Halimbawa ng Dulang Komedya (Dobu Kacchiri) Mga Tauhan: KOTO KIKUICHI ISANG NAGDARAAN KOTO : Isa akong Koto

na nakatira sa pook na ito. Ngayon tatawagin ko si Kikuichi para konsultahin siya. Nariyan ba si Kikuichi? KIKUICHI : Nariyan na! KOTO : Nasaan ka? KIKUICHI : Heto na ‘ko. KOTO : May mahalaga akong kailangan sa iyo. Dahil matagal na rin naman akong hindi nakalalabas ng bahay, ang daming oras na nakabitin sa kamay ko. Gusto kong magbiyahe at nang makapagmasid naman ng mga tanawin. Ano sa tingin mo? KIKUICHI : Sa totoo lang, imumungkahi ko nga sana sa iyo, Ekselenteng ideya. KOTO : Ano pang hinihintay natin kung ganoon. Maghanda ka ng sake. KIKUICHI : Ngayon din. Nakahanda na ang bote ng sake. KOTO : Umalis na tayo agad. Halika na! KIKUICHI : Nakahanda na ako. KOTO : Ano sa palagay mo? Nagtatawanan na siguro ang mga taong makita ang dalawang paris natin na namamasyal at nagmamasid sa mga tanawin. Pero ang pagbibiyahe sa bagong lugar ang nakapagpapagaan ng pakiramdam bukod pa sa kasayahang nalalasap mo. KIKUICHI : Wala naman sa palagay kong mag-iisip na para tayong gago. Kaya, kapag nararamdamang mong gusto mong magbiyahe, dapat lang na ilang ulit tayong magbiyahe. Nakabubuti iyon sa inyo, Amo. KOTO : Nasa labas na tayo ng nayon. Marahil nasa gitna tayo ng bukirin. Ang lungkot dito. KIKUICHI : Nasa gitna nga tayo ng bukirin. KOTO : Kapag nasa kapatagan ako, parang lumalawak ang aking puso at gumagaan ang pakiramdam ko. KIKUICHI : Gaya ng sabi mo, kasiya-siya ang magbiyahe. KOTO : Makinig ka! Noon ko pa gustong sabihin sa iyo na hindi sa habambuhay ka na lamang umaawit ng mga maiikling awit o bumibigkas ng mga kuwento. Bakit di mo ensayuhin ang Labanan sa Heike, ang pamosong epiko? KIKUICHI : Gusto ko nga sanang hingin ang tulong mo tungkol diyan. Masuwerte na lang at ikaw mismo ang nagbukas tungkol diyan. Kung maituturo mo sa akin ‘yan, tatanawin kong malaking utang-na-loob. KOTO : Ituturo ko kung ganoon. Wala rin lang tao sa paligid, bibigkasin ko sa iyo ang isang berso. KIKUICHI : Sadyang kay buti mo. Sige, makikinig ako. KOTO : “Umabot sa krisis ang labanan sa Ichi no Tani, at nauwi sa isang malaking giyera. Natalo ang mga dakilang Hieke, at nagsisugod ang mga mandirigma ng Genji—silang sabik sa kabantugan. Parang mga trigong nagbagsakan sa harap ng mga armaspandigma. Kalunus-lunos na pagdanak ng dug! Walang katapusang kaguluhan! Putol ang baba ng ilan, at ang iba nama’y talampakan. Sa gitna ng nakakukuliling mga daing at pananangis, pilit pinaglalapat ang kanilang mga sugatang talampakan sa duguang baba,ang sugatang baba sa duguang talampakan. Ay, kahabag-habag na tanawin! Tatlo o apat na raang mga mandirigma ang nagkalat sa kapatagan!…” KIKUICHI : Kagila-gilalas palang talaga ang epikong ‘yan. Nagagalak akong marinig. KOTO : Halika’t pumunta tayo doon sa malayu-layo pa. Sumunod ka sa ‘kin! KIKUICHI : Sige lang, sumusunod ako. KOTO : Maraming bumibigkas ng Heike, pero wala akong alam na nakabibigkas ito nang mainam. Kaya kailangang pag-aralan mo itong mabuti. KIKUICHI : Iinsayuhin kong mabuti, at inaasahan kong tuturuan mo akong muli. KOTO Sakali’t maitalaga ako sa posisyon ng “Kengyo,” gagawin kitang isang “Koto”. KIKUICHI : Napakabuti mo ngang talaga. KOTO : Ano ‘yon? Nakakarinig ako ng alon ng tubig. Siguro’y malapit tayo sa dagat. KIKUICHI : Oo nga, pakiramdam ko;y dagat nga ‘yon. KOTO : Kailangan nating tawirin ito. Anong dapat nating gawin? KIKUICHI : Ano nga bang dapat nating gawin? NAGDARAAN: (Sa mga manonood) Dito lang ako nakatira. Dahil may lalakarin ako sa kabila ng bundok, kailangan kong magmadali. Ano itong nakikita ko? Dalawang bulag ang nagbabalak lumusong sa dagat. Paano kaya nila magagawa ‘yon? TitigiI muna ako rito at panoorin sila pansumandali. KOTO : Halika! Maghagis ka ng bato para matantiya natin ang lalim ng dagat. KIKUICHI : Sige. Ayan, naghagis na ako. PLOP! KOTO : Malalim doon. KIKUICHI : Malalim na malalim doon. KOTO : Subukan mo sa ibang direksiyon. KIKUICHI : Sige. Ayan, naghagis ulit ako. CLICK! KOTO : Mababaw doon. KIKUICHI : Mukha ngang mababaw doon. KOTO : Kung gayon, lumakad na tayo nang painut-inot. Halika na!

baka maaksidente pa tayo. glug! KOTO : Tama na ‘yan. Ki-ku-i-chi! Na-sa-an ka? KIKUICHI : Na-ri-to a-ko! KOTO : Bakit di mo pa ako buhatin patawid? KIKUICHI : Pero kabubuhat ko lang sa inyo. Ihanda mo na rin ang sarili mo. NAGDARAAN: Mautak ang mga bulag na ‘yon. KIKUICHI : (Magmamadaling tumawid sa pinaggalingan) Kailan kayo tumawidna muli rito Amo? KOTO : Kailan? Aba’t walanghiya ‘tong taong ito. KIKUICHI : Lalakad na ako nang painut-inot. Amo. KIKUICHI : Hindi ko maintindihan ito. bilisan mo. tatawid na lang uli ako. sige. Hindi mo pa ako nabubuhat. pero natalisod ako. Nakadalawa na po kayong tagay. KOTO : O sige. opo. saklolo! NAGDARAAN: Nakakaaliw pagmasdan ang kawawang mga bulag! KOTO : Nakakapanggalit itong nangyayari sa atin. Dahil hindi ka rin nakakakita. KOTO : Basta mag-iingat ka at huwag kang masyadong magalaw. KIKUICHI : Sigurado. Tuwang-tuwa ako. KOTO : Ano Kikuichi? Nakahanda ka na ba? Walang sumasagot? Hindi ko ito maintindihan. Uminom ka rin nang kaunti. Madali ka’t buhatin mo na ako agad. ipagpaumanhin ninyo! Wala na pong natira. Di bale. Aba’t may kasunod pa! Walang kasinsarap ang sakeng ito! KOTO : Tama na ‘yan. KIKUICHI : Sige po. KIKUICHI : Eto na. Masuwerte talaga akong aso. KIKUICHI : Pero kaya nga ako naririto para pagsilbihan kayo. KOTO : Iyon din ang akala ko. Maghawakan na lang tayo sa isa’t isa saka lumakad nang painut-inot. NAGDARAAN: (Sa mga manonood). kasi sinosolo mo’ng pag-inom. huwag na. KOTO : Aba’t talaga bang ginagalit mo ‘ko? Hindi ka lang gago. Pero. pero wala ni isang patak ang baso ko. hindi na kailangan. nakahanda na ako. KOTO : Naku. Para na rin sa kabutihan ng aking kaluluwa. KOTO : Hindi. NAGDARAAN: (Sa mga manonood). Bakit ko naman sosolohin ito nang hindi inuuna ang amo ko? Mali ang akusasyon ninyo sa akin. KIKUICHI : Ipagpaumanhin ninyo. hindi ganyang magsalita ang amo ko. di po ba? KOTO : O. KIKUICHI : Nagtatagay na po ako. wala pa rin ang baso ko. Basta sumunod ka sa akin. NAGDARAAN: Aba’t may isa pa pala akong suwerte. dinadaya mo ‘ko at pinalalabas na iniinom ko’ng tinatagay mo nang di mo alam. Hindi ko inaasahan ang suwerteng ito. Tagayan mo ako. KOTO : Sige. ang bote ng sake. Ang lalim naman nito! Naku. Talagang nakakaaliw ito. Ako ang magpapabuhat patawid sa dagat. ngayon naman may gana ka pang bugbugin ako. Hayaan niyo ng buhatin ko kayo. KOTO : Bakit? KIKUICHI : Bubuhatin ko na kayo sa likod ko. Kamuhi-muhi kang tarantado ka. Tagayan mo ako ulit. Ayan nakarating na ako sa kabila. Mawawala rin ang ginaw ko pag nainom ko na ito. Ni isang patak di mo man lang ako pinatikim. Glug. KIKUICHI : Salamat. KIKUICHI : Talagang hindi ko maintindihan ito. Umaayaw na yata. Ang sarap nito! KOTO : Ano na. Sana naman hindi masyadong malalim. papayag akong buhatin mo ako. KOTO : Giniginaw na ‘ko. teka muna sandali. KOTO : Akala ko nga. Magtatagay uli ako Heto. KIKUICHI : Humawak kayong mabuti. Patawarin ninyo ako. May nangyari ba sa sake? KIKUICHI : Anong sabi n’yo? Ah. Dahil mapilit ka. Ngayon sisimulan ko nang magpainut-inot sa dagat. Kaya nga ba tumanggi na akong pabuhat sa iyo noong una pa. Heto. Kumapit na kayo sa likod ko. pupunuin ko na ang baso. KOTO : Kabubuhat lang sa akin? Pero naghahanda pa lang ako. Napakasarap ng sake.KIKUICHI : Pero amo. (Papatong siya sa likod ni KIKUICHI). Ang hayop na ‘yon mag-isa palang tumawid. glug! NAGDARAAN: (Sa mga manonood). Bang! Bangg! KOTO : Aray. Nagawa ko ito nang walang kahirap-hirap. KIKUICHI : Puwede po ba? Salamat sa kabaitan ninyo. KOTO : Ano? Ni isang patak wala nang natira? NAGDARAAN: (Sa mga manonood). Mukhang napakalalim dito. bakit hindi mo pa ako tinatagayan? KIKUICHI : Pero katatagay ko lamang po ng isang punung baso para sa inyo.aray ko! Aba’t sobra na ito. KOTO : Huwag kang magalaw. tulungan ninyo ako. KIKUICHI : Opo. hindi nadisgrasya. KIKUICHI : Ano’ng sabi ninyo? Bugbugin? . Kailangang mabuhat ko kayo sa aking likuran. Glug. Akong iinom noon. Matapos mo akong agawan ng inumin. at wala tayong magagawa roon. Patutuyin ko kayo. Pero kailangang maghanda na muna tayo. Kikuichi? Bakit di mo ako tinatagayan? KIKUICHI : Pero katatagay ko lang po’t binigay ko sa inyo. pero ni isang patak. at natutuwa ako’t wala ring disgrasya. KIKUICHI : Pero ito ang pagkakataon ko para makatulong sa inyo. KIKUICHI : Gusto ko po sana. KOTO : Nauunawaan kong aksidente ang nangyari. Sinusubukan nila ang lalim ng dagat sa pamamagitan ng paghahagis ng bato. Talaga namang nag-iingat ako. Pag-aawayin ko sila. KIKUICHI : Naku. Basang-basa na ako.

aray ko! Kikuichi. at sa kaliwa. Paiikutin ko sila sa iba’t ibang pakana. aray ko po! Inaakusahan n’yo na nga ako ng kung anu-anong hindi ko naman ginagawa. yari sa mahuhusay na materyales. panganay niyang anak. KIKUICHI : Ikinahihiya ko kayo Amo. 48. Santo-santito! KOTO : Huwag. ay nakasabit ang isang pandekorasyong seramiko na kinatitikan. KOTO : Nasa binti mo? Kaninong mga kamay ang sumuntok sa akin? KIKUICHI : Aray. 18. kubyertos.KOTO : Sinaktan mo na ako. sandali lang! Matapos mo akong bugbugin. balo. Wala bang ibang tao rito? Hulihin n’yo siya. na mga letrang Gotiko. sa likod nito. kabinet ng mga libro na kinapapatungan ng isang flower vase. malaki-laki rin ang apartment na ito. putiang pinta. puti ang mga barandilya nito at sa itaas palapag. Aspaltado ang malilinis na kalsada at may ilaw na mercury ang mga poste. malapit sa nakukurtinahang bintanang salamin. may hagdanang paakyat sa mga silid-tulugan. Nakapatong sa kabinet ang isang bentilador. Amo. mga itinatanging kasangkapan na ang paggamit ay karaniwan nang inilalaan ng mga maybahay sa mga espesyal na okasyon… Nandito rin ang ilang de-latang pagkain at mga boteng gamot. Sikat) Mga Tauhan: Regina Calderon. Sa kabuuan. Kailangang makaalis na ako habang may araw pa. Luma na ngunit maayos pa ang mga kasangkapan parang inilipat mula sa isang lumang bahay. kanan. hulihin n’yo! Huwag n’yo siyang patatakasin! Halimbawa ng Dulang Trahedya MOSES. May telebisyon sa sulok. anak niyang babae. KOTO : Ano? Abusuhin? KIKUICHI : Ano pa nga bang ginagawa ninyo? KOTO : Ni hindi nga dumadapo ang mga kamay ko sa iyo. ano ka ba? KIKUICHI : Aray ko po. tama na! NAGDARAAN: Nakakatuwa talaga ito. Sa gitna.sino pa? KOTO : Aray. tatakbuhan mo ako. Bakit binubugbog ninyo ang isang walang kasalanang katulad ko? KOTO : Aba’t ni hindi nga nakatutok sa iyo ang mga kamay ko. Karaniwan nang ang naninirahan dito ay mga empleado ng gobyerno. tama na! Huwag ninyong abusuhin ang inosenteng tulad ko. ulol! KIKUICHI : Itinatabi ko lang po ang bote ng sake. nakasabit ang isang pares ng nairolyong pinturang Hapones: mga lumilipad na tagak sa ibabaw ng maiitim at payat na tangkay at mga dahon ng kawayan. teka! Aba’t tinutuluyan na nilang magsuntukan. maayos at masinop ang apartment. kaharap ng gate. sa isang komunidad na masasabing “middle class”. ano ba? Bakit mo ba ako sinasaktan? KIKUICHI : Nasa binti ko ang mga kamay ko. Maraming bagong bahay dito. Ni hindi nakaturo sa direksiyon ninyo ang mga kamay ko.Delikado pa ang manatili pa rito. ngayon naman sinasaktan n’yo pa ako. . MOSES (Ni Rogelio R. at sa unang malas pa lamang ay mahihinuha nang inilalaan sa mga makapagbabayad ng mataas. isang nakakwadrong retrato ng isang nakangiting dalaga na napaliligiran ng maliit at animo’y naglalarong mga piguring duwende at isang lampshade. Calderon mangyayari ang dula. likuran. sa ding-ding. Isa sa apat na pinto. isang maestra Tony. Nagpapanggap lang pala kayong mabait. May kabinet sa likod ng mesa-lalagyan ng mga plato. nakatayo sa mga loteng nabili sa murang presyo noong unang bahagi ng 1950 at ngayo’y nagkakahalaga na nang malaki sa pamilihan ng lupa. KOTO : Nauubos nang pasensiya ko. mapuno at mahalamang hindi katulad ng ibang subdibisyon. malayo sa daanan na pampasaherong sasakyan. Di kalayuan sa mesa. hindi pala? At sino pang mananakit sa akin. Hawak ko na kayo ngayon. Hindi kita patatakasin lintik ka! KIKUICHI : Bakit ako sinasaktan? SILANG DALAWA: A-a-ray…. malapit sa lababo. kapatid ni Regina Ang Alkalde Ang Konsehal Mga Pulis Panahon: Kasalukuyan Tagpo: “Apartment” sa lungsod sa Rizal. bunso. Pero. ng mga salitang GOD BLESS OUR HOME. 46. Tahimik dito. ay may isang repriheradora. sabi? KIKUICHI : Aray. estudyante Aida. Sa dingding na binarnidang plywood. May pinto sa may sala. KIKUICHI : Hindi nakatutok? Sinong nanakit sa akin? Magsalita kayo. estudyante Ana. Sa sala at sa komedor ng apartment na ari ni Mrs. matandang dalaga. aber? Sino. 16. kaliwa ay may isang mesang paayon ang ayos at napapaligiran ng anim na silyang may matataas na sandalan. Sa silid-tulugan. Sa sala ay may isang set ng upuan na nakatuntong sa isang alpombrang bumabagay sa pulang sahig. estudyante Ben. KIKUICHI : Di dumadapo? Kung gayo’y sinong nanununtok sa akin? KOTO : Aray. KOTO : A. sa may kusina.

Calderon. Nakapusod siya. ANA : Si Tony. nguni’t ngayo’y tila nag-aalala. Inosente.kababata pa’y wala nang prinsipyo! Mga bagong tapos pa ng kolehiyo. Kailangan niya iyon sa pag-aaral. Mapapansin niya si Ben na ngayo’y nakadapa at nagkukuyakoy ang paa sa hanging nagbabasa). Nakaupo si Regina sa kabisera ng mesa at umiinom ng kape. pagkuwa’y babalik sa komedor. Ang sarap ‘ka mo. Si Tony. mabuti pa iyong “ assistant principal” namin. ililigpit sa isang lalagyan ang mga kutsara. namatay ang “generator” ng karosa! Di pinasinagan siya ng “flashlight”. ANA : Kung sabagay. malungkot) Disiotso na siya sa Setyembreng ito. Bukas ang ilaw sa sala.) Tingnan mo. Hindi man lang tulungan iyong kapatid. pahablot na dadampot ng isang basahan. Bukas din ang daylight sa silid-tulugan. Si Aida. ANA : (Pagkaraan ng ilang saglit. dala ang baso ng inumin) ang dipirensiya nga lang daw. Sino nga ba iyon? REGINA: (parang hindi siya pinapansin) Mababait silang lahat. ANA : (mapapansin ang pagbabago ng mukha ni Regina. Regina.) Tutal. hanggang siko ang maluwang na manggas at hanggang sakong ang laylayan. At naisip ko na ang gagawin kong tahi sa damit niya. at nangyayabang. (Aayusin ang salansan ng kutsara). minumutyang talaga si Aida. (Ngunguso sa sala. Ben? BEN : (pagak ang boses. Kilala siguro nila. ANA “Spoiled”. “mayor” itong kalaban ko. sobra naman daw talaga ang ginawa kay Aida. tila isang roba na itinali sa harap. at siya’y ngumingiti. REGINA: Mapagbigay pa ‘ka mo sa mga kapatid. Kaparehung-kapareho ng ama. Sa kabilang dulo. Regina.May mga alas-otso na ng gabi. ‘you should really teach those people a lesson. Mahahaba ang kanyang biyas at sa katabaa’y may pagkabalingkinitan pa. Nakatingin kay Aida ang lahat. noong nakaraang Pasko? Noong dalhin tayo ni Tony? Hindi ako makapaniwalang anak mo iyon at pamangkin ko iyon. Nakabulaklaking pambahay si Ana. Ano sa akin kung “mayor”? ngayon ba’t “mayor” siya’y libre na ang kanyang anak? Wala raw mangyayari. REGINA: Pabibilhin ko na lang siya ng isa pa bukas. at nang-iinggit naman ang kanyang mga kaklase. Akalain ko bang gaganda ng ganyan ang anak mo. puwede ba nila akong hindi bigyan. laylay ang ilalim ng mga mata. mababasag ang boses)-pinakamasaya. lalakad sa repriheradora upang kumuha ng inumin) Oo. di iaalis ang tingin sa binabasa) Opo. bagama’t maraming salit na puting buhok si Regina. nguni’t walang sigla) Binigyan ako. noong ganyang edad. Bakit hindi ko itutuloy? Kahit ano pa nga ang kanilang sabihin. ANA : Seryoso. Maganda. Pero ano ba ang maaasahan mo sa mga walang prinsipyong tao? ANA : Sinabi mong tuloy rin ang demanda? REGINA: (tatayo.) Bakit ba naghahanap ng kordon si Tony. Ang maipipintas mo nga kay Tony ay walang kibo. tila nag-iisip na maglalakad-lakad sa sala. hindi ba? Pwede ka nang magretiro. (Magbababa ng tingin na parang mali ang nasabi. Pero hindi ako papasok hangga’t hindi gumagaling si Aida.” ANA : (galit) Ituloy mo nga. bitay din siguro ang ibibigay sa lalaking iyan. noong sumakay siya sa karosa ng “lantern parade” sa UP. REGINA: Limang taon na tayo rito. REGINA: Bata pa lang kasi si Ben. nagpupunas ng kutsara ang kapatid niyang si Ana. kumikita na. nang madala. malabo ang kanyang mata. Mahaba ang kanyang buhok. ANA : At napapanaginip ko pa noon ang kanyang “debut”. (Tatayo si Regina.si Aida ang (parang mawawala sa sinasabi. (Tatayo. ANA : Biro mo namang mahigit na dalawampung taon ka na yatang nagtuturo.” sabi sa akin ni Tony. ano? REGINA: Ikalawa na ito. nguni’t itutuloy pa rin)Masasabi mong isip-bata si Aida. Bakit nga’y di. REGINA: (habang pabalik sa kabisera. Magkahawig sila. Ana? ANA : (nagpupunas-punas sa may lababo): Maikli ang kordon ng ilaw niyang inililipat sa kuwarto namin. Natatandaan mo pa. REGINA: (sasandal) Sayang naman kung hindi ko matatapos ang aking serbisyo. pero… ANA : Nakapag-aral si Aida doon. kaya ko naman siyang alagaan. saka ngayon. Marami akong naiipong bakasyon. Noong dalaga ka pa. larawan ng isang babaing pinatigas ng mga hirap na pinagdaanan. Pupuwede akong hindi pumasok kahit ilang buwan pa suguro. Hindi na baleng siya ang wala mayroon lang si Aida at Ben. Regina? REGINA: (ibig magmalaki. kahit isang taon. ANA : Dapat naman. kinikilatis na mabuti. tulad ng uso sa mga tin-edyer ngayon. REGINA: Napakain mo na’ng aso. REGINA: May pagkaseryoso rin itong si Ben. nagtitinda na ng diyaryo. . Natatandaan mo? Dito nag-“birthday” si Aida nang lumipat tayo. REGINA: Hindi si Ben ang “spoiled” Ana. Ang sabi’y “Ituloy mo. matapang. prenteng-prenteng nagbabasa. Nakaupo si Ben sa sopa.) ANA : Kung sabagay. ANA : (habang nagpupunas) Kumusta ang hiningi mong bakasyon. pero hindi kamukha ng kuya niya. Ano nga pala ang sabi-sabihan sa eskwela? Siguro’y alam nila ang nangyayari? REGINA: (pauyam) Alam.) Si Tony. Baka raw lalo pa tayong perwisyuhin. pati nanliligaw kay Aida. at may kakisigan siya. taas ang pinagsaklit na paa at tila yogang nagbabasa ng isang magasin. Regina. Baka ‘ka mo si Aida. Noong mamatay ang ama nina Aida. Nakakorto siya at iskiper na puti.“jeans-jeans” at “pony-tail pony-tail” lang dito. Dapat nga raw magdemanda. may pagkamasayahin ang mukha. Palaisip. (Ipapatong ang kanang kamay na may hawak na basahan sa sandalan ng isang silya. REGINA: (susulyap sa itaas ng hagdan. Iba raw ang malakas ang nasa poder. Nakaputi siyang damit-pambahay. Hindi na nagbalik iyong preskong kaklase yata ni Aida. ha. ano? Iyong de-kotse? “Ano ba sa akin kung dekotse siya. Sa buong pagtuturo mo’y ngayon ka pa lang magbabakasyon. Sa tingin ko ba noo’y para siyang nakaangat sa karosa(Makikitang ibig maiyak si Regina) Sino nga ba naman ang makapag-aakalangREGINA: (tutuwid ng upo. Sobra nang talaga ang anak ng “mayor” na iyan! Ang kailangan talaga riyan ay bitay. Mrs. ANA : Ibang-iba iyang si Tony kesa do’n sa isa. Pero maganda. sa dingding nakatingin) Nangyari na iyan Ana.

iyong gamot. kung hindi tayo lumipat ditoREGINA: Sino ang makaaalam na dito siya magkakaganyan? ANA : Bakante ngayon ang itaas ng bahay doon. REGINA: (nagpapaliwanag): Hindi ba dahil sa mga bata kung kaya tayo umalis sa Gagalangin? Gusto mo rin namang tayo’y umalis doon nang lumalaki na ang mga bata. Lalo siyang nagiging nerbiyusin yata. REGINA: (magugulat) Ano kayang kailangan? . Ang ikinatatakot ko’y ang kanyang nerbiyos. ‘ka ko.naisip kong maaari na tayo dito. Malalaman natin sa kanya kung kailangan pang ipasok sa ospital si Aida o hindi. Namumuti raw talaga at umiikot ang tau-tauhan ng mata. Ganyan ang naisip ko noon. sinusundan tayo ng trahedya.(Lalabas si Ben. sabi ng doctor. Lagi kaya niyang naaalala ang nangyari sa kanya? Ganoon ba iyon? Hindi ba. Mahusay ang gamot na ibinibigay sa kanya ng doktor. Pinaupahan na lang natin ang bahay doon. Si Ben ang tanungin mo. Maririnig ang pagkalapak na pagsasara ng pinto nito. ANA : Iyong lagay na iyon siguro’y palakad na. Pero – REGINA: Dahil sa pagtanda nati’y wala naman tayong makakasama. may binibilut-bilot na sinulid ng basahan ang daliri): Ano ba ang napapansin mo kay Aida? REGINA: Ano’ng napapansin? ANA : May pagbabago ka bang nakikita ? Hindi ba parang lumalala? REGINA: (bubuntung-hininga) Ang sabi naman ng doktor ay may “shock” pa siya hanggang ngayon. May apat na pinto tayo dito. REGINA: Hindi naman sa tayo’y sinusundan. At sabi sa ospital. ANA : Naaalala ko kasi iyong kapitbahay natin sa Gagalangin. Nakatulog ang pobreng aso. Iyon namang sugat at galus-galos. Nasa tokador iyong pera. iyong tira niyang pagkain.patay na rin lang ang ating mga magulang. Pero iba naman siguro iyon. (Isang sasakyan ang hihinto sa tapat ng “apartment”. TONY : Opo.) REGINA: Bumili ka ng gamot. Sila’ng magkakuwarto. Kaya hahabaan ko ang aking bakasyon. Regina.) Nauuhaw si Aida. Susi ang ginagamit. baka makatuwaan iyan. (kukunot ang noo). sabi sabi rin Tony. nakatingin sa labas). Regina. Bumubula ang bibig. Tig-I-tig-isa ‘ka ko sila ng pinto. ANA : Aywan ko. May dalang plais at “tape” sa kordon. ANA : Kung sabagay. Lumang pantalon at maluwang ang manggas na polo sert ang suot. Regina! May kasama. Alam mo na ngayon. Calderon?” at ang mababa at pagak na “Opo. lampas sa karaniwan ang taas. magkaanak man sila. REGINA: Tiyaga. Di mo ba napapansin? REGINA: Hindi. Hindi ba’t mas nagustuhan naman dito ng mga bata? Mas tahimik dito. Totoo raw nasindak si Aida. ANA : (pagkapanhik ni Tony. tamang-tama. REGINA: (kay Ana): Sa atin ba iyon? (May babatinting sa pintuang bakal).Luna at ipina-e-“electric shock”. ( Ililigpit sa may ilalim ng hagdan ang plais at pandikit. nag-aalala ako. hindi rin tayo magkakalayu-layo. Hindi tayo magkakawalay-walay. Ana.ang humupa ang kanyang nerbiyos. Kaya lang. Siguro. sino po sila?” ni Ben. Iyong “ tranquilizer”. masANA : Oo nga. Iyon bang anak ng kapitan na dinadala sa V. o dahil sa mga kondisyon ngayon. REGINA: Gabi na pala. ANA : Ibinigay ni Tony kay Aida nag maliit niyang ponograpo. REGINA: Sa Linggo ang punta dito uli ng doktor. pero kung minsan nga’y naiisip kong kahit yata saan tayo pumunta. naghihinala): Ilang beses ko nang napapansing lumalabas ng gabi ang Toning iyan. REGINA: Iyon naman daw ang kailangan.REGINA: Ang buhay nga naman. Tiyak at tila laging pinagiisipang lagi ang kilos. REGINA: Ugali lang talaga niyan ang maglakad. Talaga raw isa sa pinakamahusay dito sa Pilipinas. Pero gabing-gabi na kung umuwi kung minsan. Ana. ANA : (Pagkaraan ng ilang saglit.) Mabuti pa sigurong hindi tayo umalis sa Gagalangin. magaling daw ang “psychiatrist” na tumitingin sa kanya. ANA : (Maliwa-liwanag ang mukha): Mahusay siguro iyong likidong “tranquilizer” na inihahalo ko sa pagkain niya. ang pagkahol ng aso). Regina.may naloloka sa ganyan? REGINA: Hindi naman siguro. Ana. magaling na. Biro mo. Sino ba’ng ating pagbibilhin? Si Tony? ANA : Pabilhin mo na’t gabi na. sinubok kong ipakain kay Sultan noong isang araw. Tony. isa kay Ben. Naisip kong umutang nga tayo at ipatayo natin ang “apartment” na ito. Nakatayo sina Regina at Ana sa tabi ng mesa.unang-una’y dahil diyan ang malayo nga sila doon. Sa may “gate” maririnig ang boses-matandang tanong na “ Nariyan ba si Mrs.di ba? At nang malapit pati sila ‘ka mo ng eskuwela. hindi siksikan. ANA : (nakaupo sa kabilang dulo ng mesa. Malapit na sigurong mag-alas.nuwebe. payat. REGINA: Magpabili tayo. dinasusuklay ang buhok. nakasalamin at mukhang matanda kaysa tunay gulang. habaan ang mukha. pupunta sa repriheradora at kukuha ng inumin. isa sa ating dalawa. Ana.isa kay Aida. Ibang-iba na talaga ngayon. Di nga ba sabi mo kangina’y palaisip? ANA : Oo nga. Medyo nawawala na ang mga marka ng dagok sa kanyang mga pigi. tiyaga ang kailangan natin. REGINA: Baka naman nagpupunta lang sa kaklase niya riyan sa kabilang kanto? ANA : (kukumpas): Aywan ko. ANA : (Makikilala ang dumating) Si “mayor”. malumanay na) Naubos na nga pala ang gamot ni Aida. (tatawag) Tony! Di ibinigay ba ang kanyang “turntable”? (mananaog si Tony. ANA : Tingnan mo nga Benjamin. Aywan ko rin. Mabuti pang sabihin mong dahil sa mga pagkakataon. Ana. Aywan ko. (Maalala) Si Tony nga pala. Regina. ANA : (nagpapahid ng matang isasauli ang basahan sa lababo. Talaga sigurong hindi ka makakabangon kapag dinagukan ka roon. Magkaasawa man ang mga bata. ANA : Akala ko ba’y napapagod ka ? REGINA: (tatawag) Tony! TONY : (sa itaas): Sandali po! Ikinakabit ko lang itong “daylight”.

Samantalang nakatingin sina Ana at Ben sa nag-uusap. Mapapansin ng Alkalde na nakatayo si Regina). ALKALDE: (nakatingin kay Ben): Anak ho ninyo? REGINA: Oho. ALKALDE: Saan naman kayo nagtuturo? REGINA: Sa Torres High School. (Papasok ang alkalde. Misis. “An honest mistake”.ANA : (kinakabahan) Baka-aayusin ka. hindi naman! Ang lagay naparaan nga kami roon. Nasa silid-kainan si Ana. nakakunot-noong kakatuk-katukin ang daliri ang salamin niyon. ALKALDE: (humahangang nakatingin kay Ben) Guwapo. katamtaman ang taas. nakahilig sa barandilya ng hagdan si Ben)..Garcia. ALKALDE: (magugulat) UP! Taga-UP rin pala konsehal. sa kanila pala ito. KONSEHAL: “ You are now a . At listo. Inay. (Kay Regina) Malaki siguro ang upa ninyo. Manaka-naka lamang siyang lilingon sa sala). Kasama niyang papasok ang isang naka-“polo-barong” na lalaki. Marunong ang anak ni Misis. magugulat pagkakita sa Alkalde. “Mayor”? ALKALDE: Ha-ha-ha! Hindi naman. Pareho kayo. Ako ho. Misis. sa UP. bahagyang yuyukod) “Good Evening”. Alam kong mabigat itong aming inilalapit sa inyo. Collas. ALKALDE: (bago maupo) Misis. hagod sa batok ang tintina at walang partidang buhok. kami’y naparito. ALKALDE: (itataas ang kaliwang kamay. kaya ginabi kami sa pagsasadya sa inyo. Di ba ganyan ang nakuhamo sa Tokyo? KONSEHAL: Masinop ang “ apartment” nila. konsehal. “Mayor”? REGINA: Mahusay pala kayong magpalaman sa mga salita. Maupo naman kayo. Mauupo sila.widow?” (tatango si Regina).ay sa Francisco Law College lamang ang gradwado. ALKALDE: Napasyal kami. di ba. “Law” siguro ang kinukuha. ANA : Bakit daw? BEN : Aywan ko po.(Tatapikin sa balikat ang konsehal) Walang kuwentang eskwelahan. Tingnan mo ang “Japanese Painting” nila. naka-polosert na guhitang pula. huwag ko raw silang ipatapon. May bahay kami sa Gagalangin pero pinauupahan namin. may kaputian maliit. ALKALDE: Marunong na tipo. a. parang nakaismid. Atty. si “Judge” Joaquin ang nagmungkahing magkausap kayo. Listong bata. ALKALDE: (lilinga-linga) Magandang “apartment” ito. KONSEHAL: Maestra kayo. REGINA: (bantulot na ituturo ang upuan) Maupo kayo. at ako naman (kukumpas) mahabagin nga siguro ako ay wala nang magawa. REGINA : (pagkaraan ng pagbabantulot) Papasukin mo. mananatili siya sa komedor. Misis? REGINA: Siya ho ang panganay.bakit ho ba nasasabi ito’y hindi naman naitatanong?. Iyan naman ang sinabi ng inyong “compadre”. sa Maynila. Hindi basta nagpapasol. “Mayor”. KONSEHAL: “Must have gotten a loan from the GSIS”. konsehal. BEN : (papasok) Gusto raw kayong makausap. ang ibig kong sabihi’y isa sa mga hindi natupad na ambisyon ko iyang makapag-aral sa UP. “Mayor?” ALKALDE: (magkikibit-balikat): Para . may umiiyak na diyan. KONSEHAL:Mukhang “familiar” sa akin ang “Calderon”. “Grocery” ang silong. at ang mata’y nag-uusisa agad sa pinasok na “apartment”). kaya naman ako’y makumbabang naparito sa inyo upang. Misis. buweno. ay siyang pinakamabuti ninyong gawin.” wika nga. ho. Misis sa “apartment” na ito. ang kasama ko nga ho pala’y si Konsehal Collas. ALKALDE: (tatawa) Dispensa. Tingnan mo nga naman. Misis. Misis? REGINA: (kangina pa nagtitimpi) A. May nakikiusap na riyan . REGINA: Magandang gabi ho naman. Kami ho naman ni Konsehal ay ngayon lamang napadalaw dito sa inyo. Misis! Dispensa. Misis. konsehal.upang wika nga’y ihingi ng tawad ang ginawa ng aking anak. unang-ana’y para magdiskargo. na kung ako ang tatanungin. ANA : (Kay Ana) Anong ayos-ayos. doon nagtapos si Carlos P. ALKALDE: Buweno. may katabaan. Paano ka pa makakatanggi niyon? REGINA: Marami ring botante roon. bukas ang butones sa itaas. “Scholarly type. inaakupa lang namin ang unang pinto. (Mauupo si Regina). Misis? REGINA: Lehitimo ho akong taga-Maynila. (Mahihiyang pupunta si Ben sa silidkainan at doon mauupo.para tayo’y magkausap. kasama si Ana. REGINA: (susukatin siya ng tingin): Akala ba ninyo’y makukuha sa paghingi-hingi ng tawad ang ginawa ng inyong anak? . ha. ipapatong niya ang mga kamay sa mesa. Misis. kami ho’y medyo ginabi. konsehal? (Magtatawanan sila). REGINA: (titingnan siya ng tuwid): Para ipaurong sa akin ang demanda. REGINA: Sa amin ho ito.. ALKALDE: (magugulat) Paano ho naman ang nangyari’t dito kayoREGINA: Narito ang aming “apartment”. naka salamin. Kung sabagay. ALKALDE: Ito ang sasabihin ng “comadre” mo na “Cozy”. Misis. Mananatiling nakatayo si Regina. Misis. Saan kayong probinsiya. (Bahagyang tatango ang konsehal.may mahigit nang 50 taon. (Nakatawang iiling) “Wise” din naman ang mga lider niyon ngayo’t alam na eleksiyon sa Nobyembre ay saka magrerepresentasyon sa akin.B. (Lalabas si Ben). KONSEHAL: Siyanga naman.Nueva Ecija. Buweno. maitim. ALKALDE: (nakatingin kay Tony) Anak din ninyo.a – “Calderon”? REGINA: Oho. (Mananaog si Tony. pagkaraa’y parang walang nakitang tutungo sa komedor upang kunin ang sapatos. dahi sa nanggaling pa kami sa “squatter area” diyan sa may “highway”. ALKALDE: (maagap): Misis. konsehal. Ang Mister ko ho’y taga. KONSEHAL: (magsisindi ng sigarilyo): Ang totoo niyan. mataas ang gupit.

REGINA: (nagpupuyos): Halos labingwalong taon mong pinalaki. alam ko. (Iiling) Ang tingnan ninyo’y ang panig ng inyong anak. Misis. REGINA: Magandang dahilan ninyong mga abugado! KONSEHAL: Hindi ba kayo naaawa sa kanya? Hindi ba ninyo inaalala ang kanyang kinabukasan? Sa kasalukuya’y hindi pa masyadong bulgar ang nangyari per--REGINA: Mababando rin na ang anak ng “mayor” ang gumahasa sa kanya! KONSEHAL: (ngingiti-ngiti): Hindi kayo praktikal. paglalaruan. “Mayor?” ALKALDE: (nakangiti pa rin) Alam ko ang itatanong ninyo. Misis. umabot na rin lang sa ganito. “Be practical. nag-aabang lamang ng bus na pauwi galing sa eskwelahan ay bigla na lamang aagawin ng anak ninyo. pagkatapos. Di ba ninyo inaalala ang inyong anak? Kung itutuloy ninyong talaga ang demanda. Misis. nariyan na tayo. REGINA: Anong hindi praktikal? KONSEHAL: Halimbawa nang napatunayang nagkasala ang anak ni “Mayor”-halimbawa lamang iyan. May nakita na ba kayong anak ng kongresista na kanilang nagalaw? Anak ng Senador? Anak ng Gobernador? Anak ng.para huwag na ngang umabot diyan. pag-aaliwan! Isasakay sa taksi. ang kauna-unahang gagawin para mapatunayang ginahasa siya ay ang ipaeksamen siya. Mayroon. inalagaan.y kauumpisa pa lamang nang kaso. at pagkatapos. Dudulog kayo sa itaas? Sino ang nasa itaas? Pulitiko? Ilang boto ang maaring ibigay – sa kanya ni “Mayor”? Makikisama rin sila! REGINA: Kayong masasamang pulitiko! KONSEHAL: (nakatawa) Masasamang pulitiko. iyong isa. REGINA: Tusuhan. Ngayo. siguro’y tayo na rin mismo ang maiinip – ano naman ang inyong makukuha? REGINA: Hustisya. Be practical. Makakaalis na kayo. halos hindi makagulapay. KONSEHAL: Hustisya.” REGINA: (sasampalin ang alkalde) Akala ba ninyo’y mabibili ninyo’y mabibili ninyo ako? Layas! Layas! ( Nababaghang tatayo ang alkalde at konsehal. pinakaingat-ingatan mo. Ayaw ko sanang sabihin ito pero alam ninyong pulitiko rin ang nakapaglalagay sa huwes? Sino ngayon ang nakapaghuhuwes nang hindi lumalapit sa pulitiko? Nasaan naman ang mga naging huwes dito na hindi naging kaalyado ni “Mayor”? Iyong isa. nasa Palawan. Hindi mo maiaalis sa abugado ng kabila na hingin iyan. Iyan ang isipin ninyo. kayo magaling! KONSEHAL: Sa ilalim ng batas. Sa itaas.” ALKALDE: (dudukot sa bulsa ng polosert at may ilalabas na sobre) Alam kong malaking perwisyo ang nagawa ng aking anak sa inyo – ibig kong ( ilalagay sa mesita ang sobre) tanggapin ninyo ang kahit kaunting tulong na ito – KONSEHAL: “ That check is for ten thousand. pagkaraan niyan paparito kayo sa aki’t sasabihin ninyong ako’y maging praktikal! KONSEHAL: (namamayapa) Nariyan na tayo. Pay to cash. sino nga ba naman ang matapang na mangangahas na – “mayor” kayo. diyan. KONSEHAL: Hindi siya ganoong napakahina para hindi maalis ang sinumang kalaban niyang huwes. Ngayon.Misis. pasinungalingan. Saan at kanino ililipat? Dito rin.REGINA: Kayo ba’y may anak na babae. ALKALDE: (sasang-ayon) Kawawa rin ang inyong anak. Misis. Inay!)” Tatahimik ba kayo? Magdedemanda ba kayo? Ano ang gagawin ninyo? Kung sabagay. malamang pang maging labing-anim --REGINA: (napapaiyak) Kayo nga ang hari dito. Kung sa inyo ang sinasabi ninyong huwes. maiiling ang konsehal). nakangiti): Alam ko. dadalhin sa motel. (Bahagyang tatawa) Ganyang talaga. “Inay. REGINA: Legalismo ninyong mga abugado! KONSEHAL: Wala tayong magagawa.halimbawa nang napatunayang nagkasala siya. REGINA: Paano kung ang pinakamamahal ninyo sa tatlong anak na iyan ay ginahasa ng aking anak? ALKALDE: Natural namang mararamdaman ko ang katulad ng nararamdaman ninyo ngayo. nasa Mindoro. diyan. Ganyan ang buhay ngayon. Tatlo. REGINA: Hindi babaing damputin ang anak ko. pauuwiin. (Malakas) Ano ang gagawin ninyo? (Kukumpas sa kawalang-maisagot ang alkalde. Lalapit sina Tony). na aywan ko kung kailan. sino sa mga huwes dito ang kaalyado ni “Mayor”? Kung nakapagme-“mayor” siya ng labingdalawang taon. Pero halimbawang kayo ang nasa katayuan ko? KONSEHAL: (sasaluhin ang alkalde) Sa ganitong anggulo natin tingnan. walang kasalanan ang isang tao hangga’t hindi siya napapatunayang nagkasala. . Dadamputin ng konsehal ang sobre.. kung maaari’y ipakatagu-tago mo.ALKALDE: (iiling. KONSEHAL: (banayad) Hindi rin ganyan lamang iyan.“mayor”? REGINA: (nagpupuyos) Tama. sasaktan doon. Paano kung isa sa kanila ginawa iyon? ( Nakangiting. Misis. At pagkaraan niyan. Misis. Ang ibig kong sabihi’y— REGINA: (sa konsehal): Para patunayan kung siya’y ginahasa o hindi? KONSEHAL: (iduduldol sa “ash tray” ang sigarilyo) Para patunayan kung siya’y ginahasa o hindi. Misis. patalinuhan. Malinaw kong nakikita ang inyong punto. tatawag si Aida. ipaeksamen siya. pumatay man kayo’y hindi kayo nagagalaw! KONSEHAL: Ay. REGINA: Hindi ko itinatanong kung ano ang mararamdaman ninyo. REGINA: Ganoon pala’y bakit hindi natin ipaubaya sa husgado? ALKALDE: Si Misis. Misis. Misis. Hindi ko iuurong ang demanda. REGINA: Kung hindi kayo kumbinsidong ginahasa nga ang aking anak ay bakit narito kayo? ALKALDE: Para . sasabihin ko sa aming abugadong hilinging malipat sa ibang huwes.

Tatalon kahit alam na alam ninyong kayo’y mahuhulog. REGINA: (tutop ang mukha) Walang kuwenta sa akin magkaubus-ubos man ang ating kabuhayan! TONY: (patuya) Sasayangin ninyo ang minana ninyo’t pinaghirap-hirapang ipundar. REGINA: (manghihilakbot) Tony! TONY: May isa pa kayong hindi nalalaman. Mapapaupo si Regina. magtiis ka. iyong mayayaman. latay sa latay”. ng kidlat. Tony. REGINA: Susulat ako sa magasin. isang kautusan o kahatulang inihabilin ng Diyos kay Moses sa itaas ng bundok sa gitna ng kulog. REGINA: Mananaig din ang katarungan. o --REGINA: Mga banta! banta! TONY: Isa iyan sa pinakakaraniwan nilang ginagawa. Tony. Inay. Pero ang kinatatakutan ko’y ang kalalabasan ng inyong demanda – ng inyong paniniwala sa hustisya. kapangyarihan. Naisip ko. Pakikinggan nila ako. TONY: (galit ngunit matimpi) Sa kasalukuya’y sila nga. ngipin sa ngipin… apoy sa apoy . Ang hustisya ba rito sa ati’y isang misteryo? Alam nating lahat na ito’y hindi hustisya. nang ako’y papuntang eskwela. at ang nagsakay sa akin ay parehong pulis.hindi lamang sila ang gumagawa niyan. Palagay ko nga’y ako at si Aida ay sadyang pinili ng Diyos para rito.ang inutang na buhay ni Itay. hindi magkakapantay ang lahat! Ang demanda ninyo. mahina ka. yaman. hindi isang kasabihan. nakangiti ngunit ngani-nganing sampalin si Regina) Sa buong buhay ko. isinakay ako sa “jeep” ng dalawang bataan ni “Mayor”. Pananalig. kung sino ang dapat magpatupad niyon kung ano ang hakbang na nararapat nating gawin. kung sa anak-mayaman naman niya ginawa iyon. tatahimik na lamang sila. Wala naman tayong misteryong dapat tuklasi’y kung bakit nananalig at naniniwala pa tayo! ..Nagkamali sila. Isusulat ko ang lahat at natitiyak kong tulungan nila ako. Regina: Kung hindi pa ako maniniwala’y ano pa ang aking mahihintay? TONY: May kuwento tungkol kay San Agustin tungkol sa paniniwala. lalaban ako! TONY: Ang ipanlaban ninyo sa napakalaking bato’y ang inyong mga kuko! REGINA: Kay laki ng ipinagbago mo. TONY: Kay gandang sabihin! “Justicia” o justicia poetica”? Hustisyang talaga o hustisyang Diyos-ko-bahala ka na? REGINA: Kailangang maputol ang ganito! TONY: (malakas) Paano? REGINA: (parang giniginaw) Nanginginig ako. Nagpaikut-ikot kami. na para bangmay sisingil para sa kanya. Ito ang aking gagawin: gaganti ako: ako ang gaganti sa kanya. Lalaban ako. (Sa itaas. lolokohin ka. nagkamali sila. magdadalawang-isip ang magulang. ito ang mga kahatulang nararapat nating sundin: “mata sa mata. “ Kapag buhay ang inutang.Sabi nila’y itigil daw ninyo ang kaso. Iyong malalakas. Papanhik si Ben). Kapag nalaman nila ang lahat. paniniwala. nakaupo at nakamasid si Ben). Paano ang ibig mong mangyari? Huwag nang lumaban. sugat sa sugat. Ituloy ninyo! (Lalabas ang dalawa.nang maalala ko ang sinabi ng ama ni Itay. Tony.Naglalakad daw si San Agustin sa tabing-dagat at tinutuklas ang misteryo ng Divina Trinidad. Habang nag-iisip at naglalakad. maririnig ang mga pagtawag ni Aida at ang pag-aalo ni Ana. Sa paningin ng ating batas. tatakutin ka. ito na ang pagkakataon natin sa hustisya! TONY: Hustisya! REGINA: (nabuhayan ng loob) Tingnan mo. iurong na ang demanda? TONY: Mula nang mapatay ang si Itay-sinasabi nating nabaril. Kung mahirap ka. Kung simple kang tao. ang alkalde’y nagmumura. at alam natin kung bakit ito hindi ganito. ang ginagawa mong pagtuklas sa misteryong iyan ay kasing-hirap ng pagsalok mo ng tubig sa buong dagat sa iyong palad. pero pipiliti’t pipilitin din ninyong tumalon. ng usok at ingay ng pakakak. pakikinggan nila ako! TONY: (parang hindi siya pinapakinggan) Ang demanda ninyo’y kamukha lamang ng kung kayo’y nasusukol sa binggit ng bangin at malaki pa ang agwat ng kabilang pampang na kailangan ninyong talunin. Sapagka’t hindi ba sinabi sa Exodus na “buhay sa buhay”. mayroon daw narinig si San Agustin na parang hanging nagbulong sa kanya: “Agustin. Lulunukin na nila ang kanilang dignidad at siguro'y kanila pang tatanggapin ang pera.o para sa atin. Pasensiyahan tayo. iyong makapangyarihan. pero ang totoo’y pinatay siyasinimulan ko nang isipin kung ano ang batas na nararapat dito sa atin. Sa labas.. buhay din ang magiging kabayaran. Nakatayo sa harap niya si Tony.Tony. Kadalasang nagkakasama-sama pa iyan: lakas. REGINA: (humihingal) Akala ng mga taong iya’y sila ang batas. ngayon pa lang ako nasampal. At sa lahat ng libro’y sa Bibliya ko pa nakita ang sagot. para siguro mabawas-bawasan ang lagim. maririnig ang pagsibad ng kanilang sasakyan. Hindi nila iibiging masira ang kanilang reputasyon! Tatahimik din sila. Ito bang nangyari kay Aida’y masahol pa ang pagkamatay? Ngayon. Ngayon. Pero hindi bale. Tony. Naglalakad ako minsan – pagkaraan ng nangyari kay Aida. Alam ninyong sa pagtalon ay hindi ninyo maaabot ang kabilang pampang. iyan ang kailangan mo”. nasa gitna nila ako. pasensiya ka. Inay.ito’y isang simpleng batas. mahihiya silang mabulgar ang nangyari. “Jeep” iyon ng mga pulis. REGINA: Hindi ako titigil hangga’t hindi siya nabibilanggo! TONY: (kinukuyom ang palad) Tatlo lamang ang nagkakaroon ng hustisya dito sa atin. ay mananatiling demanda lamang.ALKALDE: (hindi makapaniwala. Konsehal. Makinig ka: kung sa anak ng mahirap na iskwater niya ginawa iyon. ito’y hindi isang pamahiin. REGINA: (nanginginig) Lalabas din ang katotohanan at mananaig ang katarungan! TONY: Iyan ang itinuturo ninyo sa “Government”. Bakit pa kayo magdedemanda? REGINA: Sasabihin ko sa kanila ang lahat. noong araw na iyon ng libing. susulat ako sa lahat ng diyaryo. Diyan sa abangan ng sasakyan minsan. (kay Regina) Dinadaan ko kayo sa pakiusapan pero gusto ninyong magkademonyuhan. sapagka’t ang idinemanda ninyo’y malakas. REGINA: Gaganting paano? TONY: Papatayin ko siya.

Sundan mo kaya.Umasa tayong mahuhuli at makukulong ang mga nagsibaril kay Itay . Ano ang nangyari sa kaso niya? (Mapapayuko si Regina). ANA: Umuwi ka kaagad. ANA: (sa hagdan pa lamang): Ninenerbiyos na naman si Aida. lalo pa nga’t pagkaraang marinig ang pinagsanib ng alkalde at ng konsehal. Iwan mo nang bukas iyang ilaw. “Ben. Sino ang bibili? ANA: Akala ko ba’y si Tony? (Iiling-iling na papanhik si Tony). Duguan ang retratong kuha ni Itay. At maghihintay ako. ANA: Alam mo ang pupuntahan mong botika? REGINA: Magtaksi ka na. (Aakyat ng ilang baitang) Halina. Papanhik na ako. REGINA: Anong ginagawa? BEN: Hinahanap ang anak ng”mayor”. Hindi ko na siya nakikitang nag-aaral kung gabi. Mananaog si Ben).Naghahapunan tayo. at sa kauna-unahang pagkakataon. ReGINA: Ang aking mga anak! Ang aking mga anak! (Sandaling mananatili si Ben sa harap ng Ina. Ang mga pinagsasabi niya! (Mapapakumpas lamang si Ana. Tony. “Third year high school” ako noon. REGINA: Nakaraan na iyon. ANA: Sa pagkakapunta rito ni “Mayor”? intindihin mo iyon? REGINA: Kay Tony. Hindi siya mapapahinga kapag hindi nakainom. Naniniwala ako. Ana. (Lalabas si Ben). . (Mananatiling nakaupo sa sala si Regina. ANA: (nagpapaubaya): Nasa iyo iyan. Tony. Sa malaking kahon sa ilalim ng kama niya kinuha. TONY: (patungo sa pinto) Lalakad na ako. itinatago ko. Ana. Regina. REGINA: (galit) Nalalaman mo pala’y hindi mo sinasabi? BEN: Kung isasama ako ng kuya’y sasama ako. Nadiyaryo tayo. Tony. kung madali itong naibibigay at naibibigay nang pantay-pantay. Ana. ikaw nga ang pagod. REGINA: (pagkalabas ni Tony. Maaring makasama pa sa kanya. Sundan mo kaya. takbo sa nakaparada nilang “jeep”ang tatlo. abangan mong pagdating ng kuya mo”). Matulog ka na. At narinig natin ang mga putok. Inay? Kitang-kita ko. At nang gabi. kung ilang araw tayong nasa peryodiko. (Sa hagdan) Pumanhik ka na rin. bagsak si Itay. parang gaping-gapi) Kinakabahan ako. Eto na si Tony. nasa Gagalangin tayo. REGINA: (hindi makapaniwala) Saan kukuha ng baril iyon? BEN: Baril.REGINA: Lawakan mo ang iyong pagtingin. Ang hustisya’y hustisya lamang. Regina. Kailangan ni Aida. daang libong piso ang halaga ng mga ipinupuslit. Regina. Sa itaas. ngang iyo’y lumabas siya kumpiyansa.Nanlalamig mula pa kanina. matapang –ni hindi isinukbit ang saliri niyang baril. Hanggang ngayo. Parang takot na takot. Sa linggo kamo’y pupunta rito ang doktor. tila nagsisisi sa sinabi. TONY: Lawakan! Ang kay Itay ay isa lamang sa matagal at laganap nang kawalang. May tumawag kay Itay. Kailangan ni Aida iyan. BEN: Umalis na ang kuya? REGINA: Oo. Tony. REGINA: Gabi na. nababaghan. Alam natin na mula nang madiskubre niya ang di paglilista ng trak-trak na tabakong inilalabas sa bodega ay pinagbantaan na siya.hanggang sa pumasok ang isang pulitiko. ANA: (papalapit kay Regina) Hindi mo sila masisisi. REGINA: Baril? BEN: Huwag ko raw sasabihin sa inyo.y nasa akin pa ang “clippings” ng mga diyaryo noon. TONY: Kailan? Gaano katagal? Sa anong paraan? Ang paghihintay nati’y makakatulad lamang ng ginawa nating paghihintay sa kaso ni Itay. Nakabili na ba ng gamot? REGINA: (maaalala): Ang gamot nga pala. Regina. Pagkaraa’y malungkot siyang papanhik. hindi ba naging pursigido ang nagiimbestigang pulis. Baka hindi na siya maging “scholar” sa susunod na semestre. hindi makapaniwala. REGINA: Hindi ba puwedeng ipagpabukas na ang pagbili? Ano’ng oras na ba? ANA: Mag-aalas-onse na siguro. bababa si Ana. Mayroon namang botika riyang hindi nagsasara. maririnig ang bilin niya. Papatayin ni Ana ang ilaw sa komedor). Ibang-iba na siya ngayon. hindi siya napatakot. Ano paang nangyari pagkaraan niyon? Unti-unti na silang nawalan ng interes sa kaso. Ana. maglakad-lakad. naaawang nakatingin dito. ANA: Siguro naglalalabas ng gabi iyan. (Tutuloy nang umakyat si Ana. disisais anyos ako. Pagkuwa’y kikilos siya. TONY: Mahuhulog kayo sa pampang! (Mula sa itaas. Ituturo mo sa kanila ang katarungan ngunit ikaw na mismo ang hindi naniniwala rito. Bakit? BEN: (parang takot) May dala siyang baril. TONY: Hindi pa ba kayo nadadala? Hanggang ngayon ba’y naniniwala pa kayo? REGINA: Ano ang silbi ng aking itinuturo kung hindi ako maniniwala? Kaya kong magretiro anumang araw ngayon pero nagtuturo pa rin ako – siguro’y sa nais kong makatulong sa paglikha ng mabubuting mamamayan. Nakuha ko ang numero ng “jeep” at natunton ang mga nagsigamit niyon.Natatandaan ko pa. Regina. Ang ikinagagalit mo’y dahil lamang sa mga personal na karaingan.katarungan! REGINA: Darating ang hustisya.Ben. ano kaya ang kanyang gagawin? (Tatayo nguni’t tutop ang ulong mapapaupo). Pero matapang si Itay. Pero si Aida. Bubuo ka ng mahuhusay na mamamayan nguni’t ikaw mismo ay hindi modelong mamamayan. naisip kong ang hustisya pala’y ganito. Nasa mukha niya ang kawalang malamang gawin). REGINA: (sasapuhin ang mukha) Diyos ko.(Mananaog si Tony). tatayo. Nag-usap sila sa labas at nang nagkakainitan na’y napalabas tayo.

may pinuntahan si Tiya Ana at pumasok si Ben. noon naisip ko. Nakakatakot. ano. nakatingin sa dingding) Lagi kong naiisip ang luma nating bahay. nagsumbong ka pa rin. Huwag mong isipin iyan. REGINA: (parang naalimpungatan): Sino iyan? (Lalabas. Hindi nila aanuhin ang kuya mo. AIDA: (nagpapahid ng labi) Ang bait-bait pa naman ni Kuya. Inay. (Mula sa itaas ay bababa si Aida.o si Kuya. REGINA: (nakatingin sa palad) Bakit ka naman matatakot dito? AIDA: Sabi niya’y huwag raw tayong magsusumbong. Kung anu-ano ang naiisip ko. Parang natatakot ako dito. maririnig ang manaka-nakang pagdaraan ng taksi. Nasa eskuwela kayo. kukuha ng gatas). Inay.nakayuko at magkadaop ang palad. nakalugay ang buhok at nakatapak. sabi niya niya kay Kuya.iniaandot niya ang bote ng lason. ang isang kamay ay nasa katangan ng upuan at nakasapo sa noo. nanlalambot na nakatingin sa lumapit na ina) May dugo kayo. Inay. Marami silang mga dalang baril. REGINA: (titingnan ang damit. TINIG NI TONY: Walang mangyayari sa demanda niyo. Inay. Saan kaya nagsuot ang Antoniong ito? (Mauupo. AIDA: Huwag naman sana nilang sasaktan. gatas. pagkaraan si Itay siya na ang para kong naging ama. sabi ko. sabi niya. hindi nila sasaktan. AIDA: (ibaba ang baso) Kay bait pa naman ni Kuya kung sa kanya gagawin iyon. Inay. AIDA: Akala ko’y mayroon. pasensiya na kayo sa kapaatid ko. kukuha ng termos. lagi kong naiisip ‘ka ko. Mabait siya at mapag-alala. nakapikit. Inay. naiidlip. Parang gusto ko pang naroon tayo. Inumin mo sabi sabi niya kay Kuya. ang mga kamay) Saan? AIDA: O. Basta lagi ko lang naiisip. ang isa’y nasa kanyang kandungan. Tutuloy siya sa komedor. . Aywan ko. nagsumbong siya. Kaya inumin mo ito. sa reprihedora. AIDA: (nakadukdok pa rin sa mesa. Aida. (Walang kibong kukunin ni Regina ang walis na tambo at “dustpan” at dadakutin ang basag na bote. makikitang nakaupo si Regina. Sa labas din. REGINA: (Nagugulumihan) Tony! TABING (Sa pagbubukas ng tabing. nakaputing damit-pantulog. Naparito raw siya at ang kanyang mga kasama. ang pipiliin ko’y kamukha niya. REGINA: Mahal na mahal ka nga niya. Pero baka kayo o si Ben. Sa labas. Pasensiya na kayo. Pinaupo nila sa mesa si Kuya.kung pipili ako ng mapapangasawa. gulo ang mukha) Sinabi namang agahan at kailangan – AIDA: May nabasag po akong bote. REGINA: (aaluin ang anak) Iyang gatas.inumin mo! At-atnagmamakaawa ako sa kanya. (Pupunta sa may kabinet. nakapaligid sila at siya’y may inaabot na bote ng lason kay Kuya. Alam ko na ang aking gagawin. Patingkayad siyang mauupo at pupulutin ang ilang bubog). Gatas nga pala. (Mag-aangat ng mukha si Regina). Nakikita niya ng naiidlip na Ina nguni’t hindi ito gigisingin. Hindi ako natatakot kung ako. AIDA: Hindi ako makatulog. Sa kanyang harap. REGINA: (ikakaskas ang kanang palad sa damit) Wala. bubuksan ang ilaw at may hahanapin sa kabinet. wala namang sinasabi. Matatabing niya ang isang bote ng gamot at ito’y mababasag. maririnig ang pahagok na ingay ng trak na nangongolekta ng basura at ang pagkala-kalantog ng mga inihahagis na lalagyan ng sukal). Buti pa ako. At kasa-kasama ng aking napapanaginip. Hindi ba’t parang siya naman talaga. REGINA: (pagulat) Saan? AIDA: Hayan. Papatayin ko siya. Inumin mo! At binunot niya ang baril at itinutok kay Kuya. Magigising si Regina). Kami lang dalawa ni Kuya ang naiwan. AIDA: (malumanay na): Noon. Inay? REGINA: (maaalala) Si Tony? Wala pa? AIDA: Bakit pa? REGINA: Bumili ng gamot. REGINA: Hindi nila gagawin iyon. ha Inay? REGINA: (balisa) Oo. Mauupo siyang muli pagkaraan. mahina) Saan kaya nagputa itong Toning ito? AIDA: Anong sinasabi ni Kuya tungkol sa nangyari? REGINA: (parang mabibigla) Wala. Inumin mo! At ininom ni Kuya ang lason. REGINA: (kinabahan) Umaga na. pagkaraan ng ilang saglit makikita niya si Tony). REGINA: (naguguluhan) Ano ba ang gagawin ko? A. Gaganti ako.gatas? AIDA: (tatango. Anong oras na ba? AIDA: Pasado alas-dos na po siguro. Anong pase-pasensiya. akala ko’y may dugo sa inyong palad. (Mapapatingin sa may pinto. makikita si Aida na nakadukdok sa mesa) Aida! AIDA: (mahina) Ang gamot. Inay? REGINA: Oo. Inay. Sinabi ko na sa iyong huwag magsusumbong. REGINA: (inililigpit ang dinampot) Gusto mo ng --. REGINA: Bakit? AIDA: (nakasandal na ngayon. kung . bahagyang tatango) Aywan. REGINA: (dala ang gatas) Ano ‘ka mo? AIDA: Ang ating lumang bahay.

sa bundok. maririnig na ang mga sirenang papalapit).”habilin ng Diyos kay Moses. ang ila’y nakasibilyan at may mga taling panyo sa ulo). sa Pampanga. ALKALDE: Bakit mo binaril? REGINA: (hawak nang dalawang pulis): Kapag sinaktan ng ibang bata ang ating anak. REGINA: Umaga na? (Papanhik si Aida. Nakatayo siya. parang namamalik-matang nakatingin sa pinto. AIDA: (Makakaramdam sa itaas): Kuya? REGINA: Ano’ng nangyari sa iyo? (Sesenyasan siya ni Tony na huwag maging maingay). REGINA: (aagawin ang baril at ipapaloob ang baywang ng damit niyang pambahay) Susuko ka. Susuko ka.) REGINA: (kay Ben) Buksan mo ang pinto. arestuhin ninyo. nariyan ang aking anak. REGINA: (nakasunod) Susuko ka. (Papasok ang alkalde. Dali! Gigisingin ninyo sina Ben. (Maliban sa panginginig at abut-abot na paghingal ni Aida ay matahimik silang lahat.Pagkabaliti kay Tony. Madali silang makagagawa ng dahilan. ang panawagan nila’y tiyak kong diringgin. pero sa tingin ko. (Uubusin ang laman ng baso). ang kidlat ng Diyos ay ihahagis ng kamay ng naaapi at ang tabak ng hustisya ay itataga sa lipunan ng mga pinagkakaitan ng katarungan. Inay--REGINA: Ibang krimen kaysa nangyari kay Aida. Inay. Tony. wala na ang antok. Tiyak nila akong papatayin. Medyo nalalaglag pa ang salamin sa kanyang ilong. (Pagtutulung-tulongan ng mga pulis si Tony. sa mga kamag-anak na magsasaka ni Itay. di ba ibinubuhos natin ang parusa sa ating anak? Ang sabi ninyo’y aarestuhin ninyo ang aking anak ano ang inyong ginagawa? PULIS1: Inaaresto! REGINA: Inaaresto! PULIS II: Dadalhin namin sa presinto! REGINA: Dito pa lamang ay pinapatay na ninyo! PULIS III: Kalokohan! PULIS I: Paano’y nanlalaban! REGINA: Nanlalaban! PULIS II: “Resisting arrest!” Ha-ha-ha! PULIS: Nagtatangkang tumakas! . pakalabog na babangon at manggigising) Tiya Ana! Ben! Ben! TONY: Sa Nueva’y ‘cija. TONY: Inay! REGINA: (kakapkapin kay Tony ang baril) Bigay mo sa akin ang baril. Sa dingding tatama ang bala). TONY: (tumututol) Inay. (May sisigaw sa labas ng “Calderon. Sumuko ka”. Kakalapag ang pinto ng taksi.” Naglalatang ang poot ng Diyos sa masasamang kamay na umagaw at humahawak ngayon ng kanyang tabak! Sasabihin ninyong ako’y kriminal? Saan paano kanino ako hihingi. REGINA: Maayos siyang susuko. Babagsak si Tony). at makalawang makapagpapaputok si Regina bago maagaw ng isang pulis ang kanyang baril. AIDA: (sa itaas. Hayan siya. Sa Tarlac. Ben. narito siya. may nakalaylay ngayong mga hibla ng buhok sa noo. Lalabas si Regina. TONY: Aalis tayo rito. Iingit ang pintong bakal. Mapapaupo si Tony sa sala. Ang lalim niyang tumingin! Sabi lang ni Tiya Ana’y pangit ang nakakunot-noo. Malakas na mapapatili si Aida. Itututok nito ang baril kay Tony nguni’t matatabig ni Regina. halos yakap ni Regina si Tony na sapo ang duguang kaliwang balikat. Tony. magpapalinga-linga). hahanap at makapagtatamo ng katarungan? Sino ang magbibigay? Inay.”Mayor”. may dadagok. siya panhik ka na. TONY: (magugulat) At ako’y kriminal? REGINA: Pinatay mo siya. Mapapaluhod si Tony. Hayan. REGINA: Siya. REGINA: (matatag) Hindi. “ Kapag sila’y inyong sinaktan sa anupamang paraan at silang lahat ay tumawag sa akin. Ano na kayang oras? AIDA: Umaga na. (Bunot ang mga baril. at tayo’y walang magawa sa nanakit sa kanya. hawak ni Regina). karamiha’y nakauniporme. At ang poot ko’ymaglalatang. papasok ang mga pulis. (Isang taksi ang pasagadsad na hihinto sa kanilang tapat. TONY: Nariyan na sila!( Tatayo. at kayo’y papatayin ko sa tabak. AIDA: (kikilos) Kayo? REGINA: Hihintayin ko siya. Hindi tayo aalis. (ituturo si Tony na nakatayo sa may komedor). may sisipa. TONY: “Huwag ninyong sasaktan ang sinumang balo o ulila sa amang bata. bunot ang baril. Sa labas. bagay pa nga kay Kuya. (Bubuksan ni Ben ang pinto) Maayos siyang susuko. Tony.AIDA: (mangingiti) Kung pumapasok siya sa kuwarto at kinakausap ako. may kakadyot dito. napapaligiran ka na namin. Maiiwan sa komedor si Regina. Halikayo. Inay. nahuhuli kong tinitingnan niya akong mabuti. Mapapasugod si Regina sa pinto. TONY: (pipigilin ang kamay ng ina) Kailangan ko ito.) REGINA: (sa labas) Tony! Ano’ng nangyari sa iyo? (papasok sila. may papalo.

Ben. PULIS II: (hihiklatin si Ben kay Regina): Halina! Halina! Sa presinto! PULIS III: Sa presinto! PULIS I: Doon ka makipagdebate. PULIS II: Masyadong makatuwiran! REGINA: (umiiling) Hindi ninyo nalalaman. sa korte. hindi ninyo nalalaman ang kahulugan niyan! PULIS III: Binaril mo ang sarili mong anak! PULIS I: “Parricide!” ALKALDE: Pananagutan mo ito. Sa presinto. “Mayor”. ang kahulugan niyan. REGINA: Pananagutan mo ito. “Mayor” alam ba ninyo ang kahulugan niyan? (Ubus-lakas siyang sasampalin ng alkalde at siya’y babagsak. anong husgado? PULIS II: Bakit ba marunong ka pa sa husgado? PULIS III: Sa hustisya! REGINA: Hustisya! Hustisya! Alam ba ninyo ang kahulugan ng hustisya? Kayo. lahat kayo. sinusundan ng tingin ang mga nagsilabas. Nakalupasay sa isang tabi si Aida at umiiyak. (Malakas) Kayo. sa husgado. Maiiwan sina Ana. Pinatay ko ang aking anak! (Lalabas sila. at Aida. ALKALDE: Dalhin ninyo! REGINA: (napoposasang ilalabas): O. Nasa kanyang kinabagsakan si Tony). dalhin ninyo ako kahit saan. Kapuwa nakatingin sa bukas na pinto sina Ben at Ana. kahit saan! Dalhin ninyo ako kahit saan.REGINA: O! O! ALKALDE: Pinatay niya ang aking anak! REGINA: Kayo ang batas kapag inyong anak! PULIS I: Dadalhin namin sa husgado! REGINA: Husgado. Pananagutan ko ang pagkamatay ng aking anak. . Ako ang pumatay sa aking anak! (Papalakas) Pinatay ko ang aking anak! Sasabihin ko sa lahat na pinatay ko ang sarili kong anak. Hindi ninyo nalalaman. PULIS I: Posasan iyan. Mapapayakap sa kanya si Ben).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful