TAHANAN NG ISANG SUGAROL Akdang: Malay Teorya: Imahismo Genre: Maikling kwento Salin ni Rustica Carpio Ang maputing

ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan, parang bahaghari. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. Dahil tapos nang magalaba, mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya, gustong mawala ang mga bituing nakahihilo. Si Siao-lan, ang anak niyang babae na tatlong taong gulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. “Inay, tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay.” Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chaisim sa kabilang gilid. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina, mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding. Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Tumango lamang siya, nakatayo pa rin at nakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Payat siya at maliit, mga biente-singko anyos, at nakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang. Malaki ang kanyang tiyan. Madaling mapansing nagdadalantao siya at malapit nang manganak. Nang dumilat si Lian-chiao, nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinampay ang mga damit sa alambre. Dahil mataas ang alambre, kailangang tumingkayad siya at tumingala. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasmpay ng mga damit sa alambre, biglang nahabag si Lian-chiao. Mahina niyang sinabi, “Ah Yue, mag-ingat ka. Baka ka mahulog!” “Opo!”, sagot ni Ah Yue. Bigla iyong pumihit, nangangambang tumingin at nagtanong, “Inay, luto nab a ang hapunan? Kung hindi, kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!” Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Bigla siyang kinabahan. Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian, lulutuin pa ang mga gulay. Kapag walang nakain, pag-uwi ang asawa niyang sugarol, tiyak na may mangyayari. Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Tuamahip ang kanyang puso. Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sa paglilinis ng katawan nito. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan, sa malaki at bilog na tiyan, sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga, sa umiika niyang paa, at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran, palinga-linga. Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho, ngunit hindi siya puwedeng magbagal ng kilos. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon, hiniwa ang mga gulay, pinakulo ang tubig, nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba’t ibang bahagi. Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. Wala na iyong laman. Kinakailangang isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalan para manguha ng panggatong. Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok, ikinakalat sa lahat ng lugar.

Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita. Si Li Hua. nanginginig sa takot. hindi na siya natigil sa paggawa hanggang ngayon maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyang pampaligo pagkapanganak.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi. Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. “Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo:payat at matangkad. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawangpag-sa. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyang asawa kapag nagging masama ang ani. “Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig. may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. Umaalog ang malaki niyang tiyan. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. galit. “Masusunog na ang inasinang isda. “Lintik! Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. ang asawa ni Lian-chiao. “Sssst…” Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. dinidilaan ang mga labi at tinitignan ang nakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. Matapos nakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sa bahay.” Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang. at nakangiwi ang maputlang mukha. Mula alas-sais ng umaga. Noong umaga’y nanguha siya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. Kabisado na nila ang nangyayari. Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika. Halos kasimbilis ng kidlat. kiming sagot ni Ah Yue. Pagkatapos… pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan. Kung hindi niya aasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. Wala kanga lam kundi kumain!” Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y papunta sa banyo. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo. nagsimula siyang maghubad. at bunutin ang ligaw na damo. nang bumangon siya para maghanda ng almusal. . Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng kanyang bahay. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. baka natalo na naman sa sugal si Li Hua. Walang makasisisi sa kanya. Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labas ng pinto. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay.Abala sa gawain si Lian-chiao. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. ha? Gusto mo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?” “Itay… Nagsasampay lang ako…”. at marahas na nagtanong. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos.

Dahil dito. gising na gising pa rin ang kanyang isip. Marami siyang bisyo: pagsusugal. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya at alak. Humakbang ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. hindi makatulog si Lian-chiao. Kahit pago na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. na anak ng noo’y isang mayamang negosyante. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. Sa madaling sabi. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa. pinili niya para maging manugang si Li Hua. Lahat ng kanyang pag-asa ay nabigo. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa. naaanod—kasinggaan ng usok. na kumakain pa. Ibinuka niya ang bibig. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan and nguso. “Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. ang mangkok at chopsticks. Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak.Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kung minsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Nang marinig na kailangan niya ng pera. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. Mahangin at maginaw nang gabing iyon. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. “Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. lumura sa lupa. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. “Ama ni Ah Yue. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. mandidilat agad iyon. nakabuka ang medyo laylay na bibig. Naglalakbay ang kanyang isip. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatwiran. paglalasing. Ang pinakamalakas na dagok kay Lian-chiao ay ang pagkamapamahiin ni Li Hua. at nagkakandautal na. At ang masama pa. at luluraan sa mukha mismo. Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy. naaanod. . aalis ka na naman? Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis!” Napakalakas ng boses ni Li hua. ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib. Ngayon. Sa kagustuhang magkaapo kaagad. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si LianChiao na kinse anyos pa lamang noon. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa. sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya. Masyadong mahina at mababa ang kanyang boses. “Pwe!”. humihiyaw. paghithit ng opyo. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. Inaakalang aalis na naman ang lalaki. natitigilan at hindi makakilos.

kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit na kalsada. Naisip kong baka narito kayo. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. ha! Quadruple! Unang apat. Ha. Si Lian-chiao at ang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. Malapit na siyang manganak. Sandali. Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. magkayakap. at mamatay siya. Nag-aalala siya. kumbot ng kaunti ang ilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Makukunan kaya siya? Mahirap sabihin. Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata. Mahimbing na natutulog ang dalawa. nilapitan ang maliliit na batang babae. “Ah Yue. pangalawang apt…isang libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki and panalong iyon. Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila.. at dodoblehin sa gabi. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. “Ha. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse.“Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka! Kung gusto mong lumayaw. Bigla siyang nakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. “Kokak. Luhaan ang mga mata niya. Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na. sino ang humahalinghing. Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. ha.” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. walang tinag at hindi . Dahan dahan siyang bumaling. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata.. Alis! Alis! Sinong pumipigil sa iyo?. kaya dinala ko siya dito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. puwede ka nang lumayaw ngayon din. Ito talaga ang kailangan ko. Habang pinapahiran ang luha a ilong. Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumabas sa kotse si Lian-chiao. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Pung! Ang galing! Ang gandang pitsa ito. na umuungol pa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan.balisa si Lian-chiao. may humimok kay Li Hua. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya. Muling bumugso ang hangin. Si Li Hua. Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw. hindi malaman kung ano ang gagawin. Hindi siya makasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. “Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad… dalhin ninyo ako sa ospital…” “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Galit na tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. Manganganak na ang misis mo!. Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao. Hinahanap niya ang nanay. “Nagising ako sa iyak ni Siao-lan. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. marahang nagssaita si Ah Yue. dahil marahil sa hangin.

Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit. Pagkahatid sa akin sa ospital. Lumakad siyang muli.nagkapira-piraso. May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. Si Ah Yue. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… . Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. at kumatok uli siya ng buong lakas. napaiyak na rin si Lian-chiao. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw. Mabait ka di ba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. o baka naman napakahina ng katok niya. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. hindi matatag. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa… ngunit ilang sandal lamang. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. Tatayo siya. ang maingay na boses ng mga sugarol. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. “Inay. pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid. matamang nakatingin sa mesa. ”Kras. uuwi ang tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. mabagal. Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo.” Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. Malakas ang ihip ng hangin. binuhay ang makina at pinatakbo. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. Walang lumapit para buksan ang pinto. huwag kang umiyak. Napakaliwanag s loob at maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. Pagkalipas ng ilang sandali.malaman ang gagawin. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. “Anong nangyari? Bakit gabing-gabi na ay narito ka pa? Pung! Teka. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. “Ah Yue. Si Li Hua. Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. “Kheta… khe-ta…” at paminsan minsan ng malakas na pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. Natutuliro siya at nahihilo. kasama ang kapatid ko. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim. teka! Red Center ba ‘yon? Ha! Maganda!” Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbyos siya. Lumabas si Li Hua. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…” Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. Ngunit nang matanto niya kung sino ang babae. Pagkatapos ay pumasok sa kotse. dadalawin ko kayo bukas. Hindi siya makapagsalita dahil sa pag-aalala.

otso anyos at isang dos anyos na paslit pa. kalakip ang munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo. si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. kambal. Ang totoo. para sa sarili lang niya ang iniuuwing pagkain ng ama. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito. Uhugin. at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. Sa kabila niyo’y umaasa pa rin sila. ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling libangin. may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. pero sa gabing naroon ang ama. Ang dahila’y si Mui Mui. pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Anim lahat ang mga bata. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae. para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste. Walang anu-ano. at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga. Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito. matatapang ang mga ito kahit na payat. at ang mga bata’y magsisiksikan. puno ng awa sa sarili. at kung hindi pa iyon huminto. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. Mahaba at matinis. ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. tiyak na walang pagkain. ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog. at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina. ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti. . ang katunaya’y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila’y magtatanong kung ano ang ginagawa nito. na di-makatulog. ay madalas kainisan ng ama. otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting. madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki. isang matigas ang loob pero mabait na tao. isang maliit na babae. si Mui Mui ay namatay. onse. Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. Pero pagkaraan ng dalawang araw. ay nagsimulang humagulgol. at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama. hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina. sa kabuuan. katulad ng iba. Madalas na masapok ang mukha ng kanilang ina. iyon ay tunatagal ng ilang oras. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati. at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. Avena Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa. na noon di’y nagdesisyong kunin siya uli. at ngayo’y hindi nag-uuwi ng pagkain ang ama. Dala ng kagandahang-loob. ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. Kahit na ang ina nila’y masayang nakiupo sa kanila’t kumain ng kaunti. napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa. lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. takot na anumang ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito’y nakakabulahaw na sisigaw. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado. ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay. dose anyos. ito’y tatayo. iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. upang tiyaking may parte rin ang maliliit. Nangolekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa. na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses. Sa ibang mga gabi. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. kaya’t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila. namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata. sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat. Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak. na nuwebe anyos. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito’y sansubo lang ng masarap na pagkain . May dalawang lalaki. at isang babae. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan-minsa’y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay.ANG AMA Salin ni Mauro R. habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay. pangiwi-ngiwi. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian. at masaya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin.

“Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!” Nakita niya ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto.” Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. tulad ng nararapat). Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. Sa isang iglap. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi. Pagkalipas ng isang oras. dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Ang kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik. . at napakaliit – at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. Pinagmasdan siya ng mga bata. “Tingnan natin kung saan siya pupunta. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata. nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Mayroong supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit. Inilapag nito ang dala sa mesa. at dumiretso sa mesa. nakapagpalit na ng damit. Pinilit siyang aluin ng mga kapitbahay. Hindi na kailanman. ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. ‘yong katulad ng minsa’y ibinigay nila ni Lau Soh. pero iyon ba’y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. tanong nila. May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob. Sabi ng pinakamatandang lalaki’y biskwit. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari’y kanila na sana. habang pahikbing nagsalita. magiging mabuti na siyang ama. Takot na hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. pero ngayo’y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. na ang iba’y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong. Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita. Sana’y tanggapin mo. Sa karaniwang pagkakataon. masaya na sila ano man ang laman niyon. Mula ngayon. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod. Sinundan nila ito ng tingin. maputla.Ngayo’y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay ng kanyang dugo at laman. nakakita na siyang maraming kahon tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito.. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na kiming iniabot naman ito agad sa kanya. na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. bumalik ang ama. kaya’t madalamhati siyang nagtatawag. tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha. pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli. “Maaring lasenggo nga siya at iresponsable. Di nagtagal ay lumabas ito. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Binilang niya ang papel-de-bangko. “Pinakamamahal kong anak. Mayroong siyang naisip. Papunta ito sa bayan. Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. Nalungkot sila. Saan kayo pupunta. Kaya’t nagtalo at nanghula ang mga bata. pero tunay na mahal niya ang bata”. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit.” Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful