiwala at pagpapayo sa ikapagtatgumpay ng samahan. 1889 itinatag ni Graciano Lopez Jaena sa Barcelona ang pahayagang makabayan na amy pamagat na La Solidaridad na lumalabas tuwing ikalawa at huling linggo ng buwan at nagsilbing pahayagan ng kilusang propaganda. Ipakita sa mga mambabasa ang kalunus-lunos na kalagayan ng Pilipinas upang malapatan ng lunas ng pamahalaang Espanya. Isulong ang kaisipang liberal at kaunlaran. c. si Rizal ay nahalal na Pangulong Pandangal ng Asociacion La solidaridad bilang pagkilala sa kanyang pamumuno sa lahat ng mga makabayang Pilipino sa Europa.La Solidaridad na pinasinayaan noong Disyembre 31. d. 2. 3. Noong Pebrero 15. Sa pamamagitan ng nagkakaisang boto. 1884. Mga layunin ng Pahayagang La Solidaridad a. 4. 5. Isulong ang isang mapayapang pagbabagong politikal at panlipunan sa Pilipinas b. .

7. Isulong ang makatuwirang karapatan ng mga Pilipino para sa buhay. at kaligayahan. at marami pang mga salik na hindi magbibigay daan sa pag-unlad ng kabuhayan ng mga magsasaka at ng sining ng agrikultura sa bansa. Pinayuhan ni Rizal ang mga miyembro ng pahayagang La Solidaridad na maging makatotohanan at tapat sa kanilang mga isusulat upang igalang ng mga mababasa ang kanilangopinyon. Sa polyetong La Vision del Fray Rodriguez ay naipakita ni Rizal ang kanyang (a) mataas na . 1889. nalathala sa Barcelona. Sinabi din ni Rizal na huwag gayahin ang mga mamahayag na binabayaran ng mgaprayle na gumagamit ng pandaraya at mga bulgar na salita.ang unang artikulo na isinulat ni Rizal para sa pahayagang LaSolidaridad at nalathala noong Marso 25. Sa nasabing artikulo ay kanyang sinabi naang dahilan ng pagiging paurong ng mga magsasakang Pilipino ay ang napakaraming balakidsa kanyang pagsulong tulad ng mga mahihigpit na pinuno. Los Agricultores Filipino . mga magnanakaw. Mga Sinulat ni Rizal sa London 1.e. demokrasya. sapilitang paggawa. 6. La Vision del Fray Rodriguez . sakunang mulasa kalikasan. Dito ay labis na tinuya ni Rizal si Padre Rodriguez sa labis nitong katangahan. 2. A.isang satirikong polyeto na sinulat nni Rizal laban kay Padre Jose Rodriguez at kanyang ginamit na pangalan dito ay Dimas Alang.

Dapat na ang mga inang Pilipina makatulad ng mga ina sa Sparta na nasisiyahan na makita ang kanilang mga anak na lumalaban para sa kalayaan ng bayan.isang sulat na ipinadala ni Rizal sa mga dalaga ng Malolos na noon ay humiling sa pamahalaan na pagkalooban sila ng pagkakataon na mag-aral ng wikang Espanyol kahit ito ay laban sa kagustuhan ng prayle paroko ng Malolos. pagsuot ng mga krusipiho at kagamitang pangrelihiyon sa katawan. . Dapat sikapin ng mga kababaihang Pilipina na maging edukado. c. bayan at sa sangkatauhan. Ang nilalaman ng Liham sa Mga Kadalagahan ng Malolos ay ang mga sumusunod na pagpapayo ni Rizal sa mga kababaihan: a. 4. Liham sa mga Kadalagahan ng Malolos . kundi bagkus ang pamumuhay ng tunay na Kristiyano na may mabuting moral at kaugalian. b. Ang mga inang Pilipina ay dapat magturo sa kanilang mga anak ng pag-ibig sa Diyos. maliban pa sa pagpapanatili ng kanyang mga likas na katangian. e. ang pananampalataya ay hindi lamang ang mahabang dasal. Dapat ingatan ng mga kababaihan sa Pilipinas ang kanilang karangalan at dignidad. d. 3. Bulacan.kaalaman sa relihiyon at (b) kahusayan sa panunudyo.

Tinawag ni Getie si Rizal sa palayaw na Petie.anak na babae ng kanyang kasero sa London at tinawag niya ito sa palayaw na Getie. Ang ulo ng magkapatid na dalagang .Sumulat din si Rizal ng dalawang artikulo sa Trubner's Record isang pahayagang Ingles sa London na may pamagat na Specimens of Tagal Folklore at Two Eastern Fables. 2. Ngunit bago pa man mabuo ang isang pagibig. kanyang tinapos ang apat na gawang lilok na may pamagat na : a. Triumph of Science Over Death Beckett d. si Rizal ay lumayo kay Gertrude Beckett dahilan sa kanyang mas mahalagang misyon sa buhay. 3. A. Triumph of Death Over Life c. Bago umalis si Rizal sa London. Ang Romansa kay Gertrude Beckett 1. dahilan sa tinutulungan ng dalaga si Rizal sa kanyang mga gawain tulad ng paghahalo ng pintura sa kanyang pagpipinta at paghahanda ng clay para sa kaniyang iskultura. Promotheus Bound b. Gertrude Beckett . Naging malapit ang dalawa.

KABANATA 15 IKALAWANG PAGTIGIL SA PARIS PARA SA PANDAIGDIG NA EKSPOSISYON NG 1889 A. 2. 4. 3. . Dahilan sa karamihan ng tao. Nagpalipat-lipat ng tirahan si Rizal hanggang makakita siya ng isang maliit na silid at nakasama niya dito ang dalawang Pilipino na sina Capitan Justo Trinidad na dating gobernadorcillo ng Santa Ana atJose Albert na isang batang mag-aaral mula sa Maynila. si Rizal ay nahirapan na makahanap ng lugar na matitirahan at naging napakamahal pa ng kabayaran sa mga paupahang kuwarto. Pansamantalang tumira si Rizal sa kanyang kaibigang si Valentin Ventura sa 45 Rue Maubuege at dito ay kanyang inayos ang kanyang anotasyon ng aklat na Sucesos de las Filipinas na sinulat ni Morga. Pagtungo sa Paris 1.nagpaalam si Rizal sa pamilyang Beckett at nilisan ang London patungo ng Paris. 1889 . Pumunta si Rizal sa Paris dahilan sa gaganapin noon ang Pandaigdig na Eksposisyon na darayuhin ng libu-libong mga tao mula sa iba't ibang panig ng mundo.Marso 19.

Dumalo si Rizal at ang kanyang mga kaibigan sa pagbubukas ng Eksposisyong Paris na pinangasiwaan ng Pangulo ng Pransiya na si Sadi Carnot. Naging ninong si Rizal ni Maria de la Paz Luna na pangalawang anak nina Juan Luna at Luz Pardo de Tavera. 2. Isa sa mga bahagi ng kasaysayan sa Pariss ay ang pagkakaroon ng eksposisyon sa mga likhang sining na sinalihan ni Juan Luna. Luna. 6. Sa kabila ng kasiyahan sa Paris naging abala pa rin si Rizal sa pagbabasa ng mga aklat sa Bibliotheque Nationale upang tingnan ang mga datos para sa kaniyang anotasyon ng Sucesos Las Islas de Filipinas ni Morga. Felix . 3. Sa mga malalayang oras si Rizal ay dumadalaw sa bahay ng mga pamilyang Pilipino na sina Pardo de Tavera. Ventura. at Bousted. Naging malimit si Rizal sa pagdalaw sa pamilyang Bousted.A. 5. Buhay ni Rizal sa Paris 1. 4. Naging kaibigan niya ang tatlong magkapatid na Pardo de Tavera. na ang ama ay isa sa mga biktima ng kalupitan ng mga Espanyol noong 1872. 7. Isa sa umakit kay Rizal sa Eksposisyon ng Paris ay ang Eiffel Tower na may taas na 984 talampakan.

