Halimbawa ng Dulang Komedya (Dobu Kacchiri) Mga Tauhan: KOTO KIKUICHI ISANG NAGDARAAN KOTO : Isa akong Koto

na nakatira sa pook na ito. Ngayon tatawagin ko si Kikuichi para konsultahin siya. Nariyan ba si Kikuichi? KIKUICHI : Nariyan na! KOTO : Nasaan ka? KIKUICHI : Heto na ‘ko. KOTO : May mahalaga akong kailangan sa iyo. Dahil matagal na rin naman akong hindi nakalalabas ng bahay, ang daming oras na nakabitin sa kamay ko. Gusto kong magbiyahe at nang makapagmasid naman ng mga tanawin. Ano sa tingin mo? KIKUICHI : Sa totoo lang, imumungkahi ko nga sana sa iyo, Ekselenteng ideya. KOTO : Ano pang hinihintay natin kung ganoon. Maghanda ka ng sake. KIKUICHI : Ngayon din. Nakahanda na ang bote ng sake. KOTO : Umalis na tayo agad. Halika na! KIKUICHI : Nakahanda na ako. KOTO : Ano sa palagay mo? Nagtatawanan na siguro ang mga taong makita ang dalawang paris natin na namamasyal at nagmamasid sa mga tanawin. Pero ang pagbibiyahe sa bagong lugar ang nakapagpapagaan ng pakiramdam bukod pa sa kasayahang nalalasap mo. KIKUICHI : Wala naman sa palagay kong mag-iisip na para tayong gago. Kaya, kapag nararamdamang mong gusto mong magbiyahe, dapat lang na ilang ulit tayong magbiyahe. Nakabubuti iyon sa inyo, Amo. KOTO : Nasa labas na tayo ng nayon. Marahil nasa gitna tayo ng bukirin. Ang lungkot dito. KIKUICHI : Nasa gitna nga tayo ng bukirin. KOTO : Kapag nasa kapatagan ako, parang lumalawak ang aking puso at gumagaan ang pakiramdam ko. KIKUICHI : Gaya ng sabi mo, kasiya-siya ang magbiyahe. KOTO : Makinig ka! Noon ko pa gustong sabihin sa iyo na hindi sa habambuhay ka na lamang umaawit ng mga maiikling awit o bumibigkas ng mga kuwento. Bakit di mo ensayuhin ang Labanan sa Heike, ang pamosong epiko? KIKUICHI : Gusto ko nga sanang hingin ang tulong mo tungkol diyan. Masuwerte na lang at ikaw mismo ang nagbukas tungkol diyan. Kung maituturo mo sa akin ‘yan, tatanawin kong malaking utang-na-loob. KOTO : Ituturo ko kung ganoon. Wala rin lang tao sa paligid, bibigkasin ko sa iyo ang isang berso. KIKUICHI : Sadyang kay buti mo. Sige, makikinig ako. KOTO : “Umabot sa krisis ang labanan sa Ichi no Tani, at nauwi sa isang malaking giyera. Natalo ang mga dakilang Hieke, at nagsisugod ang mga mandirigma ng Genji—silang sabik sa kabantugan. Parang mga trigong nagbagsakan sa harap ng mga armaspandigma. Kalunus-lunos na pagdanak ng dug! Walang katapusang kaguluhan! Putol ang baba ng ilan, at ang iba nama’y talampakan. Sa gitna ng nakakukuliling mga daing at pananangis, pilit pinaglalapat ang kanilang mga sugatang talampakan sa duguang baba,ang sugatang baba sa duguang talampakan. Ay, kahabag-habag na tanawin! Tatlo o apat na raang mga mandirigma ang nagkalat sa kapatagan!…” KIKUICHI : Kagila-gilalas palang talaga ang epikong ‘yan. Nagagalak akong marinig. KOTO : Halika’t pumunta tayo doon sa malayu-layo pa. Sumunod ka sa ‘kin! KIKUICHI : Sige lang, sumusunod ako. KOTO : Maraming bumibigkas ng Heike, pero wala akong alam na nakabibigkas ito nang mainam. Kaya kailangang pag-aralan mo itong mabuti. KIKUICHI : Iinsayuhin kong mabuti, at inaasahan kong tuturuan mo akong muli. KOTO Sakali’t maitalaga ako sa posisyon ng “Kengyo,” gagawin kitang isang “Koto”. KIKUICHI : Napakabuti mo ngang talaga. KOTO : Ano ‘yon? Nakakarinig ako ng alon ng tubig. Siguro’y malapit tayo sa dagat. KIKUICHI : Oo nga, pakiramdam ko;y dagat nga ‘yon. KOTO : Kailangan nating tawirin ito. Anong dapat nating gawin? KIKUICHI : Ano nga bang dapat nating gawin? NAGDARAAN: (Sa mga manonood) Dito lang ako nakatira. Dahil may lalakarin ako sa kabila ng bundok, kailangan kong magmadali. Ano itong nakikita ko? Dalawang bulag ang nagbabalak lumusong sa dagat. Paano kaya nila magagawa ‘yon? TitigiI muna ako rito at panoorin sila pansumandali. KOTO : Halika! Maghagis ka ng bato para matantiya natin ang lalim ng dagat. KIKUICHI : Sige. Ayan, naghagis na ako. PLOP! KOTO : Malalim doon. KIKUICHI : Malalim na malalim doon. KOTO : Subukan mo sa ibang direksiyon. KIKUICHI : Sige. Ayan, naghagis ulit ako. CLICK! KOTO : Mababaw doon. KIKUICHI : Mukha ngang mababaw doon. KOTO : Kung gayon, lumakad na tayo nang painut-inot. Halika na!

KOTO : O sige. Ayan nakarating na ako sa kabila. Sana naman hindi masyadong malalim. Patutuyin ko kayo. Bang! Bangg! KOTO : Aray. Maghawakan na lang tayo sa isa’t isa saka lumakad nang painut-inot. kasi sinosolo mo’ng pag-inom. KOTO : Aba’t talaga bang ginagalit mo ‘ko? Hindi ka lang gago. Kumapit na kayo sa likod ko. Talaga namang nag-iingat ako. KOTO : Basta mag-iingat ka at huwag kang masyadong magalaw. KOTO : Kabubuhat lang sa akin? Pero naghahanda pa lang ako. Uminom ka rin nang kaunti. NAGDARAAN: Aba’t may isa pa pala akong suwerte. Ngayon sisimulan ko nang magpainut-inot sa dagat. Kamuhi-muhi kang tarantado ka. Glug. NAGDARAAN: (Sa mga manonood). NAGDARAAN: (Sa mga manonood). Ang lalim naman nito! Naku. Glug. (Papatong siya sa likod ni KIKUICHI). dinadaya mo ‘ko at pinalalabas na iniinom ko’ng tinatagay mo nang di mo alam. tulungan ninyo ako. pupunuin ko na ang baso. bakit hindi mo pa ako tinatagayan? KIKUICHI : Pero katatagay ko lamang po ng isang punung baso para sa inyo. Tagayan mo ako ulit. KIKUICHI : Opo. Tagayan mo ako. Mukhang napakalalim dito. KOTO : Huwag kang magalaw. Di bale. Kailangang mabuhat ko kayo sa aking likuran. Hindi ko inaasahan ang suwerteng ito. Sinusubukan nila ang lalim ng dagat sa pamamagitan ng paghahagis ng bato. KIKUICHI : Sige po. Heto. bilisan mo. KOTO : Giniginaw na ‘ko. saklolo! NAGDARAAN: Nakakaaliw pagmasdan ang kawawang mga bulag! KOTO : Nakakapanggalit itong nangyayari sa atin. Akong iinom noon. hindi nadisgrasya. Ki-ku-i-chi! Na-sa-an ka? KIKUICHI : Na-ri-to a-ko! KOTO : Bakit di mo pa ako buhatin patawid? KIKUICHI : Pero kabubuhat ko lang sa inyo. KIKUICHI : Puwede po ba? Salamat sa kabaitan ninyo. May nangyari ba sa sake? KIKUICHI : Anong sabi n’yo? Ah. KIKUICHI : Salamat. papayag akong buhatin mo ako. Ako ang magpapabuhat patawid sa dagat. KIKUICHI : Lalakad na ako nang painut-inot. hindi na kailangan. KOTO : Bakit? KIKUICHI : Bubuhatin ko na kayo sa likod ko. Pero. KIKUICHI : Humawak kayong mabuti. KIKUICHI : Hindi ko maintindihan ito. Talagang nakakaaliw ito. Nagawa ko ito nang walang kahirap-hirap. glug! NAGDARAAN: (Sa mga manonood). ang bote ng sake. pero wala ni isang patak ang baso ko. KIKUICHI : Ipagpaumanhin ninyo. KOTO : Iyon din ang akala ko. KIKUICHI : (Magmamadaling tumawid sa pinaggalingan) Kailan kayo tumawidna muli rito Amo? KOTO : Kailan? Aba’t walanghiya ‘tong taong ito. Kikuichi? Bakit di mo ako tinatagayan? KIKUICHI : Pero katatagay ko lang po’t binigay ko sa inyo. NAGDARAAN: Mautak ang mga bulag na ‘yon. Kaya nga ba tumanggi na akong pabuhat sa iyo noong una pa. KOTO : Ano Kikuichi? Nakahanda ka na ba? Walang sumasagot? Hindi ko ito maintindihan. Aba’t may kasunod pa! Walang kasinsarap ang sakeng ito! KOTO : Tama na ‘yan. Pero kailangang maghanda na muna tayo. KIKUICHI : Nagtatagay na po ako. Ang sarap nito! KOTO : Ano na. Ni isang patak di mo man lang ako pinatikim. KOTO : Hindi. Mawawala rin ang ginaw ko pag nainom ko na ito. KIKUICHI : Eto na.aray ko! Aba’t sobra na ito. Basta sumunod ka sa akin. KIKUICHI : Pero kaya nga ako naririto para pagsilbihan kayo. tatawid na lang uli ako. wala pa rin ang baso ko. Magtatagay uli ako Heto. pero natalisod ako. KOTO : Sige. Ang hayop na ‘yon mag-isa palang tumawid. Nakadalawa na po kayong tagay. Ihanda mo na rin ang sarili mo. Masuwerte talaga akong aso.KIKUICHI : Pero amo. Matapos mo akong agawan ng inumin. Tuwang-tuwa ako. KOTO : Ano? Ni isang patak wala nang natira? NAGDARAAN: (Sa mga manonood). KIKUICHI : Gusto ko po sana. ipagpaumanhin ninyo! Wala na pong natira. pero ni isang patak. opo. sige. teka muna sandali. Pag-aawayin ko sila. KIKUICHI : Talagang hindi ko maintindihan ito. Madali ka’t buhatin mo na ako agad. KOTO : Nauunawaan kong aksidente ang nangyari. Napakasarap ng sake. KOTO : Akala ko nga. di po ba? KOTO : O. huwag na. Patawarin ninyo ako. Umaayaw na yata. Dahil mapilit ka. Para na rin sa kabutihan ng aking kaluluwa. KOTO : Naku. Dahil hindi ka rin nakakakita. KIKUICHI : Ano’ng sabi ninyo? Bugbugin? . Bakit ko naman sosolohin ito nang hindi inuuna ang amo ko? Mali ang akusasyon ninyo sa akin. nakahanda na ako. at wala tayong magagawa roon. baka maaksidente pa tayo. KIKUICHI : Pero ito ang pagkakataon ko para makatulong sa inyo. Hayaan niyo ng buhatin ko kayo. KIKUICHI : Naku. KIKUICHI : Sigurado. Basang-basa na ako. Hindi mo pa ako nabubuhat. at natutuwa ako’t wala ring disgrasya. glug! KOTO : Tama na ‘yan. ngayon naman may gana ka pang bugbugin ako. hindi ganyang magsalita ang amo ko. Amo.

tama na! NAGDARAAN: Nakakatuwa talaga ito. Sa gitna. Nakapatong sa kabinet ang isang bentilador. Kailangang makaalis na ako habang may araw pa. ay nakasabit ang isang pandekorasyong seramiko na kinatitikan. May pinto sa may sala. KIKUICHI : Di dumadapo? Kung gayo’y sinong nanununtok sa akin? KOTO : Aray. na mga letrang Gotiko. 46. May kabinet sa likod ng mesa-lalagyan ng mga plato. Hindi kita patatakasin lintik ka! KIKUICHI : Bakit ako sinasaktan? SILANG DALAWA: A-a-ray…. puti ang mga barandilya nito at sa itaas palapag. aber? Sino. kubyertos. tatakbuhan mo ako. Sa sala at sa komedor ng apartment na ari ni Mrs. Bakit binubugbog ninyo ang isang walang kasalanang katulad ko? KOTO : Aba’t ni hindi nga nakatutok sa iyo ang mga kamay ko.Delikado pa ang manatili pa rito. panganay niyang anak. May telebisyon sa sulok. Aspaltado ang malilinis na kalsada at may ilaw na mercury ang mga poste. 48. estudyante Ana. estudyante Aida. sa isang komunidad na masasabing “middle class”. sabi? KIKUICHI : Aray. Di kalayuan sa mesa. Pero. Amo. KOTO : Ano? Abusuhin? KIKUICHI : Ano pa nga bang ginagawa ninyo? KOTO : Ni hindi nga dumadapo ang mga kamay ko sa iyo. at sa kaliwa. isang maestra Tony. Maraming bagong bahay dito. Sikat) Mga Tauhan: Regina Calderon. KOTO : Nasa binti mo? Kaninong mga kamay ang sumuntok sa akin? KIKUICHI : Aray. Sa kabuuan. Sa dingding na binarnidang plywood. anak niyang babae. Isa sa apat na pinto. Sa sala ay may isang set ng upuan na nakatuntong sa isang alpombrang bumabagay sa pulang sahig. matandang dalaga. kaliwa ay may isang mesang paayon ang ayos at napapaligiran ng anim na silyang may matataas na sandalan. Wala bang ibang tao rito? Hulihin n’yo siya. ano ka ba? KIKUICHI : Aray ko po. nakasabit ang isang pares ng nairolyong pinturang Hapones: mga lumilipad na tagak sa ibabaw ng maiitim at payat na tangkay at mga dahon ng kawayan. KIKUICHI : Ikinahihiya ko kayo Amo. kapatid ni Regina Ang Alkalde Ang Konsehal Mga Pulis Panahon: Kasalukuyan Tagpo: “Apartment” sa lungsod sa Rizal. yari sa mahuhusay na materyales. estudyante Ben. malapit sa lababo. MOSES (Ni Rogelio R. Tahimik dito. Hawak ko na kayo ngayon. Calderon mangyayari ang dula. Luma na ngunit maayos pa ang mga kasangkapan parang inilipat mula sa isang lumang bahay. KIKUICHI : Hindi nakatutok? Sinong nanakit sa akin? Magsalita kayo. kanan. maayos at masinop ang apartment. hulihin n’yo! Huwag n’yo siyang patatakasin! Halimbawa ng Dulang Trahedya MOSES. malayo sa daanan na pampasaherong sasakyan. sandali lang! Matapos mo akong bugbugin. likuran. Karaniwan nang ang naninirahan dito ay mga empleado ng gobyerno. Ni hindi nakaturo sa direksiyon ninyo ang mga kamay ko. putiang pinta. sa likod nito. may hagdanang paakyat sa mga silid-tulugan. malaki-laki rin ang apartment na ito. at sa unang malas pa lamang ay mahihinuha nang inilalaan sa mga makapagbabayad ng mataas. tama na! Huwag ninyong abusuhin ang inosenteng tulad ko. isang nakakwadrong retrato ng isang nakangiting dalaga na napaliligiran ng maliit at animo’y naglalarong mga piguring duwende at isang lampshade. teka! Aba’t tinutuluyan na nilang magsuntukan. ngayon naman sinasaktan n’yo pa ako.KOTO : Sinaktan mo na ako. bunso. ano ba? Bakit mo ba ako sinasaktan? KIKUICHI : Nasa binti ko ang mga kamay ko. KOTO : A. KOTO : Nauubos nang pasensiya ko. sa may kusina. hindi pala? At sino pang mananakit sa akin. ulol! KIKUICHI : Itinatabi ko lang po ang bote ng sake. Santo-santito! KOTO : Huwag. . sa ding-ding. Paiikutin ko sila sa iba’t ibang pakana. 18. ay may isang repriheradora. Nagpapanggap lang pala kayong mabait. aray ko! Kikuichi. mapuno at mahalamang hindi katulad ng ibang subdibisyon. kabinet ng mga libro na kinapapatungan ng isang flower vase. aray ko po! Inaakusahan n’yo na nga ako ng kung anu-anong hindi ko naman ginagawa. kaharap ng gate. malapit sa nakukurtinahang bintanang salamin. Sa silid-tulugan. mga itinatanging kasangkapan na ang paggamit ay karaniwan nang inilalaan ng mga maybahay sa mga espesyal na okasyon… Nandito rin ang ilang de-latang pagkain at mga boteng gamot.sino pa? KOTO : Aray. balo. 16. nakatayo sa mga loteng nabili sa murang presyo noong unang bahagi ng 1950 at ngayo’y nagkakahalaga na nang malaki sa pamilihan ng lupa. ng mga salitang GOD BLESS OUR HOME.

Kaparehung-kapareho ng ama.) Tingnan mo. Dapat nga raw magdemanda. Regina. Marami akong naiipong bakasyon. REGINA: (habang pabalik sa kabisera. At naisip ko na ang gagawin kong tahi sa damit niya. Ano sa akin kung “mayor”? ngayon ba’t “mayor” siya’y libre na ang kanyang anak? Wala raw mangyayari.“jeans-jeans” at “pony-tail pony-tail” lang dito. ANA : Seryoso. hindi ba? Pwede ka nang magretiro. pero… ANA : Nakapag-aral si Aida doon. Si Tony. nagpupunas ng kutsara ang kapatid niyang si Ana. Ang sabi’y “Ituloy mo. nagtitinda na ng diyaryo. laylay ang ilalim ng mga mata.” sabi sa akin ni Tony. tila nag-iisip na maglalakad-lakad sa sala. kinikilatis na mabuti. pahablot na dadampot ng isang basahan. Kilala siguro nila. Mahahaba ang kanyang biyas at sa katabaa’y may pagkabalingkinitan pa. minumutyang talaga si Aida. Mapapansin niya si Ben na ngayo’y nakadapa at nagkukuyakoy ang paa sa hanging nagbabasa). Bakit nga’y di. REGINA: Hindi si Ben ang “spoiled” Ana. hanggang siko ang maluwang na manggas at hanggang sakong ang laylayan. Sobra nang talaga ang anak ng “mayor” na iyan! Ang kailangan talaga riyan ay bitay. ano? Iyong de-kotse? “Ano ba sa akin kung dekotse siya. ANA : Dapat naman. Regina. pati nanliligaw kay Aida. Nakatingin kay Aida ang lahat. Pero ano ba ang maaasahan mo sa mga walang prinsipyong tao? ANA : Sinabi mong tuloy rin ang demanda? REGINA: (tatayo. noong sumakay siya sa karosa ng “lantern parade” sa UP. kumikita na. namatay ang “generator” ng karosa! Di pinasinagan siya ng “flashlight”. ANA : Ibang-iba iyang si Tony kesa do’n sa isa. at nang-iinggit naman ang kanyang mga kaklase. Bukas din ang daylight sa silid-tulugan. sobra naman daw talaga ang ginawa kay Aida. may pagkamasayahin ang mukha. Bukas ang ilaw sa sala. prenteng-prenteng nagbabasa. ano? REGINA: Ikalawa na ito. noong nakaraang Pasko? Noong dalhin tayo ni Tony? Hindi ako makapaniwalang anak mo iyon at pamangkin ko iyon. nguni’t ngayo’y tila nag-aalala. at siya’y ngumingiti. ha. Nakakorto siya at iskiper na puti. ANA : (Pagkaraan ng ilang saglit. ‘you should really teach those people a lesson. REGINA: Mapagbigay pa ‘ka mo sa mga kapatid. Pero maganda. REGINA: Bata pa lang kasi si Ben. pagkuwa’y babalik sa komedor.” ANA : (galit) Ituloy mo nga. Nakabulaklaking pambahay si Ana. Sa buong pagtuturo mo’y ngayon ka pa lang magbabakasyon. REGINA: May pagkaseryoso rin itong si Ben. Magkahawig sila. ANA “Spoiled”.) ANA : Kung sabagay. Sa tingin ko ba noo’y para siyang nakaangat sa karosa(Makikitang ibig maiyak si Regina) Sino nga ba naman ang makapag-aakalangREGINA: (tutuwid ng upo. nguni’t walang sigla) Binigyan ako. “mayor” itong kalaban ko. Palaisip.) Tutal. Natatandaan mo? Dito nag-“birthday” si Aida nang lumipat tayo. Hindi man lang tulungan iyong kapatid. (Tatayo. Bakit hindi ko itutuloy? Kahit ano pa nga ang kanilang sabihin. saka ngayon. Ang sarap ‘ka mo. ANA : Biro mo namang mahigit na dalawampung taon ka na yatang nagtuturo. Nakaupo si Regina sa kabisera ng mesa at umiinom ng kape. mababasag ang boses)-pinakamasaya. Nakapusod siya.kababata pa’y wala nang prinsipyo! Mga bagong tapos pa ng kolehiyo. Maganda. malungkot) Disiotso na siya sa Setyembreng ito. nguni’t itutuloy pa rin)Masasabi mong isip-bata si Aida. (Aayusin ang salansan ng kutsara). mabuti pa iyong “ assistant principal” namin. (Ngunguso sa sala. REGINA: Pabibilhin ko na lang siya ng isa pa bukas. kahit isang taon. ANA : (habang nagpupunas) Kumusta ang hiningi mong bakasyon. malabo ang kanyang mata. Hindi na baleng siya ang wala mayroon lang si Aida at Ben. (Magbababa ng tingin na parang mali ang nasabi. Regina? REGINA: (ibig magmalaki. ililigpit sa isang lalagyan ang mga kutsara. Baka raw lalo pa tayong perwisyuhin. REGINA: Napakain mo na’ng aso. di iaalis ang tingin sa binabasa) Opo. Mrs. kaya ko naman siyang alagaan. ANA : Si Tony. REGINA: (susulyap sa itaas ng hagdan. Nakaputi siyang damit-pambahay. ANA : At napapanaginip ko pa noon ang kanyang “debut”. Iba raw ang malakas ang nasa poder. Natatandaan mo pa. sa dingding nakatingin) Nangyari na iyan Ana. (Ipapatong ang kanang kamay na may hawak na basahan sa sandalan ng isang silya. Ben? BEN : (pagak ang boses. ANA : Kung sabagay. Ana? ANA : (nagpupunas-punas sa may lababo): Maikli ang kordon ng ilaw niyang inililipat sa kuwarto namin.si Aida ang (parang mawawala sa sinasabi. pero hindi kamukha ng kuya niya. matapang. dala ang baso ng inumin) ang dipirensiya nga lang daw.) Si Tony. Baka ‘ka mo si Aida. REGINA: Limang taon na tayo rito. Si Aida. bagama’t maraming salit na puting buhok si Regina. puwede ba nila akong hindi bigyan. Ang maipipintas mo nga kay Tony ay walang kibo. ANA : (mapapansin ang pagbabago ng mukha ni Regina. Mahaba ang kanyang buhok. Sa kabilang dulo. Noong dalaga ka pa. lalakad sa repriheradora upang kumuha ng inumin) Oo. at nangyayabang.) Bakit ba naghahanap ng kordon si Tony. Regina. Pupuwede akong hindi pumasok kahit ilang buwan pa suguro. noong ganyang edad.May mga alas-otso na ng gabi. . Noong mamatay ang ama nina Aida. Hindi na nagbalik iyong preskong kaklase yata ni Aida. at may kakisigan siya. nang madala. Sino nga ba iyon? REGINA: (parang hindi siya pinapansin) Mababait silang lahat. taas ang pinagsaklit na paa at tila yogang nagbabasa ng isang magasin. Nakaupo si Ben sa sopa. tila isang roba na itinali sa harap. Akalain ko bang gaganda ng ganyan ang anak mo. Pero hindi ako papasok hangga’t hindi gumagaling si Aida. Calderon. REGINA: (sasandal) Sayang naman kung hindi ko matatapos ang aking serbisyo. larawan ng isang babaing pinatigas ng mga hirap na pinagdaanan. tulad ng uso sa mga tin-edyer ngayon. Kailangan niya iyon sa pag-aaral. Ano nga pala ang sabi-sabihan sa eskwela? Siguro’y alam nila ang nangyayari? REGINA: (pauyam) Alam. bitay din siguro ang ibibigay sa lalaking iyan. (Tatayo si Regina. Inosente.

Medyo nawawala na ang mga marka ng dagok sa kanyang mga pigi. May apat na pinto tayo dito. Siguro. isa sa ating dalawa. Naisip kong umutang nga tayo at ipatayo natin ang “apartment” na ito. TONY : Opo. Kaya lang. iyong tira niyang pagkain. isa kay Ben. may binibilut-bilot na sinulid ng basahan ang daliri): Ano ba ang napapansin mo kay Aida? REGINA: Ano’ng napapansin? ANA : May pagbabago ka bang nakikita ? Hindi ba parang lumalala? REGINA: (bubuntung-hininga) Ang sabi naman ng doktor ay may “shock” pa siya hanggang ngayon. REGINA: (magugulat) Ano kayang kailangan? . ANA : Akala ko ba’y napapagod ka ? REGINA: (tatawag) Tony! TONY : (sa itaas): Sandali po! Ikinakabit ko lang itong “daylight”. payat.isa kay Aida. ANA : (Maliwa-liwanag ang mukha): Mahusay siguro iyong likidong “tranquilizer” na inihahalo ko sa pagkain niya. pupunta sa repriheradora at kukuha ng inumin. (Isang sasakyan ang hihinto sa tapat ng “apartment”. REGINA: Tiyaga. sabi sabi rin Tony. Lagi kaya niyang naaalala ang nangyari sa kanya? Ganoon ba iyon? Hindi ba.) Mabuti pa sigurong hindi tayo umalis sa Gagalangin. Susi ang ginagamit. (kukunot ang noo). REGINA: Magpabili tayo. baka makatuwaan iyan.unang-una’y dahil diyan ang malayo nga sila doon. Totoo raw nasindak si Aida. masANA : Oo nga. Ana. ANA : Iyong lagay na iyon siguro’y palakad na. magaling na. Ganyan ang naisip ko noon. ANA : (Makikilala ang dumating) Si “mayor”. Ana. (tatawag) Tony! Di ibinigay ba ang kanyang “turntable”? (mananaog si Tony. Talaga sigurong hindi ka makakabangon kapag dinagukan ka roon. Nasa tokador iyong pera. Hindi tayo magkakawalay-walay.REGINA: Ang buhay nga naman.naisip kong maaari na tayo dito. ( Ililigpit sa may ilalim ng hagdan ang plais at pandikit. REGINA: Hindi naman sa tayo’y sinusundan. Aywan ko rin. Pero iba naman siguro iyon. Calderon?” at ang mababa at pagak na “Opo. Tiyak at tila laging pinagiisipang lagi ang kilos. tiyaga ang kailangan natin. malumanay na) Naubos na nga pala ang gamot ni Aida. ANA : Aywan ko. Regina. sabi ng doctor.ang humupa ang kanyang nerbiyos. ‘ka ko.) REGINA: Bumili ka ng gamot. Iyon bang anak ng kapitan na dinadala sa V. May dalang plais at “tape” sa kordon. Kaya hahabaan ko ang aking bakasyon. Di nga ba sabi mo kangina’y palaisip? ANA : Oo nga. naghihinala): Ilang beses ko nang napapansing lumalabas ng gabi ang Toning iyan.(Lalabas si Ben. Maririnig ang pagkalapak na pagsasara ng pinto nito. At sabi sa ospital. lampas sa karaniwan ang taas. Pero gabing-gabi na kung umuwi kung minsan. Sa may “gate” maririnig ang boses-matandang tanong na “ Nariyan ba si Mrs. REGINA: Baka naman nagpupunta lang sa kaklase niya riyan sa kabilang kanto? ANA : (kukumpas): Aywan ko.Luna at ipina-e-“electric shock”. Iyong “ tranquilizer”.may naloloka sa ganyan? REGINA: Hindi naman siguro. pero kung minsan nga’y naiisip kong kahit yata saan tayo pumunta. hindi siksikan. Pinaupahan na lang natin ang bahay doon. sinubok kong ipakain kay Sultan noong isang araw. Lalo siyang nagiging nerbiyusin yata. ANA : (Pagkaraan ng ilang saglit. ANA : Ibinigay ni Tony kay Aida nag maliit niyang ponograpo. Di mo ba napapansin? REGINA: Hindi. Tig-I-tig-isa ‘ka ko sila ng pinto. Magkaasawa man ang mga bata. ANA : (nakaupo sa kabilang dulo ng mesa. Tony. Sino ba’ng ating pagbibilhin? Si Tony? ANA : Pabilhin mo na’t gabi na. o dahil sa mga kondisyon ngayon. Ana. Iyon namang sugat at galus-galos. ANA : (nagpapahid ng matang isasauli ang basahan sa lababo. Alam mo na ngayon. REGINA: Sa Linggo ang punta dito uli ng doktor. Biro mo. ANA : Tingnan mo nga Benjamin. Sila’ng magkakuwarto. ang pagkahol ng aso). ANA : Naaalala ko kasi iyong kapitbahay natin sa Gagalangin.nuwebe. Regina. (Maalala) Si Tony nga pala.patay na rin lang ang ating mga magulang. sinusundan tayo ng trahedya. dinasusuklay ang buhok. REGINA: Gabi na pala. Mabuti pang sabihin mong dahil sa mga pagkakataon. kung hindi tayo lumipat ditoREGINA: Sino ang makaaalam na dito siya magkakaganyan? ANA : Bakante ngayon ang itaas ng bahay doon. ANA : (pagkapanhik ni Tony. nakasalamin at mukhang matanda kaysa tunay gulang. Si Ben ang tanungin mo. magkaanak man sila. Ang ikinatatakot ko’y ang kanyang nerbiyos. Nakatulog ang pobreng aso. Regina! May kasama. Mahusay ang gamot na ibinibigay sa kanya ng doktor.) Nauuhaw si Aida. hindi rin tayo magkakalayu-layo. tamang-tama. Ibang-iba na talaga ngayon. REGINA: (kay Ana): Sa atin ba iyon? (May babatinting sa pintuang bakal). Pero – REGINA: Dahil sa pagtanda nati’y wala naman tayong makakasama. Talaga raw isa sa pinakamahusay dito sa Pilipinas. habaan ang mukha. Malalaman natin sa kanya kung kailangan pang ipasok sa ospital si Aida o hindi. Namumuti raw talaga at umiikot ang tau-tauhan ng mata. Regina. magaling daw ang “psychiatrist” na tumitingin sa kanya. Nakatayo sina Regina at Ana sa tabi ng mesa. iyong gamot. Bumubula ang bibig.di ba? At nang malapit pati sila ‘ka mo ng eskuwela. Lumang pantalon at maluwang ang manggas na polo sert ang suot. Hindi ba’t mas nagustuhan naman dito ng mga bata? Mas tahimik dito. nag-aalala ako. REGINA: Iyon naman daw ang kailangan. ANA : Kung sabagay. Ana. REGINA: Ugali lang talaga niyan ang maglakad. nakatingin sa labas). Regina. Malapit na sigurong mag-alas. sino po sila?” ni Ben. REGINA: (nagpapaliwanag): Hindi ba dahil sa mga bata kung kaya tayo umalis sa Gagalangin? Gusto mo rin namang tayo’y umalis doon nang lumalaki na ang mga bata. Ana. Aywan ko.

“An honest mistake”. ipapatong niya ang mga kamay sa mesa.(Tatapikin sa balikat ang konsehal) Walang kuwentang eskwelahan. kaya naman ako’y makumbabang naparito sa inyo upang. ALKALDE: (humahangang nakatingin kay Ben) Guwapo. konsehal. “Mayor”? REGINA: Mahusay pala kayong magpalaman sa mga salita. mataas ang gupit. ang ibig kong sabihi’y isa sa mga hindi natupad na ambisyon ko iyang makapag-aral sa UP. bukas ang butones sa itaas. (Nakatawang iiling) “Wise” din naman ang mga lider niyon ngayo’t alam na eleksiyon sa Nobyembre ay saka magrerepresentasyon sa akin.a – “Calderon”? REGINA: Oho. ALKALDE: (magugulat) UP! Taga-UP rin pala konsehal. huwag ko raw silang ipatapon. “Scholarly type. ALKALDE: (bago maupo) Misis. (Mauupo si Regina). Misis? REGINA: (kangina pa nagtitimpi) A. magugulat pagkakita sa Alkalde. KONSEHAL: (magsisindi ng sigarilyo): Ang totoo niyan. Pareho kayo. REGINA : (pagkaraan ng pagbabantulot) Papasukin mo. REGINA: Sa amin ho ito. ALKALDE: (nakatingin kay Ben): Anak ho ninyo? REGINA: Oho. ALKALDE: (lilinga-linga) Magandang “apartment” ito. Inay. (Mananaog si Tony. ALKALDE: Ito ang sasabihin ng “comadre” mo na “Cozy”. Tingnan mo ang “Japanese Painting” nila. katamtaman ang taas. ay siyang pinakamabuti ninyong gawin. Buweno. Collas. ALKALDE: (maagap): Misis. dahi sa nanggaling pa kami sa “squatter area” diyan sa may “highway”. ang kasama ko nga ho pala’y si Konsehal Collas. Ako ho. KONSEHAL: Siyanga naman. Misis sa “apartment” na ito. Manaka-naka lamang siyang lilingon sa sala). nakakunot-noong kakatuk-katukin ang daliri ang salamin niyon.. Iyan naman ang sinabi ng inyong “compadre”. REGINA: Magandang gabi ho naman. na kung ako ang tatanungin. ha. Mananatiling nakatayo si Regina. may katabaan. ho. si “Judge” Joaquin ang nagmungkahing magkausap kayo. KONSEHAL: “ You are now a . kami ho’y medyo ginabi.para tayo’y magkausap. Listong bata. mananatili siya sa komedor. Kami ho naman ni Konsehal ay ngayon lamang napadalaw dito sa inyo. kami’y naparito.bakit ho ba nasasabi ito’y hindi naman naitatanong?. May nakikiusap na riyan .Nueva Ecija. ALKALDE: (magugulat) Paano ho naman ang nangyari’t dito kayoREGINA: Narito ang aming “apartment”. sa kanila pala ito. ANA : (Kay Ana) Anong ayos-ayos. At listo. Hindi basta nagpapasol. maitim. konsehal.may mahigit nang 50 taon. (Bahagyang tatango ang konsehal. konsehal? (Magtatawanan sila). Alam kong mabigat itong aming inilalapit sa inyo. ALKALDE: Marunong na tipo. KONSEHAL: “Must have gotten a loan from the GSIS”. REGINA: (titingnan siya ng tuwid): Para ipaurong sa akin ang demanda. Misis. konsehal. ALKALDE: (tatawa) Dispensa. “Mayor”? ALKALDE: Ha-ha-ha! Hindi naman. Misis. hindi naman! Ang lagay naparaan nga kami roon. “Law” siguro ang kinukuha. Kasama niyang papasok ang isang naka-“polo-barong” na lalaki. Ang Mister ko ho’y taga. bahagyang yuyukod) “Good Evening”. (Mahihiyang pupunta si Ben sa silidkainan at doon mauupo. Misis. Nasa silid-kainan si Ana. Misis. unang-ana’y para magdiskargo. Tingnan mo nga naman. doon nagtapos si Carlos P. hagod sa batok ang tintina at walang partidang buhok. ALKALDE: Buweno. KONSEHAL: Maestra kayo. “Mayor?” ALKALDE: (magkikibit-balikat): Para . KONSEHAL:Mukhang “familiar” sa akin ang “Calderon”. Di ba ganyan ang nakuhamo sa Tokyo? KONSEHAL: Masinop ang “ apartment” nila. Paano ka pa makakatanggi niyon? REGINA: Marami ring botante roon. may kaputian maliit. Misis? REGINA: Lehitimo ho akong taga-Maynila. (Lalabas si Ben).Garcia.widow?” (tatango si Regina). ALKALDE: Napasyal kami. kasama si Ana.” wika nga. sa Maynila. Kung sabagay. parang nakaismid. at ako naman (kukumpas) mahabagin nga siguro ako ay wala nang magawa.upang wika nga’y ihingi ng tawad ang ginawa ng aking anak. Maupo naman kayo. naka-polosert na guhitang pula. REGINA: (bantulot na ituturo ang upuan) Maupo kayo. at ang mata’y nag-uusisa agad sa pinasok na “apartment”). Misis? REGINA: Siya ho ang panganay. ALKALDE: Saan naman kayo nagtuturo? REGINA: Sa Torres High School. Misis. Saan kayong probinsiya. ALKALDE: (nakatingin kay Tony) Anak din ninyo. pagkaraa’y parang walang nakitang tutungo sa komedor upang kunin ang sapatos. kaya ginabi kami sa pagsasadya sa inyo. May bahay kami sa Gagalangin pero pinauupahan namin.ay sa Francisco Law College lamang ang gradwado. (Papasok ang alkalde.. Misis! Dispensa. Misis. Mauupo sila. a. Mapapansin ng Alkalde na nakatayo si Regina).ANA : (kinakabahan) Baka-aayusin ka. “Grocery” ang silong. REGINA: (susukatin siya ng tingin): Akala ba ninyo’y makukuha sa paghingi-hingi ng tawad ang ginawa ng inyong anak? . konsehal. naka salamin. sa UP. Misis. inaakupa lang namin ang unang pinto. ANA : Bakit daw? BEN : Aywan ko po. di ba. Atty.B. Samantalang nakatingin sina Ana at Ben sa nag-uusap. Misis. BEN : (papasok) Gusto raw kayong makausap. (Kay Regina) Malaki siguro ang upa ninyo. ALKALDE: (itataas ang kaliwang kamay. buweno. nakahilig sa barandilya ng hagdan si Ben). “Mayor”. may umiiyak na diyan. Marunong ang anak ni Misis.

pinakaingat-ingatan mo. KONSEHAL: (banayad) Hindi rin ganyan lamang iyan. Mayroon. kung maaari’y ipakatagu-tago mo. sino sa mga huwes dito ang kaalyado ni “Mayor”? Kung nakapagme-“mayor” siya ng labingdalawang taon. REGINA: Ganoon pala’y bakit hindi natin ipaubaya sa husgado? ALKALDE: Si Misis.halimbawa nang napatunayang nagkasala siya.y kauumpisa pa lamang nang kaso. Misis. REGINA: Hindi babaing damputin ang anak ko. REGINA: Kung hindi kayo kumbinsidong ginahasa nga ang aking anak ay bakit narito kayo? ALKALDE: Para . Di ba ninyo inaalala ang inyong anak? Kung itutuloy ninyong talaga ang demanda. Misis.ALKALDE: (iiling.. nasa Palawan. Misis. Ngayo. Makakaalis na kayo. At pagkaraan niyan. Malinaw kong nakikita ang inyong punto. Paano kung isa sa kanila ginawa iyon? ( Nakangiting. REGINA: Paano kung ang pinakamamahal ninyo sa tatlong anak na iyan ay ginahasa ng aking anak? ALKALDE: Natural namang mararamdaman ko ang katulad ng nararamdaman ninyo ngayo. umabot na rin lang sa ganito. Inay!)” Tatahimik ba kayo? Magdedemanda ba kayo? Ano ang gagawin ninyo? Kung sabagay. malamang pang maging labing-anim --REGINA: (napapaiyak) Kayo nga ang hari dito. Misis. inalagaan. Saan at kanino ililipat? Dito rin. Ganyan ang buhay ngayon. pag-aaliwan! Isasakay sa taksi. . nag-aabang lamang ng bus na pauwi galing sa eskwelahan ay bigla na lamang aagawin ng anak ninyo. nakangiti): Alam ko. siguro’y tayo na rin mismo ang maiinip – ano naman ang inyong makukuha? REGINA: Hustisya. diyan. tatawag si Aida. Misis.para huwag na ngang umabot diyan. Misis. Dudulog kayo sa itaas? Sino ang nasa itaas? Pulitiko? Ilang boto ang maaring ibigay – sa kanya ni “Mayor”? Makikisama rin sila! REGINA: Kayong masasamang pulitiko! KONSEHAL: (nakatawa) Masasamang pulitiko. REGINA: Magandang dahilan ninyong mga abugado! KONSEHAL: Hindi ba kayo naaawa sa kanya? Hindi ba ninyo inaalala ang kanyang kinabukasan? Sa kasalukuya’y hindi pa masyadong bulgar ang nangyari per--REGINA: Mababando rin na ang anak ng “mayor” ang gumahasa sa kanya! KONSEHAL: (ngingiti-ngiti): Hindi kayo praktikal. dadalhin sa motel.REGINA: Kayo ba’y may anak na babae. KONSEHAL: Hindi siya ganoong napakahina para hindi maalis ang sinumang kalaban niyang huwes. REGINA: Hindi ko itinatanong kung ano ang mararamdaman ninyo. Lalapit sina Tony). Misis.” ALKALDE: (dudukot sa bulsa ng polosert at may ilalabas na sobre) Alam kong malaking perwisyo ang nagawa ng aking anak sa inyo – ibig kong ( ilalagay sa mesita ang sobre) tanggapin ninyo ang kahit kaunting tulong na ito – KONSEHAL: “ That check is for ten thousand. maiiling ang konsehal). (Bahagyang tatawa) Ganyang talaga. REGINA: Tusuhan. Ngayon. (Malakas) Ano ang gagawin ninyo? (Kukumpas sa kawalang-maisagot ang alkalde. Hindi mo maiaalis sa abugado ng kabila na hingin iyan. at pagkatapos. Dadamputin ng konsehal ang sobre. nariyan na tayo.Misis. pauuwiin.“mayor”? REGINA: (nagpupuyos) Tama. walang kasalanan ang isang tao hangga’t hindi siya napapatunayang nagkasala.” REGINA: (sasampalin ang alkalde) Akala ba ninyo’y mabibili ninyo’y mabibili ninyo ako? Layas! Layas! ( Nababaghang tatayo ang alkalde at konsehal. “Inay. patalinuhan. Sa itaas. alam ko. REGINA: Anong hindi praktikal? KONSEHAL: Halimbawa nang napatunayang nagkasala ang anak ni “Mayor”-halimbawa lamang iyan. pasinungalingan. Tatlo. KONSEHAL: Hustisya. Be practical. May nakita na ba kayong anak ng kongresista na kanilang nagalaw? Anak ng Senador? Anak ng Gobernador? Anak ng. iyong isa. REGINA: (nagpupuyos): Halos labingwalong taon mong pinalaki. Pay to cash. “Be practical. diyan. Misis. Ang ibig kong sabihi’y— REGINA: (sa konsehal): Para patunayan kung siya’y ginahasa o hindi? KONSEHAL: (iduduldol sa “ash tray” ang sigarilyo) Para patunayan kung siya’y ginahasa o hindi. ang kauna-unahang gagawin para mapatunayang ginahasa siya ay ang ipaeksamen siya. paglalaruan. (Iiling) Ang tingnan ninyo’y ang panig ng inyong anak. Misis. sino nga ba naman ang matapang na mangangahas na – “mayor” kayo. ipaeksamen siya. halos hindi makagulapay. nasa Mindoro. na aywan ko kung kailan. REGINA: Legalismo ninyong mga abugado! KONSEHAL: Wala tayong magagawa. pagkaraan niyan paparito kayo sa aki’t sasabihin ninyong ako’y maging praktikal! KONSEHAL: (namamayapa) Nariyan na tayo. Pero halimbawang kayo ang nasa katayuan ko? KONSEHAL: (sasaluhin ang alkalde) Sa ganitong anggulo natin tingnan. “Mayor?” ALKALDE: (nakangiti pa rin) Alam ko ang itatanong ninyo. Kung sa inyo ang sinasabi ninyong huwes. sasabihin ko sa aming abugadong hilinging malipat sa ibang huwes. Ayaw ko sanang sabihin ito pero alam ninyong pulitiko rin ang nakapaglalagay sa huwes? Sino ngayon ang nakapaghuhuwes nang hindi lumalapit sa pulitiko? Nasaan naman ang mga naging huwes dito na hindi naging kaalyado ni “Mayor”? Iyong isa. pagkatapos. Iyan ang isipin ninyo. pumatay man kayo’y hindi kayo nagagalaw! KONSEHAL: Ay. sasaktan doon. kayo magaling! KONSEHAL: Sa ilalim ng batas. ALKALDE: (sasang-ayon) Kawawa rin ang inyong anak. Hindi ko iuurong ang demanda.

ang ginagawa mong pagtuklas sa misteryong iyan ay kasing-hirap ng pagsalok mo ng tubig sa buong dagat sa iyong palad. Tony. Sa paningin ng ating batas. yaman. Alam ninyong sa pagtalon ay hindi ninyo maaabot ang kabilang pampang. “ Kapag buhay ang inutang. (Sa itaas. “Jeep” iyon ng mga pulis. Pero ang kinatatakutan ko’y ang kalalabasan ng inyong demanda – ng inyong paniniwala sa hustisya.Nagkamali sila. maririnig ang pagsibad ng kanilang sasakyan. Regina: Kung hindi pa ako maniniwala’y ano pa ang aking mahihintay? TONY: May kuwento tungkol kay San Agustin tungkol sa paniniwala. ng kidlat.Tony. na para bangmay sisingil para sa kanya. Lulunukin na nila ang kanilang dignidad at siguro'y kanila pang tatanggapin ang pera. Sapagka’t hindi ba sinabi sa Exodus na “buhay sa buhay”. susulat ako sa lahat ng diyaryo. At sa lahat ng libro’y sa Bibliya ko pa nakita ang sagot.ito’y isang simpleng batas. Tony. Tatalon kahit alam na alam ninyong kayo’y mahuhulog. Pasensiyahan tayo. Papanhik si Ben). iyan ang kailangan mo”. TONY: (galit ngunit matimpi) Sa kasalukuya’y sila nga. ang alkalde’y nagmumura. isinakay ako sa “jeep” ng dalawang bataan ni “Mayor”.nang maalala ko ang sinabi ng ama ni Itay. Makinig ka: kung sa anak ng mahirap na iskwater niya ginawa iyon. Naisip ko. REGINA: Mananaig din ang katarungan. Pero hindi bale. nang ako’y papuntang eskwela. Palagay ko nga’y ako at si Aida ay sadyang pinili ng Diyos para rito. ngipin sa ngipin… apoy sa apoy . Ito ang aking gagawin: gaganti ako: ako ang gaganti sa kanya. isang kautusan o kahatulang inihabilin ng Diyos kay Moses sa itaas ng bundok sa gitna ng kulog. Pananalig. kapangyarihan. sugat sa sugat. Tony. ngayon pa lang ako nasampal. Wala naman tayong misteryong dapat tuklasi’y kung bakit nananalig at naniniwala pa tayo! . kung sino ang dapat magpatupad niyon kung ano ang hakbang na nararapat nating gawin. ng usok at ingay ng pakakak.Naglalakad daw si San Agustin sa tabing-dagat at tinutuklas ang misteryo ng Divina Trinidad. REGINA: Gaganting paano? TONY: Papatayin ko siya. Iyong malalakas. TONY: Kay gandang sabihin! “Justicia” o justicia poetica”? Hustisyang talaga o hustisyang Diyos-ko-bahala ka na? REGINA: Kailangang maputol ang ganito! TONY: (malakas) Paano? REGINA: (parang giniginaw) Nanginginig ako. nagkamali sila. Paano ang ibig mong mangyari? Huwag nang lumaban. maririnig ang mga pagtawag ni Aida at ang pag-aalo ni Ana. hindi isang kasabihan. at ang nagsakay sa akin ay parehong pulis. Bakit pa kayo magdedemanda? REGINA: Sasabihin ko sa kanila ang lahat. Naglalakad ako minsan – pagkaraan ng nangyari kay Aida. pakikinggan nila ako! TONY: (parang hindi siya pinapakinggan) Ang demanda ninyo’y kamukha lamang ng kung kayo’y nasusukol sa binggit ng bangin at malaki pa ang agwat ng kabilang pampang na kailangan ninyong talunin. noong araw na iyon ng libing. Ito bang nangyari kay Aida’y masahol pa ang pagkamatay? Ngayon. lalaban ako! TONY: Ang ipanlaban ninyo sa napakalaking bato’y ang inyong mga kuko! REGINA: Kay laki ng ipinagbago mo. ito’y hindi isang pamahiin. Mapapaupo si Regina. tatahimik na lamang sila. pero pipiliti’t pipilitin din ninyong tumalon. sapagka’t ang idinemanda ninyo’y malakas. Ituloy ninyo! (Lalabas ang dalawa. mahina ka. Habang nag-iisip at naglalakad. Kapag nalaman nila ang lahat. o --REGINA: Mga banta! banta! TONY: Isa iyan sa pinakakaraniwan nilang ginagawa. paniniwala. REGINA: (tutop ang mukha) Walang kuwenta sa akin magkaubus-ubos man ang ating kabuhayan! TONY: (patuya) Sasayangin ninyo ang minana ninyo’t pinaghirap-hirapang ipundar. REGINA: Susulat ako sa magasin. hindi magkakapantay ang lahat! Ang demanda ninyo. nakaupo at nakamasid si Ben). Kadalasang nagkakasama-sama pa iyan: lakas. ito na ang pagkakataon natin sa hustisya! TONY: Hustisya! REGINA: (nabuhayan ng loob) Tingnan mo. REGINA: (nanginginig) Lalabas din ang katotohanan at mananaig ang katarungan! TONY: Iyan ang itinuturo ninyo sa “Government”. REGINA: Hindi ako titigil hangga’t hindi siya nabibilanggo! TONY: (kinukuyom ang palad) Tatlo lamang ang nagkakaroon ng hustisya dito sa atin. iyong makapangyarihan. Konsehal. kung sa anak-mayaman naman niya ginawa iyon. Ang hustisya ba rito sa ati’y isang misteryo? Alam nating lahat na ito’y hindi hustisya. Nagpaikut-ikot kami. nakangiti ngunit ngani-nganing sampalin si Regina) Sa buong buhay ko. Hindi nila iibiging masira ang kanilang reputasyon! Tatahimik din sila.o para sa atin.ang inutang na buhay ni Itay. Ngayon. buhay din ang magiging kabayaran. magdadalawang-isip ang magulang.ALKALDE: (hindi makapaniwala. iurong na ang demanda? TONY: Mula nang mapatay ang si Itay-sinasabi nating nabaril. Diyan sa abangan ng sasakyan minsan. Pakikinggan nila ako. ito ang mga kahatulang nararapat nating sundin: “mata sa mata. REGINA: (humihingal) Akala ng mga taong iya’y sila ang batas. Kung simple kang tao. Lalaban ako. Sa labas. para siguro mabawas-bawasan ang lagim.hindi lamang sila ang gumagawa niyan. Tony. Inay. iyong mayayaman..Sabi nila’y itigil daw ninyo ang kaso. (kay Regina) Dinadaan ko kayo sa pakiusapan pero gusto ninyong magkademonyuhan. Kung mahirap ka. Inay. Nakatayo sa harap niya si Tony. magtiis ka. at alam natin kung bakit ito hindi ganito. latay sa latay”. ay mananatiling demanda lamang. pero ang totoo’y pinatay siyasinimulan ko nang isipin kung ano ang batas na nararapat dito sa atin. mahihiya silang mabulgar ang nangyari. nasa gitna nila ako. Isusulat ko ang lahat at natitiyak kong tulungan nila ako. pasensiya ka. mayroon daw narinig si San Agustin na parang hanging nagbulong sa kanya: “Agustin.. lolokohin ka. REGINA: (manghihilakbot) Tony! TONY: May isa pa kayong hindi nalalaman. tatakutin ka.

nababaghan. abangan mong pagdating ng kuya mo”). REGINA: (hindi makapaniwala) Saan kukuha ng baril iyon? BEN: Baril. Mananaog si Ben). Kailangan ni Aida iyan. bagsak si Itay. takbo sa nakaparada nilang “jeep”ang tatlo. Sino ang bibili? ANA: Akala ko ba’y si Tony? (Iiling-iling na papanhik si Tony). kung ilang araw tayong nasa peryodiko. Pagkuwa’y kikilos siya. REGINA: (galit) Nalalaman mo pala’y hindi mo sinasabi? BEN: Kung isasama ako ng kuya’y sasama ako.hanggang sa pumasok ang isang pulitiko. (Sa hagdan) Pumanhik ka na rin. Ano ang nangyari sa kaso niya? (Mapapayuko si Regina). Eto na si Tony. naaawang nakatingin dito. Maaring makasama pa sa kanya. parang gaping-gapi) Kinakabahan ako. REGINA: (pagkalabas ni Tony. Ana. Regina. REGINA: Anong ginagawa? BEN: Hinahanap ang anak ng”mayor”.Umasa tayong mahuhuli at makukulong ang mga nagsibaril kay Itay . ANA: (nagpapaubaya): Nasa iyo iyan. Pero matapang si Itay. Ang hustisya’y hustisya lamang. ANA: (papalapit kay Regina) Hindi mo sila masisisi. Tony. May tumawag kay Itay.(Mananaog si Tony). Naniniwala ako. TONY: (patungo sa pinto) Lalakad na ako. Tony. Matulog ka na. TONY: Lawakan! Ang kay Itay ay isa lamang sa matagal at laganap nang kawalang. Ano paang nangyari pagkaraan niyon? Unti-unti na silang nawalan ng interes sa kaso. Regina.Naghahapunan tayo. maglakad-lakad. (Aakyat ng ilang baitang) Halina. Papatayin ni Ana ang ilaw sa komedor). Regina. At narinig natin ang mga putok. Sundan mo kaya. REGINA: Nakaraan na iyon. Pagkaraa’y malungkot siyang papanhik. kung madali itong naibibigay at naibibigay nang pantay-pantay. Sa malaking kahon sa ilalim ng kama niya kinuha. Inay? Kitang-kita ko. Ang mga pinagsasabi niya! (Mapapakumpas lamang si Ana. itinatago ko. REGINA: Gabi na. Mayroon namang botika riyang hindi nagsasara. Nag-usap sila sa labas at nang nagkakainitan na’y napalabas tayo. Duguan ang retratong kuha ni Itay.Ben.Natatandaan ko pa. Nadiyaryo tayo. ReGINA: Ang aking mga anak! Ang aking mga anak! (Sandaling mananatili si Ben sa harap ng Ina. nasa Gagalangin tayo. “Ben. (Mananatiling nakaupo sa sala si Regina. matapang –ni hindi isinukbit ang saliri niyang baril. ANA: Umuwi ka kaagad. Nakuha ko ang numero ng “jeep” at natunton ang mga nagsigamit niyon. tila nagsisisi sa sinabi.Nanlalamig mula pa kanina. Ang ikinagagalit mo’y dahil lamang sa mga personal na karaingan. At nang gabi. hindi ba naging pursigido ang nagiimbestigang pulis.REGINA: Lawakan mo ang iyong pagtingin. daang libong piso ang halaga ng mga ipinupuslit. ANA: Sa pagkakapunta rito ni “Mayor”? intindihin mo iyon? REGINA: Kay Tony. Sa linggo kamo’y pupunta rito ang doktor. (Lalabas si Ben). Sundan mo kaya. Tony. REGINA: Baril? BEN: Huwag ko raw sasabihin sa inyo. (Tutuloy nang umakyat si Ana. Hindi siya mapapahinga kapag hindi nakainom. Regina. TONY: Mahuhulog kayo sa pampang! (Mula sa itaas. Parang takot na takot. REGINA: (sasapuhin ang mukha) Diyos ko. Papanhik na ako. hindi makapaniwala. hindi siya napatakot. TONY: Kailan? Gaano katagal? Sa anong paraan? Ang paghihintay nati’y makakatulad lamang ng ginawa nating paghihintay sa kaso ni Itay. Regina. ano kaya ang kanyang gagawin? (Tatayo nguni’t tutop ang ulong mapapaupo). Ana. disisais anyos ako. bababa si Ana. REGINA: Hindi ba puwedeng ipagpabukas na ang pagbili? Ano’ng oras na ba? ANA: Mag-aalas-onse na siguro. Hanggang ngayo. Sa itaas. Nakabili na ba ng gamot? REGINA: (maaalala): Ang gamot nga pala. . Alam natin na mula nang madiskubre niya ang di paglilista ng trak-trak na tabakong inilalabas sa bodega ay pinagbantaan na siya. maririnig ang bilin niya. Ibang-iba na siya ngayon. Ana.y nasa akin pa ang “clippings” ng mga diyaryo noon. lalo pa nga’t pagkaraang marinig ang pinagsanib ng alkalde at ng konsehal. ANA: Siguro naglalalabas ng gabi iyan. Pero si Aida. “Third year high school” ako noon. naisip kong ang hustisya pala’y ganito. Nasa mukha niya ang kawalang malamang gawin). Bakit? BEN: (parang takot) May dala siyang baril. ngang iyo’y lumabas siya kumpiyansa. Baka hindi na siya maging “scholar” sa susunod na semestre. At maghihintay ako. ANA: Alam mo ang pupuntahan mong botika? REGINA: Magtaksi ka na. Hindi ko na siya nakikitang nag-aaral kung gabi. at sa kauna-unahang pagkakataon. Tony. Iwan mo nang bukas iyang ilaw. Kailangan ni Aida. ANA: (sa hagdan pa lamang): Ninenerbiyos na naman si Aida. Bubuo ka ng mahuhusay na mamamayan nguni’t ikaw mismo ay hindi modelong mamamayan. TONY: Hindi pa ba kayo nadadala? Hanggang ngayon ba’y naniniwala pa kayo? REGINA: Ano ang silbi ng aking itinuturo kung hindi ako maniniwala? Kaya kong magretiro anumang araw ngayon pero nagtuturo pa rin ako – siguro’y sa nais kong makatulong sa paglikha ng mabubuting mamamayan. BEN: Umalis na ang kuya? REGINA: Oo.katarungan! REGINA: Darating ang hustisya. Ituturo mo sa kanila ang katarungan ngunit ikaw na mismo ang hindi naniniwala rito. tatayo. ikaw nga ang pagod. Ana.

AIDA: Hindi ako makatulog. akala ko’y may dugo sa inyong palad. pasensiya na kayo sa kapaatid ko. Inay. AIDA: Huwag naman sana nilang sasaktan. naiidlip. gatas. nanlalambot na nakatingin sa lumapit na ina) May dugo kayo. Patingkayad siyang mauupo at pupulutin ang ilang bubog). Aywan ko. Sa labas. Parang gusto ko pang naroon tayo. Pasensiya na kayo.o si Kuya. (Pupunta sa may kabinet. Inay? REGINA: (maaalala) Si Tony? Wala pa? AIDA: Bakit pa? REGINA: Bumili ng gamot.inumin mo! At-atnagmamakaawa ako sa kanya. REGINA: Bakit? AIDA: (nakasandal na ngayon. may pinuntahan si Tiya Ana at pumasok si Ben. ano. Papatayin ko siya. maririnig ang pahagok na ingay ng trak na nangongolekta ng basura at ang pagkala-kalantog ng mga inihahagis na lalagyan ng sukal). maririnig ang manaka-nakang pagdaraan ng taksi. nakapikit. (Mapapatingin sa may pinto. REGINA: Mahal na mahal ka nga niya. makikita si Aida na nakadukdok sa mesa) Aida! AIDA: (mahina) Ang gamot. ang pipiliin ko’y kamukha niya. Inay. Nakikita niya ng naiidlip na Ina nguni’t hindi ito gigisingin. AIDA: (malumanay na): Noon. nagsumbong ka pa rin. makikitang nakaupo si Regina. gulo ang mukha) Sinabi namang agahan at kailangan – AIDA: May nabasag po akong bote. Sinabi ko na sa iyong huwag magsusumbong.iniaandot niya ang bote ng lason. Inay? REGINA: Oo. REGINA: (ikakaskas ang kanang palad sa damit) Wala. noon naisip ko. At kasa-kasama ng aking napapanaginip. Tutuloy siya sa komedor. Marami silang mga dalang baril. REGINA: (kinabahan) Umaga na. . Kami lang dalawa ni Kuya ang naiwan. REGINA: (parang naalimpungatan): Sino iyan? (Lalabas. TINIG NI TONY: Walang mangyayari sa demanda niyo. Sa labas din. Inay. nakatingin sa dingding) Lagi kong naiisip ang luma nating bahay. Huwag mong isipin iyan. REGINA: (Nagugulumihan) Tony! TABING (Sa pagbubukas ng tabing. Alam ko na ang aking gagawin. sabi ko. Mabait siya at mapag-alala. pagkaraan si Itay siya na ang para kong naging ama. AIDA: (ibaba ang baso) Kay bait pa naman ni Kuya kung sa kanya gagawin iyon. REGINA: (dala ang gatas) Ano ‘ka mo? AIDA: Ang ating lumang bahay. Hindi ako natatakot kung ako. Nakakatakot. AIDA: (nakadukdok pa rin sa mesa. Inay. bahagyang tatango) Aywan. Inumin mo! At binunot niya ang baril at itinutok kay Kuya. Inay. (Walang kibong kukunin ni Regina ang walis na tambo at “dustpan” at dadakutin ang basag na bote. Gatas nga pala. Aida. Parang natatakot ako dito. Inay. mahina) Saan kaya nagputa itong Toning ito? AIDA: Anong sinasabi ni Kuya tungkol sa nangyari? REGINA: (parang mabibigla) Wala. Basta lagi ko lang naiisip. sabi niya niya kay Kuya. REGINA: Hindi nila gagawin iyon. kukuha ng gatas). kukuha ng termos. Matatabing niya ang isang bote ng gamot at ito’y mababasag. Pero baka kayo o si Ben. nakaputing damit-pantulog. Anong pase-pasensiya. REGINA: (nakatingin sa palad) Bakit ka naman matatakot dito? AIDA: Sabi niya’y huwag raw tayong magsusumbong. Mauupo siyang muli pagkaraan. Hindi nila aanuhin ang kuya mo. Inumin mo sabi sabi niya kay Kuya. Buti pa ako.nakayuko at magkadaop ang palad. Kung anu-ano ang naiisip ko. ang isa’y nasa kanyang kandungan. Inay. sa reprihedora. Magigising si Regina). ha Inay? REGINA: (balisa) Oo. wala namang sinasabi. ang isang kamay ay nasa katangan ng upuan at nakasapo sa noo. REGINA: (pagulat) Saan? AIDA: Hayan. Naparito raw siya at ang kanyang mga kasama. hindi nila sasaktan. Inumin mo! At ininom ni Kuya ang lason. sabi niya. nagsumbong siya. Gaganti ako. nakalugay ang buhok at nakatapak. Anong oras na ba? AIDA: Pasado alas-dos na po siguro. nakapaligid sila at siya’y may inaabot na bote ng lason kay Kuya. (Mula sa itaas ay bababa si Aida. Hindi ba’t parang siya naman talaga. ang mga kamay) Saan? AIDA: O. (Mag-aangat ng mukha si Regina). pagkaraan ng ilang saglit makikita niya si Tony). AIDA: (nagpapahid ng labi) Ang bait-bait pa naman ni Kuya. Saan kaya nagsuot ang Antoniong ito? (Mauupo. REGINA: (aaluin ang anak) Iyang gatas. REGINA: (naguguluhan) Ano ba ang gagawin ko? A. AIDA: Akala ko’y mayroon. Pinaupo nila sa mesa si Kuya. Nasa eskuwela kayo. bubuksan ang ilaw at may hahanapin sa kabinet. lagi kong naiisip ‘ka ko. Kaya inumin mo ito. kung . Sa kanyang harap.gatas? AIDA: (tatango. REGINA: (inililigpit ang dinampot) Gusto mo ng --.kung pipili ako ng mapapangasawa. REGINA: (titingnan ang damit.

papasok ang mga pulis. Halikayo. parang namamalik-matang nakatingin sa pinto. TONY: (magugulat) At ako’y kriminal? REGINA: Pinatay mo siya. Mapapasugod si Regina sa pinto. AIDA: (Makakaramdam sa itaas): Kuya? REGINA: Ano’ng nangyari sa iyo? (Sesenyasan siya ni Tony na huwag maging maingay). REGINA: (nakasunod) Susuko ka. nariyan ang aking anak. magpapalinga-linga). Mapapaluhod si Tony. Susuko ka. at kayo’y papatayin ko sa tabak. Kakalapag ang pinto ng taksi. ang kidlat ng Diyos ay ihahagis ng kamay ng naaapi at ang tabak ng hustisya ay itataga sa lipunan ng mga pinagkakaitan ng katarungan. (Papasok ang alkalde. wala na ang antok. bunot ang baril. nahuhuli kong tinitingnan niya akong mabuti. Mapapaupo si Tony sa sala. (Pagtutulung-tulongan ng mga pulis si Tony. (Maliban sa panginginig at abut-abot na paghingal ni Aida ay matahimik silang lahat. Hindi tayo aalis. AIDA: (kikilos) Kayo? REGINA: Hihintayin ko siya. Hayan siya. bagay pa nga kay Kuya. maririnig na ang mga sirenang papalapit). sa mga kamag-anak na magsasaka ni Itay. ang panawagan nila’y tiyak kong diringgin. Sa dingding tatama ang bala).) REGINA: (kay Ben) Buksan mo ang pinto. Tony. TONY: “Huwag ninyong sasaktan ang sinumang balo o ulila sa amang bata. Itututok nito ang baril kay Tony nguni’t matatabig ni Regina.) REGINA: (sa labas) Tony! Ano’ng nangyari sa iyo? (papasok sila. ang ila’y nakasibilyan at may mga taling panyo sa ulo). REGINA: (aagawin ang baril at ipapaloob ang baywang ng damit niyang pambahay) Susuko ka. Dali! Gigisingin ninyo sina Ben. Lalabas si Regina. (Bubuksan ni Ben ang pinto) Maayos siyang susuko. Nakatayo siya. at tayo’y walang magawa sa nanakit sa kanya. Malakas na mapapatili si Aida. Iingit ang pintong bakal. Hayan. Sa labas. (ituturo si Tony na nakatayo sa may komedor). Madali silang makagagawa ng dahilan. TONY: (pipigilin ang kamay ng ina) Kailangan ko ito. TONY: Aalis tayo rito.” Naglalatang ang poot ng Diyos sa masasamang kamay na umagaw at humahawak ngayon ng kanyang tabak! Sasabihin ninyong ako’y kriminal? Saan paano kanino ako hihingi. Ben. Medyo nalalaglag pa ang salamin sa kanyang ilong.AIDA: (mangingiti) Kung pumapasok siya sa kuwarto at kinakausap ako. sa Pampanga. Ano na kayang oras? AIDA: Umaga na. hahanap at makapagtatamo ng katarungan? Sino ang magbibigay? Inay. may dadagok. TONY: Inay! REGINA: (kakapkapin kay Tony ang baril) Bigay mo sa akin ang baril.”habilin ng Diyos kay Moses. “ Kapag sila’y inyong sinaktan sa anupamang paraan at silang lahat ay tumawag sa akin. halos yakap ni Regina si Tony na sapo ang duguang kaliwang balikat. (Uubusin ang laman ng baso). pakalabog na babangon at manggigising) Tiya Ana! Ben! Ben! TONY: Sa Nueva’y ‘cija. karamiha’y nakauniporme. Maiiwan sa komedor si Regina. Inay. Sa Tarlac. (Isang taksi ang pasagadsad na hihinto sa kanilang tapat. at makalawang makapagpapaputok si Regina bago maagaw ng isang pulis ang kanyang baril. TONY: Nariyan na sila!( Tatayo. Tony. may nakalaylay ngayong mga hibla ng buhok sa noo. Sumuko ka”. REGINA: Umaga na? (Papanhik si Aida. Inay. REGINA: Maayos siyang susuko. may sisipa. AIDA: (sa itaas. ALKALDE: Bakit mo binaril? REGINA: (hawak nang dalawang pulis): Kapag sinaktan ng ibang bata ang ating anak. (May sisigaw sa labas ng “Calderon. Ang lalim niyang tumingin! Sabi lang ni Tiya Ana’y pangit ang nakakunot-noo. (Bunot ang mga baril. hawak ni Regina). Babagsak si Tony). Tiyak nila akong papatayin. sa bundok. Tony. REGINA: (matatag) Hindi. REGINA: Siya. di ba ibinubuhos natin ang parusa sa ating anak? Ang sabi ninyo’y aarestuhin ninyo ang aking anak ano ang inyong ginagawa? PULIS1: Inaaresto! REGINA: Inaaresto! PULIS II: Dadalhin namin sa presinto! REGINA: Dito pa lamang ay pinapatay na ninyo! PULIS III: Kalokohan! PULIS I: Paano’y nanlalaban! REGINA: Nanlalaban! PULIS II: “Resisting arrest!” Ha-ha-ha! PULIS: Nagtatangkang tumakas! .Pagkabaliti kay Tony. napapaligiran ka na namin. At ang poot ko’ymaglalatang. narito siya. siya panhik ka na. may papalo. may kakadyot dito. arestuhin ninyo. Inay--REGINA: Ibang krimen kaysa nangyari kay Aida. TONY: (tumututol) Inay. pero sa tingin ko.”Mayor”.

Pananagutan ko ang pagkamatay ng aking anak. Kapuwa nakatingin sa bukas na pinto sina Ben at Ana. at Aida. Nasa kanyang kinabagsakan si Tony). . PULIS II: (hihiklatin si Ben kay Regina): Halina! Halina! Sa presinto! PULIS III: Sa presinto! PULIS I: Doon ka makipagdebate. REGINA: Pananagutan mo ito. anong husgado? PULIS II: Bakit ba marunong ka pa sa husgado? PULIS III: Sa hustisya! REGINA: Hustisya! Hustisya! Alam ba ninyo ang kahulugan ng hustisya? Kayo. (Malakas) Kayo. ALKALDE: Dalhin ninyo! REGINA: (napoposasang ilalabas): O. “Mayor” alam ba ninyo ang kahulugan niyan? (Ubus-lakas siyang sasampalin ng alkalde at siya’y babagsak. ang kahulugan niyan. lahat kayo. dalhin ninyo ako kahit saan. hindi ninyo nalalaman ang kahulugan niyan! PULIS III: Binaril mo ang sarili mong anak! PULIS I: “Parricide!” ALKALDE: Pananagutan mo ito. sa korte. Hindi ninyo nalalaman. Nakalupasay sa isang tabi si Aida at umiiyak. kahit saan! Dalhin ninyo ako kahit saan. sinusundan ng tingin ang mga nagsilabas. Maiiwan sina Ana. Pinatay ko ang aking anak! (Lalabas sila. Ako ang pumatay sa aking anak! (Papalakas) Pinatay ko ang aking anak! Sasabihin ko sa lahat na pinatay ko ang sarili kong anak. Mapapayakap sa kanya si Ben). sa husgado. “Mayor”. PULIS I: Posasan iyan. Sa presinto. Ben.REGINA: O! O! ALKALDE: Pinatay niya ang aking anak! REGINA: Kayo ang batas kapag inyong anak! PULIS I: Dadalhin namin sa husgado! REGINA: Husgado. PULIS II: Masyadong makatuwiran! REGINA: (umiiling) Hindi ninyo nalalaman.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful