Halimbawa ng Dulang Komedya (Dobu Kacchiri) Mga Tauhan: KOTO KIKUICHI ISANG NAGDARAAN KOTO : Isa akong Koto

na nakatira sa pook na ito. Ngayon tatawagin ko si Kikuichi para konsultahin siya. Nariyan ba si Kikuichi? KIKUICHI : Nariyan na! KOTO : Nasaan ka? KIKUICHI : Heto na ‘ko. KOTO : May mahalaga akong kailangan sa iyo. Dahil matagal na rin naman akong hindi nakalalabas ng bahay, ang daming oras na nakabitin sa kamay ko. Gusto kong magbiyahe at nang makapagmasid naman ng mga tanawin. Ano sa tingin mo? KIKUICHI : Sa totoo lang, imumungkahi ko nga sana sa iyo, Ekselenteng ideya. KOTO : Ano pang hinihintay natin kung ganoon. Maghanda ka ng sake. KIKUICHI : Ngayon din. Nakahanda na ang bote ng sake. KOTO : Umalis na tayo agad. Halika na! KIKUICHI : Nakahanda na ako. KOTO : Ano sa palagay mo? Nagtatawanan na siguro ang mga taong makita ang dalawang paris natin na namamasyal at nagmamasid sa mga tanawin. Pero ang pagbibiyahe sa bagong lugar ang nakapagpapagaan ng pakiramdam bukod pa sa kasayahang nalalasap mo. KIKUICHI : Wala naman sa palagay kong mag-iisip na para tayong gago. Kaya, kapag nararamdamang mong gusto mong magbiyahe, dapat lang na ilang ulit tayong magbiyahe. Nakabubuti iyon sa inyo, Amo. KOTO : Nasa labas na tayo ng nayon. Marahil nasa gitna tayo ng bukirin. Ang lungkot dito. KIKUICHI : Nasa gitna nga tayo ng bukirin. KOTO : Kapag nasa kapatagan ako, parang lumalawak ang aking puso at gumagaan ang pakiramdam ko. KIKUICHI : Gaya ng sabi mo, kasiya-siya ang magbiyahe. KOTO : Makinig ka! Noon ko pa gustong sabihin sa iyo na hindi sa habambuhay ka na lamang umaawit ng mga maiikling awit o bumibigkas ng mga kuwento. Bakit di mo ensayuhin ang Labanan sa Heike, ang pamosong epiko? KIKUICHI : Gusto ko nga sanang hingin ang tulong mo tungkol diyan. Masuwerte na lang at ikaw mismo ang nagbukas tungkol diyan. Kung maituturo mo sa akin ‘yan, tatanawin kong malaking utang-na-loob. KOTO : Ituturo ko kung ganoon. Wala rin lang tao sa paligid, bibigkasin ko sa iyo ang isang berso. KIKUICHI : Sadyang kay buti mo. Sige, makikinig ako. KOTO : “Umabot sa krisis ang labanan sa Ichi no Tani, at nauwi sa isang malaking giyera. Natalo ang mga dakilang Hieke, at nagsisugod ang mga mandirigma ng Genji—silang sabik sa kabantugan. Parang mga trigong nagbagsakan sa harap ng mga armaspandigma. Kalunus-lunos na pagdanak ng dug! Walang katapusang kaguluhan! Putol ang baba ng ilan, at ang iba nama’y talampakan. Sa gitna ng nakakukuliling mga daing at pananangis, pilit pinaglalapat ang kanilang mga sugatang talampakan sa duguang baba,ang sugatang baba sa duguang talampakan. Ay, kahabag-habag na tanawin! Tatlo o apat na raang mga mandirigma ang nagkalat sa kapatagan!…” KIKUICHI : Kagila-gilalas palang talaga ang epikong ‘yan. Nagagalak akong marinig. KOTO : Halika’t pumunta tayo doon sa malayu-layo pa. Sumunod ka sa ‘kin! KIKUICHI : Sige lang, sumusunod ako. KOTO : Maraming bumibigkas ng Heike, pero wala akong alam na nakabibigkas ito nang mainam. Kaya kailangang pag-aralan mo itong mabuti. KIKUICHI : Iinsayuhin kong mabuti, at inaasahan kong tuturuan mo akong muli. KOTO Sakali’t maitalaga ako sa posisyon ng “Kengyo,” gagawin kitang isang “Koto”. KIKUICHI : Napakabuti mo ngang talaga. KOTO : Ano ‘yon? Nakakarinig ako ng alon ng tubig. Siguro’y malapit tayo sa dagat. KIKUICHI : Oo nga, pakiramdam ko;y dagat nga ‘yon. KOTO : Kailangan nating tawirin ito. Anong dapat nating gawin? KIKUICHI : Ano nga bang dapat nating gawin? NAGDARAAN: (Sa mga manonood) Dito lang ako nakatira. Dahil may lalakarin ako sa kabila ng bundok, kailangan kong magmadali. Ano itong nakikita ko? Dalawang bulag ang nagbabalak lumusong sa dagat. Paano kaya nila magagawa ‘yon? TitigiI muna ako rito at panoorin sila pansumandali. KOTO : Halika! Maghagis ka ng bato para matantiya natin ang lalim ng dagat. KIKUICHI : Sige. Ayan, naghagis na ako. PLOP! KOTO : Malalim doon. KIKUICHI : Malalim na malalim doon. KOTO : Subukan mo sa ibang direksiyon. KIKUICHI : Sige. Ayan, naghagis ulit ako. CLICK! KOTO : Mababaw doon. KIKUICHI : Mukha ngang mababaw doon. KOTO : Kung gayon, lumakad na tayo nang painut-inot. Halika na!

pero ni isang patak. opo. Ang lalim naman nito! Naku. KOTO : Giniginaw na ‘ko. (Papatong siya sa likod ni KIKUICHI). di po ba? KOTO : O. Uminom ka rin nang kaunti. Dahil hindi ka rin nakakakita. tulungan ninyo ako. Glug. KOTO : Ano? Ni isang patak wala nang natira? NAGDARAAN: (Sa mga manonood). Ang hayop na ‘yon mag-isa palang tumawid. KIKUICHI : Pero ito ang pagkakataon ko para makatulong sa inyo. huwag na. hindi nadisgrasya. KOTO : Kabubuhat lang sa akin? Pero naghahanda pa lang ako. Sana naman hindi masyadong malalim. NAGDARAAN: Mautak ang mga bulag na ‘yon. Aba’t may kasunod pa! Walang kasinsarap ang sakeng ito! KOTO : Tama na ‘yan. Di bale. glug! NAGDARAAN: (Sa mga manonood). Ngayon sisimulan ko nang magpainut-inot sa dagat. KOTO : Nauunawaan kong aksidente ang nangyari. KIKUICHI : Sigurado. ipagpaumanhin ninyo! Wala na pong natira. KIKUICHI : (Magmamadaling tumawid sa pinaggalingan) Kailan kayo tumawidna muli rito Amo? KOTO : Kailan? Aba’t walanghiya ‘tong taong ito. at natutuwa ako’t wala ring disgrasya. ang bote ng sake. Amo. KIKUICHI : Puwede po ba? Salamat sa kabaitan ninyo. Matapos mo akong agawan ng inumin. Hindi mo pa ako nabubuhat. bakit hindi mo pa ako tinatagayan? KIKUICHI : Pero katatagay ko lamang po ng isang punung baso para sa inyo. Glug. Akong iinom noon. KIKUICHI : Humawak kayong mabuti. KOTO : O sige. Pero kailangang maghanda na muna tayo.KIKUICHI : Pero amo. KOTO : Hindi. baka maaksidente pa tayo. KOTO : Sige. May nangyari ba sa sake? KIKUICHI : Anong sabi n’yo? Ah. hindi na kailangan. Tagayan mo ako ulit. KOTO : Akala ko nga. Pag-aawayin ko sila. saklolo! NAGDARAAN: Nakakaaliw pagmasdan ang kawawang mga bulag! KOTO : Nakakapanggalit itong nangyayari sa atin. KIKUICHI : Salamat. Kailangang mabuhat ko kayo sa aking likuran. sige. tatawid na lang uli ako. KIKUICHI : Eto na. KIKUICHI : Ipagpaumanhin ninyo. Talagang nakakaaliw ito. KIKUICHI : Opo. nakahanda na ako. Hayaan niyo ng buhatin ko kayo.aray ko! Aba’t sobra na ito. papayag akong buhatin mo ako. pero wala ni isang patak ang baso ko. Maghawakan na lang tayo sa isa’t isa saka lumakad nang painut-inot. Kumapit na kayo sa likod ko. Hindi ko inaasahan ang suwerteng ito. Nakadalawa na po kayong tagay. Ni isang patak di mo man lang ako pinatikim. Bakit ko naman sosolohin ito nang hindi inuuna ang amo ko? Mali