9. 8. Ang Paglalathala ng Sucesos de las Islas Filipinas 1. Itinayo ni Rizal sa Paris ang Samahang Kidlat na binubuo ng kanyang mga kababayang Pilipino. at sinasapantaha na ang kahulugan ay Redencion de los Malayos (Ang Pagpapalaya sa Malayo) . napasali ang kanyang likha ngunit hindi nagtamo ng gantimpala. at Felix Pardo de Tavera. Nangako ang mga kasapi nito ng pagsisikap sa katalinuhan at pagpapalakas katawan upang magtamo ng paghanga ng dayuhan.Resureccion-Hidalgo. Ang samahan ay panandalian lamang at naglalayon na paglalapitin ang mga Pilipino sa Paris upang higit silang masiyahan sa panonood ng eksposisyon. Ang samahang ito ay nanatili pa ring isang palaisipan sa mga nagaaral ng Rizal. Isa sa pinakamahalagang nagawa ni rizal habang siya ay nasa Paris ng 1889 ay ang pagpapalimbag ng kanyang anotasyon ng aklat . A.L.M.D. Samantalang nasa Paris itinatag ni Rizal ang isang lihim na samahan na nakilala lamang sa panitik na R. 10. Lumahok din si Rizal sa pamamagitan ng pagsasali ng kanyang gawang iskultura. Itinatag ni Rizal ang samahang Los Indios Bravos at pinalitan nito ang Samahang Kidlat .

British Museum (London) at Bibliotheque Nastionale (Paris) ay nakapagpalawak ng kanyang kaalamang pangkasaysayan. Isinulat ni Blumentritt ang Paunang Salita para sa Sucesos de las Islas Filipinas at inihandog ni Rizal ang aklat para sa inang bayan. 4. b. A. Ang kanyang ginawang anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas ay kakikitahan ng malawak na kaalaman ni Rizal sa histograpiya .ni Morga na Sucesos de las Islas Filipinas na inilathala ng Garnier Freres. . 3. 2. Nakatanggap si Rizal ng maraming paghanga mula sa kanyang mga kaibigan dahilan sa kanyang paglalathala ng anotasyon sa Sucesos de las Islas Filipinas ni Morga.ang pag-aaral ng pagsulat ng kasaysayan. Si Rizal bilang Mananalaysay 1. Ang kanyang pagsasaliksik sa dalawang dakilang aklatan ng mundo . Si Rizal ay masasabing mahusay na mananalaysay dahilan sa mga sumusunod na salik: a. Isinulat ni Rizal ang anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas sa layunin na ipakita sa mga Pilipino ang pagkakaroon natin ng mataas na kabihasnan bago pa man dumating ang mga Espanyol.

Filipinas dentro de Cien Anos d. Jagor. Ang kaalaman ni Rizal sa maraming wika ay nakatulong sa kanya upang mabasa ang maraming dokumentong historikal sa kanyang orihinal na anyo. H. at A. Maliban sa anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas naghanda rin si Rizal ng malathalang artikulong historikal na gaya ng mga sumusunod: a. Jacquet. at Wallace sa wikang Ingles. La Politica Colonial de Filipinas f. Miguel Morayta. 1. Ang kaalaman ni Rizal sa kasaysayan ay hindi lamang ukol sa Pilipinas kundi sa kasaysayan ng kolonisasyon ng mga Europeo sa Asya. Tawalisi of Ibn Batuta c. Nabasa niya si Pigadicta sa wikang Italyano: Marsden.c.yi b. Blumentritt. Pedro Paterno. at sina T. d. Los Pueblos del Archipielago Indico 1. e. Raffles. Marche sa wikang Pranses.sa artikulong ito ay hinulaan ni Rizaal ang pagtatapos ng . Historia de la Familia Rizal de Calamba h. M. Filipinas dentro de Cien Anos . at Pi y Margall sa wikang Espanyol. 1872 g. Manila en el mes de Diciembre. Pardo de Tavera. Sobre la Indolencia de los Filipinos e. Mallat. J. Ma. Lord Stanley. at Virchow sa wikang Aleman.

b. d. Ang Pag-aalsa ng mga Pilipino at panloob na kaguluhan kasunod ng pananakop ng mga Espanyol sa Pilipinas. Ang pananlakay ng mga Muslim ng Mindanao sa mga baybaying bayan ng Pilipinas. Ang pagtuturo ng mga prayle na "mas madaling makapasok sa langit ang mga mahihirap" at dahil dito ay ninais ng mga Pilipino ang kahirapan sa layunin ng madaliang pagpasok sa langit sa pagsapit ng kamatayan.kolonyalismo ng Espanya sa Pilipinas sa pagtatapos ng ika 19 daantaon. komersiyo at industriya. Ingles. h.tinalakay ni Rizal ang kadahilanan ng katamaran at pagiging mabagal na pag-unlad ng mga Pilipino sa mga sumusunod na salik. 2. Ang mga digmaan ng Espanya laban sa mga Portuges. c. . e. Sobre la Indolencia de los Filipinos . a. komersiyo at industriya sa Pilipinas. f. Ang kawalan ng pagsisikap ng mga Pilipino ng magtrabaho ng higit dahilan sa hindi naman nila ganap na napakanibangan ang bunga ng kanilang paghihirap. Ang masamang halimbawa na ipinapakita ng mga Espanyol ukol sa mga gawaing manwal. at iba pang mga kalaban na dito ay naglingkod ang mga Pilipino bilang mga kawal ng hukbong Espanyol. Olandes. g. Ang sapilitang paggawa ng libu-libong mga Pilipino na naging dahilan upang mapabayaan ang pagsasaka. Ang pagpapabaya ng pamahalaan sa agrikultura.

i. Ang napakamahal na halaga ng bilihin dahilan sa karamihan ng mga taong dumalo sa Pandaigdig na Eksposisyon sa paris. Nagdaos ng kapaskuhan si Rizal sa Paris at pagkatapos ng Bagong Taon ay saglit na dumalaw sa Londonupang tingnan ang katumpakan ng kanyang anotasyon Sucesos de las Islas Filipinas at dalawin si Gertrude Beckett. b. 3. Ang edukasyon ay depresibo. . Ang sistema ng edukasyong Espanyol ay hindi nakapagsulong ng pangkabuhayang kaalaman. Binalak ni Rizal na itayo ang samahan ng mga Filipinolohista sa Paris ngunit hindi ito naisakatuparan. Iba pang Mga Ginawa sa Paris 1. brutal. A. Ipananukala ni Rizal ang pagtatayo ng isang makabagong kolehiyo ng mga Pilipino sa Hongkong na ang layunin ay magsanay at magturo ng mga anak ng mga mabubuting pamilyang Pilipino. at hindi makatao. 4. Mga Dahilan ni Rizal sa Pag-alis sa Paris a. Ang pangangailangan niya na isulat ang El Filibusterismo . Ang masayang kapaligiran ng Paris ay umaagaw ng kanyang atensiyon sa mga gawaing pampanitikan. 2.

Ang Buhay ni Rizal sa Brussels 1. 3.isang sagot sa mapanirang artikulo ni Patricio Escosura. Sa Brussels ay sinimulang sulatin ni Rizal ang nobelang El Filibusterimo at nagsusulat din siya ng mga ipinadadalang artikulo para sa La Solidaridad . Mga Artikulong ni Rizal sa La Solidaridad ng siya ay nasa Brussels. 5. Naging kasama ni Rizal sa kuwarto si Jose Alejandrino napansin niya ang labis na katipiran ni Rizal sa pamamagitan ng pagkain sa bahay at pagluluto nila ng pansit. 2. a.isang pagtatanggol sa mga katutubong pinuno sa Pilipinas sa mga pamumuna ng mga Espanyol na ang Pilipino ay mangmang at tanga. A la Defensa . Umalis si Rizal patungo ng lunsod ng Brussels (1890) kasama ni Jose Albert at nanuluyan sa isang kainamang bahay paupahan sa 38 Rue Philippe Champagne na pinangasiwaan ng magkapatid na babaeng Jacoby na sina Suzanne at Marie. Ginugugol din niya ang kanyang mga libreng sandali sa pagpapalakas ng katawan sa gymnasium at sa pagsasanay sa pagbaril at iskrima.SI RIZAL SA BRUSSELS A. b.KABANATA 16 . 4. . La Verdad Para Todos .

Verdades Nueva . Ingratitudes .sinagot ni Rizal ang akusasyon ni Vicente Belloc na ang pagbibigay ng reporma sa Pilipinas ay makakasira sa katiwasayan ng pamahalaang Espanyol sa Pilipinas. e.ipinagtanggol niya si Antonio Luna laban sa ginawang paninira ni Mir Deas. j. d.mapait na pagpuna ni Rizal laban sa mababang pagtingin ng mga bayarang mamahayag ng prayle sa mga kayumangging Pilipino. Llanto y Risas . Diferencias .c.ipinakita ni Rizal ang kamangmangan ni Vicente Barrantes sa tanghalang sining ng mga Tagalog. Dahilan dito ay sinulat ni Rizal ang kanyang .isang artikulo na tumutuligsa sa mga prayle sa pagkakait nito ng isang Kristiyanong libing para sa kaniyang bayaw na si Mariano Herbosa. h. Crueldad .sa artikulong ito ay ipinagtanggol ni Rizal si Blumentritt laban sa paninira ng mga kaaway nito.kaniyang sinagot ang isang artikulo na nanunudyo sa mga Pilipinong humihingi ng Reporma. g. i. Vicente Barrantes Teatro Tagalog . Inconsequencias . Binigyan din ni Rizal ng pansin ang ortograpiya ng wikang Tagalog sa pamamgitan ng paggamit ng k at w at ituwid ang Hispanikong pagsulat tulad ng arao at salacot. f.isang artikulo na sumasagot sa sinabi ni Gobernador Weyler sa mga taga-Calamba na huwag magpalinlang sa mga walang kabuluhang pangako ng kanilang mga walang utang na loob na anak (isa na dito si Rizal). 1. Una Profanacion .

Ipinatapon si Paciano at kanyang mga bayaw na si Manuel Hidalgo ay muling ipinatapon sa Bohol. Dito isinalin ni Rizal ang akda ni Schiller na William Tell mula sa Aleman sa wikang Tagalog.artikulo Sobre La Nueva Ortografia de la Lengua de Tagala na kanyang inilathala sa La Solidaridad. d.Rizal. Ang sumasamang kalagayan ng mga magsasaka sa Calamba. Nagalit ang ilang mga Pilipino kay Rizal at tinawag nila itong Papa imbes na Pepe na kanyang tunay na palayaw. Sinulatan ni Rizal ang mga Pilipino sa Madrid at sinaway nila ang mga ito sa kanilang pagkakagumon sa sugal. Sa Brussel ay nakatanggap si Rizal ng masamang balita. c. 4. b. 3. sa dahilang hindi siya maaring manatili na nagsusulat lamang habang ang kanyang mga . 1. Nararamdaman ni Rizal ang kanyang nalalapit na kamatayan. Nagharap ng demanda ang mga Dominicano para alisin ang lupang kanilang pinapaupahan kay Don Francisco Mercado . Nabalitaan ni Rizal kina Juan Luna at Valentin Ventura na ang mga Pilipino sa Madrid ay nagugumon sa sugal. 2. a. Dahilan sa pag-uusig na nadarama ng kanyang pamilya si Rizal ay nagbalak ng umuwi.

at Mariano Ponce. KABANATA 17 . 2. 2.magulang at mga kapatid ay nagdaranas ng lupit ng mga paring Espanyol. at El Resumen upang matulungan siya sa paghingi ng katarungan sa kanyang pamilya at kababayan sa Calamba. Nagbago lamang ang isipan ni Rizal nang matanggap niya ang sulat ni Paciano na nagsasabing natalo sila sa kaso at ito ay kanilang iaapela sa korte supremo sa Madrid at dito si Rizal ay nagtungo para tingnan ang kanyang magagawa sa kaso.ang pamangkin ng kanyang mga kasera. 3. del Pilar bilang abogado kanilang idinulog ang . Ang kanyang balaking umuwi ay sinalunga ni Graciano Lopez. El Globo. Kabiguan sa Katarungan 1. Blumentritt. La Republica.Jaena at gayundin ng kanyang mga kaibigang sina Basa.MGA KABIGUAN SA MADRID A. Sa pagdating ni Rizal sa Madrid ay agad niyang hiningi ang tulong Asociacion Hispano- Filipina at mga pahayagang liberal sa Madrid tulad ng La Justicia. Nagkaroon ng romansa si Rizal kay Petite Sussane Jacoby . Sa paghingi ni Rizal ng katarungan para sa kanyang pamilya ay tumayo si Marcelo H.

Ang patakaran ng Espanya ay ang "sarahan ang tainga. Ang kanilang pakikinayam kay Ministro Fabie ng Ministerio ng Katarungan ay nawalan ng kabuluhan. Iba pang mga Kabiguan sa Madrid 1. Samantala ipinanukala ni Blumentritt na makipagkita si Rizal sa Reyna Maria Cristina upang ilapit ang kanyang mga suliranin. buksan ang pitaka. at magkibit-balikat na lamang. A. ngunit sinabi ni Rizal na siya ay walang kakilala o salapi na makapagsasama sa kaniya sa Reyna. 5. Natanggap ni Rizal ang masamang balita na natanggap na nila ang kautusan ng pagpapaalis sa mga taga-Calamba mula sa hacienda ng mga paring Dominikano. 3. Ang mga kaibigan Espanyol ni Rizal ay walang magawa kundi ang magbigay lamang ng pananalita ng pakikiramay. Habang bigo si Rizal sa paghingi ng katarungan para sa kanyang mga magulang ay namatay naman ang kanyang matalik na kaibigan at kasama sa kilusang propaganda na si Jose Maria Panganiban." 4. Nang malasing si Antonio Luna ay hinamon niya si Rizal ng duwelo dahilan sa karibalan sa . 2.kanilang protesta laban sa kawalang katarungan ni gobernador heneral Valeriano Weyler at ng mga paring Dominikano.

Jose Rizal . Ang labis na pagdaramdam ni Rizal sa tinamong kabiguan ay naisulat niya kay Blumentritt na "pipiliin ni . Habang nanonood sina Rizal at ang kanyang mga kasama sa tanghalang Apolo sa Madrid ay nawala ang kanyang locket na angtataglay ng larawan ni Leonor Rivera. Hiningi ni Rizal ang paumanhin ni Retana o ang duwelo. Ang Pagpapakasal ni Leonor Rivera. c. 3. Hindi ito natuloy nang humingi ng tawad si Retana at hindi na sumulat ng anumang mapanirang puri si Retana laban sa mga Pilipino. Nang matanggal ang kalasingan ay naayos ang hidwaan. Nakatanggap si Rizal ng sulat mula kay Leonor Rivera na nagpapabatid ng nalalapit na kasal niya sa isang inhinyerong Ingles na si Henry Kipping na labis na ikinalungkot ni Rizal. a. b. Hinamon ni Rizal si Wenceslao Retana ng duwelo. Si Retana ay isang mamamahayag na binabayaran ng mga prayle upang manira sa mga makabayang Pilipino sa Europa sa isa niyang artikulo ay sinabi nito na kaya pinaalis ang pamilya ni Rizal sa Calamba ay dahilan sa hindi pagbabayad ng utang. 4. Isang kabalintunaan na si Retana ang kauna-unahang sumulat ng aklat pangbiograpiya ni Rizal na may pamagat na Vidas y Escritos de Dr.babae.

" d.Leonor ang pangalang Kipping dahilan sa ito ay malaya at ang Rizal ay isang alipin. d. nagsimulang makilala si del Pilar sa Madrid dahilan sa kanyang pagsulat sa La Solidaridad . Maging sa editoryal ng La Solidaridad ay nagkakaroon na ng pagkakaiba sa paniniwala at patakaran sina Rizal at del Pilar. Sa pagtatapos ng 1890." 1. Napag-usapan na magkakaroon ng isang halalan na dito ang makapagtatamo ng 2/3 na boto ang mananalo. Pinag-usapan dito na ang editoryal ng La Solidaridad ay mapasailalim sa samahan ng mga Pilipino. . Sa sagot ni Blumentritt ay huli kanyang sinabi na "hindi maunawaan ng kanyang asawa (Rosa) na ang isang babaeng pinarangalan ng pag-ibig ni Rizal ay iiwan siya (Rizal). Upang magawan ng paraan na huwag lumala ang karibalan ay nagka-isa ang mga Pilipino sa Madrid na may bilang na 90 ay nagkaisang magsagawa ng isang pag-uusapan na kanilang gaganapin sa Enero 1." e. 1891. c. b. naipinagpalit ang diamante sa isang karaniwang bato. ito ay tinutulan ni del Pilar. Sa kabilang dako. ang lideratura ni Rizal ay sa aspekto ng ideyalismo na hindi ganap na maunawaan at matularan ng kanyang mga kasamahan. Sa isa pang sulat na ipinadala ni Blumentritt sinabi niyang si Leonor ay "tulad ng isang bata. Karibalang Rizal at del Pilar a.

e. Nagsagawa ng halalan ang mga Pilipino sa Madrid noong unang linggo ng Pebrero 1891 at nahati ang mga Pilipino sa dalawang kampo -. Sa unang araw ng halalan ay si Rizal ang nanalo ngunit hindi natamo ang 2/3 na kinakailangang boto at sa ikalwang araw ay nagkaroon uli ng halalan ay ganito pa rin ang resulta. Sa ikatlong araw ay hinakayat ni Mariano Ponce na bumoto na ang karamihan kay Rizal at natamo ni Rizal ang kinakailangang 2/3 na boto na naghalal sa kanya bilang pinuno ng samahan. Pagkatapos ng pagwawagi ni Rizal ay hindi niya tinaggap ang kanyang posisyon. 1. Sa pag-alis ni Rizal sa Madrid ay nagtungo si rizal sa Biarritz at nagbakasyon sa bahay ni Senor Eduardo Bousted sa Villa Eliada. . g. f. Umalis si Rizal sa Madrid na nag-iwan ng maikling sulat ng pagpapasalamat sa mga kababayan niyang naghalal sa kanya at nagtungo sa Biarritz. KABANATA 18 . sa dahilang ayaw niyang maging pinuno ng hati-hating samahan.Rizalista at Pilarista . Mga Ginawa ni Rizal sa Biarritz 1.BAKASYON NI RIZAL SA BIARRITZ A.

Ayaw ni rizal maging Protestante b. Naakit si Rizal kay Nellie sa dahilan sa katalinuhan. 4. mahinahon. 6. Naging malapit si Rizal sa mga anak na dalaga ni Senor Bousted na sina Adelina at Nellie. Ang kagandahan ng pook ang nagpalimot kay rizal sa kanyang mga kasawian saMadrid. Nagkaroon ng namuong pag-ibig sa pagitan nina Rizal at Nellie Bousted. Ipinagtapat ni Rizal sa kanyang mga kaibigan na nagkaroon siya ng pagnanais na pakasalan si Nellie Bousted.2. Si Antonio Luna na minsan ay kanyang naging karibal kay Nellie ay hinikayat si Rizal na pakasalan na si Nellie. . manunulat na walang pera" at isang repormista na inuusig ng mga prayle at opisyal ng pamahalaan sa sariling bayan. at mataas na moral ng dalaga. Ayaw ng ina ni Nellie kay Rizal na maging manugang dahilan si Rizal ay mahirap na "doktor na walang pasyente. del Pilar na palitan ang pamagat ng kanyang nobela na Noli ng Neli. Ang Bearritz ay isang magandang bakasyunan at nakita rito ni Rizal ang mga turista mula sa iba't ibang panig ng mundo. 3. Natapos ang pag-iibigang Rizal at Nellie dahilan sa hindi nahikayat si Rizal na magpakasal sa dalaga dahilan sa mga sumusunod: a. Tinukso na siya ni Marcelo H. 5.

. Mula sa Brussels ay kanyang ipinaalam sa Kilusang Propaganda na itigil na ang pagpapadala ng kanyang sustentong P 50 bawat buwan. Naghiwalay sina Rizal at Nellie bilang mabuting magkaibigan. del Pilar ang panlalamig ng kilusang propaganda sa pananahimik ni Rizal at dahilan dito ay napilitang sumulat si del Pilar na nakikiusap kay Rizal na muling magsulat sa pahayagan. Tinapos ni Rizal ang nobelang El Filibusterismo ilang araw bago siya umalis sa Biarritz patungo ng Paris. 5. 3. Tinigilan na rin ni Rizal ang pagpapadala ng mga artikulo sa pahayagang La Solidaridad sa kabila ng pakiusap ng kanyang mga kaibigan . 6. Napansin din ni Marcelo H. Sa Paris ay kanyang sinulatan si Jose Basa at sinabing nagnanais siyang manirahan sa Hongkong at dito nagtrabaho bilang doktor. Nagpahinga si Rizal sa mga gawain ng Kilusang Propaganda upang maharap niya ang pagpapalimbag ng kanyang ikalawang nobela - El Fililbusterismo . 2.1. Nagbalik si Rizal sa Brussels at muli niyang binisita ang mga Jacoby lalo na si Petite Sussane Jacoby. 4.

Mula sa Brussels si Rizal ay nagtungo sa Ghent na isang lunsod pamantyasan ng Belgium.KABANATA 19 . 3. 2. MEYERVAN LOO PRESS sa daang Viaanderen na . Naninirahan si Rizal sa Ghent dahilan sa mga sumusunod: a. Nanirahan si Rizal sa isang mumurahing bahay paupahan at nakasama niya si Jose Alejandrino na nakapuna ng kanyang labis na katipiran.ANG PAGPAPALIMBAG NG EL FILIBUSTERISMO SA BELGIUM Ang Bahay ni Rizal sa Ghent 1. Makaligtas sa pang-aakit ni Petite Sussane Jacoby 1. Mula pa sa Calamba ay sinimulan na ni Rizal ang nobelang El Filibusterismo at natapos ang huling kabanata sa Biarritz. 3. Sa lunsod ng Ghent ay nakatagpo ni Rizal ang dalawang Pilipino na estudyante ng inhinyera sa Unibersidad ng Ghent na sina Jose Alejandrino at Edilberto Evangelista. Sa pagdating ni Rizal sa Ghent ay naghanap siya ng pinakamurang bahay palimbagan para sa kanyang nobelang El Filibusterismo at kanyang natagpuan ang palimbagang F. 2. Mura ang halaga ng pagpapalimbag sa Ghent b.

T. 4. Inilathala ng sipian ng El Filibusterismo sa pahayagang El Nuevo Regimen sa kanyang isyu ng Oktibre 1891. Lopez-Jaena. 8. 5. Sa ganitong kagipitan ay halos kanyang itapon ang manuskrito ng El Filibusterimo sa apoy. Nang malaman ni Ventura ang kagipitan ni Rizal. Inihandog ni Rizal ang El Filibusterismo sa alaala ng GOMBURZA . 6. Antonio Luna at Juan Luna. 1891 ay lumabas ng palimbagan ang El Filibusterismo at kanyang ipinadala ang dalawang kopya sa Hongkong kina Jose Basa at Sixto Lopez.H. 7. Ipinagkumpara ang Noli at Fili. Pinadalahan din niya ang kanyang mga kaibigang sina Blumentritt. Isisnanla ni Rizal ang kanyang mga alahas upang maging paunang bayad sa palimbagan. Habang nasa palimbagan si Rizal ay naubusan siya ng pera at ang pagpapalimbag sa El Filibusterismo ay napahinto sa kalagitnaan.handang maglathala ng nobela sa pamamagitan ng pagbabayad ng hulugan. 9. mula sa Paris ay kanyang pinadalhan si Rizal ng salapi para maituloy ang pagpapalimbag.Pinagkaloob ni Rizal kay ValentinVentura ang orihinal na manuskrito ng El Filibusterismo. Pardo de Tavera. Ponce. Noong Setyembre 18. . 10.

makulay at may taglay na tuwa. Para kay Wenceslao Retana mas mahusay ang Noli. naglalaman ng pait. karahasan. Para kay Marcelo H. 2. pagkamuhi. at pagdurusa. Sa kanyang paglalakbay patungong Hongkong ay kanyang sinimulang sulatin ang ikatlong nobela. d. Ang orihinal na kagustuhan ni Rizal ay gawing mas mahaba ang Fili kaysa sa Noli ngunit dahilan sa kakulangan sa salapi ay naging maikli ang Fili (38 kabanata) kung ikukumpara sa Noli (64 kabanata). Kawalan ng kasiyahan sa Europa dahilan sa pagkakaiba ng paniniwala niya kay del Pilar at sa ilang mga Pilipino sa Europa. 1. c. Ang Noli ay isang romantikong nobela na gawa ng puso. isip. Ito ay hindi na masyadong ukol sa politika kundi sa etika. KABANATA 20 . damdamin. Ang Fili ay isang nobelang politikal gawa ng ulo. b. sariwa. Mga Dahilan ng Paglipat sa Hongkong 1. . Sumulat si Rizal kay Blumentritt na nagsasabi ng kanyang balak na gumawa ng ikatlong nobela.PANGGAGAMOT NI RIZAL SA HONGKONG A. del Pilar mas mahusay ang Fili. sakit.a.

A. .2. Sa nasabi ding tirahan si Rizal ay nagbukas ng isang klinika. Sumunod na rin ang kanyang ina. Para kupkupin ang kanyang pamilya. kasama ng kanyang bagahe ang 600 na kopya ng El Filibusterismo. 2. Lucia. at Trinidad. Mula sa Merseilles sumakay ng barkong Melbourne patungo ng Hongkong. Nagpaalam ng maayos si Rizal kay del Pilar sa paglalayon na mapanatili ang kaisahan ng mga Pilipino sa Europa. 3. Upang mas higit siyang maging malapit sa Pilipinas. 2. Nakatagpo ni Rizal sa barko bilang mga pasahero ang mga babaeng Aleman na nangmamaliit sa kanya sa usapan na hihiya ni Rizal sa pamamagitan ng maginoong pamamaraan. 3. Pamamaalam sa Europa 1. A. Bago magpasko ng 1891 dumating sa Hongkong ang kanyang ama at bayaw na si Silvestre Ubaldo. 1891 at sinalubong ng mga kaibigan at dito ay nanirahan sa 5 D' Aguilar Street No. Hongkong 1. Dumating si Rizal sa Hongkong ng Nobeyembre 20. Josefa. 3. Nakasama na muli ni Rizal ang kanyang pamilya sa kapaskuhan sa ibang bansa. 2 Rednaxola Terrace.

A. Ipinaalam ni Rizal ang kanyang proyekto sa mga Pilipino sa Europa na nagpakita ng pagnanais na ito ay maisakatuparan. Binalak ni Rizal na magtayo ng isang kolonya sa Borneo na bubuuin ng mga walang lupang Pilipino mula sa ating bansa . Lorenzo Marquez na kanayang kaibigan.000 hektaryang lupa. Tsino. . Matagumpay niyang inoperahan ang kanyang ina sa Hongkong. 3. na malapit sa daungan. Sa tulong ni Dr. 4. Portuges.A. 3. Inilapit niya kay Rizal ang kanyang mga pasyenteng may sakit sa mata. at Amerikano. Ang Proyektong Borneo 1. Panggagamot sa Hongkong 1. Maraming bumati kay Rizal sa kanyang panggagamot. Ginamit na rin ni Rizal ang kanyang propesyon bilang isang manggagamot upang masuportahan niya ang kanyang pamilya. 2. at mahusay na pamahalaan upang magamit sa loob ng 999 na taon ng walang bayad. 2. Nagpunta siya sa Sandacan at kinausap ang mga pinunong British at nagtagumpay siya na mapagkalooban ang kanyang proyekto ng 50. Nakilala si Rizal sa Hongkong sa kanyang kahusayan at ang mga pasyente niya ay mga British.

isang artikulo na nagpapaliwanag sa sitwasyong agraryo sa Calamba. Ang mga dahilan na magbalik sa Maynila.4.artikulo ukol sa kanyang pagbisita sa kulungan ng Hongkong kumpara sa malupit na kulungan sa Pilipinas. A. 6. Sa ikalawang sulat ni Rizal ay hindi pa rin sinagot ngunit ipinarating sa kanya sa konsul ng Espanya sa Hongkong ang pagtutol dito.isang artikulo na umaapela sa Espanya na ituwid ang kamaliang nagawa sa mga magsasaka ng Calamba. Sa Mga Kababayan . The Hongkong Telegraph. Sinulatan ni Rizal si Gobernador Heneral Despujol ukol sa kanyang Proyektong Borneo ngunit hindi ito sinagot. A. 5. A la Nacion Espanola . 4. Una Revisita a la Victoria Gaol . 3. Ang mga Karapatan ng Tao . 2.isang pagsasalin ni Rizal ng proklamasyon ng Rebolusyong Pranses ng 1789. . Mga Sinulat sa Hongkong 1. Ang Pagpapasiya na Magbalik sa Maynila 1. Ang pinakamahalagang isinulat ni rizal sa Hongkong ay ang saligang Batas ng La liga Filipina.isang pahayagan kung saan si rizal ay nagpapadala ng mga artikulo.

KABANATA 21 . 1. Despujol ukol sa Proyektong Borneo b. 2. a. Itatag ang La Liga Filipina sa Maynila c.ANG PAGBABALIK AT PAGTATAG NG LA LIGA A. Ang Ikalawang Pagbabalik .a. sulat sa kanyang mga magulang at mga kapatid b. Hen. Kasabay naman ng pag-uwi ng Rizal ay pagsasampa naman ng kanyang mga kaaway ng kaso. Patunayan kay Eduardo de Lete na ito ay mali sa kanyang paniniwala na matapang si Rizal dahilan sa siya ay malayo sa mga Espanyol. Sulat sa Gobernador Heneral Despujol 1. Nagbalik si Rizal kasama ni Lucia sa Maynila. Marquez na bubuksan lamang kung siya ay mamamatay . Sulat sa sambayanang Pilipino c. Tinutulan ng mga kamag-anak ni Rizal ang kanyang nais na pagbabalik sa Maynila dahilan sa itoo ay mangangahulugan lamang ng kamatayan. Ginawa ni Rizal ang mga sumusunod na sulat bago umalis ng Hongkong na iningatan ni Dr. Kausapin si Gob.

Hulyo 3. Sa mga sumunod na araw ay muling nakipagkita si Rizal kay Despujol. A. Bulacan. itinatag ni Rizal ang La Liga Filipina sa bahay ni Doroteo Ongjungco sa Kalye Ylaya. Ang pagpupulong ay dinaluhan ng mga sumusunod: a. Tarlac. 2.1. Jose Ramos . Pampanga. Ang kanyang mga paglalakbay ay sinusundan ng mga Espanyol at mga bahay na kanyang binisita pagkatapos ng ilang araw ay sinalakay ng mga kawal Espanyol. sumakay si Rizal ng tren at dinalaw ang kanyang mga kaibigan sa Malolos. Domingo Franco c. 2. Binisita niya ang kanyang kapatid na si Narcisa at si Neneng. Sa hapon ng nasabing araw nagtungo si Rizal sa Malacanang upang makipagkita sa gobernador heneral ngunit pinabalik siya ng gabi at nakausap si Despujol. Kinabukasan. Pedro Serano Laktaw b. Tarlac. Pampanga. 3. Pagtatayo ng La Liga Filipina 1. 1892 . San Fernando.nagbalik si Rizal sa Maynila kasama ng kanyang kapatid na si Lucia at tumigil sa Hotel de Oriente. 4. Hunyo 26. 5. at Bacolor. tondo Maynila.

Pag-aresto at Pagpapatapon 1. Luis Villareal i. Agustin de la Rosa g. Noong Hulyo 6. . Ambrosio Salvador e. Faustino Villaruel Mariano Crisostomo Estanislao Legaspi k. Ipinakulong si Rizal at mahigpit na pinababantayan sa Fort Santiago. l. j. Bonifacio Arevalo f. Juan Zulueta A.d. Sumunod na araw inilabas ang kautusan na ipatapon si Rizal sa Dapitan. Teodoro Plata n. 3. Andres Bonifacio o. Moises Salvador h. 1892 . Dinala si Rizal sa Dapitan sa pamamagitan ng barkong Cebu. Numeriano Adriatico m. 2. 4.sa isang pakikipagusap ni Rizal kay Despujol ay inaresto siya sa dahilan sa bintang na pagdadala ng mga polyetong kontra-simbahan.

TAPON SA DAPITAN A. Basa sa Hongkong at ang natira ay kaniyang ginamit sa pagbili ng lupa sa Talisay na isang kilometro ang layo sa bayan ng Dapitan.KABANATA 22 . 1891 . Ang naging hati ni Rizal ay P6. Ang Buhay ng Isang Tapon 1. Setyembre 21. 3. . 1892 . 4. Dala ni Rizal ang sulat ni Padre Pablo Pastells na superior ng mga Jesuita para kay Padre Antonio Obach ang paring Jesuita sa Dapitan. Carcinero at isang Espanyol ng Dipolog ang gantimpala na ang kanilang ticket bilang 9736 ay nanalo ng ikalawang gantimpalang P20. Ngkaroon ng isang mahabang sulatan sina Rizal at Pastells ukol sa usapin ng relihiyon na naglalaman ng mga paniniwalang pangrelihiyon ni Rizal. Ibinigay niya ang P2. Pansamantalang nanirahan si Rizal sa kuwartel na pinamumunuan ni Kapitan Carcinero na kanyang naging kaibigan. 5.200.nakarating si Rizal sa Dapitan at ipinagkaloob kay Kapitan Ricardo Carnicero ang komandante ng hukbong Espanyol sa lugar. Ang sulat ay naglalaman ng mga kondisyon upang si Rizal ay makatira sa kumbento.000 sa kanyang ama at P200 kay Jose Ma. Hulyo 15.nakatanggap sina Rizal.000. 2.

b. Hinamon ni Rizal ang isang Pranses na si Mr. . 6. Nang tumira ang kanyang ina sa Dapitan sa loob ng isa at kalahating taon. Nakatanggap na rin si Rizal ng mga panauhin sa Dapitan at nakasama niya ang kanyang mga kapamilya at nagpatayo na ng bahay sa Talisay. 4.a. Inilipat ni Padre Pastells si Padre Francisco Sanchez sa Dapitan upang muling akitin si Rizal na magbalik sa simbahan. Ang sariling pagpapasiya ay biyaya ng Diyos sa lahat ng tao. 3. Ngunit hindi rin ito nagtagumpay. 5. Juan Lardet ng duwelo dahilan sa pagbebenta kay Rizal ng mga kahoy na mababa ang kwalidad. Nagpadala ang mga prayle ng isang tao na may alyas na Pablo Mercado (Florencio Namanan) upang isangkot si Rizal sa mas malaking kaso. Ginagamit ng mga prayle ang relihiyon sa pansariling kapakinabangan. 2. Nagtrabaho si Rizal sa Dapitan bilang isang manggagamot. Hindi nagtagumpay si Pastell na maibalik si Rizal para sa simbahan. ginamot din ito ni Rizal. Ang kanyang mga pasyente ay mga mahihirap na hindi makabayad at mga mayayaman na nagbabayad ng malaki sa kanyang paglilingkod. 1.

gawaing industriyal at iba pa. . Ang oras ay mula alas 2:00 hanggang 4:00 ng hapon. Natagpuan niya ang species ng Draco rizali Apogonia rizali at Rhacophorus rizali. kasaysayan. 1. Tinuruan niya ang mga ito ng mga aralin sa wika. heograpiya. 2. Pagpapaganda ng liwasan at ang paglalagay ng mapa ng Mindanao sa plasa. Itinayo ni Rizal ang isang sistema ng patubig sa Dapitan upang magkaroon ng malinis na tubig sa bawat bahay ng Dapitan. Pinasok ni Rizal ang mga kagubatan at baybay dagat ng Dapitan para sa paghahanap ng mga specimen upang ipadala niya sa mga museo ng Europa. matematika. Naging interes din ni Rizal ang mga lokal at halamang gamot. 7. Paglalagay ng pailaw sa lansangan ng Dapitan c. c. sinasadya sya ng mga pasyente mula sa iba't ibang panig ng daigdig. Ang malaking panahon ni Rizal ay ginamit din niya sa pagtuturo ng mga kabataan sa Dapitan. b. Paglilinis ng mga latian upang mawala ang malaria b. Mga Proyektong Pangkomunidad sa Dapitan: a.Nakilala ang kahusayan ni Rizal sa panggagamot kahit na siya ay nasa Dapitan. Mga ambag ni Rizal sa Agham sa Dapitan a. Nakapag-ipon siya ng 346 na uri ng mga kabibi. 8.

tubo . punong kahoy. Umabot ng 70 hektarya ang lupang kanyang pag-aari na tinaniman niya ng abaka. 2. Sa panahong ito ay natutunan niya ang wikang Bisaya. (3) estatwa ng isang babaeng tagaDapitan. niyog. Subuanin. Ginamit din ni Rizal ang kanyang panahon sa Dapitan bilang isang magsasaka. Ang kahusayan sa larangan ng sining ay makikita pa rin kay Rizal sa panahon ng pagkakatapon niya sa Dapitan. . mais. Gumuguhit siya ng mga bagay na nakaakit sa kanya at nililok niya ang (1) Paghihiganti ng Ina: (2) ang ulo ni Padre Guericco. kape. Itinayo din ni Rizal ang kooperatiba ng mga magasasaka sa Dapitan upang mabawasan ang monopolyo ng mga Tsino sa lugar. 4. 3. Ang pag-aaral ng mga wika ay ipinagpatuloy ni Rizal sa Dapitan. at cocoa. mangangalakal na tagaDapitan sa negosyo ng pangingisda. Nakipagsosyo siya kay Ramon Carreon . at Malayo. Ginamit din ni Rizal ang modernong pagsasaka sa pamamagitan ng pag-aangkat sa Estados Unidos ng mga makabagong makinarya. koprahan at abaka. Ang pagnenegosyo ay isa sa mga naging gawain ni Rizal sa Dapitan.1.

5. Naging malikhain si Rizal sa Dapitan sa pamamagitan ng paglikha ng mga sumusunod; a. sulpukan - isang pagsindi ng sigarilyo na gawa sa kahoy

b. makina sa paggawa ng bricks
1. Si Josephine Bracken. a. Namatay si Leonor Rivera noong Agosto 28, 1893 dahilan sa panganganak. b. Dumating si Josephine Bracken (edad 17) sa Dapitan upang samahan ang kanyang ama-amahan na siGeorge Tauffer upang mapagamot kay Rizal. Dala nila ang isang tarheta ni Julio Llorente. c. Nagmahalan sina Rizal at Josephine at nagbalak na magpakasal ngunit ayaw silang ikasal ni Padre Obach ng walang permiso ng arsobispo ng Cebu. d. Umalis si Tauffer sa Maynila at naiwan si Josephine sa Dapitan upang makisama kay Rizal. e. Sa unang bahagi ng 1896, nakunan si Josephine sa kanilang anak ni Rizal. 1. Dumating sa Dapitan noong Hunyo 1896 si Dr. Pio Valenzuela upang ipaalam kay Rizal ang ukol sa Katipunan. Hinikayat ni Valnzuela ang pamumuno ni Rizal sa Katipunan na tinaggihan naman niya. 2. Nagboluntaryo si Rizal upang maglingkod sa hukbong Espanyol bilang isang seruhano sa Cuba. Ang kanyang kahilingan ay tinugon

naman ni Gob. Hen. Ramon Blanco na sumagot sa kanyang sulat noong Hulyo 1896 na nagsasabi ng pagsang-ayon sa kanyang plano. 3. Nilisan ni Rizal noong Hunyo 31, 1896 sakay ng barkong Espana kasama nina Josephine, Narcisa, at pamangking si Angelica.

KABANATA 23 - HULING PAGLALAKBAY SA LABAS NG BANSA 1. Mula Dapitan patungo ng Maynila

a. Nagdaan ang barkong Espana sa Dumaguete at binisita
dito ni Rizal ang isa niyang kaibigan na siHerrero Regidor na hukom ng lalawigan. Inoperahan niya sa mata ang isang kapitan ng guardia civil. b. Dumaan sa Cebu at inoperahan niya ang mag-asawang Mateo na kanyang nakilala sa Madrid. c. Dumaan ng Iloilo para mamili at nagdaan sa Capiz ang barko. 1. Sa pagdating ni Rizal sa Maynila ay nakaalis na ang barkong Isla de Luzon na sasakyan sana niya patungo ng Espanya. Napilitang tumigil si Rizal sa barkong Castilla sa loob halos ng isang buwan bilang panauhin ni Enrique Estalon, ang kapitan ng barko.

2. Habang nasa barko si Rizal ay sumiklab ang himagsikang Pilipino laban sa mga Espanyol. Nalaman ni Rizal ang pagsiklab ng himagsikan sa pamamagitan ng pagbabasa ng mga pahayagan sa barko. 3. Sa petsang Agosto 30, 1896 natanggap ni Rizal ang isang sukat ni Blanco na nageendorso sa kanya sa Ministro ng Digma. 4. Inilipat si Rizal ng Setyembre 2, 1896 sa barkong Isla de Panay na maglalayag na patungong Barcelona. 5. Ang barkong Isla de Panay ay dumaan ng Singapore, pansamantalang bumaba si Rizal sa Singapore at pinayuhan siya ni Don Manuel Camus na isang Pilipinong naninirahan na samantalahin na ang pagkakataon upang makatakas. Hindi ito sinunod ni Rizal. 6. Habang si Rizal ay naglalakbay patungo ng Espanya ay lihim na nagpapadala ng telegrama si Blanco sa Ministerio ng Digmaan na si Rizal ang utak ng himagsikan. 7. Sa Suez Canal ay narinig ni Rizal ang balita ukol sa pagbitay sa mga Pilipinong naghihinalang kasangkot sa himagsikan. 8. Setyembre 28, 1896 - narinig ni Rizal ang bali-balitang siya ay aarestuhin pagdating sa Barcelona.

Nalaman niya sa isang opisyal na siya ang sinisisi ng mga Espanyol ukol sa nagaganap na madugong himagsikan sa Pilipinas.HULING PAGBABALIK AT PAGLILITIS A. Setyembre 30. KABANATA 24 .nakarating ang barkong Isla de Panay sa Barcelona at ipinadala sa Munjuich Castle na noon ay pinamumunuan ni General Eulogio Despujol . 4. 2. Oktubre 3. Oktubre 6.ipinaalam kay Rizal ni Kapitan Alemany ang kautusan na siya (Rizal) ay idedetine sa loob ng kanyang kabina hanggang hindi nakakabalik sa Maynila. Sa pagdating ng barkong Colon sa Singapore ay sinikap ni Dr. Kinumpiska ng mga Espanyol ang talaarawan ni Rizal. 11. Sa Barkong Colon si Rizal ay binigyan ng isang kabuna at nasa ilalim ng mahigpit na pagbabantay. 1896 . 1896 . 1896 .inilabas si Rizal ng kulungan para ibalik sa Maynila sakay ng barkong Colon. 3. Antonio Regidor at Sixto Lopez sa pamamagitan ng isang abogadong Ingles na si Attorney Fort na bigyan si Rizal ng habeas corpus ngunit hindi ito naipagkaloob .9. Ang Huling Pagbabalik 1.

1896 nilagdaan ni Gobernador Heneral Camilo Polaviela ang kautusan ng pagbaril kay Jose Rizal. Sa panahong ito ang mga Espanyol ay nangangalap na ng ebidensiya laban kay Rizal. Nobyembre 3. 1896 . Si Rizal ay sumailaliam sa limang araw ng mahigpit na imbestigasyon. 7. 1896 at sa nasabi ding araw ay nagpasiya ang hukuman na bitayin si Rizal sa pamamagitan ng pagbaril. 6. 9. Nagkaroon ng isang Preliminary investigation sa kaso ni Rizal na pinamumunuan ni Colonel Francisco Olive .ANG KAGITINGAN SA BAGUMBAYAN A. Pinahirapan ng mga Espanyol ang maraming mga Pilipino para isabit si Rizal sa nagaganap na himagsikan.sa dahilang ang barkong Colon ay nasa ilalim ng bandila ng Espanya. 8. Pinili ni Rizal ang pangalan ni Tinyente Luis Taviel de Andrade bilang abogado sa gaganaping paglilitis sa kanya. 5.Nakarating ang barkong Colon sa Maynila at tahimik na inilipat si Rizal sa FortSantiago. Noong Disyembre 28. KABANATA 25 . Nagsimula ang paglilitis kay Rizal noong Disyembre 26. Ang mga Huling Oras ni Rizal .

naiwan si Rizal na nag-iisa sa kanyang silid para magtanghalian.Dumating si Padre Villaclara (guro ni Rizal sa Ateneo) at Padre Vicente Balaguer (kura paroko ng Dapitan). Alas 8:00 ng umaga . Sa ganap na ika -6:00 ng umaga ay binasa ni Kapitan Rafael Dominguez ang kapasiyahan na siya ay bitayin. Alas 10:00 ng umaga . 6. 5. isang Jesuitang Guro. Pagkatapos nito ay ipinagpatuloy niya ang kanyang pagsusulat.Tinanggap niyang bisita sina Padre Miguel Saderra Matta (Rector ng Ateneo) at Padre Luis Viza. Natapos na niya ang Mi Ultimo Adios at itatago na lamang sa lutuang . 3. Alas 7:00 ng umaga .Pumalit kay Padre Viza si Padre Antonio Rosell. 4. inimbitahan siya ni Rizal na mag-almusal.Dumating si Padre Federico Faura at sinabi ni Rizal na tama ang sinabi ng pare na mapuputulan siya ng ulo sa pagsulat ng Noli Me Tangere .1. Alas-12:00 ng tanghali . Alas 9:00 ng umaga . Pagkatapos na magalmusal dumating si Tinyente Luis Taviel de Andrade at nagpasalamat si Rizal dito sa ginawang pagtatanggol niya.7 ng umaga. 1896 sa ganap na ika. sa Bagumbayan sa Disyembre 30. 2. Dumating si Santiago Mataix at kinapanayam si Rizal para sa pahayagang El Heraldo de Madrid.

Sa pag-alis ng mga magulang at kapatid ni Rizal ay nagbalik pa rin ang mga Jesuita sa pangungulit kay Rizal na gumawa ng retraksiyon. 9. 11. 12.dumating ang ina ni Rizal sa Fort Santiago.ipinadala ng Arsobispo Nozaleda ang isang kopya ng retraksiyon na pipirmahan ni Rizal ngunit ito ay tinaggihan ni Rizal.Patuloy pa rin sa pangungulit ang mga Jesuita at mga prayle na gumawa na si Rizal ng isang retraksiyon. Alas 6:00 ng gabi . Alas 4:00 ng hapon .alcohol at ginawa na rin ni Rizal ang kanyang huling sulat kay Ferdinand Blumentritt. 8. Alas 3:00 ng hapon ay nagbalik si Padre Balaguer sa Fort Santiago at kinukulit si Rizal na gumawa ng isang retraksiyon sa kanyang isinulat na laban sa simbahang Katoliko. Sumunod si Trinidad at dito ay ibinigay niya ang lutuang alcohol na naglalaman ng Mi Ultimi Adios . Lumuhod dito si Rizal at hinalikan ang kanyang ina. 7. Alas 10:00. Dahilan sa hindi napapirma si Rizal sa retraksiyon. ang paring Jesuita ay hinuwad ang .nagsagawa si Rizal ng kanyang huling hapunan sinabi niya kay kapitan Dominguez na pinatatawad na niya ang lahat ng kanyang mga kaaway . Alas 8:00 ng gabi . 10.

Apat na sundalong Espanyol na nakabaril at bayoneta ang nasa harapan. Alas 6:30 .sinasabi ng mga paring Jesuita na si Rizal ay nakinig ng misa at tumaggap ng komunyon. Jose Rizal. 14. Alas 3:00 ng umaga.habang naghahanda para sa martsa sa Bagumbayan. 1896. Alas 6:00 ng umaga . Alas 5:30.kinain ni Rizal ang kanyang huling almusal pagkatapos ay sinulat niya ang dalawang sulat para sa kanyang kasambahay at sa kapatid na si Paciano. Josephine December 30. Sa nasabing aklat inilagay ni Rizal ang isang sulat na To my dear and unhappy wife. inihanda ni Rizal ang kanyng huling sulat para sa kanyang ama at ina. 13. 17. 16. 15. sa likuran si Rizal na mahinahong naglalakad kasabay ni Tinyente Luis Taviel de Andrade sa isang tabi at si Padre March at Villaclara sa .nagsimulang umalis ang martsa mula saa Fort Santiago patungo ng Bagumbayan. Ngunit ito ay walang basehan. Sa nabanggit din na oras ay dumating si Josephine Bracken at ipinagkaloob ni Rizal ang isang aklat ni Kempis na may pamagat na Imitacion de Cristo .lagda nui Rizal at pagkamatay ni Rizal ay sinabi nila na si Rizal ay lumagda ng isang retraksiyon.

Upang tiyakin na patay na ito. Pinulsuhan siya ni Dr. 20. Pagkatapos ng barilin ng firing squad isang opisyal ng hukbo ang lumapit sa kanyang katawan at binaril na malapitan sa puso. 18. Alas 7:00 ng umaga . 22. Sa likuran ng maraming mga sundalong Espanyol na nasasandatahan. Castillo isang manggagamot ng hukbong Espanyol at humanga sa normal na tibok ng pulso nito. ang bangkay ni Rizal ay inilibing sa sementeryo ng Paco. 19. Nagpaalam si Rizal kay Luis Taviel de Andrade .kabila. 21. Sa pagdating ni Rizal sa Bagumbayan mas maraming bilang ng mga tao ang naghihintay upang saksihan ang gagawing pagbitay kay Rizal. Pagkatapos ng pagbitay.binaril si Rizal sa Bagumbayan. Sa panabi ng martsa ay ang hanay ng mga taong nanonood. .