TAHANAN NG ISANG SUGAROL Akdang: Malay Teorya: Imahismo Genre: Maikling kwento Salin ni Rustica Carpio Ang maputing

ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan, parang bahaghari. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. Dahil tapos nang magalaba, mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya, gustong mawala ang mga bituing nakahihilo. Si Siao-lan, ang anak niyang babae na tatlong taong gulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. “Inay, tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay.” Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chaisim sa kabilang gilid. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina, mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding. Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Tumango lamang siya, nakatayo pa rin at nakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Payat siya at maliit, mga biente-singko anyos, at nakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang. Malaki ang kanyang tiyan. Madaling mapansing nagdadalantao siya at malapit nang manganak. Nang dumilat si Lian-chiao, nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinampay ang mga damit sa alambre. Dahil mataas ang alambre, kailangang tumingkayad siya at tumingala. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasmpay ng mga damit sa alambre, biglang nahabag si Lian-chiao. Mahina niyang sinabi, “Ah Yue, mag-ingat ka. Baka ka mahulog!” “Opo!”, sagot ni Ah Yue. Bigla iyong pumihit, nangangambang tumingin at nagtanong, “Inay, luto nab a ang hapunan? Kung hindi, kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!” Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Bigla siyang kinabahan. Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian, lulutuin pa ang mga gulay. Kapag walang nakain, pag-uwi ang asawa niyang sugarol, tiyak na may mangyayari. Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Tuamahip ang kanyang puso. Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sa paglilinis ng katawan nito. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan, sa malaki at bilog na tiyan, sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga, sa umiika niyang paa, at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran, palinga-linga. Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho, ngunit hindi siya puwedeng magbagal ng kilos. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon, hiniwa ang mga gulay, pinakulo ang tubig, nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba’t ibang bahagi. Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. Wala na iyong laman. Kinakailangang isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalan para manguha ng panggatong. Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok, ikinakalat sa lahat ng lugar.

at bunutin ang ligaw na damo. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo. nagsimula siyang maghubad. galit. Walang makasisisi sa kanya. Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita. “Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng kanyang bahay. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. nang bumangon siya para maghanda ng almusal. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi.Abala sa gawain si Lian-chiao. “Masusunog na ang inasinang isda. Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labas ng pinto. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. ang asawa ni Lian-chiao. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. “Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. baka natalo na naman sa sugal si Li Hua. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. Halos kasimbilis ng kidlat. Si Li Hua. Pagkatapos… pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyang pampaligo pagkapanganak. at nakangiwi ang maputlang mukha. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyang asawa kapag nagging masama ang ani. . “Sssst…” Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. Noong umaga’y nanguha siya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sa bahay. hindi na siya natigil sa paggawa hanggang ngayon maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. kiming sagot ni Ah Yue. anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo:payat at matangkad. Mula alas-sais ng umaga. Kung hindi niya aasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. “Lintik! Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. Wala kanga lam kundi kumain!” Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y papunta sa banyo. nanginginig sa takot. Umaalog ang malaki niyang tiyan. dinidilaan ang mga labi at tinitignan ang nakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. Kabisado na nila ang nangyayari.” Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang. at marahas na nagtanong. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. ha? Gusto mo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?” “Itay… Nagsasampay lang ako…”. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawangpag-sa. Matapos nakapamaywang na sinigawan ang bawat isa.

At ang masama pa. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay. Lahat ng kanyang pag-asa ay nabigo. Naglalakbay ang kanyang isip. Ibinuka niya ang bibig. “Ama ni Ah Yue. Sa madaling sabi. Inaakalang aalis na naman ang lalaki. ang mangkok at chopsticks. mandidilat agad iyon. lumura sa lupa. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa. Ngayon. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si LianChiao na kinse anyos pa lamang noon. Kahit pago na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. Marami siyang bisyo: pagsusugal. natitigilan at hindi makakilos. hindi makatulog si Lian-chiao. . Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatwiran.Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya. Humakbang ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula. na anak ng noo’y isang mayamang negosyante. na kumakain pa. ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. nakabuka ang medyo laylay na bibig. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. “Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. paghithit ng opyo. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. pinili niya para maging manugang si Li Hua. Mahangin at maginaw nang gabing iyon. Sa kagustuhang magkaapo kaagad. Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal. humihiyaw. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya at alak. at nagkakandautal na. “Pwe!”. Masyadong mahina at mababa ang kanyang boses. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa. Dahil dito. Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak. Ang pinakamalakas na dagok kay Lian-chiao ay ang pagkamapamahiin ni Li Hua. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kung minsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan and nguso. sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya. at luluraan sa mukha mismo. “Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. naaanod—kasinggaan ng usok. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy. aalis ka na naman? Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis!” Napakalakas ng boses ni Li hua. gising na gising pa rin ang kanyang isip. naaanod. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa. Nang marinig na kailangan niya ng pera. paglalasing. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib.

Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata. Mahimbing na natutulog ang dalawa. Muling bumugso ang hangin. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. puwede ka nang lumayaw ngayon din. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. Sandali. walang tinag at hindi . hindi malaman kung ano ang gagawin. “Kokak. Nag-aalala siya. Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. Galit na tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. ha! Quadruple! Unang apat. “Ah Yue. ha. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot.balisa si Lian-chiao. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. “Nagising ako sa iyak ni Siao-lan. Dahan dahan siyang bumaling. Ha. Malapit na siyang manganak. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumabas sa kotse si Lian-chiao.kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit na kalsada. Luhaan ang mga mata niya. kumbot ng kaunti ang ilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok.” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. na umuungol pa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. Bigla siyang nakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. “Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad… dalhin ninyo ako sa ospital…” “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. pangalawang apt…isang libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki and panalong iyon. magkayakap.. nilapitan ang maliliit na batang babae. Si Lian-chiao at ang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. Manganganak na ang misis mo!. Makukunan kaya siya? Mahirap sabihin. marahang nagssaita si Ah Yue. at dodoblehin sa gabi. Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao. Naisip kong baka narito kayo. “Ha. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. Ito talaga ang kailangan ko. Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. sino ang humahalinghing. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. Hindi siya makasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. Si Li Hua. kaya dinala ko siya dito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya.. Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips. dahil marahil sa hangin.“Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka! Kung gusto mong lumayaw. Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila. Habang pinapahiran ang luha a ilong. may humimok kay Li Hua. Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. Pung! Ang galing! Ang gandang pitsa ito. at mamatay siya. Alis! Alis! Sinong pumipigil sa iyo?. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. Hinahanap niya ang nanay. maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig.

Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan. May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. “Anong nangyari? Bakit gabing-gabi na ay narito ka pa? Pung! Teka. Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim. “Inay. Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. Natutuliro siya at nahihilo. dadalawin ko kayo bukas. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. Tatayo siya. matamang nakatingin sa mesa. Lumabas si Li Hua. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. Si Li Hua. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. ”Kras.” Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… . Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. napaiyak na rin si Lian-chiao. Malakas ang ihip ng hangin. Pagkahatid sa akin sa ospital. Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. hindi matatag. at kumatok uli siya ng buong lakas. Hindi siya makapagsalita dahil sa pag-aalala. o baka naman napakahina ng katok niya. Mabait ka di ba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. huwag kang umiyak.nagkapira-piraso. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. ang maingay na boses ng mga sugarol. uuwi ang tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. Napakaliwanag s loob at maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo. binuhay ang makina at pinatakbo. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa… ngunit ilang sandal lamang. “Ah Yue. Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. Walang lumapit para buksan ang pinto. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. “Kheta… khe-ta…” at paminsan minsan ng malakas na pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. Ngunit nang matanto niya kung sino ang babae. Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid.malaman ang gagawin. Si Ah Yue. Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw. kasama ang kapatid ko. Pagkatapos ay pumasok sa kotse. Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. Pagkalipas ng ilang sandali. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…” Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. mabagal. teka! Red Center ba ‘yon? Ha! Maganda!” Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbyos siya. Lumakad siyang muli.

Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito’y sansubo lang ng masarap na pagkain . onse. isang maliit na babae. kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. ay madalas kainisan ng ama. ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay. Nangolekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa. na noon di’y nagdesisyong kunin siya uli. na di-makatulog. takot na anumang ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog. Avena Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito. ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. at ngayo’y hindi nag-uuwi ng pagkain ang ama. Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito. kaya’t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila. may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. Sa kabila niyo’y umaasa pa rin sila. Kahit na ang ina nila’y masayang nakiupo sa kanila’t kumain ng kaunti. Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay. lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto. hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina. gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito. upang tiyaking may parte rin ang maliliit. at masaya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin. dose anyos. otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting. Ang totoo. ito’y tatayo. isang matigas ang loob pero mabait na tao. Anim lahat ang mga bata. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. ang katunaya’y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat. at kung hindi pa iyon huminto. na nuwebe anyos. Madalas na masapok ang mukha ng kanilang ina. para sa sarili lang niya ang iniuuwing pagkain ng ama. kalakip ang munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina. ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti. kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila’y magtatanong kung ano ang ginagawa nito. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae. sa kabuuan. at isang babae. Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan-minsa’y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay. pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. May dalawang lalaki. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian. na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste. kambal. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. ay nagsimulang humagulgol. Uhugin. puno ng awa sa sarili.ANG AMA Salin ni Mauro R. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado. Dala ng kagandahang-loob. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. tiyak na walang pagkain. pero sa gabing naroon ang ama. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa. at ang mga bata’y magsisiksikan. pangiwi-ngiwi. na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses. ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling libangin. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito’y nakakabulahaw na sisigaw. si Mui Mui ay namatay. Sa ibang mga gabi. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati. iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. matatapang ang mga ito kahit na payat. at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga. otso anyos at isang dos anyos na paslit pa. Walang anu-ano. katulad ng iba. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo. Pero pagkaraan ng dalawang araw. namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata. Ang dahila’y si Mui Mui. . para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Mahaba at matinis. iyon ay tunatagal ng ilang oras. lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa.

Mula ngayon. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata.” Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak. “Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!” Nakita niya ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat. Ang kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik. kaya’t madalamhati siyang nagtatawag. at napakaliit – at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. nakapagpalit na ng damit. Sinundan nila ito ng tingin. Pagkalipas ng isang oras. Kaya’t nagtalo at nanghula ang mga bata.” Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. maputla. ‘yong katulad ng minsa’y ibinigay nila ni Lau Soh. bumalik ang ama. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari’y kanila na sana. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi. na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Mayroong siyang naisip. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. pero ngayo’y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto.Ngayo’y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay ng kanyang dugo at laman. “Pinakamamahal kong anak. habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. Takot na hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Saan kayo pupunta. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit. Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha. tanong nila. Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. pero iyon ba’y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. . masaya na sila ano man ang laman niyon. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Pinagmasdan siya ng mga bata. pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Mayroong supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit. nakakita na siyang maraming kahon tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Nalungkot sila. Sa karaniwang pagkakataon. Pinilit siyang aluin ng mga kapitbahay. “Tingnan natin kung saan siya pupunta. May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob. habang pahikbing nagsalita. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na kiming iniabot naman ito agad sa kanya. at dumiretso sa mesa. Sana’y tanggapin mo. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Sa isang iglap. Hindi na kailanman. pero tunay na mahal niya ang bata”. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. Di nagtagal ay lumabas ito. tulad ng nararapat). Sabi ng pinakamatandang lalaki’y biskwit. ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Binilang niya ang papel-de-bangko. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon.. dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer. “Maaring lasenggo nga siya at iresponsable. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod. na ang iba’y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong. magiging mabuti na siyang ama. Papunta ito sa bayan. Inilapag nito ang dala sa mesa.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful