TIMAWA (Kabanata 1)ni Agustin Fabian Sabado noon at mag-iika-pito ng gabi.

Si Andres Talon, na isang mahirapna estudyante, ay kasakuyang naghuhugas ng mga pinggang kinanan sa Ladies dormitory, sa isang unibersidad sa Amerika. Ito lamang ang paraan upangmakapagpatuloy siya ng pag-aaral sa kolehiyo ng medisina. N a k a t a t l i s a kanyang baywang ang isang tapi at nakalilis ang mga manggas ng kanyangkamisadentro. Nangingintab sa pawis ang kaniyang kayumangging mukha. Angbula ng sabong nakababalot sa kanyang mga matipunong bisig ay umabot sasiko.

Mabilis ang kaniyang paggawa at wala siyang aksayang kilos. Mahihinuhana lubhang sanay si Andres sa gawaing ito. “Mukhang tapos ka na, Andy? Ngayon lamang ako nakakita ng ganyankabilis magtrabaho,” basag ni Alice na siyang tagapangasiwa sa mga gawain sakusina ng dormitory. “Lalo na kung napupuri lalo akong bumibilis,” nakatawang sagot n i Andres. “Wala na naman yata si Bill?” tanong ni Alice na lumapit sa Pilipino atnagsimulang tumulong dito. Si Bill ay katulong ni Andres sa paglilinis ng mga kasangkapan sa kusina.Maluwat nang magkaibigan sina Bill at Andres. “Maaantala raw siya. Dala sa sine ang bata niya, e. Hindi na b a l e , matatapos ko na naman ito.” Dumating na humahangos si Bill. Lagi nang humahangos ito. Inihagis angsombrero sa sabitan at naghubad ng amerikana. “Giliw,” birong bati niya kay Alice, “isabit ma na lamang a n g a k i n g amerikana. Inaabala mo si Andy.” Nakatawang isinabit ni Alice ang damit ni Bill. Kumuha ng isang tapi atibinigay sa binatang Amerikano. “Isuot mo iyan. Iyan lang yata ang pantalon mong mahusay.” Nagsimulang maglampaso ng baldosa si Bill at binalikan naman ni Aliceang pagtulong kay Andres. “Saan ka ba naging dalubhasa sa mga gawain sa kusina?” tanong ni Alicekay Andres. “Sabihin mo nga, Andy”, udyok ni Bill. “Ang simula ay sa amin. Ako ang tagahugas ng pinggan. Hindi mahirapiyon. Iilan lamang naman ang aming pinggan”, nakatawang simula ni Andres. “Atmadalas na itinataob ko na lamang ang mga pinggan nang di hugas.” “Nagkakahawig pala ng kalokohan, maging ang mga batang Amerikano oPilipino,” ani ni Alice. At isinalaysay ni Andres na, wika nga, ay palagay ang loob niya sa kusina.Labing-anim na taon siya nang mamatay ang kaniyang ama at lubusang maulila.Katatapos lamang niya ng intermedya. May kamag-anak naman siyang isangkusinero sa isang bapor na nagyayao’t dito sa Amerika at sa Pilipinas. Sumamasiya.

” “Alam ninyo”.t r e n s a Nevada.” patuloy ni A n d r e s .” sa wakas ay sinabi ni Andres. N a g i n g m a n g g a g a w a s a i b a ’ t i b a n g b a y a n n g California. Namitas ng mansanas sa Oregon at Washington. ani ni Andres na nagpapahid na ng kamay. Tila tinitimbang niya sa marami niyangkaranasan ang pinakatampok. Alice”. hadlang ni Bill. kambing. “Usisera ka rin lamang. May labintatlong gulang ako. Lubha rawkaming mga timawa.Hindi baleng tayo’y mapuyat. at baka. Nang nagkakainanna ang mga nanunulungan ay dumating ang donyang asawa ng aming kasama. “Kung pista ng bayan. tugon ni Alice.” “Teka.” “Paano?” sabad ni Bill. Nagpapatay ngmanok. Sabihin pa. Kaya hindi kayo dapat magtaka na ako’yeksperto sa mga gawaing iya”. “Noong papauwi na lamang kami at sabihin sa akin ni Amang ang kaniyangpagdaramdam. Naging utusan. ang biro naman ni Bill. N a g p a t a g n g b a t o s a d a a n g . ang lahat ng magsasaka ay pumaparoon sam a l a k i n g b a h a y n g m a y .kubyertos. untag ni Alice. “Doon sa amin sa Pilipinas nangyari ito. Ibig kongmarinig uli iyan. “ Linggo rin lamang bukas.at pinagmumura ang mga nagsisikain. Bumatak siya ngisang silya at nakiumpok sa dalawa. teka”. tapos ni Andres. Nagsisipagsaing. “Magsasaka ang aking ama.” “Sige nga. baboy.a r i n g l u p a a t t u m u t u l o n g s a k a r a n i w a n g m a l a k i n g handaan doon. noon ko lamang lubos na naunawaan ang kahulugan ng salitangtimawa. “ang mabuti. repolyo.“At anim na buwang singkad akong tagapagmasahe ng mga pinggan. . “Hindi ko kaagad naunawaan ang aking narinig. “Alin sa mga karanasan mo ang bumago sa takbo ng iyong b u h a y ? ” tanong ng dalagang Amerikana. sabi ni Bill na humilig mabuti sa k a n i y a n g upuan. simulan mo na”. itanongmo kay Andres kung anuano ang naging karanasan niya dito sa Amerika.” sang-ayon kapagdaka ni Alice. “Saan ninyo ako gustong magsimula?” “Nang dumating ka dito sa Amerika”. “Ngayon. “ako ay maypagkahampaslupa. “At isang pista nga ay isinama ako ng aking ama upang tumulong sa may-ari ng lupang aming sinasaka. ang lahat ng tumulong ay doonkakain. Sa San Francisco bumaba si Andres at ang paghuhugas ng pinggan angu n a n g n a g i n g h a n a p b u h a y . ati b a p a n g m g a g u l a y . nagsisibak ng panggatong. “Ilalabas ko muna itong basura. May isang kaugalian sa amin”.” Nang bumalik si Bill ay nakaupo na si Alice at Andres. Ang totoo ay nag-aalangan si Andres na sariwainpa ang malungkot na bahagi ng kaniyang buhay. Lalo na raw siyang umitim sa taniman ng kamatis. at mga lutuan sa bapor. Hindi pa raw natatapos kumain ang mgapanauhin sa itaas ay inuuna na raw namin ang aming mga bituka. letsugas.Nagilingkod sa salmunan sa Alaska. patuloy niAndres. Dalanghita saflorida. “Halimbawa”. “bakit mo naisipan ang mag-aral? Bakit moiniwan ang paglalagalag?” “Hindi nangyari sa Amerika ang karanasang bumago sa takbo ng akingbuhay. N a g i n g s e r b i d o r s a mga restawran. Hindi kaagad tumugon si Andres.

Sinabi sa akin ni Ama na pagbutihin ko ang aking pag-aaral upang huwagkong sapitin ang kaapihang ganoon. Bill”. At pagkatapos ng ilangsandali ay napatuloy na naman sa pagsasalita. “Naubos na lahat. Ibinubukod mo ang iyongsarili. sa harapng bangkay ng aking ama.” aniya. Ulila na akonglubos ay wala pa ni isang sentimo.b a l i k a t a y d i m o m a t a w a g n a kapalagayang-loob?” “Lumalabas pa yatang malaking tao ako?” tanong ng Pilipino. Wari ay malayo siya. . “ na maluwat mo nangsinusubaybayan si Andy.pinipigil ang nagmamalas na iyan naman ng isang hindi maunawaang kilos niA n d y . “Lalong nauunawaan kita ngayon. “Hindi malaking tao o dungo ang ibig kong sabihin. “Maluwat na nating kasamasi Andy. Tila ayaw mong ikaw ay maabala.Nadama ni Bill at ni Alice ang malaking kalungkutan ni Andres. .” aniya. “Oo. T i l a h i n d i m a h a l a g a k a y A n d y a n g m a g k a r o o n n g m a r a m i n g kapalagayang-loob.” sundot ni Bill. Ang timawa raway kahalintulad ng isang aso. Tila may lihim kang lakad at ang lahat ng nasa paligid mo y makaaabala saiyo.” “Kay buti ng iyong ama”. Aalimurainng mayaman. At . “ang kaunting naiipon ni Ama. Ang adhika niya ay maging isang manggagamot ako. isang hiwaga ka sa akin. sabi ni Andres. Nagkasakit siya.” Dinampi ni Alice ang kaniyang mata ng hawak niyang panyolito. Pulmonya.” Huminto muna si Andres sa kaniyang pagsasalaysay. . Ngunit ang humalili sa kagalakang iyan ay malagim na kalungkutan. na ako ay pilit na mag-aaral. Sagpang nang sagpang.” Maluwat ring walang umimik matapos ang pagsasalaysay ni Andres. Matalino. Mayroon ba namangg a y u n g a r a w . namatay. Gagawain niyang lahat ang kaniyang makakaya upang akomatuto.” paliwanag ni Alice. at muling nagsimila si Andres. Magalang.” pakli ni Bill. Nakatingin siya samalayo na waring nakikiyang muli ang kaniyang ama.” “Ano ang masama riyan?” tanong ng dalaga. “At nang ako ay nakatapos sa intermedya ay gayon na lamang ang galakniya. at ako ay magigingmanggagamot. “Nauunawaan na kita. “Bakit? Ako ba ay naging isang hiwaga sa inyo? Tanong ni Andres at walana sa kaniyang tinig ang pagdaramdam at kalungkutan.” “Napapansin ko nga. Gayung kay lapit ay kay layo. Si A m a ’ y i n a b u t a n n g u l a n i s a n g t a n g h a l i n g s i y a a y n a g b u b u n g k a l n g l u p a . “Ibigniyang makaipon. Subalit isinumpa ko sa aking sarili. at .” Naupong muli si Bill. “Halos ang gabi ay ginagawa niyang araw. ay ganoon din ang aking kapalaran. Ang isang timawa. ay higit na pangit kaysa gutom. ani ni Alice. Nguni’t tila ayaw m o n g makihalubilo sa iba. Hahanapin kong pilit ang tagumpay na siyang adhika niyangmaging akin. Sa wakas aynagsalita si Alice.” dugtong pa ni Andres. Masipag ka.” tudyo na naman ni Bill. “Maupo ka.” tugon ni Alice. “Hindi pa ako natatapos.” . Huwag daw akong mag-aksaya ng panahon. . Tumindigsi Bill. “Alam kong ikaw ay isangm a b u t i n g tao.“O kaya’y dungo naman. Kung ako raw ay lalaking magsasaka athindi akin ang sasakahing lupa.a r a w a y n a k a k a b u n g g u a n g .“May anyo si Andy na nag-uudyok sa nagmamalas na mataho kung ano siya. Lumapit kay Andres at pinisil ang balikat ng kaibigang Pilipino.

”tudyo niya. “Mapupuyat na lubha si Alice.”paalam ni Andres. “May itinatagi si Andy?” pamanghang sabi ni Bill. Walang mangyayari sa akin kung angmanok ko ay takbuhin.” “At kung tanggihan ng nakikiinom?” tanong ni Andres.” dampot ni Andres. . ay ito: walang alinlangang mararating mo ang iyong patutunguhan. .“Aalis na kami. Bill”.” “Naku. aniya. “ang magaling n a kaibigan kong Pilipino ay takbuhin. Inihatid siya ni Alice hanggang sa pintuang may kadilimannoon dahil sa bahagya nang abutin ng liwanag ng ilaw . Alice. Nagsuot si Andres ng kaniyang amerikana atsumunod sa kaibigan. “Angtotoo. . “Hindi pangkaraniwang gabi ito sa akin.” hadlang ni Bill. “diyata’t ako angpinagaaksayahan mo ng kuru-kuro?” “Hindi biro.‘yang gandang ‘yan .” “Tigilan mo na si Andy. Lagi kong naitatanong sa aking sarili kung bakit ibinubukod moang iyong sarili sa karamihan. paano malalaman k u n g tatanggihan ka o kung hindi?” nakatawang tanong ni Alice. Iyan ang tinatawag na nauuhaw at ayaw makiinom. E. Mag-iibayo ang sigla mo kung sanda-sandaliman lamang ay ilalayo mo ang iyong ilong sa iyong libro. Ngayon pa lamang sumasarap ang usapan. ” a t tumawa si Alice. Ang madalas na mauntog aynatututong yumuko.” “Bakit ba si Alice ang binubuwisit mo?” hadlang ni Andres. Naramdaman na lamang ni Andres ang halik ni Alice sa kanyang pisngi. lumalalim ang salitaan at hindi bumababaw.” Naunang lumabas si Bill. At maraming salamat sa iyong kagandahang-loob. “Hatinggabi na. . “ay saka pa tatalilis. Alice. “Kahit na sabiruan ay may hangganan.” pakutyang pakli ni Bill. .Ngunit mag-aliw-aliw ka naman.” pakli ng dalaga. . A n o a n g m a l a y m o k u n g s i A n d y m a y r o o n n a n g i t i n a t a g o . Tayo na. “At huwag mo naman akongi p a g u k u l a n . “Walang maitatago saakin iyan. “Natatakot kang tanggihan kung ganoon. Tumindig na bigla si Andres.” “Ang karanasan ang nagturo sa akin niyan. Maaari ba namang angisang malusog na gaya mo ay hindi maaakit ng mga dalaga? Hayan si Alice . . “Hayan ang sinasabi ko.“Pinalalaki mo ang loob ko. Andy.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful