TAHANAN NG ISANG SUGAROL Akdang: Malay Teorya: Imahismo Genre: Maikling kwento Salin ni Rustica Carpio Ang maputing

ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan, parang bahaghari. Mabilis na papunta sa kanluran ang lumulubog na araw. Dahil tapos nang magalaba, mabagal na tumayo si Lian-chiao sa tabi ng balon. Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya, gustong mawala ang mga bituing nakahihilo. Si Siao-lan, ang anak niyang babae na tatlong taong gulang ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. “Inay, tapos na po ba kayong maglaba? Ako na ang magsasampay.” Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Siao-lan ng mga tatlo o apat na taon. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chaisim sa kabilang gilid. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina, mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding. Hindi sinagot ni Lian-chiao si Ah Yue. Tumango lamang siya, nakatayo pa rin at nakapikit—nagpipilit na mabawi ang lakas. Payat siya at maliit, mga biente-singko anyos, at nakasuot ng kupas na asul na sam-fu. Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi. May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo. Halatang napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang. Malaki ang kanyang tiyan. Madaling mapansing nagdadalantao siya at malapit nang manganak. Nang dumilat si Lian-chiao, nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinampay ang mga damit sa alambre. Dahil mataas ang alambre, kailangang tumingkayad siya at tumingala. Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasmpay ng mga damit sa alambre, biglang nahabag si Lian-chiao. Mahina niyang sinabi, “Ah Yue, mag-ingat ka. Baka ka mahulog!” “Opo!”, sagot ni Ah Yue. Bigla iyong pumihit, nangangambang tumingin at nagtanong, “Inay, luto nab a ang hapunan? Kung hindi, kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni itay!” Nakapukaw kay Lian-chiao ang huling sinabi niyon. Bigla siyang kinabahan. Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian, lulutuin pa ang mga gulay. Kapag walang nakain, pag-uwi ang asawa niyang sugarol, tiyak na may mangyayari. Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. Tuamahip ang kanyang puso. Nagmamadali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungansi Siao-lan sa paglilinis ng katawan nito. Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan, sa malaki at bilog na tiyan, sa dalawang umuugang balde ng tubig sa pingga, sa umiika niyang paa, at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran, palinga-linga. Pagod na si Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho, ngunit hindi siya puwedeng magbagal ng kilos. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon, hiniwa ang mga gulay, pinakulo ang tubig, nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusina. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa iba’t ibang bahagi. Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. Wala na iyong laman. Kinakailangang isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalan para manguha ng panggatong. Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok, ikinakalat sa lahat ng lugar.

may maiitim na ngipin at namumulang mga mata. Umaalog ang malaki niyang tiyan. dinidilaan ang mga labi at tinitignan ang nakatatandang kapatid na nakatyao pa rin sa kuwadradong bangko sa labas. Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailanga. Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng kanyang bahay. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay. at noong hapon ay nagsibak siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho isang damong panggamot nagagamitin niyang pampaligo pagkapanganak. baka natalo na naman sa sugal si Li Hua. “Masusunog na ang inasinang isda. galit. Hindi mo ba naaamoy? Napakabagal mong kumilos.” Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang. isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo. Yukung-yuko siya dahil sa bigat ng tubig. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. ha? Gusto mo nab a dalawin ang hari ng kadiliman?” “Itay… Nagsasampay lang ako…”. at marahas na nagtanong. Walang makasisisi sa kanya. ang asawa ni Lian-chiao. Halos kasimbilis ng kidlat. Kung hindi ay bubugbugin siya ng kangyang asawa kapag nagging masama ang ani.Tinanglawan ng liwanag na namumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. Sumagitsit sa kawali ang inasinang isda dahil sa init ng mantika.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi. nanginginig sa takot. kiming sagot ni Ah Yue. Pagkatapos ay binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo. at nakangiwi ang maputlang mukha. “Sssst…” Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasinang isda. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon. “Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak ng langis sa kawali. Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. Kung hindi niya aasikasuhin ang mga bagay-bagay ngayon. Kabisado na nila ang nangyayari. nagsimula siyang maghubad. “Lintik! Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. Matapos nakapamaywang na sinigawan ang bawat isa. hindi na siya natigil sa paggawa hanggang ngayon maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita. .Abala sa gawain si Lian-chiao. Wala kanga lam kundi kumain!” Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y papunta sa banyo. nang bumangon siya para maghanda ng almusal. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawangpag-sa. anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siya ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa Hsiang Chi Coffee Shop. sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa gawain sa bahay. “Ah Yue! Hindi ka ba natatakot mahulog diyan? Ang taas ng naaakyat mo. at bunutin ang ligaw na damo. Nakaupo si Siao-lan sa loobg ng bahay. Si Li Hua. Pagkatapos… pagkatapos ay puwede na tayong… maghapunan. Mula alas-sais ng umaga. Noong umaga’y nanguha siya ng mga punla ng palay at itinanim sa bukid. ibinuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana na nagbuhat sa labas ng pinto. Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na… Ipiprito ko na lang ang inasinang isda. ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo:payat at matangkad.

Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa. na kumakain pa. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan and nguso. “Pwe!”. Bakit hindi ako babalik para makabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… Malapit na akong manganak. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. at nagkakandautal na. Nang marinig na kailangan niya ng pera. Kahit pago na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong pagtatrabaho. Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi ito kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. Ang pinakamalakas na dagok kay Lian-chiao ay ang pagkamapamahiin ni Li Hua. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa. at laban sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila. pinili niya para maging manugang si Li Hua. naaanod. Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig. Masyadong mahina at mababa ang kanyang boses. ang walang silbi at tila kawayang siLi Hua. Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal. pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya—si LianChiao na kinse anyos pa lamang noon. paghithit ng opyo. Naglalakbay ang kanyang isip. ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. mandidilat agad iyon. Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya. Sa madaling sabi. at luluraan sa mukha mismo. Ibinuka niya ang bibig. “Hindi! Hindi! Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap ba pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order. na anak ng noo’y isang mayamang negosyante. Lahat ng kanyang pag-asa ay nabigo. Inaakalang aalis na naman ang lalaki. Marami siyang bisyo: pagsusugal. sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya.Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso. Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatwiran at kung minsan ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. biglang nagtaas ng kilay si Li Hua. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak. hindi makatulog si Lian-chiao. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalim si Lian-chiao. lumura sa lupa. paglalasing. naaanod—kasinggaan ng usok. pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. “Ama ni Ah Yue. “Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. aalis ka na naman? Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis!” Napakalakas ng boses ni Li hua. Ngayon. Mahangin at maginaw nang gabing iyon. humihiyaw. Sa kagustuhang magkaapo kaagad. Kailangang bumili ako ng ilang itlog para lutuin sa luya at alak. Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula. Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay. Dahil dito. nakabuka ang medyo laylay na bibig. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy. Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak. . gising na gising pa rin ang kanyang isip. At ang masama pa. Humakbang ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan. Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatwiran. ang mangkok at chopsticks. natitigilan at hindi makakilos. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao.

Bahagyang kumislap ang munting ilaw. Habang pinapahiran ang luha a ilong. Galit na tinignan niya si Lian-chiao at nag-aatubiling tumayo. Malapit na siyang manganak.balisa si Lian-chiao. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot. Nagsimula siya sa ilang chips lamang ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya. Mahimbing na natutulog ang dalawa. marahang nagssaita si Ah Yue. ha. Alis! Alis! Sinong pumipigil sa iyo?. “Ah Yue. sino ang humahalinghing. Naisip kong baka narito kayo. Manganganak na ang misis mo!.kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawing kaliwa ng maliit na kalsada. Hinahanap niya ang nanay. kumbot ng kaunti ang ilong nya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galing sa iyo! Napakagaling! Ha. Si Li Hua. Walang magawa si Li Hua kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. pangalawang apt…isang libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki and panalong iyon. Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila. puwede ka nang lumayaw ngayon din. Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera. magkayakap.“Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin? Luka-luka! Kung gusto mong lumayaw. Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog. Ah Yue! Bakit dinala mo rito ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumabas sa kotse si Lian-chiao. Tuwang tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang kakatawa. Nag-aalala siya. dahil marahil sa hangin. Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya and Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay—kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw.. walang tinag at hindi . Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips. Pung! Ang galing! Ang gandang pitsa ito. ha! Quadruple! Unang apat. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. “Nagising ako sa iyak ni Siao-lan. Humagulgol ng iyak si Siao-lan… Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao. Bigla siyang nakakita ng ilaw ma mabilis na papalapit sa dako nila. Habang papalapit iyon ay nakita niya si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid. Muling bumugso ang hangin. Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggatong. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. na umuungol pa ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. kaya dinala ko siya dito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. at dodoblehin sa gabi. ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. “Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad… dalhin ninyo ako sa ospital…” “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. hindi malaman kung ano ang gagawin.. “Kokak. Luhaan ang mga mata niya. Ha. nilapitan ang maliliit na batang babae.” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao. Makukunan kaya siya? Mahirap sabihin. maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. may humimok kay Li Hua. Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Hindi ko Makita si nanay sa bahay. “Ha. Ito talaga ang kailangan ko. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. at mamatay siya. Sandali. Hindi siya makasulong at hindi din siya makaurong ilang sandal siya tumayo roon. Si Lian-chiao at ang lahat ng bagay sa kanyang paligid ay dagling nakulong sa kadiliman. Dahan dahan siyang bumaling. Sa kabila ng kanyang pagbubuntis.

Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. binuhay ang makina at pinatakbo.” Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri. dadalawin ko kayo bukas. May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… . Noon una ay nagulat ang matabang babae sa pagpasok niya. pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid. Narating din sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop. Lumabas si Li Hua. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. Hindi siya makapagsalita dahil sa pag-aalala. Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo. Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya. Sasabihin ko kay Itay na isama kami roon. Hindi niyang makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit. Napakaliwanag s loob at maingay: ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa. “Ah Yue. “Kheta… khe-ta…” at paminsan minsan ng malakas na pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. Dadalhin ko iyon para magamit mo muna…” Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. na dadampot na lamang ng pitsa ay namangha rin s pagdating ni Lian-chiao. Lumakad siyang muli. Ngunit nang matanto niya kung sino ang babae. Malakas ang ihip ng hangin. Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. uuwi ang tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. “Inay. Si Lian-chiao na nakasandal ng mabuti sa pinto ay bumagsak sa loob. Kinagalitan ang dalawang bata gaya ng dati. umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto. Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. huwag kang umiyak. medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim. Hindi na matiis ni Lianchiao ang sakit. ”Kras. kasama ang kapatid ko. matamang nakatingin sa mesa. Hindi na maisip ni Lian-chiao kung ano ang nangyayari. Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan. Si Li Hua.malaman ang gagawin. napaiyak na rin si Lian-chiao. Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. Si Ah Yue. Mabait ka di ba? Alagaan mong mabuti and kapatid mo. mabagal. ang maingay na boses ng mga sugarol. Pagkatapos ay pumasok sa kotse. Natutuliro siya at nahihilo. Marahil ay buhos na buhos ang mga isip ng tao sa pagsusugal. Pagkalipas ng ilang sandali. Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. at kumatok uli siya ng buong lakas. teka! Red Center ba ‘yon? Ha! Maganda!” Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbyos siya.nagkapira-piraso. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. Pagkahatid sa akin sa ospital. nagpupumilit na manatili siyang nakatayo. Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw. o baka naman napakahina ng katok niya. yuyuko ng mababa hanggang ang sakit ay humupa… ngunit ilang sandal lamang. “Anong nangyari? Bakit gabing-gabi na ay narito ka pa? Pung! Teka. hindi matatag. Tatayo siya. maliksi niya itong tinulungan at inakay papasok. Walang lumapit para buksan ang pinto.

para sa sarili lang niya ang iniuuwing pagkain ng ama. Sa ibang mga gabi. para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Sa kabila niyo’y umaasa pa rin sila. kaya’t mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila. pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Dala ng kagandahang-loob. Uhugin. at masaya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin. na di-makatulog. Anim lahat ang mga bata. Ang totoo. isang matigas ang loob pero mabait na tao. ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling libangin. ay nagsimulang humagulgol. ang katunaya’y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. ay madalas kainisan ng ama. sa kabuuan. habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay. Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan-minsa’y inuuwi ng ama – malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay. namamaluktot ng pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata. lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. iyon ay tunatagal ng ilang oras. ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto. na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses. isang maliit na babae. ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay. Madalas na masapok ang mukha ng kanilang ina. . Avena Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Pero ang nakakainis talaga ay ang kanyang halinghing. at isang babae. si Mui Mui ay namatay. at ang mga bata’y magsisiksikan. na noon di’y nagdesisyong kunin siya uli. otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting. Ang dahila’y si Mui Mui. Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kanyang anak. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabug-dabog. pangiwi-ngiwi. na nuwebe anyos. tiyak na walang pagkain. Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati. madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito. at ngayo’y hindi nag-uuwi ng pagkain ang ama. onse. kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag-ungol mula sa kanilang ama at sila’y magtatanong kung ano ang ginagawa nito. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng kaniya-kaniyang parte ang lahat – kahit ito’y sansubo lang ng masarap na pagkain . Ilan sa taga-nayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay.ANG AMA Salin ni Mauro R. otso anyos at isang dos anyos na paslit pa. ito’y tatayo. May dalawang lalaki. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito – sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian. Mahaba at matinis. may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Walang anu-ano. naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo doon sa tabi ng gulod. matatapang ang mga ito kahit na payat. kalakip ang munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito. katulad ng iba. Pero pagkaraan ng dalawang araw. at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama. Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito. ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina. at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga. Walang pasensiya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito’y nakakabulahaw na sisigaw. ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti. na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste. kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. kambal. pero sa gabing naroon ang ama. si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahaabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang amo. Kahit na ang ina nila’y masayang nakiupo sa kanila’t kumain ng kaunti. napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa. Nangolekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. dose anyos. gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. at kung hindi pa iyon huminto. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan. sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat. upang tiyaking may parte rin ang maliliit. puno ng awa sa sarili. lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa. takot na anumang ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha.

pero tunay na mahal niya ang bata”. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. Dumating ito sa libingan sa tabing-gulod. tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa baha. Pinagmasdan siya ng mga bata. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman.. “Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!” Nakita niya ito sa libingan sa tabi ng gulod – payat. bumalik ang ama. Mula sa kanyang awa sa sarili ay bumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita. nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. Mayroong siyang naisip. Ang kambal ay nagkasiya sa pangdidilat at pagngisi sa pananabik. pero iyon ba’y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. at napakaliit – at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi. Binilang niya ang papel-de-bangko. Pagkalipas ng isang oras. Takot na hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Sabi ng pinakamatandang lalaki’y biskwit. Kaya’t nagtalo at nanghula ang mga bata. tanong nila. habang pahikbing nagsalita. . kaya’t madalamhati siyang nagtatawag. Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo. May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod. Sinundan nila ito ng tingin. walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. “Tingnan natin kung saan siya pupunta. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa (na kiming iniabot naman ito agad sa kanya. Papunta ito sa bayan. Hindi na kailanman. Mayroong supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit. Sa isang iglap. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari’y kanila na sana. Mula ngayon. Inip silang lumabas ito ng kanyang kwarto. Pinilit siyang aluin ng mga kapitbahay. nakapagpalit na ng damit. Saan kayo pupunta.Ngayo’y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala-sa-panahong pagkamatay ng kanyang dugo at laman. Inilapag nito ang dala sa mesa. at dumiretso sa mesa. Nalungkot sila. “Pinakamamahal kong anak. Sa karaniwang pagkakataon. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer. Sana’y tanggapin mo. magiging mabuti na siyang ama. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. tulad ng nararapat). pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli. pero ngayo’y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. “Maaring lasenggo nga siya at iresponsable. ‘yong katulad ng minsa’y ibinigay nila ni Lau Soh. habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. nakakita na siyang maraming kahon tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan.” Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayu-layo sa ama. ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. na ang iba’y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong. Di nagtagal ay lumabas ito. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon.” Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit. masaya na sila ano man ang laman niyon. maputla.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful