TALAHANAYAN NG BUHAY, GINAWA, AT MGA SINULAT NI JOSE RIZAL

KABANATA 1 - ANG PAGDATING NG PAMBANSANG BAYANI A. Pagsilang 1. Isinilang si Rizal Noong Hunyo 19, 1861 sa Calamba, Laguna 2. Bininyagan sa simbahan ng Calamba noong Hunyo 22, 1861. 3. Padre Rufino Collantes - paring nagbinyag kay Rizal 4. Padre Pedro Casanas - nagsilbing ninong ni Rizal A. Magulang 1. Francisco Mercado o Ipinanganak noong Mayo 11, 1818 o Nag-aral ng Latin at Pilosopiya sa Colegio ng San San

Jose
o Lumipat ng Calamba upang maging kasama sa Haciendang Dominicano sa Calmba. o Namatay noong Enero 5, 1898. 2. Teodora Alonzo o Ipinanganak noong Nobyembre 8, 1826 sa Maynila o Nag-aral sa Colegio de Santa Rosa o Mayroong interes sa literatura at mahusay sa wikang Espanyol. o Namatay noong Agosto 16, 1911 A. Magkakapatid na Rizal 1. 2. 3. Saturnina Paciano Narcisa

4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Olympia Lucia Maria Jose Concepcion Josefa Trinidad Soledad

A. Mga Ninuno 1. Ninuno sa Ama o Domingo Lamco (Mercado) napangasawa si Ines de la Rosa naging anak si o Francisca Mercado at napangasawa si Cerila Bernacha naging anak si o Juan Mercado at napangasawa si Cerila Alejandro at naging anak si o Francisco Mercado at napangasawa si Teodora Alonzo at naging anak si o Jose Rizal 2. Ninuno sa Ina o Eugenio Ursua napangasawa si Benigna at naging anak nila si o Regina na naging asawa ni Manuel de Quintos at naging anak nila si o Brigida na napangasawa ni Lorezo Alberto Alonzo at naging anak nila si o Teodora Alonzo na napangasiwa ni Francisco Mercado at naging anak nila si o Jose Rizal A. Pamilyang Rizal

1. Ang Kabuhayan ng Pamilya o Ang pamilya ay kabilang sa pangkat na principalia at isa sa mga kinikilalang pamilya sa Calamba. o Ang ama ay nangungupahan sa lupain na pagaari ng hacienda ng mga Dominicano sa Calamba at tinataya na ang kaniyang lupang sinasaka ay umaabot ng 600 na hektarya. Ang lupa ay tinataniman ng palay mais at tubo. o Maliban sa pagsasaka ang pag-aalaga ng hayop ay isa sa kanilang mga hanapbuhay. o 4. Ang ina ni Rizal ay mayroong isang tindahan sa ilalim ng kanilang bahay, gilingan ng trigo para maging harina, at gawaan ng hamon. o 5. Ang pamilya ay isa sa mga unang nakapagpagawa ng bahay na bato sa Calamba. o 6. Nagmamay-ari sila ng isang karwahe na isang karangyaan sa panahong iyon. o 7. Mayroon silang isang aklatan sa bahay na naglalaman ng 1,000 aklat. o 8. Naipadala ng mga Rizal ang kanilang mga anak sa Maynila para mag-aral. B. Ang Tahanan ng mga Rizal 1. Ang bahay ng mga Rizal ay gawa sa bato at matitigas na kahoy at ito ay nakatayo na malapit sa simbahan ng Calamba.

Ang bakuran ng bahay ay naging alagaan ng mga manok at pabo. Panonood ng mga ibon. KABANATA 2 – KABATAAN SA CALAMBA 1. 6. 2. tampoy. 4. chico. Ang una niyang kalungkutan ay ang pagkamatay ng kaniyang nakababatang kapatid na si Concha.2. Araw-araw na pagdadasal sa oras ng angelus. 2. Mga Ala-ala ng Kamusmusan 1. Pagkatapos ng pagpunta sa Antipolo ay nagtungo sila ng kaniyang tatay sa Maynila. at tikbalang. . 5. macopa. at iba pa. nuno. Paggagawa ng imahen mula sa putik (clay). santol. balimbing. 7. 3. 3. 1868. Inayos niya at binigyan ng bagong guhit ang bandera ng simbahan. Pagkukuwento ng kaniyang yaya ukol sa asuwang. Sa edad na tatlo ay nakasama na siya sa pagdadasal ng pamilya. Ang hindi niya malimutan ay ang kuwento ng kaniyang ina ukol sa gamo-gamo. papaya. 2. Ito ang kaniyang unang pagtawid sa Lawa ng Laguna. Pagpunta sa Antipolo noong Hunyo 6. Mga Talento sa Panahon ng Kamusmusan 1. Ang paligid ng kabahayan ay natataniman ng mga punong atis.

1. 4. Mula sa kaniyang ama ay namana niya ang pagtitiyaga sa trabaho. paghahangad sa paglalakbay. 2. Namana 1. 3. Ang kapaligiran ng Calamba ay nagsilbing kaniyang pang-enganyo sa pagmamahal sa sining at literatura. 4. paggalang sa sarili. katiyagaan. 2. 5. at katapangan.3. katipiran. at malayang pag-iisip. Sa edad na 8 ay sinulat niya ang isang drama na nakaukol sa kapistahan ng Calamba at ang nasabing gawa ni Rizal ay binili sa kaniya ng gobernadorcillo ng Paete. Mga Inpluwensiya Kay Rizal 1. Mula sa kaniyang mga ninunong Espanyol ay namana niya kapinuhan sa pagkilos at kanipisan sa insulto. Mula sa kaniyang mga ninunong Tsino ay namana niya ang pagiging seryoso. Kapaligiran 1. Mula sa mga ninunong Malayo ay namana niya ang pagmamahal sa kalayaan. . at pagmamahal sa mga bata. Laguna. Mula sa kaniyang ina ay namana niya pagpapakasakit sa sarili at pagnanais sa sining at panitikan. Sa edad na 8 ay kaniyang isinulat ang tulang Sa Aking mga Kabata na nagbibigay ng pagpapahalaga sa kaniyang sariling wika.

3. Ang pakikinig niya sa mga kuwento ng kaniyang yaya ay nagbigay sa kaniyang interes sa mga kuwentong bayan at mga alamat. 4. Pagpunta sa Biñan .  Manuel Alonzo ay natutunan niya ang kahalagahan ng pagpapalakas ng katawan. Mga Unang Guro ni Rizal  Doña Teodora Alonzo . Padre Leoncio Lopez ay natutunan niya ang pagmamahal sa makaiskolar at pilsopikal na pag-iisip. Mula sa kaniyang tatlong mga kapatid ay nainpluwensiyahan siya ng mga sumusunod:  Jose Alberto Alonzo ay natutunan niya ang pagmamahal sa sining.  Gregorio Alonzo ay natutunan niya ang ang malabis na pagkahilig sa pagbabasa. 6. Mula sa kaniyang mga kapatid na babae ay natutunan niya ang paggalang sa mga kababaihan. 5. Ang kaniyang kapatid na si Paciano ay nagturo sa kaniyang kaisipan ukol sa pagmamahal sa kalayaan at katarungan.ang unang guro ni Rizal  Maestro Celestino  Lucas Padua  Leon Monroy 2.ANG PAG-AARAL SA CALAMBA AT BIÑAN 1.2. KABANATA 3 .

Nakaaway ni Rizal si Pedro na anak ng kaniyang guro. . f. 3. e. b.  Sinamahan siya ng kaniyang kapatid na si Paciano. h. siya ay napapalo ng kaniyang maestro halos araw-araw dahilan sa mga sumbong laban sa kaniya ng kaniyang mga kamag-aral. Mga Naging Gawain sa Pag-aaaral a. Sinabi ni Rizal na ang kaniyang guro ay may kahusayan sa balarilang Espanyol na sinulat nina Nebrija at Gainza.  Justiniano Aquino Cruz . g. Sa pagsapit ng ilang buwan si Rizal ay nanguna sa kaniyang mga kaeskuwela sa mga Espanyol. Sa unang pagkikita niya sa kaniyang guro ay sinabi niya ang kaniyang kakauntian ng kaalaman sa Espanyol at Latin. ni Rizal ang pag-aaral sa Biñan noong Disyembre 1870 pagkatapos ng halos isa at kalahating taon. Hunyo 1869 . c. Nag-aral si Rizal ng pagpipinta kay Matandang Juancho na dito ay nakasama ng kaniyang kaeskuwelang si Jose Guevarra. d.si Rizal ay umalis ng Calamba para magtungo sa Biñan para mag-aral.ang naging guro ni Rizal sa Biñan. Latin at iba pang mga aralin. Nagkaroon din siya ng away sa mga bata sa Biñan isa na rito si Andres Salandanan na tumalo sa kanya. Sa kabila ng kahusayan ni Rizal sa pag-aaral.

Pagkatapos na madakip ni Donya Teodora. .i. ito ay pinaglakad mula Calamba hanggang Santa Cruz. Kawalan ng Katarungan sa Kaniyang Ina a. Ang ina ni Rizal ay nakulong sa loob ng dalawa at kalahating taon. c. Laguna na ang layo ay 50 kilometro. Ang Gomburza a. ni Rizal ang Biñan sakay ng Barkong Talim na naghatid sa kaniya sa Calamba. Ang kaniyang kapatid na si Paciano ay naging malapit na mag-aaral ni Padre Jose Burgos. c. at Jacinto Zamora. 4. d. Pagkatapos ng kamatayan ng Gomburza. 5. Mariano Gomez. Si Paciano sa maraming pagkakataon ay naibahagi kay Rizal ang mag ideya at pilosopiya ni Jose Burgos. ang ina ni Rizal ay pinagbintangan na nagbabalak na lasunin ang asawa ng kaniyang kapatid (Jose Alberto). b. Ang mga kaaway ng pamilyang Rizal at ang hipag ng kaniyang ina ay nagkipagsabawatan upang maisangkot ang ina sa nasabing bintang na paglason. b. Sa kaniyang pag-uwi sa Calamba ay nabalitaan niya ang Pag-aalsa sa Cavite at ang pagbitay sa tatlong paring martir na sina Jose Burgos.

at Pagbasa sa Colegio ng San Juan de Letran. Nagbalik si Rizal sa Calamba mula sa Maynila para dumalo ng kapistahan sa kaniyang pagbabalik sa Maynila ay nagbago ng isip si Rizal at nagbalak na pumasok sa Ateneo. b. June 20. Ang Pagpasok ni Rizal sa Ateneo a.KABANATA 4 PAG-AARAL SA ATENEO 1. Aritmetika. 1872 – sinamahan si Rizal ni Paciano para magpunta sa Maynila. . Kumuha ng pagsusulit sa mga aralin ng Aral Kristiyano. 4) Manuel Xerex Burgos – ang pamangkin ni Jose Burgos na tumulong upang makapasok si Rizal sa Ateneo. Hindi tinanggap si Rizal sa Ateneo dahilan sa siya 1) huli na sa patalaan 2) maliit para sa kaniyang edad 3) Sa unang pagkakataon ay ginamit ni Jose ang kaniyang apelyidong Rizal imbes na Mercado.

Ang isang matalinong Katoliko mula sa pananaw ng mga Jesuita ay magiging mabuting tagapagtanggol ng simbahan. 1. Imperyong Romano – katawagan sa mga internos o mga mag-aaral na nakatira sa loob ng bakuran ng Ateneo. II.J. Padre Jose Bech S. Ang pangunahing pilosopiya ng Ateneo ayAd Majorem Dei Gloriam – Para sa Higit na Kadakilaan ng Diyos. 2. Sistema ng Edukasyong Heswita I. kaalaman sa sining at agham. Mas adbanse ang edukasyong ipinagkakaloob ng mga Jesuita kumpara sa mga kolehiyo noong sa Pilipinas. na nasa labas ng Intramuros. b) Nagsimula siyang nasa mababang ranggo sa imperyong Cartago ngunit sa paglipat ng mga linggo ay nagawang makapanguna sa kaniyang mga kamag-aral. Imperyong Cartago – katawagan sa mga externos o mga mag-aaral na nakatira sa loob ng bakuran ng Ateneo. c) Napanalunan niya ang kaniyang unang gantimpala sa kaniyang pag-aaral – isang larawang pangrelihiyon. Unang Taon sa Ateneo (1872-73) a. Hinati ang klase sa dalawang pangkat 1. Ang layunin ng edukasyon ng mga Jesuita ay ang hubugin ang mga mag-aaral sa mga aral ng Katolisismo.5) Nanirahan siya sa isang paupahang bahay na pag-aari ni Señora Titay sa Daang Caraballo. III. 2. . – ang guro ni Rizal sa kaniyang unang taon sa Ateneo.

2. e) Nagsimula si Rizal ng kaniyang pagkahilig sa pagbabasa at ilan sa mga aklat na ito ay ang mga sumusunod:  Count of Monte Cristo na sinulat ni Alexander Dumas. si Rizal ay hindi naging masaya dahilan sa nasa bilangguan ang kaniyang ina.d) Upang mapagbuti ni Rizal ang kaniyang kaalaman sa wikang Esanyol siya ay nagpaturo ng aralin sa Colegio de Santa Isabel sa panahon ng kaniyang pamamahinga sa tanghali. . b) Hindi nagpakita ng pangunguna sa pag-aral si Rizal dahilan sa sama ng loob dailan sa hindi magandang puna ng guro sa kaniya c) Dumating sa Ateneo ang ilan sa kaniyang mga dating kamag-aral sa Biñan. Ikalawang Taon sa Ateneo (1873-74) a) Walang masyadong mahalagang pangyayari kay Rizal sa Ateneo sa taong ito. Lihim na pumunta sa Santa Cruz para dalawin ang kaniyang ina at kinuwentuhan niya ang ina ukol sa kaniyang pag-aaral sa Ateneo. e) Sa kalagitnaan ng taon si Rizal ay hindi nagbuti sa kaniyang pag-aaral upang mapanatili ang kaniyang pangunguna sa klase ito ay dahilan sa kaniyang sama ng loob sa hindi makatwirang puna ng guro sa kaniya. f) Sa bakasyon ng 1873. d) Hinulaan ni Rizal ang nalalapit na paglaya ng kaniyang ina.

 Dumating ang kaniyang ina at ipinaalam kaniyang paglaya kay Rizal. Feodor Jagor. 5. 4. Ika-apat na Taon sa Ateneo (1876-77) a) Sa taong ito ay nakilala ni Jose Rizal si Padre Francisco de Paula Sanchez S. Huling Taon sa Ateneo (1876-77) a) Naging ganap ang sigla ni Rizal sa kaniyang pag-aaral sa Ateneo. b) Sinabi ni Rizal na si Padre Francisco de Paula Sanchez ay isang modelo ng katuwiran at pagsisikap para sa pagunlad ng kaniyang mga mag-aaral. 3. lalo na sa pagsulat ng mga tula. c) Dahilan dito ay nagbalik ang sigla ni Rizal sa pag-aaral at natapos ang taon ng pag-aaral na mayroong limang medalya. .  Natalo siya ng mga kamag-aral na Espanyol sa wikang Espanyol dahilan sa mas mahusay ang mga ito sa sa tamang pagbigkas. Universal History na sinulat ni Cesar Cantu na pinilit niyang ipabili sa kaniyang ama. Ang nasabing pari ang humikayat kay Rizal para mag-aral na mabuti. Ikatlong Taon sa Ateneo (1875-76)  Nagbalik si Rizal sa Ateneo para sa kaniyang Ikatlong Taon.J.  Travels in the Philippines na isinulat ni Dr.  Hindi rin kinakitahan ng pangunguna si Rizal sa klase.

8.b) Nagtapos si Rizal sa Ateneo noong Marso 23. . iii. Manuel Luz – ang lalaking takdang mapangasawa ni Segunda.nagsabi kay Rizal na tigilan na ang pagsulat ng tula. Likhang Lilok (a) Imahen ng Birheng Maria na ipagkakaloob sana ni Rizal kay Padre Lleonart. La Concordia – ang paaralan na pinapasukan ni Segunda Katigbak. 1877 at natamo sa paaralan ang Bachiller en Artes. Kasapi ng Academy of Spanish Language 3. (e) Padre Jose Villaclara . Kasapi ng Academy of natural Sciences (b)Nag-aral siya pagguhit kay Agustin Saez na kilalang mahusay na pintor na Espanyol. Unang Pag-ibig ni Rizal i. Segunda Katigbak – ang babaeng unang minahal ni Rizal. 6. (c) Nag-aral siya ng paglililok kay Romualdo de Jesus. Mga Naging Ibang Gawain sa Ateneo (a) Mga Samahan na Kinasapian ni Rizal 1. Mariano Katigbak – kapatid ni Segunda at kaibigan ni Rizal. (d)Nag-aral din siya ng eskrima at gymnastics. ii. 7. Kalihim ng Marian Congregation 2. iv.

Sa pagtatapos ni Rizal sa Ateneo ay naghanda siya para sa pag-aaral sa unibersidad.KABANATA 5 PAG-AARAL NG MEDISINA SA UNIBERSIDAD NG SANTO TOMAS (1877-82) 1. 3. . Padre Pablo Ramon SJ – ang hiningan ni Rizal ng payo ukol sa kaniyang dapat na maging kurso sa UST. Sa kabila ng pagtutol ng kaniyang ina si Rizal ay isinama ni Paciano sa Maynila para mag-aral. Ang una niyang kursong kinuha ay Pilosopia Y Letra bunga ng mga sumsusunod na dahilan:  Ito ang gusto ng kaniyang ama  Wala pa siyang tiyak na kursong gusto 6. 8. 5. Ang planong pagpasok ni Rizal sa unibersidad ay tinutulan ng kaniyang ina dahilan sa pagkakaroon nito ng maraming kaalaman ay nanganganib ang buhay ni Rizal. Kinuha ni Rizal ang kurso dahilan sa kaniyang pagnanais na magamot ang kaniyang ina. 2. 4. Noong Abril 1877 nagpatala para mag-aral si Rizal sa Unibersidad ng Santo Tomas. 7. Sa unang semestre ng taong 1877-78 si Rizal din ay nag-aral sa kursong perito agrimensor sa Ateneo. Sa ikalawang Semestre ng nasabing taon ay natanggap ni Rizal ang sulat ni Padre Pablo Ramon SJ na nagpapayo sa kaniya na kumuha ng Medisina.

Ang paligsahan ay para lamang sa mga Pilipino. Sa nasabing paligsahan ay nanalo ng unang gantimpala ang kaniyang tulang sinulat na may pamagat na A La Juventud Filipina. 10. si Rizal ay lumahok sa paligsahan ng Liceo Artistico-Literario ukol bilang pag-paparangal sa ika-400 taon ng kamatayan ni Miguel de Cervantes. 11. Nagkaroon si Rizal ng relasyon sa mga sumusunod na babae:  Binibining L. . – isang babae na taga Calamba na laging dinadalaw ni Rizal sa gabi sa panahon ng bakasyon na umuwi siya mula Maynila na bigo kay Segunda Katigbak. Noong 1880.  Leonor Rivera – pinsan ni Rizal at anak ng kaniyang inuupahang bahay. Si Rizal ay pinalo ng sable sa likod ng nasabing opisyal. si Rizal ay lumahok sa paligsahan ng Liceo Artistico-Literario. Ang paligsahan ay bukas sa mga Pilipino at Espanyol. Si Rizal ay naging biktima ng isang opisyal na Espanyol noong 1878.  Leonora Valenzuela – kapitbahay ng inuupahang bahay ni Rizal. Sa nasabing paligsahan ang kaniyang ginawang akda na may pamagat na El Consejo de los Dioses ay nanalo ng unang gantimpla.9. Sa kanilang pagsusulatan ay ginagamit ni Leonor ang pangalang Taimis. Noong 1879. Kaniya itong pinadadalhan ng sulat sa pamamagitan ng hindi nakikitang tinta. 12.

 Galit sa kaniya ang mga guro ng UST  Minamaliit ang mga mag-aaral na Pilipino ng mga Espanyol  Makaluma ang sistema ng pagtuturo sa UST KABANATA 6 – PAGPUNTA SA ESPANYA (1982-85) A. Kampeon ng mga Estudyante – Nagtayo sina Rizal ng isang samahan na tinatagwag naCompañerismo sa layunin na ipagtanggol ang kanilang sarili laban sa mga pang-iinsulto ng kanilang mga kamag-aral na Espanyol.  Jose Mercado – ang ginamit na pangalan ni Rizal sa kaniyang lihim na pag-alis patungo sa Espanya. Ang Pag-alis 1. 2. Ang Lihim na Pag-alis ni Rizal  Paciano – ang nagbalak ng pag-alis ni Rizal para magtungo sa Europa.  Antonio Rivera – ang ama ni Leonor Rivera na kumuha ng pasaporte ni Rizal patungo ng Espanya. 14. Sa pagtatapos ni Rizal sa kaniyang ika-apat na taon ng pag-aaral ng medisina sa UST si Rizal ay nagbalak na tumungo ng Espanya para dito magpatuloy ng pag-aaral.13. Hindi naging masaya si Rizal sa UST bunga ng mga sumusunod na kadahilanan. .

4. Distritong Pamilihan c. 2. 4. Umalis si Rizal sa Pilipinas noong Mayo 3. 1882 sakay ng barkong Salvadora. Estatwa ni Thomas Stanford Raffles – tagapagtatag ng Singapore. Singapore 1.3. Nilisan ni Rizal ang Singapore sakay ng barkong Djemnah. 2. Port Galle. B. Dinalaw ni Rizal ang mga sumusunod: a. Donato Lecha – ang kapitan ng barkong Salvadora. B. Nakarating siya sa Colombo at sinabi niyang maganda ang lunsod kaysa sa Singapore. . 1882 – narating ni Rizal ang Singapore. Hotel de la Paz – hotel na tinuluyan ni Rizal sa Singapore. Ang kaniyang sinabi sa Port Galle ay masyadong malungkot ang lunsod. Templong Budista d. Colombo 1. 3. 3. at Maynila. Harding Botaniko b. Mayo 8. Maraming iba’t ibang lahi ang nakasabay ni Rizal sa barko Djemnah at binalak ni Rizal na magsalita ng Pranses ngunit hindi siya naintidihan ng mga ito.

Hunyo 15. 1882. 2. Nagtungo ang barkong Djemnah sa Europa at noong narating ni Rizal ang Naples noong Hunyo 11. B. B. Dito nakita ni Rizal ang mga tao na nagsasalita ng iba’t ibang mga wika. . Naples at Merseilles 1. Suez Canal – isang lagusang tubig na naguugnay ng Red Sea at Mediterrenean Sea. 3. Barcelona 1. Ferdinand de Lesseps – isang diplomatikong Pranses na nagplano ng pagtatayo ng Suez Canal. Hindi maganda ang unang impresyon ni Rizal sa Barcelona dahilan siya ay napatira sa hindi magandang bahagi ng lunsod. 2. Narating niya ang Barcelona noong Hunyo 16. 2. 3. Kinabukasan ay narating niya ang daungan ng Merselles at kaniyang binisita ang Chateu d’If na siyang lugar na binanggit ni Alexander Dumas sa kaniyang nobelang Count of Monte Cristo. Nakarating si Rizal sa Port Said na dulong bahagi ng Ehipto. 1882 nilisan ni Rizal ang Merseilles aty narating ang Barcelona sakay ng tren galing Pransiya.B. 1882. Suez Canal 1.

2. B. 5. Iba pang mga artikulong ipinadala ni Rizal sa Diariong Tagalog  Los Viajes  Revista del Madrid B. Diariong Tagalog – isang mapangahas na pahayagan sa Maynila na naglathala ng kaniyang mga artikulo. Sa bandang huli ay nagbago ang kaniyang pananaw sa Barcelona dahilan sa nakita niya ang lunsod ay nagtataglay ng kalayaan at liberalismo. 5. Marcelo H. Amor Patrio 1. 4. Dito rin ginamit ni Rizal ang pangalan sa panulat na Laong Laan. Amor Patrio – ang unang akda ni Rizal sa labas ng bansa. Paglipat sa Madrid . at magagalang. ang mga tao ay palakaibigan.4. Del Pilar – ang nagsalin ng Amor Patrio mula sa wikang Espanyol sa wikang Tagalog. Basilio Teodoro – ang patnugot ng Diariong Tagalog. 3. Plaza de Cataluña – ang paboritong kaininan ng mga mag-aaral na Pilipino sa Barcelona at dito binigyan si Rizal ng isang piging bilang pagbati sa kaniyang pagdating.

Pinayuhan ni Paciano si Rizal na lumipat ng Madrid. 2. Naging matipid si Rizal sa kaniyang pagastos 6. Nakatanggap siya ng sulat mula kay Jose Cecilio na nagbabalita ng malungkot na kalagayan ni Leonor buhat ng siya ay umalis. Pagpipinta at Paglilok sa Academy of Fine Arts of San Fernando b. English 3. Pilosopiya at Pagsulat 2. Medisina b. Nagbasa ng maraming mga aklat 5. Sa Barcelona ay nabalitaan ni Rizal ang balita ukol sa epidemya ng kolera sa Pilipinas. Nagsikap na Matutunan ang mga sumusunod: a. Pranses b. B. Buhay sa Madrid 1. Nagsanay ng eskrima at pagbaril sa Hall of Arms of Sanz y Carbonell 3. Namamasyal sa mga galerya ng sining at mga museo 4. Nag-aral ng mga wikang: a.1. Ang tanging sugal na tinayaan ni Rizal ay ang lotto . Aleman c. 3. Nagpatala si Rizal sa Universidad Central de Madrid sa mga kursong: a.

4. Tapat siya kay Leonor b. O. 2. Y P. Pinadalhan ni Rizal ng isang tula ang dalaga na may pamagat na A La Señorita C. Hindi itinuloy ni Rizal ang panliligaw sa dalaga dahilan sa: a. Consuelo – ang anak na dalaga ni Don Pablo na umibig kay Rizal. Sa Madrid ay nakilala ni Rizal ang mga kilalang liberal ng Espanya na ang mga ito ay kabilang sa samahan ng mga Mason. Ang kaniyang kaibigang si Eduardo de Lete ay nanliligaw sa dalaga B.7. 2. Nagkaroon ng pagkakataon si Rizal na makabisita sa bahay ni Señor Pablo Ortiga y Rey na dating alcalde ng Maynila sa panahon ng panunungkulan ni Gobernador Heneral Polavieja. . Sumali si Rizal sa nasabing samahan upang mahingi ang tulong ng mga ito sa kaniyang paglaban sa mga prayle sa Pilipinas. Si Rizal Bilang Mason 1. 3. Nagpapalipas ng mga libreng oras sa bahay ng mga Paterno B. Masonerya – isang pandaigdig na kapatiran ng mga taong may malayang kaisipan. Pag-ibig kay Consuel Ortiga y Perez 1. 3.

Pagpugay kina Luna at Hidalgo 1. Pagtatapos sa Pag-aaral 1. 2. Logia de Acacia – ang balangay ng Masoneya na inaniban ni Rizal. B. Kumuha si Rizal ng pagsusulit sa kaniyang aralin sa Griego na hindi man lamang nagaalmusal at nananghalian. B. Nagkaroon ng paghihirap si Rizal sa Madrid dahilan sa hindi naging maganda ang ani sa kanilang lupa. Dahilan dito ay hindi nakarating ang sustento ni Rizal sa Madrid. Nagkaroon ng pagpupugay ang mga Pilipino dahilan sa pagkapanalo nina : a) uan Luna sa Spolarium b) elix Resurecion Hidalgo sa Virgines Christianas Expuesta F J al Populacho. B.RIZAL SA PARIS HANGGANG BERLIN I. 3. Ipinagbili ni Paciamo ang bisiro ni Rizal para may maipadala lamang kay Rizal. Paghihirap sa Paris 1. Sa Paris (1885-86) . Natapos ni Rizal noong 1885 ang kaniyang kurso sa Medisina at Pilosopiya KABANATA 7 .4.

Weckert ay kanyang kaibigan partikular na dito ang pamilyang Pardo de Tavera. 5. 3. Nobyembre 1885 . Pagkatapos ng kanilang mga gawain sa Paris si Rizal ay nagtungo ng Alemanya para sa pagpapatuloy ng kanyang pag-aaral sa optalmolohiya. Nanatili dito si Rizal mula Nobyembre 1885 hanggang Pebrero 1886. 1886 . 2. Naninirahan .nakarating si Rizal sa Paris at naglingkod bilang katulong ni Dr. Heidelberg 1. 2. Pebrero 3. Bago nagtungo sa Paris pansamantalang tumigil si Rizal sa bahay ni Maximo Viola na nag-aaral ng medisina sa Barcelo. Sa labas ng kaniyang oras sa klinika ni Dr.1. Nagtungo si Rizal sa kanyang layunin na magpakadalubhasa sa optalmolohiya o paggamot sa mata. I. 4. Loius de Weckert na pangunahing optalmolohista ng Pransiya. Sa Barcelona kaniyang nakilala si Eusebio Carominas ang patnugot ng pahayagang La Publicidad .dinalaw ni Rizal ang makasaysayang lunsod ng Heidelberg na kilala sa kanyang unibersidad.

I. isang kilalang doktor ng optalmolohiya sa Alemanya. Wilhelmsfeld Alemanya kung saan si Rizal ay tumigil ng tatlong buwan.petsa ng unang sulat ni 1. 2. Sa Heidelberg si Rizal ay naglingkod bilang katulong sa klinika ni Dr.ang tulang sinulat ni Rizal sa kagandahan ng mga bulaklak ng Heidelberg. Napamahal kay Rizal ang pamilya ni Pastor Ullmer at ito ay kaniyang ipinadama niya sa pamamagitan ng pagsulat sa anak nito na si Friedrich Ullmer na nagpapasalamat sa kabutihan ng nasabing pamilya. Otto Becker.isang bayang bakasyunan sa . A Las Flores de Heidelberg . 1. Karl Ullmer. 4. 5.siya sa isang boarding house na tinitirhan ng mga mag-aaral ng abogasya.pastor protestante na tinigilan ni Rizal habang siya ay nagbabakasyon sa Wilhelmsfeld.a niya kay Blumentritt. Unang Sulat kay Blumentritt Rizal na ipinadal. Wilhelmsfeld . 3. 1886 . 3. Hulyo 31. I. Sa nasabing lunsod inabutan si Rizal ng selebrasyon ng Ikalimang Daan Taon ng Pagkakatatag ngHeidelberg.

Adolph Mever ang direktor ng Museo ng Antropolohiya at Etnolohiya. I.pamagat ng aklat na nakasulat sa wikang Espanyol at Tagalog na ipinadala ni Rizal kay Blumentritt upang magamit niyang batayan sa pag-aaral ng wikang Tagalog. Pagtanggap kay Rizal sa Kalipunang Siyentipiko sa Berlin 1.binisita ni Rizal ang lunsod na ito at dito ay kaniyang nakilala si Dr. Austria na interisado sa pag-aaral ng mga diyalekta ng Pilipinas. 1. 3. I. 4. Hans Mever na isang kilalang antropologo.hinangaan ni Rizal ang lunsod na ito dahilan sa pagkakroon nito ng siyentipikong kapaligiran at malaya sa pagtatangi ng lahi. Ferdinand Blumentritt .isang lunsod sa Alemanya na 2. Dito ay kanyang naging kaibigan si Friedrich Ratzel na kilalang mananalaysay at si Dr. Berlin . Isinalin din ni Rizal ang akda ni Hans Christian Andersen. Dresden . . 3. Leipsig . Leipsig at Dresden kaniyang binisita upang dumalo ng aralin sa Kasaysayan at Sikolohiya. Aritmetika .2.isang propesor sa Ateneo ng Leitmeritz.

Rudolf Virchow . Dr. Mga dahilan ni Rizal sa Pagtigil sa Berlin .nakatagpo ni Rizal ang nasabing manlalakbay na sumulat ng isang akalt tungkol sa Pilipinas. 5. Dr. 4.isang kilalang optalmolohista ng Berlin at dito si Rizal ay naglingkod sa klinika. 3. Karl Ernest Schweigger. Joest . Magmasid sa kalagayang pulitikal at kabuhayan ng Alemanya d. Makilahok sa mga kilalang siyentipikong Aleman 1. W. 6. Rudolf Virchow .kanyang inimbitahan si Rizal na magsalita sa isang pagpupulong ng Ethnographic Society ng Berlin. 7. Dr. Palawakin ang kaalaman sa agham at wika c. Dr. Buhay ni Rizal sa Berlin a. Dr. Feodor Jagor .2.isang kilalang antropolohistang Aleman na nakilala ni Rizal sa Berlin. Palawakin ang kaalaman sa optalmolohiya b.ang pamagat ng papel panayam na binasa ni Rizal sa isinagawang pagpupulong ngEthnographic Society ng Berlin.isang kilalang heograpong Alemanya na nakilala ni Rizal sa Berlin. I. Tagalog Verskunt .

2. Seryosa b. Naghihinala siya sa pagkakaroon ng sintomas ng 3. Paghihirap sa Berlin a. Naglalaba ng kaniyang sariling damit sakit na tuberkulosis KABANATA 8 . Matiyaga c.petsa ng pagtitipon kung saan pinanukala ni Rizal sa grupo ng mga Pilipino na magsulat sila ng isang nobelang ukol sa kalagayan ng Pilipinas. Enero 2. Ang Ideya at Pagsulat ng Noli 1.e. Obserbasyon sa Mga Kababaihang Aleman a. palakaibiganin 1.isang nobela na sinulat ni Harriet Beecher Stowe na tumatalakay sa buhay ng mga aliping itim sa Amerika.PAGPAPALIMBAG NG NOLI ME TANGERE I. 1/2 sa Espanya . Edukada d. 1884 . Uncle Tom's Cabin . Kumakain lamang ng isang beses sa isang araw c. Paghahati ng Pagsulat ng Noli Me Tangere a. d. Walang dumating na padalang pera mula sa Calamba b. Ipalimbag ang Noli Me Tangere 1.

b. Pebrero 21. 3. Graciano Lopez-Jaena d. Dr. Antonio Ma.Hidalgo .000 kopya. 1/4 sa Pransya c. 1.petsang natapos ang Noli Me Tangere at inihanda para sa pagpapalimbag. Marso 21. Regidor c. Mga Unang Pinadalahan ni Rizal ng kopya ng Noli a.dito tinapos ni Rizal ang mga huling kabanata ng Noli Me Tangere. 5.ang palimbagan na tumanggap upang ilaathala ang Noli Me Tangere sa halagang P300 sa daming 2. Maximo Viola .lumabas ng palimbagan ang nobelang Noli Me Tangere. 1/4 sa Alemanya Wilhelmsfeld . Ferdinand Blumentritt b. Mariano Ponce e.ang nagsilbing tagapagligtas ng Noli Me Tangere sa pamamagitan ng pagpapahiram niya kay Rizal ng halagang P300 upang magamit sa pagpapalimbag ng nasabing nobela. Felix Resurrecion. Berlin Buchdruckrei-Action-Gesselschaft . 2. 1887 . 1887 . 6. 4.

Prometheus Bound .isang obra maestrang pinta na labis na hinangaan ni Rizal sa Dresden. Elias at Salome . 2. Mayo 13. Leitmeritz 1.nagsimula ang paglalakbay nina Rizal at Viola sa Europa. 1887 . KABANATA 9 .PAGLALAKBAY SA EUROPA KASAMA NI VIOLA I. A. Dresden 1.1. 4. A. Jagor . Ang kanilang paglalakbay sa Dresden ay napataon sa Eksposisyon ng mga Bulaklak. Dr. Ang Paglalakbay 1. Binisita ni Rizal si Dr. 1887 . 3. 3. 2. Mayo 11. Inihandog ni Rizal ang Noli Me Tangere sa inang bayan. Kinuha ni Rizal ang pamagat ng Noli Me Tangere mula sa ebanghelyo ni San Juan.dumating si Rizal sa Leitmeritz at dito siya ay sinalubong ni . Adolph Meyer sa Museo ng Sining.nagpayo kay Rizal na padalhan muna ngg telegrama si Blumentritt bago siya pumunta ng Leitmeritz.ang isang kabanata na inalis ni Rizal sa Noli Me Tangere upang makatipid siya sa presyo ng pagpapalimbag ng nobela.

Prague 1. Dr. . 2.anak c. Fritz – anak 1.ipinakilala ni Blumentritt si Rizal at kaniyang hinangaan ang katalinuhan ni Rizal sa madaling pagkatuto ng wikang Aleman. Hotel Kreb . 1887. 3. A.isa sa mga kilalang siyentipiko ng Europa nma nakilala ni Rizal sa Leitmeritz. Carlos Czepelak .isang bantog na naturalista na nakilala ni Rizal sa Leitmeritz. Nakilala ni Rizal ang pamilya ni Blumentritt a. Rosa ang asawa ni Blumentritt b. Ferdinand Blumentritt sa istasyon ng tren dala ang larawan na pagkakakilalanan kay Rizal. Robert Klutschak .dito tumira sina Rizal at Blumentritt habang bumibisita sa Leitmeritz.Prof. 3. Dolores .anak d. Dinalaw ni Rizal at Viola ang lunsod na ito noong Mayo 17 -19. Burgomaster . Conrad . 2.

Willkom . A. Sa dakong huli hinangaan din niya si Rizal sa katalinuhang taglay nito. A. Nagsakay sina Rizal at Viola ng bangka upang makita ang kagandahan ng ilog at ng kanyang mga pangpang.ang professor ng natural history ng Unibersidad ng Prague na dinalaw ni Rizal sa lunsod dala ang sulat ng pagpapakilala ni Blumentritt.ang dakilang astronomo sa kasaysayan ng sangkatauhan. Binisita din nila ang kuweba na nagsilbing bilangguan ni San Juan Nepomuceno pati na ang tulay na pinaghulugan nito. 2. Dr. 3. A. Dito napansin ni Viola sa unang pagkakataon ang kakaibang gamit ng mga tagarito na papel na napkin sa kanilang pagkain. Lintz tungo sa Rheinfall . Binisita ni Rizal sa lunsod na ito si Norfenfals na isa sa mga pinakadakilang nobelista ng Europa noong panahong iyon. Binisita ni Rizal at Viola ang libingan ni Copernicus .hotel na tinigilan nina Rizal at Viola sa Vienna. Vienna 1.isa sa mga malalaking ilog ng Europa. Pagbaybay sa Ilog Danube 1. 2. 4.2. Danube . Hotel Metropole .

Munich .dinalaw nina Rizal at Viola ang katedral ng lunsod na kilala bilang pinakamalaki at pinakamataas at pinanhik ang tore nito. Nuremberg .1.nakita ni Rizal ang talon na ito na kanyang sinabing "pinakamaganda sa buong Europa. Ulm . 4.dinalaw nina Rizal at Viola ang lunsod at panandaliang namasyal upang malasahan angMunich beer na bantog sa buong Alemanya. Italyan .sa lunsod na ito ay dinalaw nina Rizal at Viola ang museo na nagtataglay ng mga kagamitang pangpahirapna ginamit sa panahon ng Ingkisisyon at ang pagawaan ng manyika na pinakamalaking industriya ng lunsod." A. Aleman b. Rheinfall . Pranses c. Geneva . 2. 3.kay Rizal ang lunsod na ito ang pinakamaganda sa buong Europa. Mga wikang sinasalita ng mga tagaSwitzerland a. 2. Switzerland 1.

3. Mga lunsod ng Italya na binisita ni Rizal a. Si Rizal para ipagpatuloy ang kanyang paglalakbay sa Italya at si Viola naman para magbalik sa Barcelona. Italya 1. Dito niya natanggap ang isang telegrama ukol sa isinasagawang Eksposisyon sa Madrid na ang ipinapakita sa Pilipinas ay ang mga tribo ng Igorot na suot na bahag at mga makalumang kagamitan ay pinagtatawanan ng mga taga. Bato ng Tarpeian . Florence e. Dito sa lunsod ng Geneva naghiwalay sina Rizal at Viola.1. 2. A. Milan c. Roma . Sa Geneva inabutan si Rizal ng kanyang ika26 na taong kaarawan at kanyang pinakain si Viola ng isang masaganang pagkain. Hinangaan ni Rizal ng labis ang karangyaan ng nasabing lunsod. Mga kahanga-hangang tanawin na binisita ni Rizal sa Roma a. Turin b.nakarating si Rizal sa "lunsod ng mga Caesar" noong Hunyo 27. 1887. Rome 1. Venice d. 2.Madrid. Capitolium b.

Paciano Rizal b. Mga Tumangging magbalik si Rizal sa Pilipinas a. Palatinum d.ang pinakamalaking simbahan sa mundo.c. Desisyon na magbalik sa Pilipinas 1. Kanyang nakita ang Basilica de San Pedro . Ampiteatro f. Tistisin ang mata ng kanyang ina b. Jose Cecilio 1. Mga Dahilan ng Pagbabalik a. Paglingkuran ang kanyang mga kababayan c. Forum Romanum e. Simbahan ng Santa Maria Magigiore 1. Silvestre Ubaldo c. Itanong kung bakit hindi na nasulat si Leonor . Vaticano . KABANATA 10 ANG UNANG PAGBABALIK A. 1887. Makita ang epekto ng kanayng nobelang Noli Rivera d.ang lunsod na sentro ng Katolisismo sa mundo at dinalaw ito ni Rizal noong Hunyo 29.

nakarating ang Haipong sa Maynila. A. 1887 . Pagbabalik Patungo ng Maynila 1. Pagbabalik sa Calamba 1.lumulan si Rizal sa barkong Diemnah ang barkong kanyang sinakyan noong siya ay magtungo ng Europa limang taon na ang nakakaraan. 1887 . 2.1887 .hindi niya hiniwalayan si Rizal sa mga unang araw ng pagbabalik nito sa Calamba dahilan sa kanyang pag-aalala sa kaligtasan ng kanyang nakababatang kapatid. 1887 . 3. 3. 1887 . Agosto 8. Napansin ni Rizal na sa limang taon niyang pagkakahiwalay sa bansa ay halos walang nagababago sa kaayusan at kaanyuan ng lunsod ng Maynila. Nagtayo si Rizal ng isang klinika sa Calamba upang maka-paglingkod sioya bilang manggagamot. Hulyo 3 . 4. . Agosto 5.tumelegrama si Rizal sa kaniyang ama ukol sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas. A.Hunyo 29.nakarating si Rizal sa Saigon at sumakay ng barkong Haipong. 2. Paciano . Hulyo 30.petsa ng makarating si Rizal sa Calamba.

4. Ang kanyang unang naging pasyente ay ang kanyang ina.ang gobernador heneral na nagpatawag kay Rizal ukol sa usapin ng nobelang Noli Me Tangere at kanyang hinigian si Rizal ng isang kopya . 7. Ang mga magulang ni Leonor Rivera ay ayaw na makatuluyan ng kanilang anak na si Rizal. Nagtayo si Rizal ng isang gymnasium sa Calamba upang mailigtas ang kanyang mga kababayan sa bisyong tulad ng sugal at sabong. 8. Emilio Terrero . Ang Kaguluhang Bunga ng Noli Me Tangere 1. Nilapitan ng mga prayle ang gobernador heneral at naghahatid ng mga sumbong na laban sa nobelangNoli Me Tangere. 5. nguni't hindi niya ito inoperahan sa dahilang ang katarata nito ay hindi pa noon hinog. Tinawag si Rizal na Doktor Uliman ng mga taga -Calamba at naging bantog sa Calamba at mga karatig bayan at dinayo ng mga tao ang kanyang klinika.000. 2. 6. Kumita si Rizal ng P900 sa unang buwan ng kanyang paggagamot at sa buwan ng Pebrero 1888 ang halaga ay umabot ng P5. Hindi nadalaw ni Rizal si Leonor Rivera dahilan sa pagtutol ng kanyang mga magulang na dalawin ang dalaga. A.

Kanyang iminungkahi ang pagbabawal ng pag-aangkat. 4. paggawa at pagbibili ng mapanirang nobela. Francisco Paula Sanchez. 8. 6. ayaw ibigay ng mga pareng Jesuita ang kanilang mga kopya. at Jose Bech upang hingin niya ang kopya ng Noli Me Tangere na kanyang ibinigay sa Ateneo. Padre Salvador Font . Binisita ni Rizal sa Ateneo ang kanyang mga dating guro na sina Padre Federico Faura.ang pinuno ng Lupon sa Sensura na nag-ulat na ang Noli Me Tangere ay subersibo at kontra sa simbahan at pamahalaan. Ayon sa pag-aaral ng mga lupon ng mga guro ng UST ng rekomendasyon na ang Noli Me Tangere ay heretikal. .ang rektor ng UST at katulong ng lupon ng mga guro ng unibersidad na gumawa ng pagaaral sa nobelang Noli Me Tangere. Gregorio Echavarria . subersibo.ng nasabing nobela. Pedro Payo . Hindi nagustuhan ni Terrero ang ulat ng lupon ng mga guro ng UST dahilan sa alam niyang kalaban ni Rizal ang mga Dominikano at ipinadala ang kopya ng Noli Me Tangere sa Permanenteng Lupon ng Sensura na binubuo ng mga pari at mga taong hindi alagad ng simbahan. 5. 3. 7. Walang kopyang maibigay si Rizal dahilan sa naubos na ang kanyang mga dala.ang arsobispo ng Maynila na kalaban ng mga Pilipino at nagpadala ng kopya ng Noli Me Tangere sa rektor ng Unibersidad ng Santo Tomas upang pagaralan ang nobela. at laban sa kaayusang pampubliko.

Marcelo H. Ferdinand Blumentritt 8. Regidor 3. Ang mga polyetong isinulat niya ay ipinagbibili sa mga nagsisimba. del Pilar 2. Mga Senador ng Espanya na bumabatikos sa Noli Me Tangere. Miguel Morayta . Mariano Ponce 5. Graciano Lopez Jaena 4.propesor ng kasaysayan sa Unibersidad Central de Madrid.A. a) Jose Salamanca b) Luis M.isang Espanyol na dating Ministro ng hari ng Espanya at tagapagtanggol ng Noli Me Tangere.isang iskolar na paring Pilipino na gumawa ng isang polyeto na ginamitan niya ng . Mga Tagapagtanggol ng Noli Me Tangere 1. Padre Jose Rodriguez . 7.prayle ng Guadalupe na naglabas ng walong polyeto na bumabatikos sa Noli Me Tangere. de Pando c) Fernando Vida 3. Vicente Barrantes . A. Mga Kaaway ng Noli Me Tangere 1. Segismundo Moret . Padre Vicente Garcia . Antonio Ma. 6. 2.kanyang binatikos ang Noli Me Tangere sa kanyang inilathalang artikulo sa pahayagang La Espana Moderna.

Naimpluwensiyahan si Gobernador Heneral Terrero ng kanyang nabasa sa Noli Me Tangere at nagpasimula ng imbestigasyon sa mga hacienda na pag-aari ng mga prayle upang maituwid ang mga pagmamalabis na nagaganap dito. Suliranin Agraryo sa Calamba 1. edukado. Jose Taviel de Andrade . Ang Pakikipagkaibigan kay Jose Taviel de Andrade 1.isang tenyente ng hukbong Espanyol na inatasan ni Gobernador Heneral Terrero upang magsilbing tagabantay ni Rizal laban sa mga lihim niyang kaaway. A. Dahilan sa kapwa mga kabataan. at may kultura naging ganap na magkaibigan sina Rizal at Andrade . Tumulong si Rizal sa kanyang mga kababayan sa Calamba sa pagkuha ng mahahalagang datos ukol sa suliraning agraryo sa kanyang bayan.pangalang panulat na Desiderio Magalang at kanyang sinagot ang mga akusasyon ni Padre Jose Rodriguez laban sa Noli Me Tangere at sa may akda nito. A. 3. ang hacienda ng mga paring Dominikano ay sumasakop sa buong bayan ng Calamba. at pagbaril. Nakasama ni Rizal si Andrade sa pamamasyal. 2. iskrimahan. . 2. 3. Lumabas sa pag-aaral na ginawa ni Rizal ang mga sumusunod: a.

Ang hacienda ay hindi man lamang nagkakaloob ng anumang tulong pinansiyal para sa mga pagdiriwang ng mga kapistahan. e. o maging ang bahay ng mga kasama. Sinisingil ng mataas na tubo ang mga kasama sa hacienda at kung hindi nakapagbabayad ay kinukumpiska ng mga tagapangasiwa ng hacienda ang mga hayop. Dahilan sa Noli Me Tangere at pakikialam ni Rizal sa suliraning agraryo sa hacienda sa Calamba. Ang mga kasama na siyang nahirapan ng labis sa paggawa sa hacienda ay pinapaalis na lamang mula sa lupa sa dahilan lamang sa mga mababaw na kadahilanan. . 2. Nakatanggap ng mga pagbabanta sa buhay ni Rizal ang kanyang mga magulang at pinaki-usapan siya ng kanyang mga kamag-anakan pati na ni Tenyente Jose Taviel de Andrade na umalis na muna ng Pilipinas. 3. at pagpapabuti ng agrikultura. A. kagamitan. d. Pag-alis sa Calamba 1.b. c. Pinilit ng mga prayle ang Gobernador Heneral Terrero na iligpit si Rizal sa pamamagitan ng pagpaptapon sa kanya ngunit ang gobernador heneral ay hindi sumunod sa kagustuhan ng mga prayle. si Rizal ay labis na kinamuhian ng mga prayleng Dominikano. Ang tubo ng mga paring Dominikano ay patuloy na tumataas dahilan sa walang taros na pagpapalaki ng binabayarang upa sa lupa. sa edukasyon ng mga kabataan.

sumakay si rizal ng barkong Zafiro patungo ng Hongkong at nakarating sa Amoy. Biyahe Patungo sa Hongkong 1. 7. Napapasanganib na rin ang buhay ng kanyang mga magulang.China noong Pebrero 7. 1888 . Mas higit siyang makalalaban para sa kapakanan ng byan kung siya ay magsusulat na malaya sa ibang bansa. 1. Pinatawag si Rizal ni Gobernador Heneral Terrero at pinayuhan siya na umalis ng Pilipinas para sa kabutihan ng una. KABANATA 11 HONGKONG AT MACAU A.1888. 2. Napilitang umalis si Rizal sa Pilipinas bunga ng dalawang pangunahing kadahilanan.dito nanuluyan si Rizal sa pagdating sa Hongkong .4. kapatid at mga kaibigan. umuulan noon ng malakas c. hindi mabuti ang kanyang pakiramdam b. Victoria Hotel . 5. Peberero 3. Hindi lumabas si Rizal ng Amoy bunga ng tatlong dahilan: a. 6. narinig niya na ang lunsod ay marumi.

2. Jose Sainz de Varanda - isang opisyal na Espanyol na sumusubaybay o nagmamanman kay Rizal sa Hongkong. 3. Nakatagpo ni Rizal sa Hongkong ang mga Pilipinong takas mula sa Marianas na hinuli ng mga Espanyol noong 1872. 4. Nakatagpo ni Rizal sa Hongkong si Jose Basa isang abogadong tumakas sa Marianas aat biktima ng terorismo ng Espanya ng 1872. A. Pagbisita sa Macao 1. Kiu Kiang - ang barkong sinakyan ni Rizal at Basa patungo sa Macao noong Pebrero 18, 1888 at nakita niya dito si Jose Sainz de Varanda na sumusunod sa kanya. 2. Don Juan Francisco Lecaros - Pilipino na nakapag-asawa ng Portugess at sa kanyang bahay si Rizal ay nanuluyan habang sila ay nasa Macao. A. Karanasan sa Hongkong 1. Naobserbahan ni Rizal ang mga sumusunod sa Hongkong; a. Maingay na pagdiriwang ng Bagong Taon ng Pebrero 11- 13, 1888. b. Ang kaibahan ng tanghalan ng mga Tsino at paraan ng pagganap at paglalarawan ng mg galaw ng mga tauhan. c. Ang masaganang piging kung saan ang mga panauhin ay inaanihan ng labis na pagkain.

d. Ang mga Dominikano ang pinakamayamang ordeng pangrelihiyon sa Hongkong dahilan sa pag-aari ng maraming mga bahay paupahan, at malaking halagang salapi na nakadeposito sa mga bangko na tumutubo ng malaking interes. A. Paglisan sa Hongkong 1. Pebrero 22, 1888 - nilisan ni Rizal ang Hongkong sakay ng barkong Oceanic na pagaari ng mga Amerikano at kanyang patutunguhan ay ang bansang Hapon. KABANATA 12 SI RIZAL SA HAPON A. Ang Pagdating sa Hapon 1. Pebrero 28, 1888 - duamting si Rizal sa Yokohama at tumigil sa Grand Hotel. 2. Mula sa Yokohama nagtungo si Rizal sa Tokyo na siyang punong lunsod ng nasabing bansa. A. Si Rizal sa Tokyo 1. Juan Perez Caballero - opisyal ng Espanya sa Tokyo na bumisita kaay Rizal sa hotel at inanyayahan si Rizal na manirahan sa gusali ng legasyon. 2. Tumira si Rizal sa legasyon ng Espanya sa tokyo dahilan sa mga sumusunod:

a. Makatitipid siya ng malaki kung sa legasyon maninirahan b. Wala naman siyang itinatago sa mga Espanyol 1. Sa kaniyang paninirahan sa legasyon ay naging matalik niyang kaibigan si Juan Perez Caballero at kanyang sinabi na ang diplomat ay isang bata, matalino, at mahusay na manunulat.

2. Sa unang araw ni Rizal sa Tokyo ay napahiya si
Rizal sa dahilan na napagkamalan na isang Hapon na hindi marunong magsalita ng nihongo. 3. Napilitan si Rizal na mag-aral ng wikang nihongo at natutunan niya ito sa loob ng ilang araw lamang.

4. Pinag-aralan din ni Rizal ang kabuki, sining, musika, at jujitsu.
5. Nakatagpo ni Rizal sa Tokyo ang mga musikerong Pilipino. A. Ang Impresyon ni Rizal sa bansang Hapon 1. Ang impresyon ni Rizal sa bansang Hapon a. Ang kagandahan ng bansa b. Kalinisan, pagiging magalang, at kasipagan ng mga Hapon c. Magandang kasuutan at kasimplehan ng mga Haponesa d. Kakaunti ang magnanakaw sa Tokyo

Buhat noon ay araw-araw nagkakatagpo si Rizal at O-Sei-San at nakasama ni Rizal sa pamamasyal sa mga magagandang lugar ng lunsod ng Tokyo. Seiko Usui . 4. 6.ang babaing inibig ni Rizal noong siya ay nasa bansang Hapon at mas kilala siya sa katawagang ibinigay ni Rizal na O-Sei-San. 5. Nakita ni Rizal si O-Sei-San sa labas ng legasyon ng Espanya sa Tokyo na kung saan malapit ang tinitirhan ni O-Sei-San. Si O-Sei-San 1. 3.e. Halos walang pulubing makikita sa lansangan A. Inabangan ni Rizal sa kanyang pagdaan sa harapan ng legasyon at siya ay ipinakilala ng hardinero ng legasyon kay O-Sei-San na isang manggagamot na mula sa Maynila at panauhin ng legasyon. . Sumagot si O-Sei-San sa salitang Pranses at Ingles. Napamahal si Rizal kay O-Sei-San dahilan ang una ay bigo kay Leonor Rivera at biktima ng kawalan ng katarungan. Si O-Sei-San ay anak ng isang samurai 23 at walang karanasan sa pag-ibig. Ang magkatulad nilang interes sa sining ang nagbigay daan sa kanilang pag-ibig. 2.

1888 . 12. 10. mapanghalina. . A. Pag-alis sa Hapon 1. Naging tapat si O-Sei-San kay Jose Rizal nagasawa lamang ito noong 1897 pagkatapos na bitayin si Rizal. Naibigan ni O-Sei-San si Rizal dahilan sa maginoo. magalang at pagkakaroon ng maraming kaalaman. Pinili ni Rizal ang paglilingkod sa bayan kaysa sa pakasalan si O-Sei-San . 9. Tinulungan ni O-Sei-San si Rizal sa maraming paraan ng higit sa isang katipan. 2.7. mahinhin at matalino. Napangasawa ni O -Sei-San si Alfred Charlton na isang Ingles na isang guro ng kemistriya saTokyo. interpreter at tagapagturo.petsa ng umalis si Rizal sa Yokohama patungo ng Amerika sakay ng barkong Belgic. Ang kagandahan ni O-Sei-San ay halos bumihag kay Rizal na manirahan sa Hapon at tanggapin ang magandang hanapbuhay na inaalok ng legasyon ng Espanya sa Tokyo. Sa kanyang paglalakbay sa Pasipiko ay nakatagpo ni Rizal sa barko ang magasawang Reinaldo Turner at Emma Jacson. 8. Si O-Sei-San ay nagsilbing kasama ni Rizal sa pamamasyal. Si O-Sei-San ay maganda. 11. Nakita ni Rizal kay O-Sei-Sanang kaniyang ideal na babaing iibigin. Abril 13.

1888 . Siya ay mamamahayag. Kapwa sila mga lalaki ng kapayapaan na gumamit ng lakas ng panulat sa pagtuligsa sa kabuktutan na nagaganap sa kanilang bansa. Magkatulad si rizal at Techo sa dahilan sa silang dalawa ay pinaalis sa kanilang mga bansa ng isang mapagmalupit na pamahalaan. b. d. nobelista. Abril 28. a. c. KABANATA 13 SI RIZAL SA ESTADOS UNIDOS A. 3. Kapwa sila mayroong misyon na palayain ang kanilang bansa sa mga mapaniil na pinuno ng pamahalaan.dumating ang barkong Belgic sa daungan ng lunsod ng San Francisco. Sinabi niya sa mga bata na siya si Rizal.Itinanong ng kanilang anak kung kilala niya si Richal na sumulat ng Noli Me Tangere . Nagtungo sila sa ibang bansa upang doon ipagpatuloy ang kanilang pakikipaglaban para sa karapatan ng kanilang mga kababayan. at tagapagtanggol ng karapatang pantao sa Hapon.isang Hapon na nakasabay ni Rizal sa barko. 2. Hindi pinayagan ang mga pasahero na makababa ng barko at sila ay kinuwarentenas . Techo Suhiro . Ang Paglalakbay sa Amerika 1.

Nabigla si Rizal sa dahilang noong panahong iyon ay walang epidemya ng kolera sa Malayong Silangan at ang konsul ng Estados Unidos sa Hapon ay nagbigay ng patunay na walang epidemya ng nasabing sakit sa Hapon. 5. Ang mga Hapon at Tsino ay ikinulong pa ng mas mahabang panahon. Kahit na may kuwarentenas ay pinayagan ng mga Amerikano na makapasok ang 700 bales ng sutla na mula sa Tsina na hindi man lamang pinapausukan ng gamot. 6. Nakaalis si Rizal at mga biyahero mula sa primara klaseng kabina mula sa kuwarentenas pagkatapos ng isang linggo.dahilan sa takot ng mga Amerikano na ang mga ito ay mayroong sakit na kolera. Pag pumasok ang mga manggagawang Tsino ay matatalo ang nakaupong presidente ng Amerika sa nalalapit na eleksiyon. 4. . Tumuloy si Rizal sa Palace Hotel sa kanyang panahon ng pananatili sa San Francisco. 7. Nalaman ni Rizal na ang dahilan ng kuwarentenas ay upang hind makapasok agad ang mga manggagawang Tsino sa Estados Unidos na ayaw ng mga Amerikanong manggagawa. 3.

d. Ang likas na kagandahan ng bansa. 1888 at kaniyang sinabi na ang lunsod ay isang napakalaking bayan. 11. b. 9. Masamang Impresyon a. Narating ni Rizal ang New York noong Mayo 3. Ang kawalan ng pagkakapantay ng mga lahi. Mula sa San Francisco ay tinawid ni Rizal ang kalawakan ng Estados Unidos hanggang sa lunsod ng New York. Mga Impresyon ni Rizal sa Amerika Mabuting Impresyon a. ang kaunlaran ng Estados Unidos ay makikita sa kanyang malalaking lunsod.8. Mula sa New York si Rizal ay sumakay ng barkong City of Rome na nagdala sa kanya patungo ngLondon. Ang mataas na antas na pamumuhay ng tao. Ang Amerika ay isang magandang bayan para sa mga puti at hindi sa mga taong may kulay ang balat. Ang pagiging masigasig ng mga mamamayang Amerikano. e. . 10. Ang magandang pagkakataon para sa mga dayuhang manggagawa. c. at lumalagong mga industriya at abalang mga pabrika. malawak ang bukid.

1888 at nagpalipas ng gabi sa Hotel Adelphi. Dumating si Rizal sa Liverpool. Mapahusay ang kanyang kaalaman sa wikang Ingles 2. A. 1888. Regidor na isang takas na . 2. Pansamantalang nanirahan si Rizal sa bahay ni Antonio Ma. Ang Buhay ni Rizal sa London 1. 2. Dumating si Rizal sa London ng Mayo 25. Pagtawid sa Atlantiko 1. Ligtas ang London sa kanyang pakikipaglaban sa kalupitan ng mga dayuhan sa Pilipinas.KABANATA 14 SI RIZAL SA LONDON A. A. Nakipagtalakayan sa mga mamamahayag na Amerikano ukol sa suliranin ng sangkatauhan. napansin ni Rizal ang kahinaan ng mga ito sa kaalaman sa geopolitics. Sakay ng barkong City of Rome si Rizal ang nagsilbing interpreter ng mga pasahero bunga ng kanyang kaalaman sa maraming wika. 3. Pianahanga ni Rizal ang kanyang mga kapwa pasahero sa kahusayan niya sa paglalaro ng yoyo. 3. 4. Mga Dahilan ng Pagtira sa London 1. England noong Mayo 24. Pag-aralan at iwasto ang aklat na Sucesos de las Islas Filipinas na isinulat ni Morga.

4. Nakahanap ng isang bahay na matitirahan si Rizal sa London at may address na 37 Chalcot Crescent. kabilang dito ang pamilya ni Rizal dahilan sa kanilang ginawang petisyon para sa repormang agraryo. Masamang Balita a. Mga Balita sa Mula sa Pilipinas 1. pag-uusig sa mga makabayang Pilipino na lumagda sa Manipestong laban sa mga Prayle na iniharap ni Doroteo Cortes. Dito ginugol ni Rizal ang kanyang maraming araw sa London sa pamamagitan ng pagsasaliksik sa nabanggit na aklatan. British Museum . b. A. Ang may-ari ng nasabing bahay paupahan ay ang pamilyang Beckett na isang organista ng Katedral ngSt. Ang manipesto ay nilagdaan ng 800 na Pilipino at isinulat ni Marcelo H.Pilipino sa Marianas noong 1872 at nagtatrabaho bilang abogado sa London. Malubhang paninira nina Senador Salamanca at Vida sa Cortes ng Espanya laban sa Noli Me Tangere . pag-uusig laban sa mga kasama sa lupa sa Calamba. 5. 6. del Pilar na humihiling sa pagpapaalis ng mga prayle sa Pilipinas. malapit sa British Museum. Ang bahay ng mga Beckett ay nasa magandang lokasyon. gayundin ng . Paul. c. Primrose Hill.ang pambansang aklatan ng England na nagtataglay ng napakarami at mga di-karaniwang mga aklat. 3.

Colin. Ang Anotasyon ng Sucesos ni Morga 1. A. 2.mga manunulat na sina Wenceslao Retana at Pablo Feced sa mga pahayagang Espanyol. abalitaan ni Rizal ang ginawang pagtatanggol ni Padre Vicente Garcia sa nobelang Noli Me Tangere laban sa pagbabatikos ng mga prayle. 1. e. Sucesos de las Islas Filipinas . at Plasencia ukol sa mga dating kaugalian ng mga Pilipino sa unang bahagi ng pananakop ng mga Espanyol sa bansa. Sa kanyang sulat ay sinabi niyang mahusay ang aklat ni Morga dahilan sa wala siyang kababawan at kayabangan na tulad ng sa mga prayle. Argensola. . Dinakip ng mga Espanyol si Laureano Viado na kaibigan ni Rizal sa Maynila dahilan sa nahulihan ng mga Espanyol ng sipi ng Noli Me Tangere sa kanyang bahay. Ang bayaw ni Rizal na si Manuel Hidalgo ay ipinatapon ni Gobernador Weyler ng walang anumang ginanap na paglilitis. Binasa din ni Rizal ang mga aklat na sinulat nina Chirino.isang aklat na sinulat ni Morga noong 1609 ukol sa mga kaganapan sa Pilipinas. 3. Magandang Balita a. simple ngunit ang kanyang mensahe aynasa pagitan ng bawat hanay ng mga salita. d.

del Pilar at Mariano Ponce. 7. Czepelak. Itinatag ng mga Pilipino sa Barcelona ang isang makabayang samahan na tinawag na Asosacion . 1888 at nagdaos ng Pasko at Bagong Taon sa tahanan ng mga Beckett . 5. Sa loob ng sampung buwan ay naging abala si Rizal sa kanyang pagsasaliksik pangkasaysayan saLondon. ang dalawang higante ng kilusang propaganda. 8. Habang naninirahan sa London. si Rizal ay gumawa ng saglit na pagbisita sa Paris upang basahin ang ilang mga babasahing materyal sa Bibliotheque Nationale o pambansang aklatan ng Pransiya. Binisita din panandali ni Rizal ang Madrid at Barcelona upang alamin sa mga Pilipino ang kanilang ginagawang pagkilos para sa reporma sa Pilipinas. 6. Ang Aktibong Pakikilahok sa Kilusang Propaganda 1. Sa unang pagkakataon ay nakita ni Rizal si Marcelo H. Nagpadala si Rizal ng regalo kay Blumentritt at Dr. A. Dahilan sa labis na kaabalahan ay kanyang tinanggihan si Mariano Ponce sa alok nito na maging patnugot ng isangh pahayagan na sasagot sa mga paninira ng mga Espanyol laban sa mga Pilipino.4. Nagbalik si Rizal sa London noong Disyembre 24.

La Solidaridad na pinasinayaan noong Disyembre 31. 5. Sa pamamagitan ng nagkakaisang boto. 1889 itinatag ni Graciano Lopez Jaena sa Barcelona ang pahayagang makabayan na amy pamagat na La Solidaridad na lumalabas tuwing ikalawa at huling linggo ng buwan at nagsilbing pahayagan ng kilusang propaganda. Isulong ang isang mapayapang pagbabagong politikal at panlipunan sa Pilipinas b. c. 1884. si Rizal ay nahalal na Pangulong Pandangal ng Asociacion La solidaridad bilang pagkilala sa kanyang pamumuno sa lahat ng mga makabayang Pilipino sa Europa. Ipakita sa mga mambabasa ang kalunus-lunos na kalagayan ng Pilipinas upang malapatan ng lunas ng pamahalaang Espanya. d. Mga layunin ng Pahayagang La Solidaridad a. Isulong ang kaisipang liberal at kaunlaran. Labanan ang mga paring Espanyol sa Pilipinas na noon ay siyang kumokontrol ng pamahalaan. . 4. 2. Nagpadala si Rizal ng isang liham sa Asociacion La Solidaridad na nagpapasalamat sa kanilang pagtitiwala at pagpapayo sa ikapagtatgumpay ng samahan. Noong Pebrero 15. 3.

7. sapilitang paggawa. Los Agricultores Filipino . A. Sinabi din ni Rizal na huwag gayahin ang mga mamahayag na binabayaran ng mgaprayle na gumagamit ng pandaraya at mga bulgar na salita. at kaligayahan. Isulong ang makatuwirang karapatan ng mga Pilipino para sa buhay.ang unang artikulo na isinulat ni Rizal para sa pahayagang LaSolidaridad at nalathala noong Marso 25. Pinayuhan ni Rizal ang mga miyembro ng pahayagang La Solidaridad na maging makatotohanan at tapat sa kanilang mga isusulat upang igalang ng mga mababasa ang kanilangopinyon.isang satirikong polyeto na sinulat nni Rizal laban kay Padre Jose Rodriguez at kanyang ginamit na pangalan dito ay Dimas Alang. Mga Sinulat ni Rizal sa London 1. nalathala sa Barcelona. mga magnanakaw. sakunang mulasa kalikasan. demokrasya. Dito ay labis na tinuya ni Rizal si Padre Rodriguez sa labis nitong katangahan. 1889. Sa polyetong La Vision del Fray Rodriguez ay naipakita ni Rizal ang kanyang (a) mataas na . La Vision del Fray Rodriguez . 6.e. at marami pang mga salik na hindi magbibigay daan sa pag-unlad ng kabuhayan ng mga magsasaka at ng sining ng agrikultura sa bansa. 2. Sa nasabing artikulo ay kanyang sinabi naang dahilan ng pagiging paurong ng mga magsasakang Pilipino ay ang napakaraming balakidsa kanyang pagsulong tulad ng mga mahihigpit na pinuno.

kundi bagkus ang pamumuhay ng tunay na Kristiyano na may mabuting moral at kaugalian. Ang nilalaman ng Liham sa Mga Kadalagahan ng Malolos ay ang mga sumusunod na pagpapayo ni Rizal sa mga kababaihan: a. Dapat ingatan ng mga kababaihan sa Pilipinas ang kanilang karangalan at dignidad. c. e. d. maliban pa sa pagpapanatili ng kanyang mga likas na katangian. b. Dapat sikapin ng mga kababaihang Pilipina na maging edukado.isang sulat na ipinadala ni Rizal sa mga dalaga ng Malolos na noon ay humiling sa pamahalaan na pagkalooban sila ng pagkakataon na mag-aral ng wikang Espanyol kahit ito ay laban sa kagustuhan ng prayle paroko ng Malolos. bayan at sa sangkatauhan.kaalaman sa relihiyon at (b) kahusayan sa panunudyo. pagsuot ng mga krusipiho at kagamitang pangrelihiyon sa katawan. Liham sa mga Kadalagahan ng Malolos . ang pananampalataya ay hindi lamang ang mahabang dasal. . 3. Ang mga inang Pilipina ay dapat magturo sa kanilang mga anak ng pag-ibig sa Diyos. 4. Dapat na ang mga inang Pilipina makatulad ng mga ina sa Sparta na nasisiyahan na makita ang kanilang mga anak na lumalaban para sa kalayaan ng bayan. Bulacan.

2. Tinawag ni Getie si Rizal sa palayaw na Petie. Triumph of Science Over Death Beckett d. Ngunit bago pa man mabuo ang isang pagibig. Ang Romansa kay Gertrude Beckett 1. kanyang tinapos ang apat na gawang lilok na may pamagat na : a. 3. Bago umalis si Rizal sa London.anak na babae ng kanyang kasero sa London at tinawag niya ito sa palayaw na Getie. Ang ulo ng magkapatid na dalagang . A. dahilan sa tinutulungan ng dalaga si Rizal sa kanyang mga gawain tulad ng paghahalo ng pintura sa kanyang pagpipinta at paghahanda ng clay para sa kaniyang iskultura. Triumph of Death Over Life c. Naging malapit ang dalawa. si Rizal ay lumayo kay Gertrude Beckett dahilan sa kanyang mas mahalagang misyon sa buhay. Promotheus Bound b.Sumulat din si Rizal ng dalawang artikulo sa Trubner's Record isang pahayagang Ingles sa London na may pamagat na Specimens of Tagal Folklore at Two Eastern Fables. Gertrude Beckett .

3. 2. 1889 . si Rizal ay nahirapan na makahanap ng lugar na matitirahan at naging napakamahal pa ng kabayaran sa mga paupahang kuwarto. Pagtungo sa Paris 1.nagpaalam si Rizal sa pamilyang Beckett at nilisan ang London patungo ng Paris. Dahilan sa karamihan ng tao. .Marso 19. Nagpalipat-lipat ng tirahan si Rizal hanggang makakita siya ng isang maliit na silid at nakasama niya dito ang dalawang Pilipino na sina Capitan Justo Trinidad na dating gobernadorcillo ng Santa Ana atJose Albert na isang batang mag-aaral mula sa Maynila. Pansamantalang tumira si Rizal sa kanyang kaibigang si Valentin Ventura sa 45 Rue Maubuege at dito ay kanyang inayos ang kanyang anotasyon ng aklat na Sucesos de las Filipinas na sinulat ni Morga. 4. KABANATA 15 IKALAWANG PAGTIGIL SA PARIS PARA SA PANDAIGDIG NA EKSPOSISYON NG 1889 A. Pumunta si Rizal sa Paris dahilan sa gaganapin noon ang Pandaigdig na Eksposisyon na darayuhin ng libu-libong mga tao mula sa iba't ibang panig ng mundo.

Naging kaibigan niya ang tatlong magkapatid na Pardo de Tavera. Isa sa mga bahagi ng kasaysayan sa Pariss ay ang pagkakaroon ng eksposisyon sa mga likhang sining na sinalihan ni Juan Luna. Ventura. na ang ama ay isa sa mga biktima ng kalupitan ng mga Espanyol noong 1872. Naging malimit si Rizal sa pagdalaw sa pamilyang Bousted. at Bousted. 3. Isa sa umakit kay Rizal sa Eksposisyon ng Paris ay ang Eiffel Tower na may taas na 984 talampakan. Buhay ni Rizal sa Paris 1. 7.A. 4. Sa kabila ng kasiyahan sa Paris naging abala pa rin si Rizal sa pagbabasa ng mga aklat sa Bibliotheque Nationale upang tingnan ang mga datos para sa kaniyang anotasyon ng Sucesos Las Islas de Filipinas ni Morga. Dumalo si Rizal at ang kanyang mga kaibigan sa pagbubukas ng Eksposisyong Paris na pinangasiwaan ng Pangulo ng Pransiya na si Sadi Carnot. Sa mga malalayang oras si Rizal ay dumadalaw sa bahay ng mga pamilyang Pilipino na sina Pardo de Tavera. Naging ninong si Rizal ni Maria de la Paz Luna na pangalawang anak nina Juan Luna at Luz Pardo de Tavera. 2. Luna. 6. 5. Felix .

napasali ang kanyang likha ngunit hindi nagtamo ng gantimpala. 9. Isa sa pinakamahalagang nagawa ni rizal habang siya ay nasa Paris ng 1889 ay ang pagpapalimbag ng kanyang anotasyon ng aklat . Nangako ang mga kasapi nito ng pagsisikap sa katalinuhan at pagpapalakas katawan upang magtamo ng paghanga ng dayuhan. A. Ang samahang ito ay nanatili pa ring isang palaisipan sa mga nagaaral ng Rizal. 8. Samantalang nasa Paris itinatag ni Rizal ang isang lihim na samahan na nakilala lamang sa panitik na R. Itinayo ni Rizal sa Paris ang Samahang Kidlat na binubuo ng kanyang mga kababayang Pilipino. Ang Paglalathala ng Sucesos de las Islas Filipinas 1. 10. Itinatag ni Rizal ang samahang Los Indios Bravos at pinalitan nito ang Samahang Kidlat .D.M.Resureccion-Hidalgo. Lumahok din si Rizal sa pamamagitan ng pagsasali ng kanyang gawang iskultura.L. at sinasapantaha na ang kahulugan ay Redencion de los Malayos (Ang Pagpapalaya sa Malayo) . Ang samahan ay panandalian lamang at naglalayon na paglalapitin ang mga Pilipino sa Paris upang higit silang masiyahan sa panonood ng eksposisyon. at Felix Pardo de Tavera.

Ang kanyang pagsasaliksik sa dalawang dakilang aklatan ng mundo .ang pag-aaral ng pagsulat ng kasaysayan. b. . Ang kanyang ginawang anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas ay kakikitahan ng malawak na kaalaman ni Rizal sa histograpiya . 2. Si Rizal ay masasabing mahusay na mananalaysay dahilan sa mga sumusunod na salik: a. Isinulat ni Blumentritt ang Paunang Salita para sa Sucesos de las Islas Filipinas at inihandog ni Rizal ang aklat para sa inang bayan. Nakatanggap si Rizal ng maraming paghanga mula sa kanyang mga kaibigan dahilan sa kanyang paglalathala ng anotasyon sa Sucesos de las Islas Filipinas ni Morga. Isinulat ni Rizal ang anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas sa layunin na ipakita sa mga Pilipino ang pagkakaroon natin ng mataas na kabihasnan bago pa man dumating ang mga Espanyol. 4. A. 3.ni Morga na Sucesos de las Islas Filipinas na inilathala ng Garnier Freres. Si Rizal bilang Mananalaysay 1.British Museum (London) at Bibliotheque Nastionale (Paris) ay nakapagpalawak ng kanyang kaalamang pangkasaysayan.

La Politica Colonial de Filipinas f. Pardo de Tavera. 1. Ma. at Wallace sa wikang Ingles. M. Los Pueblos del Archipielago Indico 1.yi b. H. Ang kaalaman ni Rizal sa maraming wika ay nakatulong sa kanya upang mabasa ang maraming dokumentong historikal sa kanyang orihinal na anyo.c. e. Miguel Morayta. Mallat. Blumentritt. at Virchow sa wikang Aleman.sa artikulong ito ay hinulaan ni Rizaal ang pagtatapos ng . Jacquet. at Pi y Margall sa wikang Espanyol. at sina T. Sobre la Indolencia de los Filipinos e. Lord Stanley. Ang kaalaman ni Rizal sa kasaysayan ay hindi lamang ukol sa Pilipinas kundi sa kasaysayan ng kolonisasyon ng mga Europeo sa Asya. Jagor. Filipinas dentro de Cien Anos . Nabasa niya si Pigadicta sa wikang Italyano: Marsden. J. d. 1872 g. Historia de la Familia Rizal de Calamba h. Manila en el mes de Diciembre. at A. Tawalisi of Ibn Batuta c. Pedro Paterno. Filipinas dentro de Cien Anos d. Marche sa wikang Pranses. Maliban sa anotasyon ng Sucesos de las Islas Filipinas naghanda rin si Rizal ng malathalang artikulong historikal na gaya ng mga sumusunod: a. Raffles.

a. Ang pananlakay ng mga Muslim ng Mindanao sa mga baybaying bayan ng Pilipinas. Ingles. at iba pang mga kalaban na dito ay naglingkod ang mga Pilipino bilang mga kawal ng hukbong Espanyol. d. komersiyo at industriya sa Pilipinas. Ang pagtuturo ng mga prayle na "mas madaling makapasok sa langit ang mga mahihirap" at dahil dito ay ninais ng mga Pilipino ang kahirapan sa layunin ng madaliang pagpasok sa langit sa pagsapit ng kamatayan. 2. b. Ang masamang halimbawa na ipinapakita ng mga Espanyol ukol sa mga gawaing manwal. g. . Ang sapilitang paggawa ng libu-libong mga Pilipino na naging dahilan upang mapabayaan ang pagsasaka. komersiyo at industriya. e. Sobre la Indolencia de los Filipinos . Ang kawalan ng pagsisikap ng mga Pilipino ng magtrabaho ng higit dahilan sa hindi naman nila ganap na napakanibangan ang bunga ng kanilang paghihirap.tinalakay ni Rizal ang kadahilanan ng katamaran at pagiging mabagal na pag-unlad ng mga Pilipino sa mga sumusunod na salik. Ang mga digmaan ng Espanya laban sa mga Portuges.kolonyalismo ng Espanya sa Pilipinas sa pagtatapos ng ika 19 daantaon. Ang pagpapabaya ng pamahalaan sa agrikultura. h. c. Ang Pag-aalsa ng mga Pilipino at panloob na kaguluhan kasunod ng pananakop ng mga Espanyol sa Pilipinas. Olandes. f.

Ang pangangailangan niya na isulat ang El Filibusterismo . Ang masayang kapaligiran ng Paris ay umaagaw ng kanyang atensiyon sa mga gawaing pampanitikan.i. Ang sistema ng edukasyong Espanyol ay hindi nakapagsulong ng pangkabuhayang kaalaman. Mga Dahilan ni Rizal sa Pag-alis sa Paris a. Iba pang Mga Ginawa sa Paris 1. 3. A. brutal. Ang edukasyon ay depresibo. Binalak ni Rizal na itayo ang samahan ng mga Filipinolohista sa Paris ngunit hindi ito naisakatuparan. . Nagdaos ng kapaskuhan si Rizal sa Paris at pagkatapos ng Bagong Taon ay saglit na dumalaw sa Londonupang tingnan ang katumpakan ng kanyang anotasyon Sucesos de las Islas Filipinas at dalawin si Gertrude Beckett. 4. Ipananukala ni Rizal ang pagtatayo ng isang makabagong kolehiyo ng mga Pilipino sa Hongkong na ang layunin ay magsanay at magturo ng mga anak ng mga mabubuting pamilyang Pilipino. 2. Ang napakamahal na halaga ng bilihin dahilan sa karamihan ng mga taong dumalo sa Pandaigdig na Eksposisyon sa paris. b. at hindi makatao.

A la Defensa . 2.SI RIZAL SA BRUSSELS A. Sa Brussels ay sinimulang sulatin ni Rizal ang nobelang El Filibusterimo at nagsusulat din siya ng mga ipinadadalang artikulo para sa La Solidaridad . Ang Buhay ni Rizal sa Brussels 1. a. 3.isang sagot sa mapanirang artikulo ni Patricio Escosura. Ginugugol din niya ang kanyang mga libreng sandali sa pagpapalakas ng katawan sa gymnasium at sa pagsasanay sa pagbaril at iskrima. Umalis si Rizal patungo ng lunsod ng Brussels (1890) kasama ni Jose Albert at nanuluyan sa isang kainamang bahay paupahan sa 38 Rue Philippe Champagne na pinangasiwaan ng magkapatid na babaeng Jacoby na sina Suzanne at Marie. .KABANATA 16 . 4. 5. Naging kasama ni Rizal sa kuwarto si Jose Alejandrino napansin niya ang labis na katipiran ni Rizal sa pamamagitan ng pagkain sa bahay at pagluluto nila ng pansit.isang pagtatanggol sa mga katutubong pinuno sa Pilipinas sa mga pamumuna ng mga Espanyol na ang Pilipino ay mangmang at tanga. Mga Artikulong ni Rizal sa La Solidaridad ng siya ay nasa Brussels. La Verdad Para Todos . b.

ipinagtanggol niya si Antonio Luna laban sa ginawang paninira ni Mir Deas. f.isang artikulo na tumutuligsa sa mga prayle sa pagkakait nito ng isang Kristiyanong libing para sa kaniyang bayaw na si Mariano Herbosa.c. 1. i. Diferencias . g. Ingratitudes . Dahilan dito ay sinulat ni Rizal ang kanyang . Vicente Barrantes Teatro Tagalog . d. Crueldad .mapait na pagpuna ni Rizal laban sa mababang pagtingin ng mga bayarang mamahayag ng prayle sa mga kayumangging Pilipino.ipinakita ni Rizal ang kamangmangan ni Vicente Barrantes sa tanghalang sining ng mga Tagalog. Una Profanacion . h.sa artikulong ito ay ipinagtanggol ni Rizal si Blumentritt laban sa paninira ng mga kaaway nito. Verdades Nueva .isang artikulo na sumasagot sa sinabi ni Gobernador Weyler sa mga taga-Calamba na huwag magpalinlang sa mga walang kabuluhang pangako ng kanilang mga walang utang na loob na anak (isa na dito si Rizal). Inconsequencias . e.kaniyang sinagot ang isang artikulo na nanunudyo sa mga Pilipinong humihingi ng Reporma.sinagot ni Rizal ang akusasyon ni Vicente Belloc na ang pagbibigay ng reporma sa Pilipinas ay makakasira sa katiwasayan ng pamahalaang Espanyol sa Pilipinas. Binigyan din ni Rizal ng pansin ang ortograpiya ng wikang Tagalog sa pamamgitan ng paggamit ng k at w at ituwid ang Hispanikong pagsulat tulad ng arao at salacot. Llanto y Risas . j.

1. Nabalitaan ni Rizal kina Juan Luna at Valentin Ventura na ang mga Pilipino sa Madrid ay nagugumon sa sugal. 3. 4. sa dahilang hindi siya maaring manatili na nagsusulat lamang habang ang kanyang mga . b.artikulo Sobre La Nueva Ortografia de la Lengua de Tagala na kanyang inilathala sa La Solidaridad. Sa Brussel ay nakatanggap si Rizal ng masamang balita. Dito isinalin ni Rizal ang akda ni Schiller na William Tell mula sa Aleman sa wikang Tagalog. a. d. Dahilan sa pag-uusig na nadarama ng kanyang pamilya si Rizal ay nagbalak ng umuwi.Rizal. Ang sumasamang kalagayan ng mga magsasaka sa Calamba. Sinulatan ni Rizal ang mga Pilipino sa Madrid at sinaway nila ang mga ito sa kanilang pagkakagumon sa sugal. Nagharap ng demanda ang mga Dominicano para alisin ang lupang kanilang pinapaupahan kay Don Francisco Mercado . Ipinatapon si Paciano at kanyang mga bayaw na si Manuel Hidalgo ay muling ipinatapon sa Bohol. Nagalit ang ilang mga Pilipino kay Rizal at tinawag nila itong Papa imbes na Pepe na kanyang tunay na palayaw. c. Nararamdaman ni Rizal ang kanyang nalalapit na kamatayan. 2.

2. at Mariano Ponce. at El Resumen upang matulungan siya sa paghingi ng katarungan sa kanyang pamilya at kababayan sa Calamba. El Globo.magulang at mga kapatid ay nagdaranas ng lupit ng mga paring Espanyol. Kabiguan sa Katarungan 1. 3. Sa pagdating ni Rizal sa Madrid ay agad niyang hiningi ang tulong Asociacion Hispano- Filipina at mga pahayagang liberal sa Madrid tulad ng La Justicia.Jaena at gayundin ng kanyang mga kaibigang sina Basa. Nagbago lamang ang isipan ni Rizal nang matanggap niya ang sulat ni Paciano na nagsasabing natalo sila sa kaso at ito ay kanilang iaapela sa korte supremo sa Madrid at dito si Rizal ay nagtungo para tingnan ang kanyang magagawa sa kaso. KABANATA 17 .ang pamangkin ng kanyang mga kasera. del Pilar bilang abogado kanilang idinulog ang . Blumentritt. Nagkaroon ng romansa si Rizal kay Petite Sussane Jacoby . Ang kanyang balaking umuwi ay sinalunga ni Graciano Lopez. 2. Sa paghingi ni Rizal ng katarungan para sa kanyang pamilya ay tumayo si Marcelo H. La Republica.MGA KABIGUAN SA MADRID A.

Samantala ipinanukala ni Blumentritt na makipagkita si Rizal sa Reyna Maria Cristina upang ilapit ang kanyang mga suliranin. buksan ang pitaka. ngunit sinabi ni Rizal na siya ay walang kakilala o salapi na makapagsasama sa kaniya sa Reyna. 3. 5. Iba pang mga Kabiguan sa Madrid 1.kanilang protesta laban sa kawalang katarungan ni gobernador heneral Valeriano Weyler at ng mga paring Dominikano. Habang bigo si Rizal sa paghingi ng katarungan para sa kanyang mga magulang ay namatay naman ang kanyang matalik na kaibigan at kasama sa kilusang propaganda na si Jose Maria Panganiban. Ang mga kaibigan Espanyol ni Rizal ay walang magawa kundi ang magbigay lamang ng pananalita ng pakikiramay." 4. Nang malasing si Antonio Luna ay hinamon niya si Rizal ng duwelo dahilan sa karibalan sa . Natanggap ni Rizal ang masamang balita na natanggap na nila ang kautusan ng pagpapaalis sa mga taga-Calamba mula sa hacienda ng mga paring Dominikano. A. at magkibit-balikat na lamang. Ang patakaran ng Espanya ay ang "sarahan ang tainga. 2. Ang kanilang pakikinayam kay Ministro Fabie ng Ministerio ng Katarungan ay nawalan ng kabuluhan.

Ang Pagpapakasal ni Leonor Rivera. Habang nanonood sina Rizal at ang kanyang mga kasama sa tanghalang Apolo sa Madrid ay nawala ang kanyang locket na angtataglay ng larawan ni Leonor Rivera. Hiningi ni Rizal ang paumanhin ni Retana o ang duwelo. Hinamon ni Rizal si Wenceslao Retana ng duwelo. Ang labis na pagdaramdam ni Rizal sa tinamong kabiguan ay naisulat niya kay Blumentritt na "pipiliin ni . 3. b. Jose Rizal . Isang kabalintunaan na si Retana ang kauna-unahang sumulat ng aklat pangbiograpiya ni Rizal na may pamagat na Vidas y Escritos de Dr. Nang matanggal ang kalasingan ay naayos ang hidwaan. Si Retana ay isang mamamahayag na binabayaran ng mga prayle upang manira sa mga makabayang Pilipino sa Europa sa isa niyang artikulo ay sinabi nito na kaya pinaalis ang pamilya ni Rizal sa Calamba ay dahilan sa hindi pagbabayad ng utang. c. 4.babae. Nakatanggap si Rizal ng sulat mula kay Leonor Rivera na nagpapabatid ng nalalapit na kasal niya sa isang inhinyerong Ingles na si Henry Kipping na labis na ikinalungkot ni Rizal. Hindi ito natuloy nang humingi ng tawad si Retana at hindi na sumulat ng anumang mapanirang puri si Retana laban sa mga Pilipino. a.

Sa kabilang dako. Napag-usapan na magkakaroon ng isang halalan na dito ang makapagtatamo ng 2/3 na boto ang mananalo. 1891. ito ay tinutulan ni del Pilar. . ang lideratura ni Rizal ay sa aspekto ng ideyalismo na hindi ganap na maunawaan at matularan ng kanyang mga kasamahan. b. Sa sagot ni Blumentritt ay huli kanyang sinabi na "hindi maunawaan ng kanyang asawa (Rosa) na ang isang babaeng pinarangalan ng pag-ibig ni Rizal ay iiwan siya (Rizal).Leonor ang pangalang Kipping dahilan sa ito ay malaya at ang Rizal ay isang alipin." e. naipinagpalit ang diamante sa isang karaniwang bato." d. Karibalang Rizal at del Pilar a. Maging sa editoryal ng La Solidaridad ay nagkakaroon na ng pagkakaiba sa paniniwala at patakaran sina Rizal at del Pilar." 1. Sa isa pang sulat na ipinadala ni Blumentritt sinabi niyang si Leonor ay "tulad ng isang bata. Pinag-usapan dito na ang editoryal ng La Solidaridad ay mapasailalim sa samahan ng mga Pilipino. nagsimulang makilala si del Pilar sa Madrid dahilan sa kanyang pagsulat sa La Solidaridad . d. Sa pagtatapos ng 1890. Upang magawan ng paraan na huwag lumala ang karibalan ay nagka-isa ang mga Pilipino sa Madrid na may bilang na 90 ay nagkaisang magsagawa ng isang pag-uusapan na kanilang gaganapin sa Enero 1. c.

BAKASYON NI RIZAL SA BIARRITZ A. Sa pag-alis ni Rizal sa Madrid ay nagtungo si rizal sa Biarritz at nagbakasyon sa bahay ni Senor Eduardo Bousted sa Villa Eliada. .e.Rizalista at Pilarista . g. Nagsagawa ng halalan ang mga Pilipino sa Madrid noong unang linggo ng Pebrero 1891 at nahati ang mga Pilipino sa dalawang kampo -. Umalis si Rizal sa Madrid na nag-iwan ng maikling sulat ng pagpapasalamat sa mga kababayan niyang naghalal sa kanya at nagtungo sa Biarritz. f. 1. Pagkatapos ng pagwawagi ni Rizal ay hindi niya tinaggap ang kanyang posisyon. Sa ikatlong araw ay hinakayat ni Mariano Ponce na bumoto na ang karamihan kay Rizal at natamo ni Rizal ang kinakailangang 2/3 na boto na naghalal sa kanya bilang pinuno ng samahan. KABANATA 18 . Sa unang araw ng halalan ay si Rizal ang nanalo ngunit hindi natamo ang 2/3 na kinakailangang boto at sa ikalwang araw ay nagkaroon uli ng halalan ay ganito pa rin ang resulta. Mga Ginawa ni Rizal sa Biarritz 1. sa dahilang ayaw niyang maging pinuno ng hati-hating samahan.

del Pilar na palitan ang pamagat ng kanyang nobela na Noli ng Neli.2. Ang Bearritz ay isang magandang bakasyunan at nakita rito ni Rizal ang mga turista mula sa iba't ibang panig ng mundo. Ipinagtapat ni Rizal sa kanyang mga kaibigan na nagkaroon siya ng pagnanais na pakasalan si Nellie Bousted. Naging malapit si Rizal sa mga anak na dalaga ni Senor Bousted na sina Adelina at Nellie. manunulat na walang pera" at isang repormista na inuusig ng mga prayle at opisyal ng pamahalaan sa sariling bayan. Tinukso na siya ni Marcelo H. 4. Natapos ang pag-iibigang Rizal at Nellie dahilan sa hindi nahikayat si Rizal na magpakasal sa dalaga dahilan sa mga sumusunod: a. Ayaw ni rizal maging Protestante b. mahinahon. Ang kagandahan ng pook ang nagpalimot kay rizal sa kanyang mga kasawian saMadrid. Nagkaroon ng namuong pag-ibig sa pagitan nina Rizal at Nellie Bousted. 5. at mataas na moral ng dalaga. Naakit si Rizal kay Nellie sa dahilan sa katalinuhan. Si Antonio Luna na minsan ay kanyang naging karibal kay Nellie ay hinikayat si Rizal na pakasalan na si Nellie. . Ayaw ng ina ni Nellie kay Rizal na maging manugang dahilan si Rizal ay mahirap na "doktor na walang pasyente. 6. 3.

Tinigilan na rin ni Rizal ang pagpapadala ng mga artikulo sa pahayagang La Solidaridad sa kabila ng pakiusap ng kanyang mga kaibigan . Nagbalik si Rizal sa Brussels at muli niyang binisita ang mga Jacoby lalo na si Petite Sussane Jacoby. Tinapos ni Rizal ang nobelang El Filibusterismo ilang araw bago siya umalis sa Biarritz patungo ng Paris.1. 5. 3. del Pilar ang panlalamig ng kilusang propaganda sa pananahimik ni Rizal at dahilan dito ay napilitang sumulat si del Pilar na nakikiusap kay Rizal na muling magsulat sa pahayagan. Sa Paris ay kanyang sinulatan si Jose Basa at sinabing nagnanais siyang manirahan sa Hongkong at dito nagtrabaho bilang doktor. Naghiwalay sina Rizal at Nellie bilang mabuting magkaibigan. 4. 6. Nagpahinga si Rizal sa mga gawain ng Kilusang Propaganda upang maharap niya ang pagpapalimbag ng kanyang ikalawang nobela - El Fililbusterismo . . Napansin din ni Marcelo H. Mula sa Brussels ay kanyang ipinaalam sa Kilusang Propaganda na itigil na ang pagpapadala ng kanyang sustentong P 50 bawat buwan. 2.

Sa pagdating ni Rizal sa Ghent ay naghanap siya ng pinakamurang bahay palimbagan para sa kanyang nobelang El Filibusterismo at kanyang natagpuan ang palimbagang F. Makaligtas sa pang-aakit ni Petite Sussane Jacoby 1.ANG PAGPAPALIMBAG NG EL FILIBUSTERISMO SA BELGIUM Ang Bahay ni Rizal sa Ghent 1.KABANATA 19 . Mura ang halaga ng pagpapalimbag sa Ghent b. Mula sa Brussels si Rizal ay nagtungo sa Ghent na isang lunsod pamantyasan ng Belgium. MEYERVAN LOO PRESS sa daang Viaanderen na . Nanirahan si Rizal sa isang mumurahing bahay paupahan at nakasama niya si Jose Alejandrino na nakapuna ng kanyang labis na katipiran. 3. 2. Naninirahan si Rizal sa Ghent dahilan sa mga sumusunod: a. Mula pa sa Calamba ay sinimulan na ni Rizal ang nobelang El Filibusterismo at natapos ang huling kabanata sa Biarritz. 2. 3. Sa lunsod ng Ghent ay nakatagpo ni Rizal ang dalawang Pilipino na estudyante ng inhinyera sa Unibersidad ng Ghent na sina Jose Alejandrino at Edilberto Evangelista.

Pinagkaloob ni Rizal kay ValentinVentura ang orihinal na manuskrito ng El Filibusterismo. 10. 1891 ay lumabas ng palimbagan ang El Filibusterismo at kanyang ipinadala ang dalawang kopya sa Hongkong kina Jose Basa at Sixto Lopez. . 8. mula sa Paris ay kanyang pinadalhan si Rizal ng salapi para maituloy ang pagpapalimbag. Ponce. 7. Inihandog ni Rizal ang El Filibusterismo sa alaala ng GOMBURZA . 4. Nang malaman ni Ventura ang kagipitan ni Rizal. Pardo de Tavera. Isisnanla ni Rizal ang kanyang mga alahas upang maging paunang bayad sa palimbagan. Ipinagkumpara ang Noli at Fili. Antonio Luna at Juan Luna. Pinadalahan din niya ang kanyang mga kaibigang sina Blumentritt. 6. 9. Lopez-Jaena. Inilathala ng sipian ng El Filibusterismo sa pahayagang El Nuevo Regimen sa kanyang isyu ng Oktibre 1891. 5. Habang nasa palimbagan si Rizal ay naubusan siya ng pera at ang pagpapalimbag sa El Filibusterismo ay napahinto sa kalagitnaan. T.H. Sa ganitong kagipitan ay halos kanyang itapon ang manuskrito ng El Filibusterimo sa apoy.handang maglathala ng nobela sa pamamagitan ng pagbabayad ng hulugan. Noong Setyembre 18.

PANGGAGAMOT NI RIZAL SA HONGKONG A. KABANATA 20 . Ang orihinal na kagustuhan ni Rizal ay gawing mas mahaba ang Fili kaysa sa Noli ngunit dahilan sa kakulangan sa salapi ay naging maikli ang Fili (38 kabanata) kung ikukumpara sa Noli (64 kabanata). makulay at may taglay na tuwa. b. Sa kanyang paglalakbay patungong Hongkong ay kanyang sinimulang sulatin ang ikatlong nobela. pagkamuhi.a. Mga Dahilan ng Paglipat sa Hongkong 1. Para kay Marcelo H. Ito ay hindi na masyadong ukol sa politika kundi sa etika. Para kay Wenceslao Retana mas mahusay ang Noli. sariwa. karahasan. 2. del Pilar mas mahusay ang Fili. naglalaman ng pait. Kawalan ng kasiyahan sa Europa dahilan sa pagkakaiba ng paniniwala niya kay del Pilar at sa ilang mga Pilipino sa Europa. 1. c. Ang Noli ay isang romantikong nobela na gawa ng puso. d. isip. damdamin. Sumulat si Rizal kay Blumentritt na nagsasabi ng kanyang balak na gumawa ng ikatlong nobela. . at pagdurusa. sakit. Ang Fili ay isang nobelang politikal gawa ng ulo.

2. Nagpaalam ng maayos si Rizal kay del Pilar sa paglalayon na mapanatili ang kaisahan ng mga Pilipino sa Europa. Dumating si Rizal sa Hongkong ng Nobeyembre 20. 3.2. Sa nasabi ding tirahan si Rizal ay nagbukas ng isang klinika. Nakasama na muli ni Rizal ang kanyang pamilya sa kapaskuhan sa ibang bansa. 2. 2 Rednaxola Terrace. . 1891 at sinalubong ng mga kaibigan at dito ay nanirahan sa 5 D' Aguilar Street No. Sumunod na rin ang kanyang ina. at Trinidad. 3. Para kupkupin ang kanyang pamilya. A. A. 3. Bago magpasko ng 1891 dumating sa Hongkong ang kanyang ama at bayaw na si Silvestre Ubaldo. Hongkong 1. Lucia. Nakatagpo ni Rizal sa barko bilang mga pasahero ang mga babaeng Aleman na nangmamaliit sa kanya sa usapan na hihiya ni Rizal sa pamamagitan ng maginoong pamamaraan. Mula sa Merseilles sumakay ng barkong Melbourne patungo ng Hongkong. Josefa. kasama ng kanyang bagahe ang 600 na kopya ng El Filibusterismo. Upang mas higit siyang maging malapit sa Pilipinas. Pamamaalam sa Europa 1.

Nagpunta siya sa Sandacan at kinausap ang mga pinunong British at nagtagumpay siya na mapagkalooban ang kanyang proyekto ng 50.A. . 2.000 hektaryang lupa. A. 3. Tsino. Lorenzo Marquez na kanayang kaibigan. at Amerikano. Binalak ni Rizal na magtayo ng isang kolonya sa Borneo na bubuuin ng mga walang lupang Pilipino mula sa ating bansa . 4. at mahusay na pamahalaan upang magamit sa loob ng 999 na taon ng walang bayad. Nakilala si Rizal sa Hongkong sa kanyang kahusayan at ang mga pasyente niya ay mga British. 3. Sa tulong ni Dr. 2. Ang Proyektong Borneo 1. Matagumpay niyang inoperahan ang kanyang ina sa Hongkong. Panggagamot sa Hongkong 1. Maraming bumati kay Rizal sa kanyang panggagamot. Ipinaalam ni Rizal ang kanyang proyekto sa mga Pilipino sa Europa na nagpakita ng pagnanais na ito ay maisakatuparan. Inilapit niya kay Rizal ang kanyang mga pasyenteng may sakit sa mata. na malapit sa daungan. Ginamit na rin ni Rizal ang kanyang propesyon bilang isang manggagamot upang masuportahan niya ang kanyang pamilya. Portuges.

3. Mga Sinulat sa Hongkong 1.isang artikulo na nagpapaliwanag sa sitwasyong agraryo sa Calamba. 4.isang artikulo na umaapela sa Espanya na ituwid ang kamaliang nagawa sa mga magsasaka ng Calamba. . Sinulatan ni Rizal si Gobernador Heneral Despujol ukol sa kanyang Proyektong Borneo ngunit hindi ito sinagot.4. A.artikulo ukol sa kanyang pagbisita sa kulungan ng Hongkong kumpara sa malupit na kulungan sa Pilipinas.isang pagsasalin ni Rizal ng proklamasyon ng Rebolusyong Pranses ng 1789. Sa Mga Kababayan .isang pahayagan kung saan si rizal ay nagpapadala ng mga artikulo. Sa ikalawang sulat ni Rizal ay hindi pa rin sinagot ngunit ipinarating sa kanya sa konsul ng Espanya sa Hongkong ang pagtutol dito. A. 5. Ang pinakamahalagang isinulat ni rizal sa Hongkong ay ang saligang Batas ng La liga Filipina. 6. The Hongkong Telegraph. Ang mga dahilan na magbalik sa Maynila. 2. A la Nacion Espanola . Una Revisita a la Victoria Gaol . Ang mga Karapatan ng Tao . Ang Pagpapasiya na Magbalik sa Maynila 1.

Tinutulan ng mga kamag-anak ni Rizal ang kanyang nais na pagbabalik sa Maynila dahilan sa itoo ay mangangahulugan lamang ng kamatayan. Patunayan kay Eduardo de Lete na ito ay mali sa kanyang paniniwala na matapang si Rizal dahilan sa siya ay malayo sa mga Espanyol. Despujol ukol sa Proyektong Borneo b. Ang Ikalawang Pagbabalik . Sulat sa Gobernador Heneral Despujol 1. Marquez na bubuksan lamang kung siya ay mamamatay . Kasabay naman ng pag-uwi ng Rizal ay pagsasampa naman ng kanyang mga kaaway ng kaso. KABANATA 21 . 2. Hen. 1. Nagbalik si Rizal kasama ni Lucia sa Maynila. a. Ginawa ni Rizal ang mga sumusunod na sulat bago umalis ng Hongkong na iningatan ni Dr. Itatag ang La Liga Filipina sa Maynila c. Kausapin si Gob.a.ANG PAGBABALIK AT PAGTATAG NG LA LIGA A. sulat sa kanyang mga magulang at mga kapatid b. Sulat sa sambayanang Pilipino c.

1. Pedro Serano Laktaw b. Domingo Franco c. Pagtatayo ng La Liga Filipina 1. Tarlac. Jose Ramos . itinatag ni Rizal ang La Liga Filipina sa bahay ni Doroteo Ongjungco sa Kalye Ylaya. Binisita niya ang kanyang kapatid na si Narcisa at si Neneng. 5. Ang kanyang mga paglalakbay ay sinusundan ng mga Espanyol at mga bahay na kanyang binisita pagkatapos ng ilang araw ay sinalakay ng mga kawal Espanyol. Sa hapon ng nasabing araw nagtungo si Rizal sa Malacanang upang makipagkita sa gobernador heneral ngunit pinabalik siya ng gabi at nakausap si Despujol. Hulyo 3. 4. Bulacan. Tarlac. Ang pagpupulong ay dinaluhan ng mga sumusunod: a. Pampanga.nagbalik si Rizal sa Maynila kasama ng kanyang kapatid na si Lucia at tumigil sa Hotel de Oriente. 2. A. at Bacolor. Kinabukasan. 1892 . San Fernando. Sa mga sumunod na araw ay muling nakipagkita si Rizal kay Despujol. sumakay si Rizal ng tren at dinalaw ang kanyang mga kaibigan sa Malolos. 2. Hunyo 26. Pampanga. tondo Maynila. 3.

l. Luis Villareal i. Noong Hulyo 6. . Numeriano Adriatico m. Moises Salvador h. 4.d. Andres Bonifacio o. Dinala si Rizal sa Dapitan sa pamamagitan ng barkong Cebu. j. 3. 1892 .sa isang pakikipagusap ni Rizal kay Despujol ay inaresto siya sa dahilan sa bintang na pagdadala ng mga polyetong kontra-simbahan. Agustin de la Rosa g. Juan Zulueta A. Pag-aresto at Pagpapatapon 1. Teodoro Plata n. Bonifacio Arevalo f. Faustino Villaruel Mariano Crisostomo Estanislao Legaspi k. Ipinakulong si Rizal at mahigpit na pinababantayan sa Fort Santiago. Sumunod na araw inilabas ang kautusan na ipatapon si Rizal sa Dapitan. 2. Ambrosio Salvador e.

Ang sulat ay naglalaman ng mga kondisyon upang si Rizal ay makatira sa kumbento. Setyembre 21. 4. Basa sa Hongkong at ang natira ay kaniyang ginamit sa pagbili ng lupa sa Talisay na isang kilometro ang layo sa bayan ng Dapitan. 2. Ang Buhay ng Isang Tapon 1.KABANATA 22 . Pansamantalang nanirahan si Rizal sa kuwartel na pinamumunuan ni Kapitan Carcinero na kanyang naging kaibigan.000.nakarating si Rizal sa Dapitan at ipinagkaloob kay Kapitan Ricardo Carnicero ang komandante ng hukbong Espanyol sa lugar. 5. Ang naging hati ni Rizal ay P6.nakatanggap sina Rizal. Carcinero at isang Espanyol ng Dipolog ang gantimpala na ang kanilang ticket bilang 9736 ay nanalo ng ikalawang gantimpalang P20.200. Ngkaroon ng isang mahabang sulatan sina Rizal at Pastells ukol sa usapin ng relihiyon na naglalaman ng mga paniniwalang pangrelihiyon ni Rizal. 1891 . Ibinigay niya ang P2. 1892 . . 3.000 sa kanyang ama at P200 kay Jose Ma.TAPON SA DAPITAN A. Hulyo 15. Dala ni Rizal ang sulat ni Padre Pablo Pastells na superior ng mga Jesuita para kay Padre Antonio Obach ang paring Jesuita sa Dapitan.

Nang tumira ang kanyang ina sa Dapitan sa loob ng isa at kalahating taon. Ngunit hindi rin ito nagtagumpay. Hinamon ni Rizal ang isang Pranses na si Mr. Nagpadala ang mga prayle ng isang tao na may alyas na Pablo Mercado (Florencio Namanan) upang isangkot si Rizal sa mas malaking kaso. ginamot din ito ni Rizal. . 2. Ginagamit ng mga prayle ang relihiyon sa pansariling kapakinabangan. Nakatanggap na rin si Rizal ng mga panauhin sa Dapitan at nakasama niya ang kanyang mga kapamilya at nagpatayo na ng bahay sa Talisay. Nagtrabaho si Rizal sa Dapitan bilang isang manggagamot. Inilipat ni Padre Pastells si Padre Francisco Sanchez sa Dapitan upang muling akitin si Rizal na magbalik sa simbahan. 3. 6. Ang sariling pagpapasiya ay biyaya ng Diyos sa lahat ng tao. b. 1. 4.a. Ang kanyang mga pasyente ay mga mahihirap na hindi makabayad at mga mayayaman na nagbabayad ng malaki sa kanyang paglilingkod. Hindi nagtagumpay si Pastell na maibalik si Rizal para sa simbahan. Juan Lardet ng duwelo dahilan sa pagbebenta kay Rizal ng mga kahoy na mababa ang kwalidad. 5.

Pinasok ni Rizal ang mga kagubatan at baybay dagat ng Dapitan para sa paghahanap ng mga specimen upang ipadala niya sa mga museo ng Europa. 2. Pagpapaganda ng liwasan at ang paglalagay ng mapa ng Mindanao sa plasa. 8. kasaysayan. Itinayo ni Rizal ang isang sistema ng patubig sa Dapitan upang magkaroon ng malinis na tubig sa bawat bahay ng Dapitan. b. Natagpuan niya ang species ng Draco rizali Apogonia rizali at Rhacophorus rizali. Nakapag-ipon siya ng 346 na uri ng mga kabibi. .Nakilala ang kahusayan ni Rizal sa panggagamot kahit na siya ay nasa Dapitan. Paglalagay ng pailaw sa lansangan ng Dapitan c. Tinuruan niya ang mga ito ng mga aralin sa wika. c. sinasadya sya ng mga pasyente mula sa iba't ibang panig ng daigdig. Mga Proyektong Pangkomunidad sa Dapitan: a. Naging interes din ni Rizal ang mga lokal at halamang gamot. matematika. heograpiya. 1. Ang oras ay mula alas 2:00 hanggang 4:00 ng hapon. 7. gawaing industriyal at iba pa. Paglilinis ng mga latian upang mawala ang malaria b. Mga ambag ni Rizal sa Agham sa Dapitan a. Ang malaking panahon ni Rizal ay ginamit din niya sa pagtuturo ng mga kabataan sa Dapitan.

Subuanin. 2. 3. Ginamit din ni Rizal ang kanyang panahon sa Dapitan bilang isang magsasaka. tubo . Sa panahong ito ay natutunan niya ang wikang Bisaya. Umabot ng 70 hektarya ang lupang kanyang pag-aari na tinaniman niya ng abaka. Ginamit din ni Rizal ang modernong pagsasaka sa pamamagitan ng pag-aangkat sa Estados Unidos ng mga makabagong makinarya. . Ang kahusayan sa larangan ng sining ay makikita pa rin kay Rizal sa panahon ng pagkakatapon niya sa Dapitan. at cocoa. punong kahoy. Itinayo din ni Rizal ang kooperatiba ng mga magasasaka sa Dapitan upang mabawasan ang monopolyo ng mga Tsino sa lugar. (3) estatwa ng isang babaeng tagaDapitan. mais. Ang pag-aaral ng mga wika ay ipinagpatuloy ni Rizal sa Dapitan. at Malayo. Nakipagsosyo siya kay Ramon Carreon . kape.1. Ang pagnenegosyo ay isa sa mga naging gawain ni Rizal sa Dapitan. koprahan at abaka. Gumuguhit siya ng mga bagay na nakaakit sa kanya at nililok niya ang (1) Paghihiganti ng Ina: (2) ang ulo ni Padre Guericco. 4. mangangalakal na tagaDapitan sa negosyo ng pangingisda. niyog.

5. Naging malikhain si Rizal sa Dapitan sa pamamagitan ng paglikha ng mga sumusunod; a. sulpukan - isang pagsindi ng sigarilyo na gawa sa kahoy

b. makina sa paggawa ng bricks
1. Si Josephine Bracken. a. Namatay si Leonor Rivera noong Agosto 28, 1893 dahilan sa panganganak. b. Dumating si Josephine Bracken (edad 17) sa Dapitan upang samahan ang kanyang ama-amahan na siGeorge Tauffer upang mapagamot kay Rizal. Dala nila ang isang tarheta ni Julio Llorente. c. Nagmahalan sina Rizal at Josephine at nagbalak na magpakasal ngunit ayaw silang ikasal ni Padre Obach ng walang permiso ng arsobispo ng Cebu. d. Umalis si Tauffer sa Maynila at naiwan si Josephine sa Dapitan upang makisama kay Rizal. e. Sa unang bahagi ng 1896, nakunan si Josephine sa kanilang anak ni Rizal. 1. Dumating sa Dapitan noong Hunyo 1896 si Dr. Pio Valenzuela upang ipaalam kay Rizal ang ukol sa Katipunan. Hinikayat ni Valnzuela ang pamumuno ni Rizal sa Katipunan na tinaggihan naman niya. 2. Nagboluntaryo si Rizal upang maglingkod sa hukbong Espanyol bilang isang seruhano sa Cuba. Ang kanyang kahilingan ay tinugon

naman ni Gob. Hen. Ramon Blanco na sumagot sa kanyang sulat noong Hulyo 1896 na nagsasabi ng pagsang-ayon sa kanyang plano. 3. Nilisan ni Rizal noong Hunyo 31, 1896 sakay ng barkong Espana kasama nina Josephine, Narcisa, at pamangking si Angelica.

KABANATA 23 - HULING PAGLALAKBAY SA LABAS NG BANSA 1. Mula Dapitan patungo ng Maynila

a. Nagdaan ang barkong Espana sa Dumaguete at binisita
dito ni Rizal ang isa niyang kaibigan na siHerrero Regidor na hukom ng lalawigan. Inoperahan niya sa mata ang isang kapitan ng guardia civil. b. Dumaan sa Cebu at inoperahan niya ang mag-asawang Mateo na kanyang nakilala sa Madrid. c. Dumaan ng Iloilo para mamili at nagdaan sa Capiz ang barko. 1. Sa pagdating ni Rizal sa Maynila ay nakaalis na ang barkong Isla de Luzon na sasakyan sana niya patungo ng Espanya. Napilitang tumigil si Rizal sa barkong Castilla sa loob halos ng isang buwan bilang panauhin ni Enrique Estalon, ang kapitan ng barko.

2. Habang nasa barko si Rizal ay sumiklab ang himagsikang Pilipino laban sa mga Espanyol. Nalaman ni Rizal ang pagsiklab ng himagsikan sa pamamagitan ng pagbabasa ng mga pahayagan sa barko. 3. Sa petsang Agosto 30, 1896 natanggap ni Rizal ang isang sukat ni Blanco na nageendorso sa kanya sa Ministro ng Digma. 4. Inilipat si Rizal ng Setyembre 2, 1896 sa barkong Isla de Panay na maglalayag na patungong Barcelona. 5. Ang barkong Isla de Panay ay dumaan ng Singapore, pansamantalang bumaba si Rizal sa Singapore at pinayuhan siya ni Don Manuel Camus na isang Pilipinong naninirahan na samantalahin na ang pagkakataon upang makatakas. Hindi ito sinunod ni Rizal. 6. Habang si Rizal ay naglalakbay patungo ng Espanya ay lihim na nagpapadala ng telegrama si Blanco sa Ministerio ng Digmaan na si Rizal ang utak ng himagsikan. 7. Sa Suez Canal ay narinig ni Rizal ang balita ukol sa pagbitay sa mga Pilipinong naghihinalang kasangkot sa himagsikan. 8. Setyembre 28, 1896 - narinig ni Rizal ang bali-balitang siya ay aarestuhin pagdating sa Barcelona.

Ang Huling Pagbabalik 1.ipinaalam kay Rizal ni Kapitan Alemany ang kautusan na siya (Rizal) ay idedetine sa loob ng kanyang kabina hanggang hindi nakakabalik sa Maynila. 1896 .inilabas si Rizal ng kulungan para ibalik sa Maynila sakay ng barkong Colon. 1896 . Oktubre 3. Kinumpiska ng mga Espanyol ang talaarawan ni Rizal. 2. 1896 .HULING PAGBABALIK AT PAGLILITIS A. Sa Barkong Colon si Rizal ay binigyan ng isang kabuna at nasa ilalim ng mahigpit na pagbabantay. Oktubre 6. 4.9. Sa pagdating ng barkong Colon sa Singapore ay sinikap ni Dr. Nalaman niya sa isang opisyal na siya ang sinisisi ng mga Espanyol ukol sa nagaganap na madugong himagsikan sa Pilipinas. Setyembre 30.nakarating ang barkong Isla de Panay sa Barcelona at ipinadala sa Munjuich Castle na noon ay pinamumunuan ni General Eulogio Despujol . 3. 11. KABANATA 24 . Antonio Regidor at Sixto Lopez sa pamamagitan ng isang abogadong Ingles na si Attorney Fort na bigyan si Rizal ng habeas corpus ngunit hindi ito naipagkaloob .

1896 at sa nasabi ding araw ay nagpasiya ang hukuman na bitayin si Rizal sa pamamagitan ng pagbaril. Sa panahong ito ang mga Espanyol ay nangangalap na ng ebidensiya laban kay Rizal. 5. Si Rizal ay sumailaliam sa limang araw ng mahigpit na imbestigasyon.sa dahilang ang barkong Colon ay nasa ilalim ng bandila ng Espanya. 9. 1896 nilagdaan ni Gobernador Heneral Camilo Polaviela ang kautusan ng pagbaril kay Jose Rizal.Nakarating ang barkong Colon sa Maynila at tahimik na inilipat si Rizal sa FortSantiago. Nagsimula ang paglilitis kay Rizal noong Disyembre 26. Nobyembre 3. 8. 6. Pinili ni Rizal ang pangalan ni Tinyente Luis Taviel de Andrade bilang abogado sa gaganaping paglilitis sa kanya. 7. Ang mga Huling Oras ni Rizal . 1896 . Nagkaroon ng isang Preliminary investigation sa kaso ni Rizal na pinamumunuan ni Colonel Francisco Olive .ANG KAGITINGAN SA BAGUMBAYAN A. KABANATA 25 . Noong Disyembre 28. Pinahirapan ng mga Espanyol ang maraming mga Pilipino para isabit si Rizal sa nagaganap na himagsikan.

Dumating si Santiago Mataix at kinapanayam si Rizal para sa pahayagang El Heraldo de Madrid. Alas 9:00 ng umaga . isang Jesuitang Guro. 5. inimbitahan siya ni Rizal na mag-almusal. 2. Natapos na niya ang Mi Ultimo Adios at itatago na lamang sa lutuang . Pagkatapos na magalmusal dumating si Tinyente Luis Taviel de Andrade at nagpasalamat si Rizal dito sa ginawang pagtatanggol niya.1. Alas-12:00 ng tanghali .Pumalit kay Padre Viza si Padre Antonio Rosell. 3. 1896 sa ganap na ika. Sa ganap na ika -6:00 ng umaga ay binasa ni Kapitan Rafael Dominguez ang kapasiyahan na siya ay bitayin.Tinanggap niyang bisita sina Padre Miguel Saderra Matta (Rector ng Ateneo) at Padre Luis Viza. Alas 7:00 ng umaga .Dumating si Padre Federico Faura at sinabi ni Rizal na tama ang sinabi ng pare na mapuputulan siya ng ulo sa pagsulat ng Noli Me Tangere .naiwan si Rizal na nag-iisa sa kanyang silid para magtanghalian. sa Bagumbayan sa Disyembre 30. 6. Alas 8:00 ng umaga . Alas 10:00 ng umaga . Pagkatapos nito ay ipinagpatuloy niya ang kanyang pagsusulat. 4.7 ng umaga.Dumating si Padre Villaclara (guro ni Rizal sa Ateneo) at Padre Vicente Balaguer (kura paroko ng Dapitan).

8. 9. Sa pag-alis ng mga magulang at kapatid ni Rizal ay nagbalik pa rin ang mga Jesuita sa pangungulit kay Rizal na gumawa ng retraksiyon.alcohol at ginawa na rin ni Rizal ang kanyang huling sulat kay Ferdinand Blumentritt. Alas 3:00 ng hapon ay nagbalik si Padre Balaguer sa Fort Santiago at kinukulit si Rizal na gumawa ng isang retraksiyon sa kanyang isinulat na laban sa simbahang Katoliko. Lumuhod dito si Rizal at hinalikan ang kanyang ina.ipinadala ng Arsobispo Nozaleda ang isang kopya ng retraksiyon na pipirmahan ni Rizal ngunit ito ay tinaggihan ni Rizal. ang paring Jesuita ay hinuwad ang . Alas 10:00.Patuloy pa rin sa pangungulit ang mga Jesuita at mga prayle na gumawa na si Rizal ng isang retraksiyon. Dahilan sa hindi napapirma si Rizal sa retraksiyon.dumating ang ina ni Rizal sa Fort Santiago. 10. Alas 8:00 ng gabi . Alas 4:00 ng hapon . 7.nagsagawa si Rizal ng kanyang huling hapunan sinabi niya kay kapitan Dominguez na pinatatawad na niya ang lahat ng kanyang mga kaaway . 11. Sumunod si Trinidad at dito ay ibinigay niya ang lutuang alcohol na naglalaman ng Mi Ultimi Adios . Alas 6:00 ng gabi . 12.

nagsimulang umalis ang martsa mula saa Fort Santiago patungo ng Bagumbayan.lagda nui Rizal at pagkamatay ni Rizal ay sinabi nila na si Rizal ay lumagda ng isang retraksiyon. sa likuran si Rizal na mahinahong naglalakad kasabay ni Tinyente Luis Taviel de Andrade sa isang tabi at si Padre March at Villaclara sa .habang naghahanda para sa martsa sa Bagumbayan. 15.kinain ni Rizal ang kanyang huling almusal pagkatapos ay sinulat niya ang dalawang sulat para sa kanyang kasambahay at sa kapatid na si Paciano.sinasabi ng mga paring Jesuita na si Rizal ay nakinig ng misa at tumaggap ng komunyon. 16. inihanda ni Rizal ang kanyng huling sulat para sa kanyang ama at ina. 1896. Sa nabanggit din na oras ay dumating si Josephine Bracken at ipinagkaloob ni Rizal ang isang aklat ni Kempis na may pamagat na Imitacion de Cristo . Alas 3:00 ng umaga. Alas 6:30 . Ngunit ito ay walang basehan. Alas 5:30. Josephine December 30. 14. 17. 13. Jose Rizal. Sa nasabing aklat inilagay ni Rizal ang isang sulat na To my dear and unhappy wife. Alas 6:00 ng umaga . Apat na sundalong Espanyol na nakabaril at bayoneta ang nasa harapan.

. Pinulsuhan siya ni Dr. ang bangkay ni Rizal ay inilibing sa sementeryo ng Paco. Sa likuran ng maraming mga sundalong Espanyol na nasasandatahan.kabila. Pagkatapos ng barilin ng firing squad isang opisyal ng hukbo ang lumapit sa kanyang katawan at binaril na malapitan sa puso.binaril si Rizal sa Bagumbayan. 19. 22. 20. Pagkatapos ng pagbitay. Sa panabi ng martsa ay ang hanay ng mga taong nanonood. Upang tiyakin na patay na ito. Castillo isang manggagamot ng hukbong Espanyol at humanga sa normal na tibok ng pulso nito. 18. Sa pagdating ni Rizal sa Bagumbayan mas maraming bilang ng mga tao ang naghihintay upang saksihan ang gagawing pagbitay kay Rizal. 21. Nagpaalam si Rizal kay Luis Taviel de Andrade . Alas 7:00 ng umaga .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful