TAHANAN NG ISANG SUGAROL Akdang: Malay Teorya: Imahismo Genre: Maikling kwento Salin ni Rustica Carpio Ang maputing

ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan, parang bahaghari. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. Dahil tapos nang magalaba, mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya, gustong mawala ang mga bituing nakahihilo. Si Siao-lan, ang anak niyang babae na tatlong taong gulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. “Inay, tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay.” Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chaisim sa kabilang gilid. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina, mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding. Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Tumango lamang siya, nakatayo pa rin at nakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Payat siya at maliit, mga biente-singko anyos, at nakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang. Malaki ang kanyang tiyan. Madaling mapansing nagdadalantao siya at malapit nang manganak. Nang dumilat si Lian-chiao, nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinampay ang mga damit sa alambre. Dahil mataas ang alambre, kailangang tumingkayad siya at tumingala. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasmpay ng mga damit sa alambre, biglang nahabag si Lian-chiao. Mahina niyang sinabi, “Ah Yue, mag-ingat ka. Baka ka mahulog!” “Opo!”, sagot ni Ah Yue. Bigla iyong pumihit, nangangambang tumingin at nagtanong, “Inay, luto nab a ang hapunan? Kung hindi, kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!” Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Bigla siyang kinabahan. Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian, lulutuin pa ang mga gulay. Kapag walang nakain, pag-uwi ang asawa niyang sugarol, tiyak na may mangyayari. Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Tuamahip ang kanyang puso. Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sa paglilinis ng katawan nito. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan, sa malaki at bilog na tiyan, sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga, sa umiika niyang paa, at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran, palinga-linga. Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho, ngunit hindi siya puwedeng magbagal ng kilos. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon, hiniwa ang mga gulay, pinakulo ang tubig, nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba’t ibang bahagi. Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. Wala na iyong laman. Kinakailangang isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalan para manguha ng panggatong. Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok, ikinakalat sa lahat ng lugar.

Umaalog ang malaki niyang tiyan. “Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. Halos kasimbilis ng kidlat. Si Li Hua. at nakangiwi ang maputlang mukha. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. Walang makasisisi sa kanya. kiming sagot ni Ah Yue. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng kanyang bahay. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyang asawa kapag nagging masama ang ani. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sa bahay. baka natalo na naman sa sugal si Li Hua. Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. . may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. hindi na siya natigil sa paggawa hanggang ngayon maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. Matapos nakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo:payat at matangkad. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. “Sssst…” Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. galit. Mula alas-sais ng umaga. “Masusunog na ang inasinang isda. Kung hindi niya aasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. Noong umaga’y nanguha siya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyang pampaligo pagkapanganak. Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. “Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig. at bunutin ang ligaw na damo. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo.” Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang. ha? Gusto mo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?” “Itay… Nagsasampay lang ako…”. Pagkatapos… pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi. nanginginig sa takot. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya. at marahas na nagtanong. Kabisado na nila ang nangyayari. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. ang asawa ni Lian-chiao. nagsimula siyang maghubad. Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labas ng pinto. “Lintik! Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. dinidilaan ang mga labi at tinitignan ang nakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. Wala kanga lam kundi kumain!” Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y papunta sa banyo. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawangpag-sa. nang bumangon siya para maghanda ng almusal.Abala sa gawain si Lian-chiao. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali.

Mahangin at maginaw nang gabing iyon. Sa madaling sabi. at luluraan sa mukha mismo. Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatwiran. natitigilan at hindi makakilos. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. hindi makatulog si Lian-chiao. sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya. Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. nakabuka ang medyo laylay na bibig. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. Marami siyang bisyo: pagsusugal. lumura sa lupa. ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib. aalis ka na naman? Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis!” Napakalakas ng boses ni Li hua. mandidilat agad iyon. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. naaanod. “Pwe!”. “Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. Ibinuka niya ang bibig. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. Sa kagustuhang magkaapo kaagad. gising na gising pa rin ang kanyang isip. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. na kumakain pa. pinili niya para maging manugang si Li Hua. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si LianChiao na kinse anyos pa lamang noon. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. Ang pinakamalakas na dagok kay Lian-chiao ay ang pagkamapamahiin ni Li Hua. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. Humakbang ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. humihiyaw. Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak. Masyadong mahina at mababa ang kanyang boses. na anak ng noo’y isang mayamang negosyante. Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula. Lahat ng kanyang pag-asa ay nabigo. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. Dahil dito. ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. Naglalakbay ang kanyang isip. Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa. paglalasing. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. at nagkakandautal na. . Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kung minsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay.Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso. paghithit ng opyo. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy. “Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. Kahit pago na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. “Ama ni Ah Yue. At ang masama pa. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya at alak. Ngayon. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. naaanod—kasinggaan ng usok.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. Inaakalang aalis na naman ang lalaki. Nang marinig na kailangan niya ng pera. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan and nguso. ang mangkok at chopsticks. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa.

kumbot ng kaunti ang ilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Si Li Hua. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya. sino ang humahalinghing. ha! Quadruple! Unang apat. Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao. Malapit na siyang manganak. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. kaya dinala ko siya dito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw.“Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka! Kung gusto mong lumayaw. nilapitan ang maliliit na batang babae. Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips. Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. walang tinag at hindi . Galit na tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. “Kokak. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. Muling bumugso ang hangin. Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. Pung! Ang galing! Ang gandang pitsa ito.” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao.kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit na kalsada. at mamatay siya. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. Hinahanap niya ang nanay. Hindi siya makasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. Alis! Alis! Sinong pumipigil sa iyo?. Dahan dahan siyang bumaling. na umuungol pa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. Mahimbing na natutulog ang dalawa. Bigla siyang nakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila. magkayakap. Makukunan kaya siya? Mahirap sabihin. “Ah Yue. Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. dahil marahil sa hangin. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. “Ha. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na. “Nagising ako sa iyak ni Siao-lan. Luhaan ang mga mata niya. may humimok kay Li Hua.balisa si Lian-chiao. Si Lian-chiao at ang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata. Manganganak na ang misis mo!. “Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad… dalhin ninyo ako sa ospital…” “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. Nag-aalala siya. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumabas sa kotse si Lian-chiao.. hindi malaman kung ano ang gagawin. puwede ka nang lumayaw ngayon din. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid. marahang nagssaita si Ah Yue. ha. Naisip kong baka narito kayo.. Ha. pangalawang apt…isang libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki and panalong iyon. Sandali. at dodoblehin sa gabi. Ito talaga ang kailangan ko. Habang pinapahiran ang luha a ilong.

Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw. mabagal. Napakaliwanag s loob at maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. teka! Red Center ba ‘yon? Ha! Maganda!” Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbyos siya. Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. Pagkalipas ng ilang sandali. Hindi siya makapagsalita dahil sa pag-aalala. binuhay ang makina at pinatakbo. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid. kasama ang kapatid ko. dadalawin ko kayo bukas. Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan. huwag kang umiyak. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. Lumabas si Li Hua.nagkapira-piraso. Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. Pagkahatid sa akin sa ospital. napaiyak na rin si Lian-chiao. Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit. Mabait ka di ba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. Malakas ang ihip ng hangin. “Kheta… khe-ta…” at paminsan minsan ng malakas na pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit.malaman ang gagawin. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. ”Kras. hindi matatag. Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. Walang lumapit para buksan ang pinto. at kumatok uli siya ng buong lakas. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. Lumakad siyang muli. Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. uuwi ang tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. Tatayo siya. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. Si Li Hua. Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. “Ah Yue. Si Ah Yue. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. ang maingay na boses ng mga sugarol. matamang nakatingin sa mesa. Pagkatapos ay pumasok sa kotse. Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. o baka naman napakahina ng katok niya. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…” Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. “Anong nangyari? Bakit gabing-gabi na ay narito ka pa? Pung! Teka. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… .” Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri. “Inay. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa… ngunit ilang sandal lamang. Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. Natutuliro siya at nahihilo. Ngunit nang matanto niya kung sino ang babae.

at kung hindi pa iyon huminto. tiyak na walang pagkain. . Mahaba at matinis. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian. kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. Nangolekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa. na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste. matatapang ang mga ito kahit na payat. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito’y sansubo lang ng masarap na pagkain . Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Dala ng kagandahang-loob. at masaya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin. ang katunaya’y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. katulad ng iba. Anim lahat ang mga bata. na di-makatulog. Ang totoo. ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan. otso anyos at isang dos anyos na paslit pa. Sa ibang mga gabi. kaya’t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila. isang maliit na babae. ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling libangin. namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata. na nuwebe anyos. upang tiyaking may parte rin ang maliliit. sa kabuuan. at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito’y nakakabulahaw na sisigaw. at ngayo’y hindi nag-uuwi ng pagkain ang ama. pero sa gabing naroon ang ama. pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae. si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. para sa sarili lang niya ang iniuuwing pagkain ng ama. Pero pagkaraan ng dalawang araw. Ang dahila’y si Mui Mui. kalakip ang munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). si Mui Mui ay namatay. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila’y magtatanong kung ano ang ginagawa nito. at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing.ANG AMA Salin ni Mauro R. takot na anumang ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Madalas na masapok ang mukha ng kanilang ina. ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay. Kahit na ang ina nila’y masayang nakiupo sa kanila’t kumain ng kaunti. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto. na noon di’y nagdesisyong kunin siya uli. isang matigas ang loob pero mabait na tao. pangiwi-ngiwi. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati. Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan-minsa’y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay. iyon ay tunatagal ng ilang oras. at isang babae. lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. ay madalas kainisan ng ama. para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki. lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog. gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito. at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. Walang anu-ano. ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses. ay nagsimulang humagulgol. kambal. habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay. at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga. otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting. at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina. puno ng awa sa sarili. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. ito’y tatayo. onse. ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti. Avena Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina. Sa kabila niyo’y umaasa pa rin sila. May dalawang lalaki. napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa. sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat. Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak. Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito. Uhugin. at ang mga bata’y magsisiksikan. dose anyos. may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui.

pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Pinilit siyang aluin ng mga kapitbahay. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Mayroong supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit. at dumiretso sa mesa. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon.Ngayo’y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay ng kanyang dugo at laman. Pinagmasdan siya ng mga bata. walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. at napakaliit – at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. “Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!” Nakita niya ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat. Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo.” Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Sa isang iglap. Pagkalipas ng isang oras. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi. Mayroong siyang naisip.. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Sabi ng pinakamatandang lalaki’y biskwit. Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari’y kanila na sana. May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob. na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Sa karaniwang pagkakataon. pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli. dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer. masaya na sila ano man ang laman niyon. Nalungkot sila. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Takot na hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. ‘yong katulad ng minsa’y ibinigay nila ni Lau Soh. Mula ngayon. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Binilang niya ang papel-de-bangko. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. “Pinakamamahal kong anak. nakapagpalit na ng damit. Kaya’t nagtalo at nanghula ang mga bata. Ang kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik. pero iyon ba’y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Sinundan nila ito ng tingin. maputla. “Maaring lasenggo nga siya at iresponsable. kaya’t madalamhati siyang nagtatawag. habang pahikbing nagsalita. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na kiming iniabot naman ito agad sa kanya. Inilapag nito ang dala sa mesa. Hindi na kailanman. Di nagtagal ay lumabas ito. pero ngayo’y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon. magiging mabuti na siyang ama. “Tingnan natin kung saan siya pupunta. tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha. tulad ng nararapat). nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata.” Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. nakakita na siyang maraming kahon tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. tanong nila. na ang iba’y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod. bumalik ang ama. Saan kayo pupunta. Papunta ito sa bayan. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata. pero tunay na mahal niya ang bata”. . Sana’y tanggapin mo.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful