TAHANAN NG ISANG SUGAROL Akdang: Malay Teorya: Imahismo Genre: Maikling kwento Salin ni Rustica Carpio Ang maputing

ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan, parang bahaghari. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. Dahil tapos nang magalaba, mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya, gustong mawala ang mga bituing nakahihilo. Si Siao-lan, ang anak niyang babae na tatlong taong gulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. “Inay, tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay.” Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chaisim sa kabilang gilid. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina, mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding. Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Tumango lamang siya, nakatayo pa rin at nakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Payat siya at maliit, mga biente-singko anyos, at nakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang. Malaki ang kanyang tiyan. Madaling mapansing nagdadalantao siya at malapit nang manganak. Nang dumilat si Lian-chiao, nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinampay ang mga damit sa alambre. Dahil mataas ang alambre, kailangang tumingkayad siya at tumingala. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasmpay ng mga damit sa alambre, biglang nahabag si Lian-chiao. Mahina niyang sinabi, “Ah Yue, mag-ingat ka. Baka ka mahulog!” “Opo!”, sagot ni Ah Yue. Bigla iyong pumihit, nangangambang tumingin at nagtanong, “Inay, luto nab a ang hapunan? Kung hindi, kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!” Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Bigla siyang kinabahan. Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian, lulutuin pa ang mga gulay. Kapag walang nakain, pag-uwi ang asawa niyang sugarol, tiyak na may mangyayari. Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Tuamahip ang kanyang puso. Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sa paglilinis ng katawan nito. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan, sa malaki at bilog na tiyan, sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga, sa umiika niyang paa, at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran, palinga-linga. Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho, ngunit hindi siya puwedeng magbagal ng kilos. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon, hiniwa ang mga gulay, pinakulo ang tubig, nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba’t ibang bahagi. Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. Wala na iyong laman. Kinakailangang isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalan para manguha ng panggatong. Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok, ikinakalat sa lahat ng lugar.

Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. Walang makasisisi sa kanya.” Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang. dinidilaan ang mga labi at tinitignan ang nakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. at nakangiwi ang maputlang mukha. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. Halos kasimbilis ng kidlat. Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. nanginginig sa takot. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyang pampaligo pagkapanganak. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng kanyang bahay. nagsimula siyang maghubad. nang bumangon siya para maghanda ng almusal. ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo:payat at matangkad. ha? Gusto mo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?” “Itay… Nagsasampay lang ako…”. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawangpag-sa. Noong umaga’y nanguha siya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. “Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita. Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. “Masusunog na ang inasinang isda. Wala kanga lam kundi kumain!” Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y papunta sa banyo. Si Li Hua.Abala sa gawain si Lian-chiao. “Sssst…” Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyang asawa kapag nagging masama ang ani. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo. “Lintik! Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. galit. Kabisado na nila ang nangyayari. at marahas na nagtanong. at bunutin ang ligaw na damo. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sa bahay. Pagkatapos… pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan. ang asawa ni Lian-chiao. . Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. “Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig. kiming sagot ni Ah Yue. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labas ng pinto. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya. Umaalog ang malaki niyang tiyan. baka natalo na naman sa sugal si Li Hua. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. Kung hindi niya aasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. hindi na siya natigil sa paggawa hanggang ngayon maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. Mula alas-sais ng umaga. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. Matapos nakapamaywang na sinigawan ang bawat isa.

Inaakalang aalis na naman ang lalaki. naaanod. sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya. humihiyaw. Kahit pago na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. ang mangkok at chopsticks. paghithit ng opyo. Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. “Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay. Ngayon. lumura sa lupa. Mahangin at maginaw nang gabing iyon. Humakbang ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan.Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. natitigilan at hindi makakilos. Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak. Naglalakbay ang kanyang isip. Sa madaling sabi. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. Marami siyang bisyo: pagsusugal. Ang pinakamalakas na dagok kay Lian-chiao ay ang pagkamapamahiin ni Li Hua. Nang marinig na kailangan niya ng pera. Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan and nguso. Dahil dito. at nagkakandautal na. pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. “Ama ni Ah Yue. mandidilat agad iyon. at luluraan sa mukha mismo. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa. ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. na kumakain pa. Ibinuka niya ang bibig. aalis ka na naman? Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis!” Napakalakas ng boses ni Li hua. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. “Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. Sa kagustuhang magkaapo kaagad. naaanod—kasinggaan ng usok.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa. paglalasing. hindi makatulog si Lian-chiao. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kung minsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula. ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. At ang masama pa. nakabuka ang medyo laylay na bibig. . Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. Lahat ng kanyang pag-asa ay nabigo. pinili niya para maging manugang si Li Hua. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatwiran. “Pwe!”. na anak ng noo’y isang mayamang negosyante. gising na gising pa rin ang kanyang isip. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si LianChiao na kinse anyos pa lamang noon. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya at alak. Masyadong mahina at mababa ang kanyang boses.

” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. puwede ka nang lumayaw ngayon din. Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata. “Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad… dalhin ninyo ako sa ospital…” “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. na umuungol pa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. Si Lian-chiao at ang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. Alis! Alis! Sinong pumipigil sa iyo?. maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumabas sa kotse si Lian-chiao. sino ang humahalinghing. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na. Pung! Ang galing! Ang gandang pitsa ito. Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. ha. walang tinag at hindi . Luhaan ang mga mata niya. kumbot ng kaunti ang ilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Si Li Hua. Dahan dahan siyang bumaling. at dodoblehin sa gabi. dahil marahil sa hangin. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. Hinahanap niya ang nanay. nilapitan ang maliliit na batang babae. pangalawang apt…isang libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki and panalong iyon. ha! Quadruple! Unang apat. hindi malaman kung ano ang gagawin. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. “Ha. Sandali. “Kokak. Muling bumugso ang hangin. Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid. Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao. Bigla siyang nakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Galit na tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo..kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit na kalsada.“Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka! Kung gusto mong lumayaw. Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips. Manganganak na ang misis mo!. Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila.balisa si Lian-chiao. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. “Nagising ako sa iyak ni Siao-lan. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya. Ito talaga ang kailangan ko. Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. marahang nagssaita si Ah Yue. Malapit na siyang manganak. magkayakap. Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog. kaya dinala ko siya dito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. Mahimbing na natutulog ang dalawa. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Nag-aalala siya. Hindi siya makasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. Makukunan kaya siya? Mahirap sabihin. may humimok kay Li Hua.. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. at mamatay siya. Ha. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. “Ah Yue. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. Habang pinapahiran ang luha a ilong. Naisip kong baka narito kayo.

”Kras. Napakaliwanag s loob at maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. uuwi ang tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim. binuhay ang makina at pinatakbo. Mabait ka di ba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. o baka naman napakahina ng katok niya. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa… ngunit ilang sandal lamang. May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo. Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…” Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. Si Ah Yue. Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. kasama ang kapatid ko. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. ang maingay na boses ng mga sugarol. Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. Si Li Hua. dadalawin ko kayo bukas. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw. Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit. Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. Lumabas si Li Hua.” Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri. “Kheta… khe-ta…” at paminsan minsan ng malakas na pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid. Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan. Lumakad siyang muli. “Inay. Walang lumapit para buksan ang pinto. mabagal. Pagkalipas ng ilang sandali. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. “Anong nangyari? Bakit gabing-gabi na ay narito ka pa? Pung! Teka. Pagkatapos ay pumasok sa kotse. umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. teka! Red Center ba ‘yon? Ha! Maganda!” Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbyos siya.malaman ang gagawin. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… .nagkapira-piraso. napaiyak na rin si Lian-chiao. matamang nakatingin sa mesa. hindi matatag. Malakas ang ihip ng hangin. Hindi siya makapagsalita dahil sa pag-aalala. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. “Ah Yue. Natutuliro siya at nahihilo. Tatayo siya. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. Pagkahatid sa akin sa ospital. Ngunit nang matanto niya kung sino ang babae. Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. at kumatok uli siya ng buong lakas. Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. huwag kang umiyak. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan.

Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito. si Mui Mui ay namatay. at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian. Uhugin. ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan. na nuwebe anyos. Mahaba at matinis. para sa sarili lang niya ang iniuuwing pagkain ng ama. madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito. matatapang ang mga ito kahit na payat. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado. Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak. Kahit na ang ina nila’y masayang nakiupo sa kanila’t kumain ng kaunti. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto. at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama. Sa kabila niyo’y umaasa pa rin sila. Anim lahat ang mga bata. habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay. iyon ay tunatagal ng ilang oras. na di-makatulog. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog. takot na anumang ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. May dalawang lalaki. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina. Nangolekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa. at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina. katulad ng iba. kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. ito’y tatayo. iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting. napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito. Walang anu-ano. Pero pagkaraan ng dalawang araw. na noon di’y nagdesisyong kunin siya uli. Ang totoo. puno ng awa sa sarili. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito’y nakakabulahaw na sisigaw. Ang dahila’y si Mui Mui. at ang mga bata’y magsisiksikan. may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. isang matigas ang loob pero mabait na tao. pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. pero sa gabing naroon ang ama. at kung hindi pa iyon huminto. para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Madalas na masapok ang mukha ng kanilang ina. ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling libangin. ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses. ay nagsimulang humagulgol. ay madalas kainisan ng ama. pangiwi-ngiwi. gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata. dose anyos. Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan-minsa’y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay. ang katunaya’y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. sa kabuuan. at ngayo’y hindi nag-uuwi ng pagkain ang ama. kalakip ang munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). onse. Sa ibang mga gabi. na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki. at masaya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. tiyak na walang pagkain. kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila’y magtatanong kung ano ang ginagawa nito. kaya’t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila. at isang babae. otso anyos at isang dos anyos na paslit pa. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa. lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Avena Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito’y sansubo lang ng masarap na pagkain . ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay. . kambal. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat. ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti. upang tiyaking may parte rin ang maliliit. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho.ANG AMA Salin ni Mauro R. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. Dala ng kagandahang-loob. isang maliit na babae.

Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. nakakita na siyang maraming kahon tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi. . Saan kayo pupunta. Nalungkot sila. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata. “Pinakamamahal kong anak. ‘yong katulad ng minsa’y ibinigay nila ni Lau Soh. tanong nila. Sinundan nila ito ng tingin. walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Kaya’t nagtalo at nanghula ang mga bata. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. Pinilit siyang aluin ng mga kapitbahay. Inilapag nito ang dala sa mesa. Sana’y tanggapin mo. “Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!” Nakita niya ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat. Mayroong supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit. pero tunay na mahal niya ang bata”. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. tulad ng nararapat). Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Pagkalipas ng isang oras. pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Mayroong siyang naisip. pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli. masaya na sila ano man ang laman niyon. May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob. pero iyon ba’y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. Ang kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik. tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari’y kanila na sana. maputla. “Maaring lasenggo nga siya at iresponsable. Binilang niya ang papel-de-bangko. Sa isang iglap. habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. magiging mabuti na siyang ama. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon.Ngayo’y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay ng kanyang dugo at laman. habang pahikbing nagsalita. Mula ngayon. Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita. nakapagpalit na ng damit. “Tingnan natin kung saan siya pupunta. na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay.” Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. Hindi na kailanman. nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. Takot na hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Sa karaniwang pagkakataon. bumalik ang ama. at napakaliit – at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. pero ngayo’y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na kiming iniabot naman ito agad sa kanya. Pinagmasdan siya ng mga bata. ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sabi ng pinakamatandang lalaki’y biskwit.. dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer.” Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak. na ang iba’y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong. Papunta ito sa bayan. at dumiretso sa mesa. Di nagtagal ay lumabas ito. kaya’t madalamhati siyang nagtatawag.