TIMAWA (Kabanata 1)ni Agustin Fabian Sabado noon at mag-iika-pito ng gabi.

Si Andres Talon, na isang mahirapna estudyante, ay kasakuyang naghuhugas ng mga pinggang kinanan sa Ladies dormitory, sa isang unibersidad sa Amerika. Ito lamang ang paraan upangmakapagpatuloy siya ng pag-aaral sa kolehiyo ng medisina. N a k a t a t l i s a kanyang baywang ang isang tapi at nakalilis ang mga manggas ng kanyangkamisadentro. Nangingintab sa pawis ang kaniyang kayumangging mukha. Angbula ng sabong nakababalot sa kanyang mga matipunong bisig ay umabot sasiko.

Mabilis ang kaniyang paggawa at wala siyang aksayang kilos. Mahihinuhana lubhang sanay si Andres sa gawaing ito. “Mukhang tapos ka na, Andy? Ngayon lamang ako nakakita ng ganyankabilis magtrabaho,” basag ni Alice na siyang tagapangasiwa sa mga gawain sakusina ng dormitory. “Lalo na kung napupuri lalo akong bumibilis,” nakatawang sagot n i Andres. “Wala na naman yata si Bill?” tanong ni Alice na lumapit sa Pilipino atnagsimulang tumulong dito. Si Bill ay katulong ni Andres sa paglilinis ng mga kasangkapan sa kusina.Maluwat nang magkaibigan sina Bill at Andres. “Maaantala raw siya. Dala sa sine ang bata niya, e. Hindi na b a l e , matatapos ko na naman ito.” Dumating na humahangos si Bill. Lagi nang humahangos ito. Inihagis angsombrero sa sabitan at naghubad ng amerikana. “Giliw,” birong bati niya kay Alice, “isabit ma na lamang a n g a k i n g amerikana. Inaabala mo si Andy.” Nakatawang isinabit ni Alice ang damit ni Bill. Kumuha ng isang tapi atibinigay sa binatang Amerikano. “Isuot mo iyan. Iyan lang yata ang pantalon mong mahusay.” Nagsimulang maglampaso ng baldosa si Bill at binalikan naman ni Aliceang pagtulong kay Andres. “Saan ka ba naging dalubhasa sa mga gawain sa kusina?” tanong ni Alicekay Andres. “Sabihin mo nga, Andy”, udyok ni Bill. “Ang simula ay sa amin. Ako ang tagahugas ng pinggan. Hindi mahirapiyon. Iilan lamang naman ang aming pinggan”, nakatawang simula ni Andres. “Atmadalas na itinataob ko na lamang ang mga pinggan nang di hugas.” “Nagkakahawig pala ng kalokohan, maging ang mga batang Amerikano oPilipino,” ani ni Alice. At isinalaysay ni Andres na, wika nga, ay palagay ang loob niya sa kusina.Labing-anim na taon siya nang mamatay ang kaniyang ama at lubusang maulila.Katatapos lamang niya ng intermedya. May kamag-anak naman siyang isangkusinero sa isang bapor na nagyayao’t dito sa Amerika at sa Pilipinas. Sumamasiya.

Sabihin pa. Dalanghita saflorida. “Ilalabas ko muna itong basura.” Nang bumalik si Bill ay nakaupo na si Alice at Andres. “At isang pista nga ay isinama ako ng aking ama upang tumulong sa may-ari ng lupang aming sinasaka. “Magsasaka ang aking ama.Hindi baleng tayo’y mapuyat. Hindi pa raw natatapos kumain ang mgapanauhin sa itaas ay inuuna na raw namin ang aming mga bituka.t r e n s a Nevada.” sang-ayon kapagdaka ni Alice. May isang kaugalian sa amin”. Nagpapatay ngmanok. “Kung pista ng bayan. Nang nagkakainanna ang mga nanunulungan ay dumating ang donyang asawa ng aming kasama. ati b a p a n g m g a g u l a y . “bakit mo naisipan ang mag-aral? Bakit moiniwan ang paglalagalag?” “Hindi nangyari sa Amerika ang karanasang bumago sa takbo ng akingbuhay. noon ko lamang lubos na naunawaan ang kahulugan ng salitangtimawa. nagsisibak ng panggatong. repolyo. N a g i n g m a n g g a g a w a s a i b a ’ t i b a n g b a y a n n g California. “ Linggo rin lamang bukas. “Ngayon. N a g i n g s e r b i d o r s a mga restawran. “Doon sa amin sa Pilipinas nangyari ito. ani ni Andres na nagpapahid na ng kamay. ang lahat ng magsasaka ay pumaparoon sam a l a k i n g b a h a y n g m a y .“At anim na buwang singkad akong tagapagmasahe ng mga pinggan.Nagilingkod sa salmunan sa Alaska. Nagsisipagsaing. sabi ni Bill na humilig mabuti sa k a n i y a n g upuan. at baka.a r i n g l u p a a t t u m u t u l o n g s a k a r a n i w a n g m a l a k i n g handaan doon. Bumatak siya ngisang silya at nakiumpok sa dalawa. “Halimbawa”. patuloy niAndres. letsugas. baboy. simulan mo na”.at pinagmumura ang mga nagsisikain.” “Paano?” sabad ni Bill. Hindi kaagad tumugon si Andres. May labintatlong gulang ako. Kaya hindi kayo dapat magtaka na ako’yeksperto sa mga gawaing iya”.” “Sige nga.” “Teka. ang biro naman ni Bill. Namitas ng mansanas sa Oregon at Washington. Lubha rawkaming mga timawa. tugon ni Alice.” patuloy ni A n d r e s . Ibig kongmarinig uli iyan. “Noong papauwi na lamang kami at sabihin sa akin ni Amang ang kaniyangpagdaramdam. ang lahat ng tumulong ay doonkakain.kubyertos. itanongmo kay Andres kung anuano ang naging karanasan niya dito sa Amerika. at mga lutuan sa bapor. hadlang ni Bill. kambing. N a g p a t a g n g b a t o s a d a a n g . Ang totoo ay nag-aalangan si Andres na sariwainpa ang malungkot na bahagi ng kaniyang buhay. Lalo na raw siyang umitim sa taniman ng kamatis. Naging utusan. “ako ay maypagkahampaslupa. “Usisera ka rin lamang. “ang mabuti. teka”. Alice”. tapos ni Andres. untag ni Alice. “Saan ninyo ako gustong magsimula?” “Nang dumating ka dito sa Amerika”.” sa wakas ay sinabi ni Andres. . Sa San Francisco bumaba si Andres at ang paghuhugas ng pinggan angu n a n g n a g i n g h a n a p b u h a y . Tila tinitimbang niya sa marami niyangkaranasan ang pinakatampok. “Alin sa mga karanasan mo ang bumago sa takbo ng iyong b u h a y ? ” tanong ng dalagang Amerikana.” “Alam ninyo”. “Hindi ko kaagad naunawaan ang aking narinig.

.” Huminto muna si Andres sa kaniyang pagsasalaysay. Pulmonya. . sa harapng bangkay ng aking ama. Hahanapin kong pilit ang tagumpay na siyang adhika niyangmaging akin. ani ni Alice. ay ganoon din ang aking kapalaran.” “Ano ang masama riyan?” tanong ng dalaga. Nakatingin siya samalayo na waring nakikiyang muli ang kaniyang ama. namatay.“O kaya’y dungo naman. Mayroon ba namangg a y u n g a r a w . Aalimurainng mayaman. Tila may lihim kang lakad at ang lahat ng nasa paligid mo y makaaabala saiyo. Huwag daw akong mag-aksaya ng panahon.” Dinampi ni Alice ang kaniyang mata ng hawak niyang panyolito. Lumapit kay Andres at pinisil ang balikat ng kaibigang Pilipino.” paliwanag ni Alice.Sinabi sa akin ni Ama na pagbutihin ko ang aking pag-aaral upang huwagkong sapitin ang kaapihang ganoon. “ang kaunting naiipon ni Ama. Bill”. sabi ni Andres. Kung ako raw ay lalaking magsasaka athindi akin ang sasakahing lupa. Magalang. Si A m a ’ y i n a b u t a n n g u l a n i s a n g t a n g h a l i n g s i y a a y n a g b u b u n g k a l n g l u p a .” tugon ni Alice. ay higit na pangit kaysa gutom. “Nauunawaan na kita. Matalino. At . Ang isang timawa. “ na maluwat mo nangsinusubaybayan si Andy. isang hiwaga ka sa akin. “Oo. at ako ay magigingmanggagamot. Ang timawa raway kahalintulad ng isang aso.” dugtong pa ni Andres. T i l a h i n d i m a h a l a g a k a y A n d y a n g m a g k a r o o n n g m a r a m i n g kapalagayang-loob. “Hindi pa ako natatapos. . Ngunit ang humalili sa kagalakang iyan ay malagim na kalungkutan.“May anyo si Andy na nag-uudyok sa nagmamalas na mataho kung ano siya. “Alam kong ikaw ay isangm a b u t i n g tao.b a l i k a t a y d i m o m a t a w a g n a kapalagayang-loob?” “Lumalabas pa yatang malaking tao ako?” tanong ng Pilipino. “Maluwat na nating kasamasi Andy. “Lalong nauunawaan kita ngayon. Nagkasakit siya.Nadama ni Bill at ni Alice ang malaking kalungkutan ni Andres. Gagawain niyang lahat ang kaniyang makakaya upang akomatuto.” Maluwat ring walang umimik matapos ang pagsasalaysay ni Andres. .” tudyo na naman ni Bill. Nguni’t tila ayaw m o n g makihalubilo sa iba. Masipag ka. Sa wakas aynagsalita si Alice.” pakli ni Bill.” “Napapansin ko nga. “Hindi malaking tao o dungo ang ibig kong sabihin. Subalit isinumpa ko sa aking sarili. Wari ay malayo siya.a r a w a y n a k a k a b u n g g u a n g . “Bakit? Ako ba ay naging isang hiwaga sa inyo? Tanong ni Andres at walana sa kaniyang tinig ang pagdaramdam at kalungkutan. Sagpang nang sagpang. at .” aniya. Tila ayaw mong ikaw ay maabala.” sundot ni Bill. “Maupo ka. “At nang ako ay nakatapos sa intermedya ay gayon na lamang ang galakniya. Ulila na akonglubos ay wala pa ni isang sentimo.” . “Ibigniyang makaipon. “Halos ang gabi ay ginagawa niyang araw. at muling nagsimila si Andres. Ang adhika niya ay maging isang manggagamot ako.” aniya. “Naubos na lahat. na ako ay pilit na mag-aaral. At pagkatapos ng ilangsandali ay napatuloy na naman sa pagsasalita. Gayung kay lapit ay kay layo. Tumindigsi Bill.” “Kay buti ng iyong ama”.” Naupong muli si Bill.pinipigil ang nagmamalas na iyan naman ng isang hindi maunawaang kilos niA n d y . Ibinubukod mo ang iyongsarili.

ay ito: walang alinlangang mararating mo ang iyong patutunguhan. Alice. . “Hatinggabi na. ” a t tumawa si Alice.” “Bakit ba si Alice ang binubuwisit mo?” hadlang ni Andres. . “ay saka pa tatalilis.” pakli ng dalaga. E. . Nagsuot si Andres ng kaniyang amerikana atsumunod sa kaibigan.” dampot ni Andres. Mag-iibayo ang sigla mo kung sanda-sandaliman lamang ay ilalayo mo ang iyong ilong sa iyong libro. “May itinatagi si Andy?” pamanghang sabi ni Bill. Lagi kong naitatanong sa aking sarili kung bakit ibinubukod moang iyong sarili sa karamihan.“Aalis na kami. . . “At huwag mo naman akongi p a g u k u l a n . Alice.‘yang gandang ‘yan . aniya. Naramdaman na lamang ni Andres ang halik ni Alice sa kanyang pisngi. Tumindig na bigla si Andres.Ngunit mag-aliw-aliw ka naman. Bill”.”tudyo niya. “ang magaling n a kaibigan kong Pilipino ay takbuhin. “Natatakot kang tanggihan kung ganoon.“Pinalalaki mo ang loob ko. .” pakutyang pakli ni Bill. “Mapupuyat na lubha si Alice.” hadlang ni Bill. Iyan ang tinatawag na nauuhaw at ayaw makiinom. . Tayo na. paano malalaman k u n g tatanggihan ka o kung hindi?” nakatawang tanong ni Alice. Andy. Ngayon pa lamang sumasarap ang usapan. “Walang maitatago saakin iyan. “Kahit na sabiruan ay may hangganan.”paalam ni Andres. A n o a n g m a l a y m o k u n g s i A n d y m a y r o o n n a n g i t i n a t a g o .” Naunang lumabas si Bill. Inihatid siya ni Alice hanggang sa pintuang may kadilimannoon dahil sa bahagya nang abutin ng liwanag ng ilaw . “diyata’t ako angpinagaaksayahan mo ng kuru-kuro?” “Hindi biro.” “Tigilan mo na si Andy. lumalalim ang salitaan at hindi bumababaw. “Hayan ang sinasabi ko.” “Ang karanasan ang nagturo sa akin niyan. “Hindi pangkaraniwang gabi ito sa akin. Maaari ba namang angisang malusog na gaya mo ay hindi maaakit ng mga dalaga? Hayan si Alice . At maraming salamat sa iyong kagandahang-loob.” “At kung tanggihan ng nakikiinom?” tanong ni Andres. Walang mangyayari sa akin kung angmanok ko ay takbuhin.” “Naku. “Angtotoo. Ang madalas na mauntog aynatututong yumuko.