ang akusasyon ninyo sa akin. Masuwerte talaga akong aso. Talaga namang nag-iingat ako. bilisan mo. Bang! Bangg! KOTO : Aray. Basta sumunod ka sa akin. Ki-ku-i-chi! Na-sa-an ka? KIKUICHI : Na-ri-to a-ko! KOTO : Bakit di mo pa ako buhatin patawid? KIKUICHI : Pero kabubuhat ko lang sa inyo. Patutuyin ko kayo. KIKUICHI : Naku. Ihanda mo na rin ang sarili mo. Basang-basa na ako. Napakasarap ng sake. KOTO : Bakit? KIKUICHI : Bubuhatin ko na kayo sa likod ko. teka muna sandali. KIKUICHI : Hindi ko maintindihan ito. Magtatagay uli ako Heto. KIKUICHI : Nagtatagay na po ako. dinadaya mo ‘ko at pinalalabas na iniinom ko’ng tinatagay mo nang di mo alam. Tagayan mo ako. NAGDARAAN: (Sa mga manonood). NAGDARAAN: (Sa mga manonood). Mukhang napakalalim dito. pupunuin ko na ang baso. Kaya nga ba tumanggi na akong pabuhat sa iyo noong una pa. KOTO : Aba’t talaga bang ginagalit mo ‘ko? Hindi ka lang gago. KOTO : Basta mag-iingat ka at huwag kang masyadong magalaw. Sinusubukan nila ang lalim ng dagat sa pamamagitan ng paghahagis ng bato. KOTO : Ano Kikuichi? Nakahanda ka na ba? Walang sumasagot? Hindi ko ito maintindihan. hindi ganyang magsalita ang amo ko. KIKUICHI : Gusto ko po sana. at wala tayong magagawa roon. pero natalisod ako. Madali ka’t buhatin mo na ako agad. Umaayaw na yata. Kamuhi-muhi kang tarantado ka. KIKUICHI : Sige po. Dahil mapilit ka. KIKUICHI : Pero kaya nga ako naririto para pagsilbihan kayo. KOTO : Huwag kang magalaw. wala pa rin ang baso ko. NAGDARAAN: Aba’t may isa pa pala akong suwerte. KIKUICHI : Lalakad na ako nang painut-inot. Ayan nakarating na ako sa kabila. Heto. Ang sarap nito! KOTO : Ano na. Mawawala rin ang ginaw ko pag nainom ko na ito. Ako ang magpapabuhat patawid sa dagat. Patawarin ninyo ako. ngayon naman may gana ka pang bugbugin ako. KOTO : Iyon din ang akala ko. Kikuichi? Bakit di mo ako tinatagayan? KIKUICHI : Pero katatagay ko lang po’t binigay ko sa inyo. KOTO : Naku. KIKUICHI : Ano’ng sabi ninyo? Bugbugin? . Pero. Para na rin sa kabutihan ng aking kaluluwa. glug! KOTO : Tama na ‘yan. kasi sinosolo mo’ng pag-inom. Tuwang-tuwa ako. KIKUICHI : Talagang hindi ko maintindihan ito. Nagawa ko ito nang walang kahirap-hirap.

KIKUICHI : Ikinahihiya ko kayo Amo. sandali lang! Matapos mo akong bugbugin. Sa dingding na binarnidang plywood. KOTO : Ano? Abusuhin? KIKUICHI : Ano pa nga bang ginagawa ninyo? KOTO : Ni hindi nga dumadapo ang mga kamay ko sa iyo. estudyante Aida. putiang pinta. Di kalayuan sa mesa. ano ka ba? KIKUICHI : Aray ko po. sabi? KIKUICHI : Aray. maayos at masinop ang apartment. estudyante Ana. sa ding-ding. 18. Bakit binubugbog ninyo ang isang walang kasalanang katulad ko? KOTO : Aba’t ni hindi nga nakatutok sa iyo ang mga kamay ko. Karaniwan nang ang naninirahan dito ay mga empleado ng gobyerno.KOTO : Sinaktan mo na ako. aber? Sino. kabinet ng mga libro na kinapapatungan ng isang flower vase. teka! Aba’t tinutuluyan na nilang magsuntukan. yari sa mahuhusay na materyales.Delikado pa ang manatili pa rito. Paiikutin ko sila sa iba’t ibang pakana. nakasabit ang isang pares ng nairolyong pinturang Hapones: mga lumilipad na tagak sa ibabaw ng maiitim at payat na tangkay at mga dahon ng kawayan. sa likod nito. Calderon mangyayari ang dula. isang nakakwadrong retrato ng isang nakangiting dalaga na napaliligiran ng maliit at animo’y naglalarong mga piguring duwende at isang lampshade. KOTO : Nauubos nang pasensiya ko. kubyertos. sa isang komunidad na masasabing “middle class”. hulihin n’yo! Huwag n’yo siyang patatakasin! Halimbawa ng Dulang Trahedya MOSES. Ni hindi nakaturo sa direksiyon ninyo ang mga kamay ko. hindi pala? At sino pang mananakit sa akin. nakatayo sa mga loteng nabili sa murang presyo noong unang bahagi ng 1950 at ngayo’y nagkakahalaga na nang malaki sa pamilihan ng lupa. ng mga salitang GOD BLESS OUR HOME. Nagpapanggap lang pala kayong mabait. MOSES (Ni Rogelio R. tama na! NAGDARAAN: Nakakatuwa talaga ito. kaliwa ay may isang mesang paayon ang ayos at napapaligiran ng anim na silyang may matataas na sandalan. Sa sala at sa komedor ng apartment na ari ni Mrs. Sa sala ay may isang set ng upuan na nakatuntong sa isang alpombrang bumabagay sa pulang sahig. Isa sa apat na pinto. Sa kabuuan. Tahimik dito. likuran. malaki-laki rin ang apartment na ito. ulol! KIKUICHI : Itinatabi ko lang po ang bote ng sake. May pinto sa may sala. isang maestra Tony. at sa unang malas pa lamang ay mahihinuha nang inilalaan sa mga makapagbabayad ng mataas. ano ba? Bakit mo ba ako sinasaktan? KIKUICHI : Nasa binti ko ang mga kamay ko. kaharap ng gate. kapatid ni Regina Ang Alkalde Ang Konsehal Mga Pulis Panahon: Kasalukuyan Tagpo: “Apartment” sa lungsod sa Rizal. ngayon naman sinasaktan n’yo pa ako. KIKUICHI : Di dumadapo? Kung gayo’y sinong nanununtok sa akin? KOTO : Aray. malapit sa lababo. estudyante Ben. balo. panganay niyang anak. KOTO : A. Kailangang makaalis na ako habang may araw pa. Santo-santito! KOTO : Huwag. 48. malayo sa daanan na pampasaherong sasakyan. sa may kusina. Wala bang ibang tao rito? Hulihin n’yo siya. ay may isang repriheradora. may hagdanang paakyat sa mga silid-tulugan. Pero. Sa gitna. mga itinatanging kasangkapan na ang paggamit ay karaniwan nang inilalaan ng mga maybahay sa mga espesyal na okasyon… Nandito rin ang ilang de-latang pagkain at mga boteng gamot. malapit sa nakukurtinahang bintanang salamin. Luma na ngunit maayos pa ang mga kasangkapan parang inilipat mula sa isang lumang bahay. at sa kaliwa. Aspaltado ang malilinis na kalsada at may ilaw na mercury ang mga poste. . aray ko po! Inaakusahan n’yo na nga ako ng kung anu-anong hindi ko naman ginagawa. kanan. Maraming bagong bahay dito. mapuno at mahalamang hindi katulad ng ibang subdibisyon. KOTO : Nasa binti mo? Kaninong mga kamay ang sumuntok sa akin? KIKUICHI : Aray. 46. May kabinet sa likod ng mesa-lalagyan ng mga plato. aray ko! Kikuichi. Amo. na mga letrang Gotiko. May telebisyon sa sulok. tatakbuhan mo ako.sino pa? KOTO : Aray. anak niyang babae. matandang dalaga. ay nakasabit ang isang pandekorasyong seramiko na kinatitikan. Hawak ko na kayo ngayon. Sa silid-tulugan. puti ang mga barandilya nito at sa itaas palapag. Sikat) Mga Tauhan: Regina Calderon. bunso. tama na! Huwag ninyong abusuhin ang inosenteng tulad ko. 16. Nakapatong sa kabinet ang isang bentilador. KIKUICHI : Hindi nakatutok? Sinong nanakit sa akin? Magsalita kayo. Hindi kita patatakasin lintik ka! KIKUICHI : Bakit ako sinasaktan? SILANG DALAWA: A-a-ray….

May mga alas-otso na ng gabi. mababasag ang boses)-pinakamasaya. Ang maipipintas mo nga kay Tony ay walang kibo.) Si Tony. REGINA: (sasandal) Sayang naman kung hindi ko matatapos ang aking serbisyo. ANA : (Pagkaraan ng ilang saglit. kinikilatis na mabuti. noong sumakay siya sa karosa ng “lantern parade” sa UP. nagtitinda na ng diyaryo. Baka raw lalo pa tayong perwisyuhin. Hindi na nagbalik iyong preskong kaklase yata ni Aida. ANA : Seryoso. taas ang pinagsaklit na paa at tila yogang nagbabasa ng isang magasin. Nakatingin kay Aida ang lahat. At naisip ko na ang gagawin kong tahi sa damit niya.kababata pa’y wala nang prinsipyo! Mga bagong tapos pa ng kolehiyo. Regina. pero hindi kamukha ng kuya niya. noong ganyang edad. nguni’t itutuloy pa rin)Masasabi mong isip-bata si Aida. Dapat nga raw magdemanda. Bukas ang ilaw sa sala. Ang sabi’y “Ituloy mo. kahit isang taon. Hindi man lang tulungan iyong kapatid. Si Aida. Marami akong naiipong bakasyon. Pero ano ba ang maaasahan mo sa mga walang prinsipyong tao? ANA : Sinabi mong tuloy rin ang demanda? REGINA: (tatayo.si Aida ang (parang mawawala sa sinasabi. laylay ang ilalim ng mga mata. Akalain ko bang gaganda ng ganyan ang anak mo. ANA : (mapapansin ang pagbabago ng mukha ni Regina. pati nanliligaw kay Aida. REGINA: Limang taon na tayo rito. REGINA: (habang pabalik sa kabisera. (Tatayo. Bukas din ang daylight sa silid-tulugan. Ang sarap ‘ka mo. Kaparehung-kapareho ng ama. tulad ng uso sa mga tin-edyer ngayon. Noong dalaga ka pa. Ano nga pala ang sabi-sabihan sa eskwela? Siguro’y alam nila ang nangyayari? REGINA: (pauyam) Alam. Regina. nagpupunas ng kutsara ang kapatid niyang si Ana. Bakit hindi ko itutuloy? Kahit ano pa nga ang kanilang sabihin. ANA : Biro mo namang mahigit na dalawampung taon ka na yatang nagtuturo. Inosente. at nang-iinggit naman ang kanyang mga kaklase.) Tingnan mo. lalakad sa repriheradora upang kumuha ng inumin) Oo. Si Tony. mabuti pa iyong “ assistant principal” namin.) Tutal.) ANA : Kung sabagay. kumikita na. (Magbababa ng tingin na parang mali ang nasabi. Baka ‘ka mo si Aida. Pero maganda. di iaalis ang tingin sa binabasa) Opo. REGINA: (susulyap sa itaas ng hagdan. tila isang roba na itinali sa harap. Hindi na baleng siya ang wala mayroon lang si Aida at Ben. ha.) Bakit ba naghahanap ng kordon si Tony. ANA “Spoiled”. noong nakaraang Pasko? Noong dalhin tayo ni Tony? Hindi ako makapaniwalang anak mo iyon at pamangkin ko iyon. ano? REGINA: Ikalawa na ito. ANA : At napapanaginip ko pa noon ang kanyang “debut”. Maganda. Ano sa akin kung “mayor”? ngayon ba’t “mayor” siya’y libre na ang kanyang anak? Wala raw mangyayari. Nakaupo si Regina sa kabisera ng mesa at umiinom ng kape. ano? Iyong de-kotse? “Ano ba sa akin kung dekotse siya. malungkot) Disiotso na siya sa Setyembreng ito. Nakabulaklaking pambahay si Ana.“jeans-jeans” at “pony-tail pony-tail” lang dito. puwede ba nila akong hindi bigyan. pero… ANA : Nakapag-aral si Aida doon. dala ang baso ng inumin) ang dipirensiya nga lang daw. (Tatayo si Regina. kaya ko naman siyang alagaan. nang madala. nguni’t ngayo’y tila nag-aalala. Regina? REGINA: (ibig magmalaki. ANA : Dapat naman. at siya’y ngumingiti. REGINA: Bata pa lang kasi si Ben. ANA : Si Tony. malabo ang kanyang mata. larawan ng isang babaing pinatigas ng mga hirap na pinagdaanan. may pagkamasayahin ang mukha. Kilala siguro nila. Mrs. at may kakisigan siya. ANA : Kung sabagay. ililigpit sa isang lalagyan ang mga kutsara. Pupuwede akong hindi pumasok kahit ilang buwan pa suguro. ANA : Ibang-iba iyang si Tony kesa do’n sa isa. Nakapusod siya. bitay din siguro ang ibibigay sa lalaking iyan. (Aayusin ang salansan ng kutsara). Pero hindi ako papasok hangga’t hindi gumagaling si Aida. Nakaputi siyang damit-pambahay. Regina. pagkuwa’y babalik sa komedor. sa dingding nakatingin) Nangyari na iyan Ana. Nakakorto siya at iskiper na puti. bagama’t maraming salit na puting buhok si Regina. hanggang siko ang maluwang na manggas at hanggang sakong ang laylayan. Kailangan niya iyon sa pag-aaral. REGINA: Hindi si Ben ang “spoiled” Ana. (Ngunguso sa sala. Natatandaan mo pa. tila nag-iisip na maglalakad-lakad sa sala.” sabi sa akin ni Tony. Mapapansin niya si Ben na ngayo’y nakadapa at nagkukuyakoy ang paa sa hanging nagbabasa). namatay ang “generator” ng karosa! Di pinasinagan siya ng “flashlight”. Palaisip. REGINA: Pabibilhin ko na lang siya ng isa pa bukas. REGINA: May pagkaseryoso rin itong si Ben. Bakit nga’y di. Sa buong pagtuturo mo’y ngayon ka pa lang magbabakasyon. “mayor” itong kalaban ko. saka ngayon. Sobra nang talaga ang anak ng “mayor” na iyan! Ang kailangan talaga riyan ay bitay. . prenteng-prenteng nagbabasa. Magkahawig sila.” ANA : (galit) Ituloy mo nga. hindi ba? Pwede ka nang magretiro. minumutyang talaga si Aida. REGINA: Napakain mo na’ng aso. Mahaba ang kanyang buhok. Sa tingin ko ba noo’y para siyang nakaangat sa karosa(Makikitang ibig maiyak si Regina) Sino nga ba naman ang makapag-aakalangREGINA: (tutuwid ng upo. Sa kabilang dulo. pahablot na dadampot ng isang basahan. Ana? ANA : (nagpupunas-punas sa may lababo): Maikli ang kordon ng ilaw niyang inililipat sa kuwarto namin. at nangyayabang. Calderon. nguni’t walang sigla) Binigyan ako. matapang. sobra naman daw talaga ang ginawa kay Aida. REGINA: Mapagbigay pa ‘ka mo sa mga kapatid. ‘you should really teach those people a lesson. Natatandaan mo? Dito nag-“birthday” si Aida nang lumipat tayo. Iba raw ang malakas ang nasa poder. (Ipapatong ang kanang kamay na may hawak na basahan sa sandalan ng isang silya. Mahahaba ang kanyang biyas at sa katabaa’y may pagkabalingkinitan pa. Ben? BEN : (pagak ang boses. Sino nga ba iyon? REGINA: (parang hindi siya pinapansin) Mababait silang lahat. Noong mamatay ang ama nina Aida. ANA : (habang nagpupunas) Kumusta ang hiningi mong bakasyon. Nakaupo si Ben sa sopa.

ang pagkahol ng aso). REGINA: Iyon naman daw ang kailangan. Sa may “gate” maririnig ang boses-matandang tanong na “ Nariyan ba si Mrs. Lalo siyang nagiging nerbiyusin yata.Luna at ipina-e-“electric shock”. Iyon bang anak ng kapitan na dinadala sa V. Pero – REGINA: Dahil sa pagtanda nati’y wala naman tayong makakasama. Ana. Malapit na sigurong mag-alas. ANA : (pagkapanhik ni Tony. Ibang-iba na talaga ngayon. Maririnig ang pagkalapak na pagsasara ng pinto nito. Calderon?” at ang mababa at pagak na “Opo. Nakatayo sina Regina at Ana sa tabi ng mesa. Lumang pantalon at maluwang ang manggas na polo sert ang suot. magkaanak man sila. isa sa ating dalawa. At sabi sa ospital. ANA : Naaalala ko kasi iyong kapitbahay natin sa Gagalangin.ang humupa ang kanyang nerbiyos. Ana. ANA : Tingnan mo nga Benjamin. o dahil sa mga kondisyon ngayon.naisip kong maaari na tayo dito. Naisip kong umutang nga tayo at ipatayo natin ang “apartment” na ito. (tatawag) Tony! Di ibinigay ba ang kanyang “turntable”? (mananaog si Tony.(Lalabas si Ben. Pinaupahan na lang natin ang bahay doon.di ba? At nang malapit pati sila ‘ka mo ng eskuwela. sabi sabi rin Tony. Totoo raw nasindak si Aida. ANA : Kung sabagay. ( Ililigpit sa may ilalim ng hagdan ang plais at pandikit. ANA : (Pagkaraan ng ilang saglit. Mabuti pang sabihin mong dahil sa mga pagkakataon. nakatingin sa labas). Nasa tokador iyong pera. Regina! May kasama. baka makatuwaan iyan. (kukunot ang noo). ‘ka ko.) Nauuhaw si Aida. magaling daw ang “psychiatrist” na tumitingin sa kanya. masANA : Oo nga. Pero iba naman siguro iyon. Aywan ko. REGINA: Gabi na pala. (Isang sasakyan ang hihinto sa tapat ng “apartment”. Si Ben ang tanungin mo. dinasusuklay ang buhok. Tiyak at tila laging pinagiisipang lagi ang kilos. REGINA: Sa Linggo ang punta dito uli ng doktor. lampas sa karaniwan ang taas. Iyong “ tranquilizer”. REGINA: (kay Ana): Sa atin ba iyon? (May babatinting sa pintuang bakal).may naloloka sa ganyan? REGINA: Hindi naman siguro. iyong gamot. naghihinala): Ilang beses ko nang napapansing lumalabas ng gabi ang Toning iyan. Talaga raw isa sa pinakamahusay dito sa Pilipinas. nakasalamin at mukhang matanda kaysa tunay gulang. malumanay na) Naubos na nga pala ang gamot ni Aida. Regina. Iyon namang sugat at galus-galos. Hindi ba’t mas nagustuhan naman dito ng mga bata? Mas tahimik dito. Aywan ko rin. Tony. kung hindi tayo lumipat ditoREGINA: Sino ang makaaalam na dito siya magkakaganyan? ANA : Bakante ngayon ang itaas ng bahay doon. magaling na. Ana.patay na rin lang ang ating mga magulang. ANA : (nakaupo sa kabilang dulo ng mesa. Sila’ng magkakuwarto. hindi rin tayo magkakalayu-layo. ANA : (Makikilala ang dumating) Si “mayor”. ANA : Akala ko ba’y napapagod ka ? REGINA: (tatawag) Tony! TONY : (sa itaas): Sandali po! Ikinakabit ko lang itong “daylight”. TONY : Opo. Bumubula ang bibig. (Maalala) Si Tony nga pala.REGINA: Ang buhay nga naman. Regina. Alam mo na ngayon. Biro mo.) Mabuti pa sigurong hindi tayo umalis sa Gagalangin. Tig-I-tig-isa ‘ka ko sila ng pinto. REGINA: Magpabili tayo. Siguro. Ang ikinatatakot ko’y ang kanyang nerbiyos. Kaya lang. May apat na pinto tayo dito. sino po sila?” ni Ben. tamang-tama. iyong tira niyang pagkain. Regina. Medyo nawawala na ang mga marka ng dagok sa kanyang mga pigi. Talaga sigurong hindi ka makakabangon kapag dinagukan ka roon. REGINA: (nagpapaliwanag): Hindi ba dahil sa mga bata kung kaya tayo umalis sa Gagalangin? Gusto mo rin namang tayo’y umalis doon nang lumalaki na ang mga bata. REGINA: Baka naman nagpupunta lang sa kaklase niya riyan sa kabilang kanto? ANA : (kukumpas): Aywan ko. May dalang plais at “tape” sa kordon. payat.unang-una’y dahil diyan ang malayo nga sila doon. REGINA: Hindi naman sa tayo’y sinusundan. REGINA: Tiyaga. Nakatulog ang pobreng aso.isa kay Aida. Malalaman natin sa kanya kung kailangan pang ipasok sa ospital si Aida o hindi. Regina. ANA : Aywan ko.) REGINA: Bumili ka ng gamot. REGINA: Ugali lang talaga niyan ang maglakad. sinusundan tayo ng trahedya. Ana. Di nga ba sabi mo kangina’y palaisip? ANA : Oo nga. may binibilut-bilot na sinulid ng basahan ang daliri): Ano ba ang napapansin mo kay Aida? REGINA: Ano’ng napapansin? ANA : May pagbabago ka bang nakikita ? Hindi ba parang lumalala? REGINA: (bubuntung-hininga) Ang sabi naman ng doktor ay may “shock” pa siya hanggang ngayon. ANA : Iyong lagay na iyon siguro’y palakad na. Lagi kaya niyang naaalala ang nangyari sa kanya? Ganoon ba iyon? Hindi ba. nag-aalala ako. Susi ang ginagamit. habaan ang mukha. Kaya hahabaan ko ang aking bakasyon. tiyaga ang kailangan natin. Di mo ba napapansin? REGINA: Hindi. ANA : Ibinigay ni Tony kay Aida nag maliit niyang ponograpo. isa kay Ben. Hindi tayo magkakawalay-walay. ANA : (nagpapahid ng matang isasauli ang basahan sa lababo. sinubok kong ipakain kay Sultan noong isang araw. Pero gabing-gabi na kung umuwi kung minsan. hindi siksikan. ANA : (Maliwa-liwanag ang mukha): Mahusay siguro iyong likidong “tranquilizer” na inihahalo ko sa pagkain niya. sabi ng doctor.nuwebe. Sino ba’ng ating pagbibilhin? Si Tony? ANA : Pabilhin mo na’t gabi na. Magkaasawa man ang mga bata. pero kung minsan nga’y naiisip kong kahit yata saan tayo pumunta. Namumuti raw talaga at umiikot ang tau-tauhan ng mata. pupunta sa repriheradora at kukuha ng inumin. REGINA: (magugulat) Ano kayang kailangan? . Ganyan ang naisip ko noon. Mahusay ang gamot na ibinibigay sa kanya ng doktor. Ana.

sa kanila pala ito. Buweno. ho. ALKALDE: (tatawa) Dispensa. KONSEHAL: “ You are now a .(Tatapikin sa balikat ang konsehal) Walang kuwentang eskwelahan. Iyan naman ang sinabi ng inyong “compadre”. “Mayor”. May bahay kami sa Gagalangin pero pinauupahan namin. naka-polosert na guhitang pula. may katabaan. kaya naman ako’y makumbabang naparito sa inyo upang. Mananatiling nakatayo si Regina. Misis. sa Maynila. Atty. a. nakakunot-noong kakatuk-katukin ang daliri ang salamin niyon. “Mayor”? ALKALDE: Ha-ha-ha! Hindi naman. REGINA : (pagkaraan ng pagbabantulot) Papasukin mo. Ako ho. Collas.B. Alam kong mabigat itong aming inilalapit sa inyo. “Mayor?” ALKALDE: (magkikibit-balikat): Para . Listong bata. Nasa silid-kainan si Ana.. kasama si Ana. ANA : (Kay Ana) Anong ayos-ayos. di ba.upang wika nga’y ihingi ng tawad ang ginawa ng aking anak. sa UP. ALKALDE: (magugulat) UP! Taga-UP rin pala konsehal.Nueva Ecija. ha. ALKALDE: (itataas ang kaliwang kamay. si “Judge” Joaquin ang nagmungkahing magkausap kayo. Misis. Paano ka pa makakatanggi niyon? REGINA: Marami ring botante roon. (Lalabas si Ben). at ang mata’y nag-uusisa agad sa pinasok na “apartment”). Kasama niyang papasok ang isang naka-“polo-barong” na lalaki. KONSEHAL: Maestra kayo. KONSEHAL: (magsisindi ng sigarilyo): Ang totoo niyan. REGINA: (bantulot na ituturo ang upuan) Maupo kayo.ANA : (kinakabahan) Baka-aayusin ka. na kung ako ang tatanungin. Ang Mister ko ho’y taga. ALKALDE: (lilinga-linga) Magandang “apartment” ito. nakahilig sa barandilya ng hagdan si Ben). Hindi basta nagpapasol.para tayo’y magkausap. REGINA: (susukatin siya ng tingin): Akala ba ninyo’y makukuha sa paghingi-hingi ng tawad ang ginawa ng inyong anak? . huwag ko raw silang ipatapon. ALKALDE: Buweno.widow?” (tatango si Regina). “An honest mistake”. “Mayor”? REGINA: Mahusay pala kayong magpalaman sa mga salita. konsehal. (Mahihiyang pupunta si Ben sa silidkainan at doon mauupo. ALKALDE: (bago maupo) Misis. may umiiyak na diyan. inaakupa lang namin ang unang pinto. Kami ho naman ni Konsehal ay ngayon lamang napadalaw dito sa inyo. ALKALDE: (humahangang nakatingin kay Ben) Guwapo. Misis sa “apartment” na ito.may mahigit nang 50 taon. Misis. Di ba ganyan ang nakuhamo sa Tokyo? KONSEHAL: Masinop ang “ apartment” nila. (Nakatawang iiling) “Wise” din naman ang mga lider niyon ngayo’t alam na eleksiyon sa Nobyembre ay saka magrerepresentasyon sa akin. Misis. may kaputian maliit. Tingnan mo ang “Japanese Painting” nila. magugulat pagkakita sa Alkalde. ALKALDE: (nakatingin kay Tony) Anak din ninyo. Kung sabagay. Misis. “Scholarly type. KONSEHAL:Mukhang “familiar” sa akin ang “Calderon”. at ako naman (kukumpas) mahabagin nga siguro ako ay wala nang magawa. ALKALDE: (maagap): Misis.bakit ho ba nasasabi ito’y hindi naman naitatanong?. Mapapansin ng Alkalde na nakatayo si Regina). ALKALDE: (magugulat) Paano ho naman ang nangyari’t dito kayoREGINA: Narito ang aming “apartment”. ang ibig kong sabihi’y isa sa mga hindi natupad na ambisyon ko iyang makapag-aral sa UP. katamtaman ang taas. ALKALDE: (nakatingin kay Ben): Anak ho ninyo? REGINA: Oho. Misis. Maupo naman kayo. doon nagtapos si Carlos P. (Bahagyang tatango ang konsehal. “Grocery” ang silong. Inay. (Papasok ang alkalde. Marunong ang anak ni Misis. ipapatong niya ang mga kamay sa mesa. bukas ang butones sa itaas. Misis? REGINA: Siya ho ang panganay. bahagyang yuyukod) “Good Evening”. konsehal.ay sa Francisco Law College lamang ang gradwado. BEN : (papasok) Gusto raw kayong makausap. hagod sa batok ang tintina at walang partidang buhok. (Mauupo si Regina).. Misis? REGINA: Lehitimo ho akong taga-Maynila. REGINA: (titingnan siya ng tuwid): Para ipaurong sa akin ang demanda. Misis. ALKALDE: Marunong na tipo. REGINA: Magandang gabi ho naman. KONSEHAL: “Must have gotten a loan from the GSIS”.” wika nga. ay siyang pinakamabuti ninyong gawin. kami ho’y medyo ginabi. konsehal. kaya ginabi kami sa pagsasadya sa inyo. pagkaraa’y parang walang nakitang tutungo sa komedor upang kunin ang sapatos. REGINA: Sa amin ho ito. unang-ana’y para magdiskargo. Misis! Dispensa. naka salamin. Saan kayong probinsiya. Tingnan mo nga naman. dahi sa nanggaling pa kami sa “squatter area” diyan sa may “highway”. buweno.a – “Calderon”? REGINA: Oho. hindi naman! Ang lagay naparaan nga kami roon. Misis. ALKALDE: Saan naman kayo nagtuturo? REGINA: Sa Torres High School. Manaka-naka lamang siyang lilingon sa sala). KONSEHAL: Siyanga naman.Garcia. Pareho kayo. parang nakaismid. ALKALDE: Ito ang sasabihin ng “comadre” mo na “Cozy”. ANA : Bakit daw? BEN : Aywan ko po. konsehal. At listo. maitim. May nakikiusap na riyan . mataas ang gupit. (Mananaog si Tony. Samantalang nakatingin sina Ana at Ben sa nag-uusap. ang kasama ko nga ho pala’y si Konsehal Collas. ALKALDE: Napasyal kami. kami’y naparito. konsehal? (Magtatawanan sila). Mauupo sila. Misis? REGINA: (kangina pa nagtitimpi) A. (Kay Regina) Malaki siguro ang upa ninyo. “Law” siguro ang kinukuha. mananatili siya sa komedor.

KONSEHAL: (banayad) Hindi rin ganyan lamang iyan. iyong isa.“mayor”? REGINA: (nagpupuyos) Tama. kung maaari’y ipakatagu-tago mo. pag-aaliwan! Isasakay sa taksi.y kauumpisa pa lamang nang kaso. tatawag si Aida. nakangiti): Alam ko.halimbawa nang napatunayang nagkasala siya. Ayaw ko sanang sabihin ito pero alam ninyong pulitiko rin ang nakapaglalagay sa huwes? Sino ngayon ang nakapaghuhuwes nang hindi lumalapit sa pulitiko? Nasaan naman ang mga naging huwes dito na hindi naging kaalyado ni “Mayor”? Iyong isa. diyan. REGINA: Hindi ko itinatanong kung ano ang mararamdaman ninyo. REGINA: Tusuhan. umabot na rin lang sa ganito. Iyan ang isipin ninyo. nariyan na tayo. pauuwiin. Sa itaas. Misis.para huwag na ngang umabot diyan. Misis. pagkaraan niyan paparito kayo sa aki’t sasabihin ninyong ako’y maging praktikal! KONSEHAL: (namamayapa) Nariyan na tayo. “Be practical. Saan at kanino ililipat? Dito rin. Pero halimbawang kayo ang nasa katayuan ko? KONSEHAL: (sasaluhin ang alkalde) Sa ganitong anggulo natin tingnan.ALKALDE: (iiling. Di ba ninyo inaalala ang inyong anak? Kung itutuloy ninyong talaga ang demanda. Dadamputin ng konsehal ang sobre. “Mayor?” ALKALDE: (nakangiti pa rin) Alam ko ang itatanong ninyo. REGINA: Legalismo ninyong mga abugado! KONSEHAL: Wala tayong magagawa. REGINA: Magandang dahilan ninyong mga abugado! KONSEHAL: Hindi ba kayo naaawa sa kanya? Hindi ba ninyo inaalala ang kanyang kinabukasan? Sa kasalukuya’y hindi pa masyadong bulgar ang nangyari per--REGINA: Mababando rin na ang anak ng “mayor” ang gumahasa sa kanya! KONSEHAL: (ngingiti-ngiti): Hindi kayo praktikal. alam ko. Misis.. REGINA: Paano kung ang pinakamamahal ninyo sa tatlong anak na iyan ay ginahasa ng aking anak? ALKALDE: Natural namang mararamdaman ko ang katulad ng nararamdaman ninyo ngayo. kayo magaling! KONSEHAL: Sa ilalim ng batas.REGINA: Kayo ba’y may anak na babae. at pagkatapos. Malinaw kong nakikita ang inyong punto. REGINA: (nagpupuyos): Halos labingwalong taon mong pinalaki. pinakaingat-ingatan mo. KONSEHAL: Hindi siya ganoong napakahina para hindi maalis ang sinumang kalaban niyang huwes.” REGINA: (sasampalin ang alkalde) Akala ba ninyo’y mabibili ninyo’y mabibili ninyo ako? Layas! Layas! ( Nababaghang tatayo ang alkalde at konsehal. Misis. sino nga ba naman ang matapang na mangangahas na – “mayor” kayo. dadalhin sa motel. sasaktan doon. (Malakas) Ano ang gagawin ninyo? (Kukumpas sa kawalang-maisagot ang alkalde. Hindi mo maiaalis sa abugado ng kabila na hingin iyan. At pagkaraan niyan. Be practical. Ngayon. Kung sa inyo ang sinasabi ninyong huwes. diyan. REGINA: Anong hindi praktikal? KONSEHAL: Halimbawa nang napatunayang nagkasala ang anak ni “Mayor”-halimbawa lamang iyan. Misis. nasa Palawan. halos hindi makagulapay. na aywan ko kung kailan. sino sa mga huwes dito ang kaalyado ni “Mayor”? Kung nakapagme-“mayor” siya ng labingdalawang taon. KONSEHAL: Hustisya. walang kasalanan ang isang tao hangga’t hindi siya napapatunayang nagkasala. paglalaruan. REGINA: Kung hindi kayo kumbinsidong ginahasa nga ang aking anak ay bakit narito kayo? ALKALDE: Para . Misis. pumatay man kayo’y hindi kayo nagagalaw! KONSEHAL: Ay. REGINA: Ganoon pala’y bakit hindi natin ipaubaya sa husgado? ALKALDE: Si Misis. Makakaalis na kayo. inalagaan. maiiling ang konsehal). Inay!)” Tatahimik ba kayo? Magdedemanda ba kayo? Ano ang gagawin ninyo? Kung sabagay. Hindi ko iuurong ang demanda. . malamang pang maging labing-anim --REGINA: (napapaiyak) Kayo nga ang hari dito. Ganyan ang buhay ngayon. Misis. Misis. Mayroon. Dudulog kayo sa itaas? Sino ang nasa itaas? Pulitiko? Ilang boto ang maaring ibigay – sa kanya ni “Mayor”? Makikisama rin sila! REGINA: Kayong masasamang pulitiko! KONSEHAL: (nakatawa) Masasamang pulitiko. May nakita na ba kayong anak ng kongresista na kanilang nagalaw? Anak ng Senador? Anak ng Gobernador? Anak ng. nag-aabang lamang ng bus na pauwi galing sa eskwelahan ay bigla na lamang aagawin ng anak ninyo. (Iiling) Ang tingnan ninyo’y ang panig ng inyong anak. siguro’y tayo na rin mismo ang maiinip – ano naman ang inyong makukuha? REGINA: Hustisya. Ang ibig kong sabihi’y— REGINA: (sa konsehal): Para patunayan kung siya’y ginahasa o hindi? KONSEHAL: (iduduldol sa “ash tray” ang sigarilyo) Para patunayan kung siya’y ginahasa o hindi. pagkatapos. patalinuhan. Misis. ang kauna-unahang gagawin para mapatunayang ginahasa siya ay ang ipaeksamen siya. (Bahagyang tatawa) Ganyang talaga. ALKALDE: (sasang-ayon) Kawawa rin ang inyong anak. ipaeksamen siya. pasinungalingan. nasa Mindoro.Misis. Ngayo. sasabihin ko sa aming abugadong hilinging malipat sa ibang huwes. Pay to cash. Paano kung isa sa kanila ginawa iyon? ( Nakangiting.” ALKALDE: (dudukot sa bulsa ng polosert at may ilalabas na sobre) Alam kong malaking perwisyo ang nagawa ng aking anak sa inyo – ibig kong ( ilalagay sa mesita ang sobre) tanggapin ninyo ang kahit kaunting tulong na ito – KONSEHAL: “ That check is for ten thousand. “Inay. Tatlo. Lalapit sina Tony). REGINA: Hindi babaing damputin ang anak ko.

Naglalakad ako minsan – pagkaraan ng nangyari kay Aida. Kapag nalaman nila ang lahat. lalaban ako! TONY: Ang ipanlaban ninyo sa napakalaking bato’y ang inyong mga kuko! REGINA: Kay laki ng ipinagbago mo. pero ang totoo’y pinatay siyasinimulan ko nang isipin kung ano ang batas na nararapat dito sa atin. ng usok at ingay ng pakakak. Makinig ka: kung sa anak ng mahirap na iskwater niya ginawa iyon. maririnig ang mga pagtawag ni Aida at ang pag-aalo ni Ana. isinakay ako sa “jeep” ng dalawang bataan ni “Mayor”. magtiis ka. at alam natin kung bakit ito hindi ganito.Naglalakad daw si San Agustin sa tabing-dagat at tinutuklas ang misteryo ng Divina Trinidad. kung sino ang dapat magpatupad niyon kung ano ang hakbang na nararapat nating gawin.ito’y isang simpleng batas. lolokohin ka. hindi isang kasabihan.ALKALDE: (hindi makapaniwala. tatakutin ka. Ito ang aking gagawin: gaganti ako: ako ang gaganti sa kanya. hindi magkakapantay ang lahat! Ang demanda ninyo. nakaupo at nakamasid si Ben). ito na ang pagkakataon natin sa hustisya! TONY: Hustisya! REGINA: (nabuhayan ng loob) Tingnan mo. iyong makapangyarihan. Tony. Diyan sa abangan ng sasakyan minsan. Tony. ngipin sa ngipin… apoy sa apoy . pasensiya ka. Pero ang kinatatakutan ko’y ang kalalabasan ng inyong demanda – ng inyong paniniwala sa hustisya.nang maalala ko ang sinabi ng ama ni Itay. Naisip ko. nang ako’y papuntang eskwela. Iyong malalakas. ay mananatiling demanda lamang. kapangyarihan. Ituloy ninyo! (Lalabas ang dalawa. Sa paningin ng ating batas. REGINA: Gaganting paano? TONY: Papatayin ko siya. isang kautusan o kahatulang inihabilin ng Diyos kay Moses sa itaas ng bundok sa gitna ng kulog. iyong mayayaman. Lalaban ako. Hindi nila iibiging masira ang kanilang reputasyon! Tatahimik din sila. nasa gitna nila ako. REGINA: Mananaig din ang katarungan. para siguro mabawas-bawasan ang lagim. at ang nagsakay sa akin ay parehong pulis.Tony. Kung simple kang tao. Lulunukin na nila ang kanilang dignidad at siguro'y kanila pang tatanggapin ang pera. REGINA: (humihingal) Akala ng mga taong iya’y sila ang batas. REGINA: (nanginginig) Lalabas din ang katotohanan at mananaig ang katarungan! TONY: Iyan ang itinuturo ninyo sa “Government”. Pakikinggan nila ako. na para bangmay sisingil para sa kanya. Konsehal. ang ginagawa mong pagtuklas sa misteryong iyan ay kasing-hirap ng pagsalok mo ng tubig sa buong dagat sa iyong palad. Nakatayo sa harap niya si Tony. nakangiti ngunit ngani-nganing sampalin si Regina) Sa buong buhay ko. sapagka’t ang idinemanda ninyo’y malakas. REGINA: Susulat ako sa magasin. mahihiya silang mabulgar ang nangyari. paniniwala.Sabi nila’y itigil daw ninyo ang kaso.. Wala naman tayong misteryong dapat tuklasi’y kung bakit nananalig at naniniwala pa tayo! . kung sa anak-mayaman naman niya ginawa iyon. Nagpaikut-ikot kami. Papanhik si Ben). Pero hindi bale. Habang nag-iisip at naglalakad. Mapapaupo si Regina. TONY: Kay gandang sabihin! “Justicia” o justicia poetica”? Hustisyang talaga o hustisyang Diyos-ko-bahala ka na? REGINA: Kailangang maputol ang ganito! TONY: (malakas) Paano? REGINA: (parang giniginaw) Nanginginig ako. pakikinggan nila ako! TONY: (parang hindi siya pinapakinggan) Ang demanda ninyo’y kamukha lamang ng kung kayo’y nasusukol sa binggit ng bangin at malaki pa ang agwat ng kabilang pampang na kailangan ninyong talunin.ang inutang na buhay ni Itay. Bakit pa kayo magdedemanda? REGINA: Sasabihin ko sa kanila ang lahat.hindi lamang sila ang gumagawa niyan. Sapagka’t hindi ba sinabi sa Exodus na “buhay sa buhay”. Ito bang nangyari kay Aida’y masahol pa ang pagkamatay? Ngayon. REGINA: (manghihilakbot) Tony! TONY: May isa pa kayong hindi nalalaman. mayroon daw narinig si San Agustin na parang hanging nagbulong sa kanya: “Agustin. (kay Regina) Dinadaan ko kayo sa pakiusapan pero gusto ninyong magkademonyuhan. sugat sa sugat. “ Kapag buhay ang inutang. susulat ako sa lahat ng diyaryo. mahina ka. At sa lahat ng libro’y sa Bibliya ko pa nakita ang sagot. ito’y hindi isang pamahiin. Sa labas. Regina: Kung hindi pa ako maniniwala’y ano pa ang aking mahihintay? TONY: May kuwento tungkol kay San Agustin tungkol sa paniniwala. TONY: (galit ngunit matimpi) Sa kasalukuya’y sila nga. Isusulat ko ang lahat at natitiyak kong tulungan nila ako. Tatalon kahit alam na alam ninyong kayo’y mahuhulog. Inay. “Jeep” iyon ng mga pulis. REGINA: (tutop ang mukha) Walang kuwenta sa akin magkaubus-ubos man ang ating kabuhayan! TONY: (patuya) Sasayangin ninyo ang minana ninyo’t pinaghirap-hirapang ipundar. buhay din ang magiging kabayaran. noong araw na iyon ng libing. latay sa latay”. pero pipiliti’t pipilitin din ninyong tumalon. ito ang mga kahatulang nararapat nating sundin: “mata sa mata. Pasensiyahan tayo. nagkamali sila. iurong na ang demanda? TONY: Mula nang mapatay ang si Itay-sinasabi nating nabaril. Kung mahirap ka. Paano ang ibig mong mangyari? Huwag nang lumaban. maririnig ang pagsibad ng kanilang sasakyan. (Sa itaas.o para sa atin. Kadalasang nagkakasama-sama pa iyan: lakas. Inay. Pananalig. Ang hustisya ba rito sa ati’y isang misteryo? Alam nating lahat na ito’y hindi hustisya. Palagay ko nga’y ako at si Aida ay sadyang pinili ng Diyos para rito. ang alkalde’y nagmumura. Tony. Tony. o --REGINA: Mga banta! banta! TONY: Isa iyan sa pinakakaraniwan nilang ginagawa.. yaman. Alam ninyong sa pagtalon ay hindi ninyo maaabot ang kabilang pampang.Nagkamali sila. ngayon pa lang ako nasampal. REGINA: Hindi ako titigil hangga’t hindi siya nabibilanggo! TONY: (kinukuyom ang palad) Tatlo lamang ang nagkakaroon ng hustisya dito sa atin. tatahimik na lamang sila. ng kidlat. Ngayon. magdadalawang-isip ang magulang. iyan ang kailangan mo”.

abangan mong pagdating ng kuya mo”). Hindi ko na siya nakikitang nag-aaral kung gabi. Tony. lalo pa nga’t pagkaraang marinig ang pinagsanib ng alkalde at ng konsehal. Nag-usap sila sa labas at nang nagkakainitan na’y napalabas tayo. Sa itaas. TONY: Hindi pa ba kayo nadadala? Hanggang ngayon ba’y naniniwala pa kayo? REGINA: Ano ang silbi ng aking itinuturo kung hindi ako maniniwala? Kaya kong magretiro anumang araw ngayon pero nagtuturo pa rin ako – siguro’y sa nais kong makatulong sa paglikha ng mabubuting mamamayan. . Duguan ang retratong kuha ni Itay. Alam natin na mula nang madiskubre niya ang di paglilista ng trak-trak na tabakong inilalabas sa bodega ay pinagbantaan na siya. May tumawag kay Itay. Tony. Inay? Kitang-kita ko. ANA: Umuwi ka kaagad. maglakad-lakad. Tony. Regina. hindi ba naging pursigido ang nagiimbestigang pulis. bababa si Ana. takbo sa nakaparada nilang “jeep”ang tatlo. Naniniwala ako. Kailangan ni Aida. Bakit? BEN: (parang takot) May dala siyang baril. “Ben. Ibang-iba na siya ngayon. itinatago ko. (Tutuloy nang umakyat si Ana. matapang –ni hindi isinukbit ang saliri niyang baril.katarungan! REGINA: Darating ang hustisya. hindi makapaniwala. REGINA: Nakaraan na iyon. TONY: Kailan? Gaano katagal? Sa anong paraan? Ang paghihintay nati’y makakatulad lamang ng ginawa nating paghihintay sa kaso ni Itay. Bubuo ka ng mahuhusay na mamamayan nguni’t ikaw mismo ay hindi modelong mamamayan. REGINA: (hindi makapaniwala) Saan kukuha ng baril iyon? BEN: Baril. Regina. Maaring makasama pa sa kanya. (Aakyat ng ilang baitang) Halina. ikaw nga ang pagod. hindi siya napatakot. Ituturo mo sa kanila ang katarungan ngunit ikaw na mismo ang hindi naniniwala rito. Baka hindi na siya maging “scholar” sa susunod na semestre. Papatayin ni Ana ang ilaw sa komedor). Matulog ka na. TONY: Lawakan! Ang kay Itay ay isa lamang sa matagal at laganap nang kawalang.Naghahapunan tayo.REGINA: Lawakan mo ang iyong pagtingin. Ana. Sundan mo kaya. Pero matapang si Itay. Mayroon namang botika riyang hindi nagsasara. Ano paang nangyari pagkaraan niyon? Unti-unti na silang nawalan ng interes sa kaso. naisip kong ang hustisya pala’y ganito. (Lalabas si Ben).Ben.(Mananaog si Tony). Sino ang bibili? ANA: Akala ko ba’y si Tony? (Iiling-iling na papanhik si Tony). Nakabili na ba ng gamot? REGINA: (maaalala): Ang gamot nga pala.y nasa akin pa ang “clippings” ng mga diyaryo noon. REGINA: Baril? BEN: Huwag ko raw sasabihin sa inyo. nasa Gagalangin tayo. kung ilang araw tayong nasa peryodiko. Ana.Nanlalamig mula pa kanina. tila nagsisisi sa sinabi. Regina. REGINA: Anong ginagawa? BEN: Hinahanap ang anak ng”mayor”. (Mananatiling nakaupo sa sala si Regina. ANA: (papalapit kay Regina) Hindi mo sila masisisi. Mananaog si Ben). REGINA: (sasapuhin ang mukha) Diyos ko. Regina. Sa linggo kamo’y pupunta rito ang doktor. Nadiyaryo tayo. Pero si Aida. at sa kauna-unahang pagkakataon. kung madali itong naibibigay at naibibigay nang pantay-pantay. TONY: Mahuhulog kayo sa pampang! (Mula sa itaas. Ana. ANA: Sa pagkakapunta rito ni “Mayor”? intindihin mo iyon? REGINA: Kay Tony. Pagkaraa’y malungkot siyang papanhik.Umasa tayong mahuhuli at makukulong ang mga nagsibaril kay Itay . ano kaya ang kanyang gagawin? (Tatayo nguni’t tutop ang ulong mapapaupo). Ana. Regina. ANA: Siguro naglalalabas ng gabi iyan. At narinig natin ang mga putok. Iwan mo nang bukas iyang ilaw. REGINA: (galit) Nalalaman mo pala’y hindi mo sinasabi? BEN: Kung isasama ako ng kuya’y sasama ako. Papanhik na ako. Sa malaking kahon sa ilalim ng kama niya kinuha. Kailangan ni Aida iyan. Nasa mukha niya ang kawalang malamang gawin). parang gaping-gapi) Kinakabahan ako. REGINA: Gabi na. Parang takot na takot. Ano ang nangyari sa kaso niya? (Mapapayuko si Regina). ANA: (nagpapaubaya): Nasa iyo iyan. Hanggang ngayo. nababaghan. At nang gabi.hanggang sa pumasok ang isang pulitiko. Tony. ANA: (sa hagdan pa lamang): Ninenerbiyos na naman si Aida. At maghihintay ako.Natatandaan ko pa. tatayo. REGINA: (pagkalabas ni Tony. BEN: Umalis na ang kuya? REGINA: Oo. Ang hustisya’y hustisya lamang. Ang mga pinagsasabi niya! (Mapapakumpas lamang si Ana. TONY: (patungo sa pinto) Lalakad na ako. maririnig ang bilin niya. naaawang nakatingin dito. bagsak si Itay. ngang iyo’y lumabas siya kumpiyansa. Ang ikinagagalit mo’y dahil lamang sa mga personal na karaingan. “Third year high school” ako noon. disisais anyos ako. Nakuha ko ang numero ng “jeep” at natunton ang mga nagsigamit niyon. Eto na si Tony. Pagkuwa’y kikilos siya. ReGINA: Ang aking mga anak! Ang aking mga anak! (Sandaling mananatili si Ben sa harap ng Ina. Sundan mo kaya. (Sa hagdan) Pumanhik ka na rin. REGINA: Hindi ba puwedeng ipagpabukas na ang pagbili? Ano’ng oras na ba? ANA: Mag-aalas-onse na siguro. ANA: Alam mo ang pupuntahan mong botika? REGINA: Magtaksi ka na. daang libong piso ang halaga ng mga ipinupuslit. Hindi siya mapapahinga kapag hindi nakainom.

Mauupo siyang muli pagkaraan. Inay. Gatas nga pala. Inay. Buti pa ako. Pero baka kayo o si Ben. Kami lang dalawa ni Kuya ang naiwan. may pinuntahan si Tiya Ana at pumasok si Ben. wala namang sinasabi. Naparito raw siya at ang kanyang mga kasama. Sinabi ko na sa iyong huwag magsusumbong. nagsumbong siya. REGINA: (inililigpit ang dinampot) Gusto mo ng --. Parang natatakot ako dito. Hindi nila aanuhin ang kuya mo.nakayuko at magkadaop ang palad. Hindi ba’t parang siya naman talaga. REGINA: (Nagugulumihan) Tony! TABING (Sa pagbubukas ng tabing. (Mag-aangat ng mukha si Regina). Aywan ko. Patingkayad siyang mauupo at pupulutin ang ilang bubog). Basta lagi ko lang naiisip. Sa labas. mahina) Saan kaya nagputa itong Toning ito? AIDA: Anong sinasabi ni Kuya tungkol sa nangyari? REGINA: (parang mabibigla) Wala. Tutuloy siya sa komedor. kukuha ng termos. (Mapapatingin sa may pinto. Anong oras na ba? AIDA: Pasado alas-dos na po siguro. Alam ko na ang aking gagawin. AIDA: (nakadukdok pa rin sa mesa. akala ko’y may dugo sa inyong palad. REGINA: (naguguluhan) Ano ba ang gagawin ko? A. sa reprihedora. Inay. Nasa eskuwela kayo. makikitang nakaupo si Regina. kung . noon naisip ko. bubuksan ang ilaw at may hahanapin sa kabinet. Hindi ako natatakot kung ako. Matatabing niya ang isang bote ng gamot at ito’y mababasag. nagsumbong ka pa rin. Sa kanyang harap. REGINA: (ikakaskas ang kanang palad sa damit) Wala. (Pupunta sa may kabinet. naiidlip. ang isang kamay ay nasa katangan ng upuan at nakasapo sa noo.inumin mo! At-atnagmamakaawa ako sa kanya. Inumin mo! At binunot niya ang baril at itinutok kay Kuya. Nakikita niya ng naiidlip na Ina nguni’t hindi ito gigisingin. REGINA: Mahal na mahal ka nga niya. Inay.gatas? AIDA: (tatango. nakapaligid sila at siya’y may inaabot na bote ng lason kay Kuya. REGINA: (titingnan ang damit. Kung anu-ano ang naiisip ko. AIDA: Hindi ako makatulog. Inay. Papatayin ko siya. Kaya inumin mo ito. Inumin mo! At ininom ni Kuya ang lason.kung pipili ako ng mapapangasawa. makikita si Aida na nakadukdok sa mesa) Aida! AIDA: (mahina) Ang gamot. Sa labas din. (Walang kibong kukunin ni Regina ang walis na tambo at “dustpan” at dadakutin ang basag na bote. REGINA: Hindi nila gagawin iyon. REGINA: (parang naalimpungatan): Sino iyan? (Lalabas. kukuha ng gatas). Parang gusto ko pang naroon tayo. lagi kong naiisip ‘ka ko. Inumin mo sabi sabi niya kay Kuya. Pasensiya na kayo. nakaputing damit-pantulog. maririnig ang manaka-nakang pagdaraan ng taksi.iniaandot niya ang bote ng lason. Pinaupo nila sa mesa si Kuya. ano. Aida. nakalugay ang buhok at nakatapak. nakapikit. AIDA: Akala ko’y mayroon. (Mula sa itaas ay bababa si Aida. Magigising si Regina). gulo ang mukha) Sinabi namang agahan at kailangan – AIDA: May nabasag po akong bote. Saan kaya nagsuot ang Antoniong ito? (Mauupo. hindi nila sasaktan. pagkaraan ng ilang saglit makikita niya si Tony). bahagyang tatango) Aywan. Inay. ang mga kamay) Saan? AIDA: O. Inay? REGINA: Oo. Nakakatakot. sabi ko. TINIG NI TONY: Walang mangyayari sa demanda niyo. ang isa’y nasa kanyang kandungan. ha Inay? REGINA: (balisa) Oo. Anong pase-pasensiya. . REGINA: (pagulat) Saan? AIDA: Hayan. REGINA: Bakit? AIDA: (nakasandal na ngayon. Inay? REGINA: (maaalala) Si Tony? Wala pa? AIDA: Bakit pa? REGINA: Bumili ng gamot. AIDA: (malumanay na): Noon. maririnig ang pahagok na ingay ng trak na nangongolekta ng basura at ang pagkala-kalantog ng mga inihahagis na lalagyan ng sukal). gatas. Inay. REGINA: (dala ang gatas) Ano ‘ka mo? AIDA: Ang ating lumang bahay. sabi niya niya kay Kuya. nanlalambot na nakatingin sa lumapit na ina) May dugo kayo. Marami silang mga dalang baril. REGINA: (kinabahan) Umaga na. REGINA: (nakatingin sa palad) Bakit ka naman matatakot dito? AIDA: Sabi niya’y huwag raw tayong magsusumbong. AIDA: Huwag naman sana nilang sasaktan. At kasa-kasama ng aking napapanaginip. AIDA: (nagpapahid ng labi) Ang bait-bait pa naman ni Kuya. pasensiya na kayo sa kapaatid ko. Gaganti ako.o si Kuya. sabi niya. pagkaraan si Itay siya na ang para kong naging ama. AIDA: (ibaba ang baso) Kay bait pa naman ni Kuya kung sa kanya gagawin iyon. Mabait siya at mapag-alala. nakatingin sa dingding) Lagi kong naiisip ang luma nating bahay. Huwag mong isipin iyan. REGINA: (aaluin ang anak) Iyang gatas. ang pipiliin ko’y kamukha niya.

Nakatayo siya. (Isang taksi ang pasagadsad na hihinto sa kanilang tapat. Inay--REGINA: Ibang krimen kaysa nangyari kay Aida. Ben. hahanap at makapagtatamo ng katarungan? Sino ang magbibigay? Inay. napapaligiran ka na namin. Iingit ang pintong bakal. hawak ni Regina).) REGINA: (sa labas) Tony! Ano’ng nangyari sa iyo? (papasok sila. REGINA: Umaga na? (Papanhik si Aida. TONY: (tumututol) Inay.Pagkabaliti kay Tony. (Uubusin ang laman ng baso). Hayan siya. at tayo’y walang magawa sa nanakit sa kanya. Ano na kayang oras? AIDA: Umaga na. Sa Tarlac. pero sa tingin ko. TONY: Nariyan na sila!( Tatayo. TONY: “Huwag ninyong sasaktan ang sinumang balo o ulila sa amang bata. “ Kapag sila’y inyong sinaktan sa anupamang paraan at silang lahat ay tumawag sa akin. may papalo. bunot ang baril. ALKALDE: Bakit mo binaril? REGINA: (hawak nang dalawang pulis): Kapag sinaktan ng ibang bata ang ating anak. (Pagtutulung-tulongan ng mga pulis si Tony. Maiiwan sa komedor si Regina. (Bunot ang mga baril. pakalabog na babangon at manggigising) Tiya Ana! Ben! Ben! TONY: Sa Nueva’y ‘cija. AIDA: (sa itaas. Sumuko ka”. TONY: (pipigilin ang kamay ng ina) Kailangan ko ito. may nakalaylay ngayong mga hibla ng buhok sa noo. Tony. Inay. may kakadyot dito. Kakalapag ang pinto ng taksi. Tiyak nila akong papatayin. Halikayo. TONY: (magugulat) At ako’y kriminal? REGINA: Pinatay mo siya. papasok ang mga pulis. REGINA: (aagawin ang baril at ipapaloob ang baywang ng damit niyang pambahay) Susuko ka. Hayan. nahuhuli kong tinitingnan niya akong mabuti.) REGINA: (kay Ben) Buksan mo ang pinto. may sisipa. sa bundok. Mapapaluhod si Tony. TONY: Inay! REGINA: (kakapkapin kay Tony ang baril) Bigay mo sa akin ang baril. AIDA: (kikilos) Kayo? REGINA: Hihintayin ko siya. at kayo’y papatayin ko sa tabak. (Maliban sa panginginig at abut-abot na paghingal ni Aida ay matahimik silang lahat. (ituturo si Tony na nakatayo sa may komedor). magpapalinga-linga). sa Pampanga. karamiha’y nakauniporme. Mapapaupo si Tony sa sala. siya panhik ka na. Lalabas si Regina. Tony. wala na ang antok. bagay pa nga kay Kuya. may dadagok. (May sisigaw sa labas ng “Calderon. ang kidlat ng Diyos ay ihahagis ng kamay ng naaapi at ang tabak ng hustisya ay itataga sa lipunan ng mga pinagkakaitan ng katarungan. REGINA: (matatag) Hindi. ang panawagan nila’y tiyak kong diringgin.” Naglalatang ang poot ng Diyos sa masasamang kamay na umagaw at humahawak ngayon ng kanyang tabak! Sasabihin ninyong ako’y kriminal? Saan paano kanino ako hihingi. REGINA: (nakasunod) Susuko ka. Madali silang makagagawa ng dahilan. Ang lalim niyang tumingin! Sabi lang ni Tiya Ana’y pangit ang nakakunot-noo. sa mga kamag-anak na magsasaka ni Itay. Tony. halos yakap ni Regina si Tony na sapo ang duguang kaliwang balikat. Medyo nalalaglag pa ang salamin sa kanyang ilong. Sa labas. ang ila’y nakasibilyan at may mga taling panyo sa ulo). (Bubuksan ni Ben ang pinto) Maayos siyang susuko. Mapapasugod si Regina sa pinto. Sa dingding tatama ang bala). nariyan ang aking anak. AIDA: (Makakaramdam sa itaas): Kuya? REGINA: Ano’ng nangyari sa iyo? (Sesenyasan siya ni Tony na huwag maging maingay). TONY: Aalis tayo rito. Malakas na mapapatili si Aida.AIDA: (mangingiti) Kung pumapasok siya sa kuwarto at kinakausap ako. at makalawang makapagpapaputok si Regina bago maagaw ng isang pulis ang kanyang baril. maririnig na ang mga sirenang papalapit). Hindi tayo aalis. REGINA: Siya. REGINA: Maayos siyang susuko. narito siya. Susuko ka. di ba ibinubuhos natin ang parusa sa ating anak? Ang sabi ninyo’y aarestuhin ninyo ang aking anak ano ang inyong ginagawa? PULIS1: Inaaresto! REGINA: Inaaresto! PULIS II: Dadalhin namin sa presinto! REGINA: Dito pa lamang ay pinapatay na ninyo! PULIS III: Kalokohan! PULIS I: Paano’y nanlalaban! REGINA: Nanlalaban! PULIS II: “Resisting arrest!” Ha-ha-ha! PULIS: Nagtatangkang tumakas! . (Papasok ang alkalde. parang namamalik-matang nakatingin sa pinto. Babagsak si Tony). Dali! Gigisingin ninyo sina Ben. arestuhin ninyo. Inay.”Mayor”. At ang poot ko’ymaglalatang. Itututok nito ang baril kay Tony nguni’t matatabig ni Regina.”habilin ng Diyos kay Moses.

Pananagutan ko ang pagkamatay ng aking anak. kahit saan! Dalhin ninyo ako kahit saan. PULIS II: (hihiklatin si Ben kay Regina): Halina! Halina! Sa presinto! PULIS III: Sa presinto! PULIS I: Doon ka makipagdebate.REGINA: O! O! ALKALDE: Pinatay niya ang aking anak! REGINA: Kayo ang batas kapag inyong anak! PULIS I: Dadalhin namin sa husgado! REGINA: Husgado. . Kapuwa nakatingin sa bukas na pinto sina Ben at Ana. “Mayor”. lahat kayo. PULIS I: Posasan iyan. sinusundan ng tingin ang mga nagsilabas. “Mayor” alam ba ninyo ang kahulugan niyan? (Ubus-lakas siyang sasampalin ng alkalde at siya’y babagsak. Maiiwan sina Ana. Ben. anong husgado? PULIS II: Bakit ba marunong ka pa sa husgado? PULIS III: Sa hustisya! REGINA: Hustisya! Hustisya! Alam ba ninyo ang kahulugan ng hustisya? Kayo. sa husgado. dalhin ninyo ako kahit saan. Pinatay ko ang aking anak! (Lalabas sila. at Aida. PULIS II: Masyadong makatuwiran! REGINA: (umiiling) Hindi ninyo nalalaman. Nasa kanyang kinabagsakan si Tony). Hindi ninyo nalalaman. hindi ninyo nalalaman ang kahulugan niyan! PULIS III: Binaril mo ang sarili mong anak! PULIS I: “Parricide!” ALKALDE: Pananagutan mo ito. ang kahulugan niyan. Nakalupasay sa isang tabi si Aida at umiiyak. REGINA: Pananagutan mo ito. ALKALDE: Dalhin ninyo! REGINA: (napoposasang ilalabas): O. Mapapayakap sa kanya si Ben). Sa presinto. (Malakas) Kayo. sa korte. Ako ang pumatay sa aking anak! (Papalakas) Pinatay ko ang aking anak! Sasabihin ko sa lahat na pinatay ko ang sarili kong anak.