Kung Anong Bigkas, Siyang Bigwas: Isang Pagbasa sa Kanta sa Gabi ni Romulo A.

Sandoval (1950-1997)

Iniharap sa Departamento ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas (DFPP) Kolehiyo ng Arte at Literatura (KAL) Unibersidad ng Pilipinas – Diliman Ikalawang Semetre, 2008

Biilang katuparan sa kahingian sa kursong Araling Pilipino 200 sa ilalim ni Jimmuel C. Naval, Ph.D.

Ni Danilo R. dela Cruz, Jr. MARSO, 2008

LIHAM NG PAGTANGGAP

Ang pag-aaral na pinamagatang Kung Anong Bigkas, Siyang Bigwas: Isang Pagbasa sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. Sandoval (1950-1997) ay iniharap sa Departamento ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas (DFPP), Kolehiyo ng Arte at Literatura (KAL), UP-Diliman bilang pagtupad sa huling kahingian ng kursong Batsilyer ng Arte sa Araling Pilipino, ay tinanggap ni:

______________________________ Jimmuel C. Naval, Ph.D. Tagapayo

Tinanggap bilang pagtupad sa huling kahingian ng kursong Batsilyer ng Arte sa Araling Pilipino ni:

______________________________ Vina Paz, Ph.D. Tagapangulo, DFPP

PASASALAMAT

Mapalad ang mga taong hiningan ko ng tulong upang maisagawa ang pag-aaral na ito. Kung may kapangyarihan lamang ako, maaari kong pagbigyan at tuparin ang tatlong kahilingan nina:

Jimmuel C. Naval, na matiyaga at matalinong gumabay sa akin bilang tagapayo sa buong proseso ng pag-aaral na ito;

Herminio S. Beltran, na nagsalaysay tungkol kay Mulong mula 1967 hanggang 1997;

Mykel Andrada, ang aking kritik, na bagamat limitado na ang panahon upang mabusisi nang husto ang pag-aaral na ito ay hindi nagkulang ng sasabihin sa aming engkuwentro sa mismong araw ng presentasyon;

Virgilio S. Almario, Romulo P. Baquiran, Jr., Alice Guillermo, Patrick D. Flores, Rosario Torres-Yu, Ma. Josephine Barrios, Rene Villanueva, at iba pang naging guro ko sa unibersidad, na kahit basa ang chalk ay gumuhit ng mga makabuluhang bagay-bagay sa blackboard ng aking isipan;

Ariel N. Valerio, na nagbigay ng panghabambuhay na pagkakaibigan at numero unong kritiko ng aking mga akda (pati ng tesis na ito), gawi at gawa.

Gil O. Mendoza, Danilo J. Flores, Arnold A. Altamira, John Anthony A. Concepcion, Chrysler R. De Guzman, Emerson P. Perez, Reynold Munsayac, Angelo M. Tapales, Zerlac S. Perez, at iba pang UP Alpha Sigma Fraternity brods, na nagpapaalala sa akin hindi natatapos sa unibersidad ang aming pag-aAlay sa Sambayanan at mga unang nakadiskubre ng bisa at kabuluhan ng bula ng serbesa;

Kuya Pablo, Ate Susan, Kuya Boyet, Kuya Rolly, at iba pang masisipag na empleyado ng unibersidad, na aking inabala sa mga panahong hindi sila dapat abalahin;

Danilo, ang aking ama, Luz, aking ina, at mga kapatid na sina Daniel, Dexter, at Rowena, na sa simula’t simula naging lunsaran ng aking mga pangarap at pagsisikap;

Cherie Mae M. Ayongao, aking pag-ibig, na naniwala at nagsabing “Yes… maaari… posible pa ang lahat”; at

UP Ikot (at hindi na ito kailangang ipaliwanag pa).

Ano ang inyong tatlong kahilingan?

Danilo R. dela Cruz, Jr.

NILALAMAN Pasasalamat Introduksiyon Layunin ng Pag-aaral Kahalagahan ng Pag-aaral Rebyu ng Kaugnay na Pag-aaral Teoretikal na Balangkas Metodolohiya Saklaw at Limitasyon Kabanata I Kung Anong Bigkas. Lumalawak ang mga Bilding at Resort Sugat Abo ng Ulilang Tala. Nagpipiyesta ang mga Langaw Sampunit na Langit . Siyang Bigwas Ibagsak I shall return Kanta sa Gabi Gabi. Liyab ng Angaw na Piko at Lingkaw Harana Lamay Ang Kanilang mga Karapatan Araw-araw. sa Isang Kapihan Tumatayog.

Sa Lalaking Nakalugmok sa Hagdanan ng Quiapo Underpass Apatnaraang Matadero Ang Ginoo. Matrona Ang Ebanghelyo Sang-ayon Kay San Fermin. Propetang Tagatrumpeta ng Maiinam na Balita Darating ang Papa Ang Daming Mabibili sa Piso Ngayon E Ano Ngayon? Magkwenta Tayo Sandali Ang mga Kriminal Taga sa Bato Byahe Pagka’t Tayo’y Nagmamahal Kredo Kabanata II Kongklusyon at Mga Rekomendasyon Bibliograpiya . sa Gitna ng Pagkaagnas Serenata Kay Irma.

1967. Otto Rene Castillo. it is bizarre that one gives more care to the determining of the image than to the object. Edmundo Aray. . naaamoy at nararamdaman. 12 salin ng mga tula nina Jose Emil Pacheco. Pangasinan. Nicolas Guillen.J. 02 Pebrero 2008. isang restaurant sa Quezon City na pag-aari ng makatang Tomas Agulto at yumaong Direk Ishmael Bernal. Cultural Center of the Philippines.Introduksiyon “Writing is nothing but the representation of speech. Fragment inédit d'un essai sur les langues INFANTA. Very strong ang image.-J. Sandoval ang sumulat ng haikung iyon. Manghang-mangha ang binatilyong si Herminio sa isang haiku na nalathala roon. 1 Beltran. Ani Hermie: “Tungkol iyon sa isang kandilang natutunaw. Pedro Shimose. ang Kanta sa Gabi – 24 orihinal na tula. 1997. ang libro ng unang koleksiyon ng mga tula ni Sandoval. Pasay City. Makalipas ang 30 taon: Pebrero 7.” . Herminio. at Marco Antonio Flores. inilunsad sa Kasalo. personal na panayam.”1 Ang 17 taong gulang na si Romulo A. binabasa ng isang second year high school student na si Herminio Beltran (kasalukuyang pinuno ng Cultural Center of the Philippines (CCP) Literature Division) ang bagong edisyon ng isang lingguhang magazine. Nakikita. Rousseau.

22 Enero 2008.. panayam sa telepono. Jun Cruz Reyes. ang tanyag na kritiko mula sa hanay ng Kilusang Pambansa-Demokratiko. Jesus Manuel Santiago. dumalo sa naturang okasyon ang mga manunulat at kritiko na sina Bienvenido Lumbera. Gil O.Sa pagkakaalala ng kabataang manunulat at noo’y estudyante ng Unibersidad ng Pilipinas na si Gil O. Reuel Molina Aguila. nang minsang magtaas ng tagay sa harap ng mga manunulat at kritiko sa isang inuman sa PCED sa UP Diliman Campus. Fidel Rillo. “Master poet” ang turing ni Guillermo. Teo Antonio. Almario. Mendoza. Virgilio S. Retorika at Anyo (LIRA) na itinatag ni Almario noong dekada ‘80 at karamihan sa mga miyembro ng nabuwag na Galian sa Arte at Tula (GAT) na dating kinabibilangan ni Sandoval (ang mananaliksik ang nagbigay-diin sa salitang “nabuwag” dahil marubdob pa ring pinagtatalunan hanggang ngayon kung buhay pa ba ang GAT o hindi na). 2 Mendoza. Idinagdag din ni Mendoza na naroon din ang mga kabataan at estudyante ng Unibersidad ng Pilipinas na nagsisimula pa lamang pumalaot sa larangan ng pagsusulat. naroon din ang ilang kabataang manunulat na miyembro ng Linangan sa Imahen. Marne Kilates. Lilia Quindoza-Santiago at Aida F.2 Pinapasinayahan noong gabing iyon ang produksiyon ni Sandoval bilang makata. Gelacio Guillermo. . Santos. Ayon pa kay Mendoza.

personal na panayam. Ariel N. UP Diliman. 3 Valerio. . at pangalawa’y bilang pagdamay na rin ng mga kakilala. naroon sa Kasalo nina Agulto at Bernal ang mga tao ng iba’t ibang puwersang pampanitikan upang magpugay sa master poet ni Guillermo. ang Kanta sa Gabi ay binubuo lamang ng 36 na tulang orihinal at salin na madugong binuno ni Sandoval sa loob nang mahigit dalawang dekada.Ayon kay Ariel N. Ang gabing iyon sa Kasalo ay punumpuno ng ironiya o kabalintunaan o ng mga binary sa lengguwahe ng istrukturalismo: pagdiriwang/ pagluluksa. Valerio na siyang huling halal na pangulo ng GAT. Maaaring dalawa ang itinuturing na okasyon noong gabing iyon: una nga’y ang pagtatanghal ng kauna-unahang libro ni Sandoval (isang pagdiriwang). pagsilang/ pagkamatay. 10 Disyembre 2007. GAT/ LIRA. Tila napagsanib ni Sandoval ang magkakaibang tao at elemento noong gabing iyon sa Kasalo. kasama’t kaibigan kay Sandoval na dinapuan ng matinding karamdaman at maaaring ilang araw na lamang ang ilalagi sa mundo (isang pagluluksa). Gelacio/ Almario. tuwa/ luha. Gayon pa man.”3 Ganoon din umano si Sandoval pagdating sa kanyang mga likha kaya manipis na koleksiyon lamang ang Kanta sa Gabi. Ani Valerio: “Si Mulong ay parang si Walt Whitman na ilang ulit na nirebisa ang Leaves of Grass. matandang makata/ kabataang makata..

Inihiga ng mga ito sa kama si Sandoval na patuloy na nanghihina at saka nagwika si Mendoza: “Tsong. kundi upang hindi na magbalik kailanman. Iyon ang kahuli-hulihan mong biyahe: ang iyong paglalahong parang tintang nabura ilang oras matapos na mailunsad ang una't huli mong aklat ng mga tula. Kinabukasan ay tuluyan nang pumanaw si Sandoval. ang alingawngaw ng Mendoza: pagdadalamhati ng mga kabataang manunulat na tulad ni Narito Ka Sana ni Alexander Martin Remollino Kay Romulo A.Kasama si Mendoza sa mga naghatid kay Sandoval sa inuupahang apartment sa Quezon City. panayam. Babalik ako bukas.”4 Pero wala nang babalikan si Mendoza. . 26 Hulyo 1950-8 Pebrero 1997 Hindi na namin itatanong kung nasaan ka ngayon. isang tulang isinulat ng kabataang makata na si Alexander Martin Remollino. isang pangunahin at tunay na makata ng sambayanan. Matagal na mula nang huli kang bumiyahehindi upang muling bisitahin ang bundok na tinahanan nang dalawang linggo. At malalaman na lamang natin sa “Narito Ka Sana”. 4 Mendoza. Sandoval. pahinga na kayo.

Sana'y narito ka at nang maituro mo sa salinlahing ito ng mga makata ng ating bayan na ang itula ang pagkapoot na anak ng pagmamahal ay walang-wakas na pagpapahabagat ng mga bisig sa mga kriminal. si Romulo A. Pangahas sa gamit ng wika at imahen.ph/poetry/naritokasana. progresibo’t makabayan sa diwa at gawa.com. Subalit hindi lamang ang mga tala sa itaas ang dahilan kung bakit piniling pagaralan ang mga tula ni Sandoval. Kailangan pa ang iyong mga kanta sa gabi. <http://www. 5 Panitikan. ninais pag-aralan ng mananaliksik ang kanyang mga tula dahil napukaw ng paraan ng pagtula ni Sandoval ang interes ng mananaliksik sa mga posibilidad ng wikang Filipino bilang kasangkapan. walang-wakas na pagpapaapaw ng mga karit mula sa bungo. sinipi ng mananaliksik ang nakasaad sa pabalat ng Kanta sa Gabi: Makata ng taon sa Talaang Ginto noong 1975.com. An Resource Center For Filipino Writers and Readers.panitikan.5 Bilang pahapyaw na pagpapakilala na rin kay Sandoval. ay kung bakit kinailangang lumisan ka agad. si Mulong ay isang tunay na rebolusyonaryong makata.htm> . Dalawang beses siyang nagwagi sa tula sa Don Carlos Palanca Memorial Awards For Literature-pangatlong gantimpala noong 1977 at unang gantimpala noong 1981.Ang itatanong namin. Siya’y tubong Bauan.ph. Sandoval ay isa sa mga modernistang tinig ng mga anakpawis. sibat. at kalasag sa panulaan. Batangas. Ka Mulong.

“dila ng araw sa bibig ng karbin”. Siyang Bigwas: Isang Pagbasa sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. “karsel ng gabi”. Si Sandoval ay katangi-tanging makata ng ating panahon na matagumpay na nagsanib ng anyo at nilalaman tungo sa transpormasyong panlipunan.Ang mga pariralang “sinusuwag ng kombatbuts”. sa kabila ng kamangha-manghang pananaludtod ni Sandoval. “basahang kinukulob”. Sandoval (1950-1997)” . halos tila walang nagpupukol ng pansin tungkol sa kanya at sa kanyang mga tula. isa siya sa mga tinig ng pagtutol laban sa balighong kaayusan na nararapat pakinggan lalo’t higit ng mga estudyante at kabataang hindi nararapat makalimot sa kasaysayan ng protesta sa panitikan ng ating bayan. LAYUNIN NG PAG-AARAL PANGUNAHING gawain at layunin ng pag-aaral na “Kung Anong Bigkas. at iba pang napakamalikhain at kakaibang paraan ng pagsasanib ng mga salita sa mga taludturan ay tanging kay Sandoval lamang natagpuan. may dalawa pang ibang konsiderasyon ang mananaliksik: una. “huklubang tagsalat”. “kambat ng ligasgas”. Bagamat maaaring kasintalas ng panulat ni Sandoval ang panulat ng iba pang manunulat ng kanyang panahon. ikalawa.

imahe/ larawan at katuturan/ silbi ng mga tula sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. istruktura/ balangkas ng pambungad na tulang Kanta sa Gabi (isinulat ni Sandoval noong 1981)? Ano ang mayroon sa imahe/ larawang “…humalakhak. na masang pinagpupugayan ng Kilusang Pambansa-Demokratiko). Sandoval. balangkas/ istruktura.. Ano.ay mahalaw ang mga kataga/ salita. balangkas/ istruktura. magsasaka. 1997. ang mga kataga/ salita. halimbawa. isang araw bago ang kanyang kamatayan o sa bibig ni Guillermo ay master poet (kahanay ng mga master carpenter.”? Ano ang katuturan/ silbi ng mismong tulang iyon? Pangalawa sa mga gawain at layunin ng pag-aaral ang pagbibigayinterpretasyon sa mga nahalaw na salita. imahe/ larawan. Sandoval. at iba pa. master plumber. sa restoran ang Coke at San Miguel. Panghuli sa mga gawain at layunin ay iugnay ang mga nabuong interpretasyon/ kahulugan sa pagturing kay Sandoval bilang makata ng sambayananan/ mamamayan na pinagpugayan sa Kasalo noong Pebrero 7.. katuturan/ silbi ng mga tula sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. KAHALAGAHAN NG PAG-AARAL LABING-ISANG taon na ang lumipas mula nang pumanaw si Sandoval subalit halos walang nailimbag na mga pag-aaral tungkol sa kanya at kanyang mga .

Sa unang basa.akda. Bilang panghuli. Sandoval. lumalabas na sabog o chopsuey o pinaghalo-halong mga tula lamang ang Kanta sa Gabi bilang isang koleksiyon. undergraduate thesis ni Mayo Uno Martin at masteral thesis ni Jovita Zarate ay wala nang ibang mahahalaw na materyal ang mga mag-aaral na tulad ko upang basahin nang malaliman ang naturang makata. Maliban sa website na http://romulosandoval. Makatutulong ang pag-aaral na ito sa pagpapalutang ng kaisahan ng mga anyo at nilalaman ng Kanta sa Gabi ni Romulo A. Bukod sa pagsusulat ng mga tula ng pakikibaka/ pagtutol. tuwirang lumahok si . hindi basta-basta maisasaisantabi si Sandoval bilang mahalagang makata alinsunod sa kasiningan ng kanyang mga taludtod at kahalagahan ng kanyang mga ideyang nakapaloob sa mga taludtod na iyon. Mahalaga ang pag-aaral na ito sa pag-aambag sa materyal patungkol kay Sandoval at sa kanyang mga tula. nakikiangkas ang pag-aaral na ito sa agos na patungo sa paglagda kay Sandoval bilang tunay na makata ng sambayanan/ mamamayan. Kahit manipis na koleksiyon lamang ang Kanta sa Gabi.com na nagtatanghal sa mga akda ni Sandoval (marahil ay bilang pagpupugay na rin ng gumawa ng website). Nakikiisa ang pag-aaral na ito sa pagtatanghal sa mga tula ni Sandoval (o isang pagbibigay-diin na lamang?) bilang bahagi ng mahabang tradisyon ng mga akda ng pakikibaka/ pagtutol na ibinabandila ng Kilusang Pambansa-Demokratiko.blogdrive.

anyo. halimbawa. p. Matatagpuan.1 . so all men have not the same speech sounds.Sandoval sa kilusang masa tungo sa pagbabagong panlipunan at kung gayo’y karugtong ng kasaysayang ito ang kasaysayan ng kanyang panulaan. as also are those things of which our experiences are the images. which these directly symbolize. sa sinaunang akda ni Aristotle na pinamagatang On Interpretation ang pagtatangkang pormal na tanghalin ang panulat o literature bilang representasyon ng mga karanasan ng isang tao at siyang pinag-ugatan ng teoryang mimetiko (mimetic theory) ng pormalistang pagsusuri o paggagad sa realidad alinsunod sa kategorya ni Lumbera: Spoken words are the symbols of mental experience and written words are the symbols of spoken words. hindi naiwasan ng mananaliksik na galugarin ang iba’t ibang kritisismong pampanitikan at mga diskusyon at pag-aaral tungkol sa salita. but the mental experiences.6 6 Aristotle. 2004). at nilalaman ng mga tula sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. Sandoval. Just as all men have not the same writing. wika at kahulugan. On Interpretation. REBYU NG KAUGNAY NA PAG-AARAL SA pag-aaral ng salita. (Kessinger Publishing: Montana. are the same for all.

and copies not from nature. like music it is imitative of sound or motion.Sinusugan ni Henry Home sa sanaysay na pinamagatang Elements of Criticism ang pagsisikap ni Aristotle na ilugar ang panitikan at sining bilang “paggagad sa realidad”: Of all the fine arts. faintness. maraming pahina ang inilaan ni Roman Jakobson sa Lectures on Sound & Meaning upang pag-aralan lamang ang salitang “Nevermore” sa tulang 7 8 Home. abstracting from their signification and from their imitative power: They are more or less agreeable to the ear. a rough subject is imitated by harshsounding words. Architecture is productive of originals. but nature itself embellished. Henry. unless. but for the most part music. Language copies not from nature. An ornamented field is not a copy or imitation of nature. Sound and motion may in some measure be imitated by music. is productive of originals. by the fulness.8 Samantala. sweetness.7 Bilang karagdagan sa isinusog ni Home sa teorya ni Aristotle. or roughness of their tones.pp. p.5-6 . more than music or architecture. painting only and sculpture are in their nature imitative. like architecture. where. (M. sinabi rin niya na ang mga kataga/ salita ay ekspresyon ng isip at mga kaisipan: The imitative power of words goes one step farther: the loftiness of some words makes them proper symbols of lofty ideas. 1816). Words have a separate effect on the mind. and words of many syllables pronounced slow and smooth. Carey: Philadelphia. Elements of Criticism.5 Ibid. are expressive of grief and melancholy.

Elements of Rhetoric and Literary Criticism.org/reference/subject/philosophy/works/ru/jakobson. It announces negation. “Six Lectures on Sound and Meaning” By Roman Jakobson. Pero bago pa pumasok ang mga alagad ng semiotika at istrukturalismo. negation for ever. which amounts to no more than a few sounds. James Robert Boyd: “(L)anguage is the indispensable instrument of thought. p. istrukturalismo at Marxismo bilang gabay sa paggalugad sa mga kahulugan o silbi ng mga tula ni Sandoval. hindi lamang salita o wika ang binusisi ng mananaliksik kundi maging ang kahulugan o silbi ng tula kaya may kiling ang mananaliksik sa mga piling kritiko mula sa hanay ng semiotika. negation for the future.307 .htm> 10 Boyd.org. is none the less rich in semantic content. Marxist Internet Archive. <http://marxists. Aniya patungkol sa “Nevermore”: This vocable. 1862).. nauna na ang linguist na si Ferdinand de Saussure sa pagtimbang sa halaga ng mga termino at kahulugan ng mga salita: 9 Marxists.”10 Sa pag-aaral na tulad nito.9 Para naman kay Rev.. sa “Third Course of Lectures on General Linguistics”. James Robert. without it reason can not be used by man. (Harpers and Brothers: New York.“The Raven” ni Edgar Allan Poe at napatunayan niyang ang kataga/ salita ay hindi lamang mga walang-malay na pagsasakatawan o panglinggwistikang representasyon ng mga tunog kundi may “semantikong nilalaman” na karapatdapat pag-aralan.

11 Sa sanaysay ni Edel E.org.org/reference/subject/philosophy/works/fr/saussure. The idea of value is tacitly implied in that of term. you feel it here becomes synonymous with sense (meaning) and that points to another area of confusion (here the confusion will reside more in the things themselves)… The value is indeed an element of the sense.marxists.Where there are terms. recreating the reality of the text in the reader’s own words. <http://www. Plural: Semiotics (from the Greek semeion. there are also values. “Anti-Semiotics: The Sign of System of Bourgeois Nihilism”. Garcellano. “Anti-Semiotics: The Sign of System of Bourgeois Nihilism” na kasama sa kanyang koleksiyon. is essentially a structuration or codification.htm> 12 Garcellano. deconstructing the boundaries of the text itself so as to find its other meanings in another text…12 Ang “sign” na tinutukoy ni Garcellano na bahagi ng sinasabi niyang “structuration or codification” ay nilinaw sa History of Structuralism ni François Dosse na bahagi ng proseso ng signifikasyon: 11 Marxists. First Person. Marxist Internet Archive. First Person Plural (Copyright Edel E. “Third Course of Lectures on General Linguistics” By Ferdinand de Saussure. 159 . Garcellano: 1987). p. Edel E. but what matters is to avoid taking the sense as anything other than a value. “sign”. Always hard to keep these two ideas apart… When you speak of value.

According to him.Like language. <http://www. “Elements of Semiology” By Roland Barthes. the substance is the whole set of aspects of linguistic phenomena which cannot be described without resorting to extra-linguistic premises. moreover). History of Structuralism.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/fr/barthes. the social is an autonomous reality (the same one. The form is what can be described exhaustively.14 Ang halaga ng kataga/ salita bilang batayang yunit ng kodifikasyon at ng isang katawan ng karunungan ay sinusugan ni Gerrard Genette. (University of Minnesota Press: Minnesota. the signifier precedes and determines the signified. François.org. simply and coherently (epistemological criteria) by linguistics without resorting to any extra-linguistic premise. we must insist on the new definition of these two terms. Ayon sa Elements of Semiology ni Roland Barthes: The sign is therefore a compound of a signifier and a signified. ang may-akda ng 13 Dosse. 28 14 Marxists. each plane comprises two strata: form and substance. Marxist Internet Archive. Within each of these two planes.htm> . The plane of the signifiers constitutes the plane of expression and that of the signifieds the plane of content. 1997) p. Hjelmslev has introduced a distinction which may be important for the study of the semiological (and no longer only linguistic) sign. for each of them has a weighty lexical past.13 Ang proseso ng signifikasyon na tinutukoy ni Dosse at tumutukoy naman sa “structuration or codification” ni Garcellano ay pinalawig ni Roland Barthes bilang isang sistema ng karunungan na tinatawag niyang semiolohiya o pag-aaral ng kahulugan. symbols are more real than what they symbolise.

15 Subalit para sa mananaliksik. “Summary of Gerard Genette. Structuralism and Literary Criticism". Brock University. but about meaning. tinutukan nang higit hindi lamang ang pagtatampok sa kahulugan kundi maging ang silbi o halaga ng kahulugan.brocku. na binuod John Lye.Structuralism and Literary Criticism.ca/english/courses/4F70/genette.html> . but concerns the developing forms of an internal contradiction. profesor ng Brock University: Genette is at pains to point out that structuralism is not just about form. It is a study of the cultural construction or identification of meaning according to the relations of signs that constitute the meaning-spectrum of the culture.ca. Mas mahalaga para sa mga ito ang mga kumbensiyon at moda ng signifikasyon upang lumutang ang kahulugan. social 15 Brocku. as linguistics is about meaning. Subalit ano ang silbi ng pagpapalutang sa kahulugan? Ito ang isang pangunahing tanong nina Etiene Balibar at Pierre Macherey sa Literature as an Ideological Form na lumabas sa Oxford Literary Journal noong 1978: It is important to “locate” the production of literary effects historically as part of the ensemble of social practices. Literature are not each set up externally to each other (not even as the history of literature. it is important to understand that the relationship of “history” to literature” is not like the relationship or “correspondence” of two “branches”. maaaring sabihin na pangalawa lamang ang kahulugan. <http://www. For this to be seen dialectically rather than mechanically. Para kanino? Sa mga nagsusulong ng semiotika at istrukturalismo.

Farrell sa unahan ng “Literature and Ideology”: “What is the relationship between literature and politics? What should that relationship be?”17 Mula sa mga tanong na iyon.and political history). Very generally. ang mga kataga/ salita bilang bahagi ng literatura ay may sinasagisag na mga karunungan (knowledge) at kabatiran (wisdom) na matatagpuan sa larangan ng ideolohiya. Patricia. . the historical conditions of anything like a literature. Modern Literary Theory.16 Ang pag-aaral sa mga kataga/ salita.”18 Sa kahawig na kalakaran dito sa Pilipinas. ay hindi limitado sa paggagad lamang ng realidad na ipinanukala ni Aristotle. kung gayon. 2001) p.htm> 18 Farell. Marxist Internet Archive. he is either an open defender of the enemy or else he is giving aid and comfort to that enemy. this internal relationship is what constitutes the definition of literature as an ideological form. Sa halip.134 Marxists. Kaya itinanong ni James T. but are in an intricate and connected relationship.org. naglatag si Farrell ng mga hinuha (hypothesis) na magagamit sa isang sistematikong pag-aaral ng literatura at ideolohiya: “If the writer is not on one side. (Arnold: London. ibid. Hindi ito limitado sa pagpapalutang lamang ng kahulugan mula sa mga realidad na ginagagad o kinatawan ng mismong mga salita. Farell.org/subject/art/lit_crit/works/farrell/litandideology. <http://marxists. Philip at Waugh. ito naman ang naging tugon ni Guillermo nang ihaghag ni Allan Popa ng High Chair ang tanong na “what are poets for?”: 16 17 Rice. “Literature and Ideology” By James T.

ang tindig- pampulitika ng mga makatang binasbasan ang sarili noon pang 1990 bilang "world-class poets" at kailan lang ay nag-aleluyang sila na ang nasa tuktok ng panulaan sa Pilipinas sa bagong dantaon ay nakikinabang sa mga palisiya at programa ng malalaking komprador at panginoong maylupa at burukratang kapitalista tungkol sa imperyalistang globalisasyon at ibayong pagpapatindi ng kalagayang malakolonyal at malapyudal sa ating bansa. at mangyayaring tumagal pa) ay akma sa pangangailangan ng mga uring api't pinagsasamantalahan mga manggagawa't magbubukid. mababang panggitnang uri. gayundin ng mga kabilang sa iba’t ibang uri at sektor ng lipunan. ng panlilinlang sa mga bagong makata sa pamamagitan ng mga oportunistang teoryang pampanulaan (tulang pulitikal na walang pinapanigan). Online Poetry Journal. Ang mga pinuno ng pangkating ito ay may mahabang kasaysayan ng pangangayupapa sa nangakaraan at kasalukuyang rehimeng pang-estado. ang pampulitikang batayang ito ng pagsisilbi ng mga makata.19 19 Highchair. <http://www. dapat itong sagutin batay sa pampulitikang pangangailangan ng ating lipunan sa kasalukuyang panahon.html> .highchair. Noon lang ikalawang bahagi ng dekada sisenta natutunang itanong ng mga makata sa sarili sa paraang publiko: Ano ang silbi? Sino ang pagsisilbihan? Paano? Mainam ngayong ulitin ang tanong. Sa ating lipunang hati ayon sa nagtutunggaliang interes ng mga uring panlipunan. kababaihan at bata. ay umaalinsunod sa ganitong malaking hidwaan.Ano ang silbi ng mga makata? Bilang isang panlipunang katanungan. ang tindig pampulitika ng mga makata ng pambansa-demokratikong rebolusyon (34 taon na nga ang itinatagal. kabataan. atbp. Sa kabilang banda. pusisyon at pabuya. pambansang minorya. Halimbawa.com.com.ph/free_assoc_pop-whatarepoets. ng paghihiwalay ng mga makata at kanilang likha sa sariling lipunan batay sa mga latak ng New Criticism na hinimud sa pusali ng Cold War. Nasa tula't kilos nila ang dakilang pakikibaka at mithi ng sambayanang Pilipino.

org/reference/archive/mao/selected-works/volume-3/mswv3_08.org. 2003).marxists.20 TEORETIKAL NA BALANGKAS ANO ang kataga/ salita? Para kay Aristole. sa Talks on the Yenan on Art and Literature: The first problem is: literature and art for whom? This problem was solved long ago by Marxists. (Routledge: London.4 . As far back as 1905 Lenin pointed out emphatically that our literature and art should "serve… the millions and tens of millions of working people. Marxist Internet Archive.21 20 Marxists. especially by Lenin. http://www. Formalism and Marxism. Tony. At the level of the method. now occupies a central position within the social and cultural sciences. techniques of analysis deriving from Ferdinand de Saussure’s pioneering work on language have substantially influenced all areas of inquiry where the role of language and culture is seen to be central.Pero bago ang monologong iyon ni Guillermo. Naghain na rin ng sagot sa tanong si de Saussure bilang linguist at propesor sa mga serye ng lektura nito na kinumpirma ni Tony Bennett sa Formalism and Marxism: For linguistics. representasyon ang salita ng mental na karanasan ng tao kahit nagkakaiba-iba ang paggamit dito.htm 21 Bennett. “Talks on the Yenan Forum on Art and Literature”. p. once a somewhat recondite area of inquiry.

Sa likod ng bawat salita’y naroon ang kaisipan at damdamin ng tao. o ang post-kolonyal na lapit kung kailangan upang mas mahagip ang nais sabihin ng makata o ng tula at ang kahulugan ng kanyang mga binigkas at maging ang paraan ng pagbigkas. Ano ang nahukay ni Jakobson. maaaring gamitin ang klasikal o romantikong lapit. Sa madaling sabi. ang estrukturalista o post-estrukturulistang lapit. halimbawa. Maaaring mabuod nang ganito ang isang bahagi ng teoretikal na balangkas: . sa “Nevermore” ni Poe? Iyon nga ba ang nais na iparating ni Poe? Baka naman ang mismong makatang si Poe ay hindi rin nito alam kung bakit naibulalas ang “Nevermore”? O baka naman ang iba’t ibang mambabasa ay may sari-sariling kahulugan sa “Nevermore” ni Poe? Patong-patong ang kahulugan sa likod ng salita? Ano-ano ang mga kahulugang ito? Ang pag-aaral na ito. siyang bigwas” ay alinsunod lamang sa mga pamantayan ng pagsusuri ng salita (sa isang banda) bilang isang makabuluhang kaganapan. ang modernista o post-modernistang lapit.Subalit patuloy pa ring inaampon/ kinukupkop ng salita/ wika ang iba’t ibang kahulugan. tulad ng nabanggit sa rebyu ng kaugnay na pag-aaral. ipinagpapalagay ng pag-aaral na ito na ang sariling kabig na “kung anong bigkas. ay gumagamit ng iba’t ibang paraan ng pagbasa upang makuha ang pinakamayanang katas ng teksto. Ibig sabihin.

Una, na ang isang salita o bigkas o utterance ay hindi salita o bigkas o utterance lamang kundi may kinapapaloobang konteksto, pinagmulang kasaysayan, kolektibong kahulugan.

Ikalawa, ang mga salita o bigkas o utterance ay maaaring bigyan ng iba’t ibang pagbasa at wala alinman sa mga pagbasang ito ang tama o mali ngunit may mga pagbasang mas mayaman kaysa sa iba.

Ikatlo, ang iba’t ibang paraan ng pagbasa ay sadya o di-sadyang nagpapalaya sa teksto sa kasalukuyang bilangguan nito upang mabigyan ng indibidwal at kolektibong kahulugan ng bumabasa.

Batid ng mananaliksik na hindi lamang isyu ng salita o wika ang kinahaharap na suliranin sa pagtalakay sa mga tula sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. Sandoval, maging ang pagtatampok sa mga kahulugan o silbi ng mga tula ay isang napakaselang gawain. Kinilingan ng mananaliksik ang mga piling kritiko mula sa hanay ng linguistika, semiotika at istrukturalismo (sa kung ano ibig sabihin ng salita at ugnayan ng salita at kahulugan) at Marxismo (ang silbi ng kahulugan sa lipunan at mamamayan).

METODOLOHIYA

MASINOP na kinalap ng mananaliksik ang anumang datos at materyal na may malaking kaugnayan sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. Sandoval.

Sa pagbibigay-kahulugan sa mga nakalap na datos at materyal, isang bahagi ng metodolohiya ang:

1. Pakikipanayam sa mga awtoridad sa kontemporanyong panitikang Filipino partikular sa panulaan;

2. Pagsasaayos ng mga datos batay sa mga kaugnay na pag-aaral at iba’t ibang batis ng impormasyon; at

3. Pagsusuri sa mga datos batay sa teoretikal na balangkas.

Muli

ring

binalikan/

binasa/

pinag-aralan

ang

iba’t

ibang

kritisismong

pampanitikan tulad ng pormalismo, istrukturalismo at Marxismo. Maging ang mga teorya tungkol sa panitikan at wika na ibinabandila ng Pambansang Alagad ng Sining na si Almario at kritiko mula sa hanay ng Kilusang PambansaDemokratiko na si Guillermo.

Nakahanay sina Guillermo, Lumbera, Almario, at Santos upang kapanayamin sana ng mananaliksik sa pagkokonteksto sa mga problemang inihahain. Subalit sa limitasyon sa panahon at iba pang kadahilanan ay hindi naganap ang panayam. Tanging sina Beltran, Valerio, at Mendoza ang nagbahagi ng salaysay patungkol sa mga tula ni Sandoval at ng kanyang talambuhay.

SAKLAW AT LIMITASYON

SAKLAW lamang ng pag-aaral na ito ang mga tula ni Sandoval na kabilang sa koleksiyong Kanta sa Gabi. Hindi sasakupin ang mga tula ni Sandoval na hindi kasama sa Kanta sa Gabi. Ayon kay Valerio, hawak ng manunulat na si Mari Santiago ang iba pang tula ni Sandoval na hindi kasama sa Kanta sa Gabi at marahil ay kasama rin dito ang mga pinakabagong tula.22

Tanging ang salita, anyo, lengguwahe, nilalaman, kahulugan at silbi ng 24 tula sa Kanta sa Gabi ang tatalakayin sa pag-aaral na ito.

Hindi ito talambuhay ni Sandoval bagamat naghain ng salaysay at kuwento ang kanyang mga kaibigan tungkol sa kanyang buhay bilang kaibigan, makata, at bilang kasapi ng Kilusang Pambansa-Demokratiko.

22

Valerio, panayam.

Hindi rin ito sumasaklaw sa isang yugto ng panulaang Filipino na kinabibilangan ni Sandoval kundi nakatutok lamang sa kalipunan ng mga akda ng isang mahalagang makata ng panahong kanyang kinabibilangan.

Panghuli, hindi sakop ng pag-aaral na ito ang mga salinwika (translations) ng mga tula galing sa iba’t ibang bansa (karamihan ay Latin Amerika) sapagkat una, isinalin ito ng makata mula sa Ingles na hindi rin naman siyang orihinal na wika ng naturang mga tula; at ikalawa, ang pagsasalin ay isa ring larangan ng sining na may sariling kakanyahan at kung gayo’y nangangailangan ng ibang pamamaraan ng pag-aaral.

Sa gawing kanan. Maaaring kung kaya ganoon ang kalidad/ specification ng libro ay upang maibaba ang gastos sa paglalathala.Kabanata I KUNG ANONG BIGKAS. ilan munang kontradiksiyon sa pabalat ng libro: Sa tulong ng iba pang kaibigan at kapanalig ni Sandoval. maaaninag ang nakasalaming lalaki na maaaring si Sandoval. Nakasulat sa malaking letra at matingkad ang mga salitang “kanta sa gabi” at sa ilalim ay naroon ang buong pangalan ng makata: Romulo A. One color o monochrome (itim) ang kulay. uring bookpaper ang papel at perfect binding. ang Sining sa Komunikasyon. May apat na kalmot (o mga rehas na bakal?) sa gawing kaliwa ng pabalat. SIYANG BIGWAS PERO bago ito. . Adbertaysing at Pablising (SIKAP) Publications ng negosyantemakata na si Donato Mejia Alvarez ang tumatayong publisher ng Kanta sa Gabi. Layunin marahil na maibaba rin ang presyo sa mga bookstore nang sa gayon ay maabot ang mas maraming mambabasa. Sandoval. O baka naman bahagi ito ng masalimuot na komputasyon ni Alvarez sa pagiimprenta? Nangingibabaw ang kulay itim (sinasapawan nito ang mga kulay na puti at abo) sa pabalat ng libro.

Ang pagsilang sa sanggol o paglulunsad ng rebolusyon ay maaaring ituring na selebrasyon. Subalit sa paghagod sa pabalat ng Kanta sa Gabi ay nakalambong ang pagluluksa. Sa UP Main Library Periodical Section ay inisa-isa ng mananaliksik ang mga pahina ng lumang lingguhang Sagisag sa pagbabakasakali na mayroong nakalathala roong tula si Sandoval. sa mga isinalibrong mga nagwaging tula sa Palanca at Talaang Ginto. sa Sagisag. unang nahagip ng mananaliksik ang mga tula ni Sandoval sa mga pahina ng ilang antolohiya ng GAT. Ganoon din sa paglalathala ng unang koleksiyon ng mga tula ni Sandoval. Pero isang pagluluksa ba ang Kanta sa Gabi bilang teksto? O maaaring kaya ganoon ay baka sinalpok lamang ng matinding kalungkutan ang musikerong si Jesus Manuel Santiago na siyang nagdisenyo ng pabalat ng libro dahil marahil sa maagang pagkabatid na kaunting panahon na lamang ang ilalagi sa mundo ng kaibigan at kapanalig sa GAT na si Sandoval at hindi nito isinaalang-alang na ang pagdidisensyo o disenyo ng pabalat ng libro ay bahagi ng pagbuo ng teksto o ng paghahain ng diskurso? Dapat bang makiisa ang mambabasa kay Santiago at maglunoy na rin sa melodrama ng pagpanaw? O baka iba ang gustong awitin ni Sandoval sa kanyang Kanta sa Gabi? Ano ang nais niyang iparinig sa mambabasa? At ano ang maririnig ng mambabasang tulad ko? NOONG taong 1992. Hinalughog . bilang mag-aaral ng panitikang Filipino sa unibersidad at batang manunulat na sumusubaybay rin sa makatang Sandoval.

rin ng mananaliksik sa Filipiniana Section ang mga naturang antolohiya sa itaas. At noong 1997 lamang nahawakan ng mananaliksik ang mga tula ni Sandoval bilang isang koleksiyon nang ilathala ng SIPAT Publications ang Kanta sa Gabi. Nabatid ngayon ng mananaliksik na nagkamali siya dahil nang muli niyang (bilang malaking tipak ng pag-aaral na ito) makalipas ang halos isang dekada. Ang buong akala noon ng mananaliksik ay kanyang nauunawaan na ang karamihan sa mga tula ni Sandoval. . Ibagsak ANG salitang “ibagsak” ay binubuo lamang ng pitong letra at nahahati sa tatlong pantig. lumalabas ngayon na tila nakikipagbuno ang mananaliksik sa mga salita at kahulugan ng mga tula ni Sandoval. Sustansiya para sa mananaliksik bilang isang batang manunulat (o nagtatangkang magsulat) ang mga tula ni Sandoval. Pero may kung anong umaalimbukay sa ating isipan at damdamin kapag sinasabi o naririnig natin ang salita: ibagsak! Hindi ito tungkol sa pagnanais na ibagsak ang bunga ng punongkahoy o bituin dahil maling sabihin na “ibagsak ang mangga!” o di kaya’y “ibagsak ang bituin!” Mas tumpak na sabihin na “pitasin ang mangga” o kaya’y “sungkutin ang bituin”.

nanatili pa rin ang bisa o lakas ng salitang ito sa pagtibag o pagbaka sa mga tiwaling pinuno o bulok na kaayusan. Lantad nating tinutukoy ang pagnanais na ibagsak ang isang tiwaling pinuno o isang balighong kaayusan o sistema sa lipunan. Makapangyarihan ang salitang “ibagsak” ay dahil ito ay kolektibong bigkas ng mamamayan. hindi pa rin mawawala sa bokabularyo ng pagkilos at kamalayan ng taumbayan ang “ibagsak” at mananatili itong epektibo. Mas tumpak na sabihin na “ibagsak ang Rehimeng Arroyo!” o di kaya’y “ibagsak ang impyeryalismo!” Bagamat gasgas na ang paggamit ng salitang “ibagsak”. Isang salitang pinanday ng maraming taong pagkilos at pagmumulat ng mga aktibista at kilusang masa laban sa mga nagdaang pangulo ng bansa at pagbaka sa mga batayang suliranin ng lipunan. Bagamat narito na rin ang mga salitang tulad ng “tsugiin” o “chukchakin”.Iba ang nais nating tukuyin kapag sinasabi o isinisigaw natin ang salitang “ibagsak”. I shall return BATID natin na ang pangungusap na iyon ay namutawi sa bibig ni General Douglas McArthur sa pag-uwi muna nito sa Amerika noong kasalukuyang .

Pero babala ng isa kong fraternity brother. Bagamat hindi naman talaga si McArthur ang solusyon sa digmaang sa totoo lang ay walang kinalaman ang mga Filipino. Nakabuo ng sariling bigkas si McArthur. Ibig sabihin. Isipin na lamang kung nag-a-I-shall-return o nagma-McArthur ang ebak o dumi matapos itong i-flush sa inidoro. Ang pangungusap na iyon ay balon ng pagasa para sa mga sundalong nakikidigma at pati na rin sa mamamayang Filipino na naliligalig sa pambabayoneta ng mga Hapon. Makapangyarihan ang salita. naka-pogi points sa nag-iisang pangungusap na iyon ang Amerikanong heneral. Pansinin na kayang tibagin ang pundasyon ng Palasyo ng nag-iisang salita na na may pitong letra at nahahati sa tatlong pantig . Bumalik si McArthur at ginapi nito ang puwersa ng mga Hapon. Ang pag-aaral ding marahil ang pagma-McArthur ng mananaliksik upang tuluyan nang tapusin ang kurso na nabimbin sa loob ng maraming taon dahil sa pagsisikap na maitaguyod ang kanyang pamilya.nagagapi na ng mga Hapon ang mga puwersang Amerikano at Filipino sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig. may isang salita ito at hindi nang-iiwan. huwag gamitin ang pangungusap na iyon sa konteksto ng inidoro dahil kakaiba ang magiging epekto nito.

humahalakhak. Ano pa kaya kung ito ay magiging pumpon ng mga salita na bubuo ng mga manipesto o polyeto o dula o kuwento o dagli o awit o tula tulad ng ginawa ni Sandoval sa kanyang Kanta sa Gabi? Kanta sa Gabi SA pambungad na tula.”). sa tuktok ng mga bilding. Pansinin din na naka-PR at itinanghal na bayani si McArthur ng dahil lang sa isang pangungusap na iyon na binubuo ng tatlong salita (“I shall return.(“ibagsak”). sa pamamagitan ng gagap na paggamit ng mga imahe. ang Coke at San Miguel. sumisinghal sa loob ng mga tangke ang Caltex at Petron: Kung kaya “kahit walang patid ang ngawa ni Papin” (na siyang Jukebox Queen noong dekada ’80) ay itinuturing ni Sandoval na sementeryo ang siyudad o maaaring tinutukoy din niya rito ang proyektong “Lunsod ng Tao” (City of Man) . na siya ring titulo ng buong koleksiyon. sa restoran. Mitsubishi. ibinibirit ni Sandoval sa kanyang tagapakinig o mambabasa na patuloy ang pagkakamal ng tubo ng mga kompanyang multinasyonal: Kabuntot ng ngasab ng kas redyister. ang “Kanta sa Gabi”. naghuhuntahan ang GE. Sony.

Mula malayang pagtutol sa balighong kaayusang panlipunan “binibiktima ng tatlong dambuhalang gagamba”. ang nagliliyab na mga kamao ng Sigwa ng Unang Kuwarto ay naging impit na hikbi sa mga liblib na sulok ng lungsod – tulad ng mga kapihan. Liban sa duguang dura na humalik sa burak. Gabi. Walang ingay. Anang makata: Sa iniaanunsyong “Lunsod ng Tao.na hambog na ibinabandila noon ng dating Pangulong Ferdinand E.” pananahimik ito ng sementeryo. kasing-tinis ng boses ni Imelda Papin na naipahayag ng makata na hindi ang mamamayan kundi ang mga kompanyang multinasyunal ng imperyalistang Amerika ang pinuproteksiyunan ng burukrata-kapitalista na si Marcos upang lalong mapanitili ang pangungunyapit nito sa puwesto. paimburnal. Bagamat sa tula ay walang aksiyong inihahain si Sandoval. liban sa gumugulong na piso. Subalit “hindi ito panahon ng pagdadalawang-loob. hindi ito panahon ng pag-aatubili’t pagkatakot” . sa Isang Kapihan Naisulat ang tulang “Gabi. sa Isang Kapihan” isang taon makalipas ang pagkadeklara ng batas militar sa bansa. Ang posisyon sa gobyerno ay isang uri rin ng pamumuhunan. Marcos.

sa kabila ng realidad na nakapiit ang mga pangunahing pinuno ng kilusang masang kundi pinaslang ng ahente ng estado at iniwanang nilalangaw sa mga plasa habang binabansagang “ordinaryong kriminal”. Subalit kung aangkupan ng metodo ng “realismong panlipunan”. Ano nga ba itong “tatlong dambuhalang gagamba” na nakabaon sa paglilitis ng makata? Bago ipataw ng diktador na si Marcos ang batas militar. nalinaw na ng kilusang mapagpalaya ang tatlong saligang suliranin ng lipunang Filipino: imperyalismong US. ang halaga ng “tatlong dambuhalang gagamba” ay magagagap lamang bilang pisikal na banta marahil sa mga nagpapalitan ng kuro-kuro sa kapihan o literal na mga gagambang bahagi ng motif sa isang lumang kapihan. May kahirapang hagilapin ang matalinghagang patutsada ni Sandoval sa tatlong saligang suliranin kung hindi malay o mulat ang bumabasa. burukrata-kapitalismo at piyudalismo. mapag-uugnay ang historikal na realidad ng lipunang Filipino at ang signipikasyon ng mga senyas na “tatlong dambuhalang gagamba” at sa gayo’y mahahagip ang ubod ng mensahe ng makata. Kaya sinasabi niyang: . Kung lalapatan ng isang pormalistikong pagbasa lamang ang tula.

Tumatayog. kundi batas ng kasaysayan. Samakatwid. . Lumalawak ang mga Bilding at Resort./ kundi batas ng kasaysayan” ang pagtatagumpay ng kilusang mapagpalaya. mapuksa ang libo mang may sapot na pakana: hindi tadhana ni aksidente. At malakas ang loob niyang usigin ang mga nasa kapangyarihan. sa “masang Pilipino” (isang bagong salita sa wikang Filipino nang panahong iyon) na nagbibilang sa mga taong nasa kapihan na lunan ng tula ng makata. Ang “atin” sa nabanggit na mga taludtod ay may tiyak na pagtukoy.hindi tadhana ni aksidente na sa huli'y ating mapuksa. hinihikayat niya hindi lamang ang mga nasa kapihan kundi maging ang inaaping uri (alinsunod sa panlipunang pagsusuri o class analysis ng Kilusang Pambansa-Demokratiko na siyang nagpapanukala ng tatlong saligang suliranin) na walang dapat katakutan sapagkat “hindi tadhana ni aksidente.” Tulad sa anumang diyalektikal na relasyon. tampok ang tunggalian ng negatibo at positibong mga elemento na siyang nagpapakilos sa isang bagay o kaisipan. Lumalawak ang mga Bilding at Resort Diyalektika ng mga uri sa lipunan ang pinapaksa ng tulang “Tumatayog. kung gayon.

Narito ang isa pa: Sa liyab ng sunog sa isang pabrika sa South Diversion Road. tigmak pa ng pawis. ng lupa ng maralita. nangagsisilawak/ ang commercial complex. maraming nagasak. mga manggagawa’y pilit kinapkapan bago palabasin. ang hotel at resort. maraming nasawi. Narito ang isang kuwento: Pinatalsik ng poong-maylupa sa sukarera.Habang “nagtatayugan. ng mismong buhay ng sambayanan. o tulad ng kapwa dustang magbubukid ay kinulimbatan ng tahana’t lupa ng isang higanteng dayong korporasyon. Kung saan ang mga dating may-ari ng lupa ang siyang naging alipin sa sariling bayan. ./ ang convention center//” lumiliit naman ang halaga ng lakas-paggawa.

Sa diyalektikal na proseso. ang kaisahan ay magaganap lamang kapag lubos nang nakain ng positibo ang negatibo o ng negatibo ang positibo. ang konsentrasyon ng yaman ng bayan ay nasa mga dayuhan at lokal na naghaharing-uri na nagsasabwatan upang “tumayog at lumawak” ang kaharian ng mga ito habang nagiging tila lungga na lamang ng daga ang tahanan ng karamihan. Kung ang positibo ay ang sambayanan. Kung saan ang mga manggagawang nagpupundar at nagpapalobo sa tubo at puhunan ng kapitalista ay ni walang pambili ng kabaong sa sariling kamatayan.nang mangagsitalon mula sa mataas na mga palapag. kailangang sakupin ng kapangyarihan nito ang negatibong mga dayuhang mamumuhunan at lokal na naghaharing-uri. Walang preskripsiyon ang tula kung paano isasagawa ang eliminasyon ng negatibo ngunit malinaw ang pinagmumulan ng kawalang-katarungan at di-makataong kondisyong dinaranas ng higit na nakararami sa lipunan. at ang inilimos ng kapitalista— ng kapitalistang ayon sa dekreto’y bawal pagwelgahan— ay hindi pa maibili ng abang kabaong. Kung gayon. .

Ang tunggaliang ito ang wumawakwak sa puso ng persona at ang puso ay budhi. Sa materyalistang pagbasa. konsensiya na hindi maatim ang lisyang kontradiksiyon ng mayaman at mahirap sa lipunan. saanmang bahagi nito makikita ang “breykwater” kung saan “abot-tanaw ang gang ng mga bilding” na nagkakaisang kutyain ang kahirapan sa paligid kaya may “sabwatan ng ngisi’t halakhak/ sa gitna ng paglalamay ng malibag na tagaktak ng pawis”. Malinaw ang “locale” sa pormalistang pagbasa – isang lugar ng lungsod kung saan malinaw ang hambingan ng mayaman at mahirap. Makapangyarihan ang mga imaheng ginamit ng makata.Sugat Isang tulang napakayaman sa mga simbolohikal na paggamit ng wika ang “Sugat”. kaluluwa. Isa itong tulang nakapagpapaluha sa bumabasa kahit hindi nauunawaan ng bumabasa kung bakit naluluha. Naglalakad ang persona sa tabing-dagat ng Manila de Bay. ito ang tunggalian ng mga uri: “sabwatan ng ngisi’t halakhak” o ang representasyon ng mayayaman na nagkakasundo sa paglait sa mahihirap “sa gitna ng paglalamay ng malibag na tagaktak ng pawis”. . naninibasib sa kamalayan – mulat man o hindi – ng sinumang Filipino sapagkat tila karaniwan ang mga larawang ihinahain ng taludturan ngunit bumibigwas ang mismong paraan ng paglalarawan.

/ darangin ng araw na sa iyo’y magpapahilom. ang tagumpay ay nasa inaaping uri pagtagal sapagkat aampatin ng buwan ang sugat. hindi lamang kasaysayan ang kakampi ng inaaping uri kundi maging ang kalikasan – buwan (umaampat sa sugat).” Samakatwid.Subalit may tiyak na resolusyon ang tunggalian – tulad sa anumang akda ng tradisyon sa panitikan na tinatawag na “realismong panlipunan” – “tigmakin ka ng sigwang sa iyo’y maglalanggas. sigwa (lumalanggas sa sugat). Ang sugat na ito ay sugat sa budhi. paghihilumin ng araw ang sugat. Ito ang kapangyarihan ng simbolohikal na wika ni Sandoval – ang tila pagkakanlong ng mensaheng ngitngit sa mga karaniwang salita ngunit hayag na paghikayat ng pagkilos laban sa namamayaning kaayusan. kaluluwa. Kung ang naghaharing-uri ay walang puso. konsensiya na nakapaloob sa puso ng tao – isang bagay na wala sa mga nang-aapi kaya may kasabihang ang isang “masamang tao” ay isang “taong walang puso”. lalanggasin ng sigwa ang sugat. . araw (nagpapahilom sa sugat). sa isang diyalektikal na paghahati ng tunggalian.

nakatayong nakapamulsa./ yapak.” “mga basahang di malabhan ng habag. maaaring kilalanin muna ang persona (“siya”) sa tulang “Abo ng Ulilang Tala.Abo ng Ulilang Tala.” “mga kulumpon ng pighating humahalo sa pinagpupuyatang pait. ang mga kapuspalad: “mga lalamunang sa utang ay nagnanaknak. talumpati.” Mahalagang tagapamansag ang pariralang “pinagpupuyatang pait” sapagkat tinutukoy nito sa literal na antas ang alak o serbesang tinutungga ng mga tauhan sa tula. sumusulak sa liwanag bago sila matimbuwang. mata siyang nakaiino sa pagwasiwas ng kanilang mga talulot.” . Liyab ng Angaw na Piko at Lingkaw” sa pamamagitan ng mga tagapamansag o signifier. Ito rin ang nag-uugnay sa iba pang tauhan: “waterliling nililingkis ng burak. matiim na nakatitig/ sa isang blangko.” Sino “sila” na tiningnan ng mata? Marahil. Liyab ng Angaw na Piko at Lingkaw Bilang ehersisyo ng hermenyutika. Ang persona/ makata ay isang “mata” na “babad sa dilim” at “nakaiino” (nakapapansin) sa “pagwasiwas ng kanilang mga talulot.” “mirasol na dinadaklot ng alapaap” at “ang limahid na lalaking minsa’y nalampasan.” “mga dampang winiwindang ng baston. Babad sa dilim. abuhing pader//. dolyar.

Subalit napagtanto niyang hindi ito ang solusyon sa problema kaya “habang naglalatag ng banig ang magdamag./ ang abo ng ulilang tala:/ lagukin ang liyab/ ng angaw na piko at lingkaw//.Nakita silang lahat ng persona/ makata at dinamayan sa “pinagpupuyatang pait” kahiman “siya’y nangangaligkig. Kipil ngunit may ngitngit ang persona sa sinasapit ng mga tauhang kanyang nakikita – mga taong aligaga “sa pagwasiwas ng kanilang mga talulot./ nais niyang iluwa./ nangangaligkig sa sulok na sinasalab/ ng alkohol at pulang bumbilya/ habang nagmamadaling-araw//. sumusulak sa liwanag/ bago sila matimbuwang.” Katangi-tangi ang tulang ito sa pagkahitik sa mga imahen na nakasiksik sa bawat taludtod. kasabay ng latak ng pagkalango. Ang kawalan ay pagkakaroon: ito ang balintuna (paradox) ng tula na epektibong itinudla ng makata mula sa unang taludtod (“Kanila ang karapatang paalisin”) .” Sa madaling salita.” Ikinamamatay ng mga tauhang nakikita niya ang pagbebenta ng katawan ngunit wala siyang magawa kaya kailangang “lagukin ang liyab/ ng angaw na piko at lingkaw” upang mabago ang kaayusan. pilit inuunawa ng persona ang kalagayan ng mga babae at lalaking puta sa lansangan at beerhouse ng lungsod at sinubukan niya’y tunggain ang kanilang hapis at dalita.

masilakbong kumakawag. Gutom ang inilalarawan ng linyang “(n)amumutla ang mga kaldero”. Basahin ang ilang taludtod ng tula: Huwag kang iingit. Ang ganoong pagsasataludtod ng gutom ay maaari sabihin ng mananaliksik na bahagi ng kanyang sariling kabig na “mga paglalarawan ng tula”. Harana Sa tulang “Harana” ay natatanaw ang Bantayog ng Kagitingan (ang Kagitingan/ ay byoletang umiigtad sa dilim) at dahil dito’y maaaring ituring na ang lugar na tinutukoy sa tula ay isang komunidad sa baybayin na laganap ang paghihikahos. tiim-bagang ang bawat basahan. Sa susunod na .hanggang sa huling dalawang taludtod (“ang karapatang baklasan. Granateng talulot. ang bawat bubong na dinuduhapang ng putik. Bunton ng antak. Namumutla ang mga kaldero./ baklasan ng hininga.//”) upang isaysay sa mambabasa ang mahabang kasaysayan ng kaapihang dinaranas ng sambayanang Filipino. mga mata ng Kuya mo’y nagbabala.

Kung kaya’t nais niyang lisanin ang lugar kahit pa tila ayaw siyang paalisin nito: . Sunodsunod. Inilalarawan din sa tula ang panlilimahid ng lugar na dapat sana’y hindi kung tunay iyong pamayanan ng mga tao: Sa bungad ng isang tulay. ang may kung anong dinudukwang.tula (“Lamay”) ay papalalimin ang pagtalakay sa kahulugan at pagkakaiba ng “mga paglalarawan ng tula” at “tula ng paglalarawan”. Sa kabila ng nauna nang mga kalunos-lunos sa sitwasyon ay dadagdagan pa ito ng iba’t ibang panganib ng paninirahan sa tabing-dagat: Isang paslit. pagdunghap mo sa estero ay may naaninag kang mga langkay ng waterlili. bilibid ng langis: sisinghapsinghap sa itim na tubig. nahuhulog ang mga nguyngoy. sinasagip sa imburnal. nilalangaw na sugat na wari’y ayaw magbahaw. kayakap ang mga layak. nahuhulog sa burak.

hanggat ang iyong puso’y pusikit na burumbarong. bawat hakbang ay hikbing ngumangatngat. bitbit sa dibdib ang mabigat na saloobin: Ay. Kasunod ng kapatid. mapupusyaw. At sinakmal ka ng mistulang lungga. . nilambungan ka ng apat na anino. di makaukab sa maninipis na dingding ang lamlam ng bumbilya. Sa sinapupunan ng kanyang kabiyak. handang ipaghele ng alingasaw at silim. ngunit ang tanging nausal ay muli’t muli kang babalik: abuhing ibon na may punyal sa tuka. may dagdag na hiningang pumupusag. Hanggat ang iyong utak ay gusgusing kalyehon.Sa andamyong tinatawid. nais mong sa kanila ay humingi ng tawad. Pero kailangan at kailangan na niyang umalis.

Sa “mga paglalarawan ng tula” ay lalabas ang tanong na “bakit ganoon?” samantalang sa “mga tula ng paglalarawan” ay “eh. Kakontra ng “mga paglalarawan ng tula” ang “mga tula ng paglalarawan” kung saan ay pagkukuwadro lamang halimbawa sa bilog na buwan. nagpaka-Lino Brocka o Ishmael Bernal muna sa tula si Sandoval pero hindi niya binitiwan ang anumang kamulatan na kanyang pangunahing sandata. Lamay Tulad sa tulang “Kanta sa Gabi”. ano ngayon!” Pero ibang pag-aaral na ito na maaaring gawin din ng mananaliksik sakaling papalaring makapasok sa graduate school sa hinaharap. mahigpit din ang pagtangan ni Sandoval sa mga imahe sa tulang “Lamay” upang ihatid sa dapat na kahantungan ang isang akdang pampanitikan: tumagos sa puso ng mambabasa nang sa gayon ay lalong lumalim ang pag-uusisa nito sa mga balighong kalakaran ng lipunan. Kumabaga. Hindi nga ba’t sa pag-uusisa nagsisimula ang pagkamulat na humahantong sa pagkilos? Ito ang tinatawag ng mananaliksik na bahagi ng “mga paglalarawan ng tula” kung saan ang isang tula ay lalong nagkakabisa kung ang itinatampok ay ang mga tunay na realidad ng lipunan na nagpapakislot sa isip at puso ng bumabasa. .Bagamat tila isinakay ni Sandoval ang tula sa nguyngoy ng melodrama ay hindi pa rin maisasaisantabi ang kalangkap na isyung panlipunang gustong busisiin o ipabusisi ng makata.

bumubukadkad ang mga nagdurugong ngiti. sa burak ng gabi. at tumitina. nagsasayaw ang mapuputlang dila sa punebre ng kape at tinapay. Maaaring sa mga paunang taludtod na ito ni Sandoval ay mapapa-“bakit ganoon?” na ang mambabasa lalo pa’t kung ipagpapatuloy nito ang pagbasa at makakatagpo ang tatlong huling linya: Sa bawat tikom na abuhing bibig. barumbarong iyon na ayaw talikdan ng mga daga at ipis. Kipil na kipil ang pighati ngunit hindi makapaghikayat ng pag-aalsa sapagka’t tiyak na pandarahas kundi man . untiunti. Ang Kanilang mga Karapatan Ang tulang “Ang Kanilang mga Karapatan” ay masasabing bahagi ng “panitikan ng sirkumbensiyon” na ipinanukala ni Lumbera. sapagkat luksa.Pansinin ang “mga paglalarawan ng tula” tungkol sa lamay ng isang obrero “na halos inagnas ng kumukulong kemikal”: Wala mang mumong nakatalilis sa silo ng mga yayat na daliri. at ngayon.

Lubhang kaaba-aba ang isang bayang may mga karapatan ngang sinasabi ngunit sa katotohanan ay wala.bilangguan o kamatayan ang haharapin ng makata kapag idinugtong niya ang panawagan laban sa pamahalaan. Dagdag pa ng makata: . Kung gayon. ang mga tao sa bansa ng makata kung tutuusin ay walang kalayaan. kakapit-bisig ang mga mambabasang kapanalig na o hinihikayat pa lamang kumilos laban sa kaaway ng bayan. inikutan ng makata ang kaaway upang siluin ng mga talinghaga. Ay hindi isang tunay na karapatan kundi balintunang karapatang ipinatatanggap ng naghaharing uri bilang tadhana. lumalaklak sa pawis nila’t dugo. Karapatan nga bang “baklasan ng hininga”? Saang malayang daigdig naging karapatan ang kamatayan sa halip na pagtatanggol at pangangalaga sa buhay? Walang gayong bansa maliban sa hindi malayang daigdig. Ang karapatang ito: ang karapatang pasahurin ng ilang kusing at pagkaraa’y tanggalin sa mga pabrika’t plantang lumalaklak. walang tunay na mga karapatan. Sa halip.

Ngunit ang mga ito’y hindi rin tunay na mga karapatan kundi kawalan ng karapatang mamuhay sa isang makataong paraan. Ang epektibong salimbayan ng negatibo at positibo ay nagpatingkad sa kawalan (absence) ng mga karapatan sa ipinamamaraling pagkakaroon (presence) ng mga karapatang ito. bumulas. Araw-araw. lumalabas na mas mapalad pa ang mga langaw kaysa isang paslit./ baklasan ng hinginga//” – na kumukurot sa kamalayan at nakapagpapaisip sa mambabasa kung paanong ang pagkakaroon ng mga karapatan ay siya ring kawalan ng mga ito. . sa balabal ng pusali’t alingasaw.Kanila ang karapatang sumibol. Nagpipiyesta ang mga Langaw”. sa lilim ng dilim at pamamanglaw. Nagpipiyesta ang mga Langaw Sa isang lipunang taggutom. mamulaklak sa dilig ng dahop na dulang. Sa pagsasalimbayan ng balintuna. tinahi ng makata ang kasaysayan ng inaaping uri mula sa pananakop ng mga dayuhan hanggang sa pangingibabaw ng mga naghaharing uri sa lipunan kung saan ang tila pagkakaroon ng mga karapatan ay tiyak na kawalan ng mga karapatan. nagtagumpay ang makata na ipambigwas sa dulo ng kanyang tula ang huling dalawang taludtod -. Sa gayon.“ang karapatang baklasan. Ito ang tema ng “Araw-araw.

Sa mga unang hagod ng taludtod ay agad nang naestablis ni Sandoval na ang tula ay tungkol sa kasalatan: Kumakalam na lamesa ang binahang kalsada at ang buwan. at ang maliliksing paa’y pinasibad ng silbato. Habang: Sa isang ulilang sulok. nagsalusalo ang mga langaw . At palagi namang ganito ang siste ng mga taong busog: ang magulat sa pangyayaring karaniwan. ito’y “napakapangkaraniwang bagay. Nabulilyaso ang pagresolba ng paslit sa gutom: Nanugis ang kutos pero nakailag ang ulo. ang buwa’y bingaw na pinggan Kung kaya’t sinikwat ng isang paslit na may “mga matang kanina pa naglalaway” ang “kanin sa bandehadong sapusapo ng weyter”./ tulad ng pagdaramit ng basahan”. Nagulat ang mga nakasaksi sa pangyayari bagamat ayon sa makata.

dito: tanging dawag na nagtikwas na huklubang yero. at ngayon. At dahil nakaligtas sa force majeure ang taong tinutukoy ng makata. ang tulang “Sampunit na Langit” ay tungkol sa kung ano ang kuwento matapos ang magdamag na pagngangalit ng bagyo para sa isang informal settler na binabanggit ng makata sa kanyang tula. . Linggo. umaalunignig pa ang haginit ng bagyo.sa biyaya. Nanlilisik pa sa iyong ulirat. mga mata mo’y pinag-uulap ng abuhing umaga. ang kidlat ng magdamag. sa biyayang maramimarami ding lunok. namalas nito paggising sa umaga ang tanawing: Walang talahib na nakatarak sa papawirin. magrasang posteng sa kalawaka’y nakaamba. Sampunit na Langit Kung marahas na sinalanta ng Bagyong Milenyo ang mga “bahay” ng mga informal settler (o yaong tinatawag na mga iskuwater).

Tanaw mo. ng mga punyal– kung papanong ang mga iyon. ang paghalihaw ng mga gusgusing bisig– salasalabat na unday. siyang walang-wala na ay dinadamba pa ng puwersa ng kalikasan kung saan ay wala siyang kalaban-laban? Sa Lalaking Nakalugmok sa Hagdanan ng Quiapo Underpass Isang mabigat na ehersisyo sa “mga paglalarawan ng tula” (na nabanggit na nang mananaliksikko sa mga naunang talata) sa labis na kahirapan ang tulang “Sa Lalaking Nakalugmok sa Hagdanan ng Quiapo Underpass”. . laslas. bawat isa.sumpit ng asngaw ng patay na daga Mapalad man ang taong ito dahil hindi nasawi sa nagdaang bagyo hindi tulad ng maraming taong nilamon ng Milenyo subali’t tila naghihimutok pa rin ito sa langit. bagamat nahihilam. paitaas. ay sabik pumunit ng tigkakapirasong langit. Sino ang makakapigil dito. Pansinin ang mga linyang “magrasang posteng sa kalawaka’y nakaamba” at: Sa lambong ng lilang alapaap.

nang sa ulirat ko’y muli kang sumulak.Basahin ang mga linya patungkol sa “lalaking nakalugmok sa hagdanan ng Quiapo Underpass”: Walang tinag na bulagta. mistula kang isang bangkay: bukas na ataul ang Underpass. at siya kaya’y may maiaamot kahit singko man lang. mga mata’y pinid. sambutil na katas na maididilig . at ang neon sa iyong palibot ay mga kandila na di lumuluha. may babaing nakahinto sa iyong harapan– dalamhati na sa iyong pagkaaba ay umaaninaw. Sa ibang saknong: At kanina.

ng bulaklak. ng paruparo. masasabi na tunay na nakisangkot si Sandoval at hindi maitatatwa na ang persona ay ang mismong makata: Saksi ako: Ako’y saksi’t sa sansaglit na pagitan ng mga paghinga’t ng mga pagkurap. Sa tulang ito. Dahil sa tulang ito. kumukulo sa dibdib ko’t bungo. larawan mo’y tumatarak. sa mga inaagiw na aklatan ng unibersidad. .sa palad mong nalalanta? Itinuturing ng mananaliksik na ang “mga paglalarawan ng tula” ay dapat na nakikisangkot ang makata sa pinapaksa nito at tunay na malaking bagay kung nais magpakamakatang-makata. masasabing si Sandoval ay nag-ambag ng isang tunay na larawan ng tunay na buhay sa isip at puso ng mambabasa at hindi siya tulad ng ibang makata na nagkuwadro ng bituin.

lalo’t lalong pumupusyaw. Sa gayon. pugot ang hilera ng mga baka sa palengke ng Farmers. ang tanging nakaanag-ag sa pagbulagta ng mga abuhing atungal. naamoy. Andap ng nagbiting hiwahiwang talukap. nahawakan at nalasahan din ng mambabasa ang pinapaksa ng makata. Pansinin ang mga halimbawang taludtod kung papaanong ang pang-araw-araw na eksena sa palengke ng karne tuwing madaling-araw ay naitanghal ni Sandoval na hindi ordinaryo: Ang madaling-raw ay lawit-dila. pinaghalo-halo ni Sandoval ang limang batayang pandama ng tao sa hindi pangkaraniwang paraan upang makalikha ng nakaliligalig ng epekto mula sa isang pangkaraniwang pangyayari. narinig.Apatnaraang Matadero Sa tulang “Apatnaraang Matadero”. nagnganga ang dibdib at tiyan na hiniklasan ng lamanloob. Synaesthesia na isang kasangkapan ng modernong panulaan ang ginamit ni Sandoval sa partikular na tulang ito kung kaya nakita. maging ang mga imaheng tila imposible sa realismo ay nagiging totoo: .

isa’t isang nangungumusta ng mga bandehado ng magrasa’t putikang hininga na pinag-aagawan pagkatadtad. mga uod na tuwina’y naghahasa ng galamay. tambak na gusgusing bungo ang himbing na tinipak ng lamig. Ang Ginoo. patay na buhay ang turing ni Sandoval sa Ginoo na sa sunod-sunod na pag-alimbukay ng mga imahe ay matutukoy natin na si Marcos: . nahawakan at nalasahan ng ordinaryong tao. pasunggab sa duguang bangkete. narinig. sa loob ng gusali. naamoy. at handa na namang maggitgitan. naamoy.Sa ganitong sandali. pabulong. sa Gitna ng Pagkaagnas Sa tulang “Ang Ginoo. nahawakan at nalasahan ng tunay na makatang si Sandoval ang hindi nakita. humihibik. ilang hikbi ng relo at nagtatapikan na ang mga gintong halakhak sa kinakalawang na komedor. narinig. Nakita. sa Gitna ng Pagkaagnas”. ng ligamgam ng liwayway.

Sa balikat ng Ginoo. banayad na lumalapag ang pilak na ibon. Kung naaagnas na bangkay ang Ginoo. sementeryo naman ang Malacañang. ng granateng plema. Kung bangkay na si Marcos at ang libingan nito ay ang Malacañang. Sa malawak na konteksto. ay nagkakandarapa sa paglagda sa mga papeles na tumitiyak sa pagdanak. pasan ang pataw ng kanyang mga yabag. sa mga bulwaga’t pasilyong itinirik ang laksang ngiping nilagas. sa makina at araro. at ang kamay niyang itim. bilang karugtong ng pagturing ni Sandoval. pinagkukumahog. yao’t dito. ang kamatayan ni Marcos at ng Malacañang ay kamatayan din ng estado na ayon kay Lenin ay “withering away of the state” o sa talinghaga ni Sandoval ay “pagkaagnas”: .Lumalangitngit ang alpombrang kalansay. lumalabas na ang pangulo at institusyong pinamamahalaan nito ay walang kakayanang paglingkuran ang daigdig ng buhay na sambayanan. sulasok ng mga lamang inuka. payagpag ng dolyar na laging umaaligid sa kanyang ulunan. umaalingawngaw.

Sapagkat hindi maaaring tuwirang bigwasan ang mga nasa poder sa lipunan.Humuhulas sa luha. paikot muling sinalakay ng makata ang pakay ng kanyang pangungutya gamit ang isang anyong musikal na popular sa kanayunan (“serenatang kumbidahan”) na isinatula ng makata. nanlalagkit ang mga nilulumot na pader ng kanyang bastyon: sumimsim siya ng ubas. ang tulang “Serenata Kay Irma. ang serenata (serenade o disambiguation) ay isang komposisyong itinatanghal para sa isang mangingibig. Matrona” ay sinulat ng makata patungkol sa noo’y Unang Ginang Imelda Marcos. Isa itong paraan ng pagpapatagos ng mapagpamulat na mensahe sa mambabasa at tagapakinig sa pamamagitan ng kulturang popular. May tatlong tipo ng kinagawiang serenata sa buong mundo ayon sa Wikipedia: Sa panahong Medieval at Renaissance. habang kumikiwal ang isang uod papalabas ng kanyang bungo. Serenata Kay Irma. . Matrona Ayon sa salimbibig na mga tala ng mga kapwa ni Sandoval. kasalit ng kanyang mga ngisi.

malinaw ang tangka ng makatang ibanyuhay (transform) ang serenata o harana sa isang mas makabuluhang tunguhin – ang panlalait. Hindi maitatanggi ang pakay ng panunuya sa mga taludtod na ito: . Kung gayon. Matrona. Matrona.kaibigan o ibang taong pinaparangalan. Mapapansin sa tula ang madalas na pagbaybay sa Filipino ng mga salitang Ingles – “dir” (dear). mas malamang. na kakaiba sa isang karaniwang serenata na pumupuri sa dalagang hinaharana ng binata. panunuya at panunudyo sa Unang Ginang ng Republika ng Pilipinas. sa ibaba ng bintana ni Irma. “tengkyu” (thank you). Mapapansin din ang maanghang na panunuya ng tono ng tula sa paksa nito. na may kahalong tinig at instrumento. Ang serenata na ginamit ni Sandoval sa tulang ito ay mas kiling sa unang tipo ng serenata – sinulat ito upang itanghal sa isang pampublikong lugar. kadalasan sa gabi at sa ibaba ng bintana. at sa panahong Classical at Romantic. sa panahong Baroque. sa gabi. ito ay isang gawain para sa malaking kalipunan ng mga instrumento na may maramihang paggalaw. si Irma. ito ay isang tipo ng kantata na itinatanghal sa labas ng bahay. “isnabin” (snob) – na nang mga panahong iyon ay laman na ng bokabularyo ng karaniwang tao.

bewang. braso’t dibdib. tenga. ilawit.Marahil. at bigyan mo ng patunay kwentong-Marya’t kwentong Huwan— . leeg. dir. ay. buhok. nakasabit sa daliri. ikaw ay parating pagod: pa’no’y lahat ng lupalop walang sawang nililibot pagkat mga misyo’y di matapustapos? Na kung idadagdag sa mga sumusunod na taludtod: Pasaan ka’t nakaterno (sanlibo lang o regalo?): sa kubeta o sa banyo? Aba’t hila pati trono: hindi na ba maasahan ang sanrekwang gwardyang bang-aw? Sino namang lapastangan ang sisikwat sa pedestal? O. ilawit nakasuot.

sinasabing kapayakan ng adorno sa katawan. nangagmamantini/ sa di karamihang hotel.” Ang sistemang ito ay pinananatili ng isang kulturang pyudal: “Dapat lang ay sundin. Ang Ebanghelyo Sang-ayon Kay San Fermin./ resort at iba pang istablisimyento./ batas sa . Propetang Tagatrumpeta ng Maiinam na Balita Isang pampanitikang kasangkapan (literary device) ang panunuya (satire) na mahusay na nagamit ni Sandoval sa tulang “Ang Ebanghelyo Sang-ayon Kay San Fermin. museyo at parke./ ang mga tuntunin. kondominyum. tulad ng maamong kordero o kambing. Propetang Tagatrumpeta ng Maiinam na Balita” upang pagtahitahiin ang tatlong saligang suliranin ng lipunang pare-parehong may nakatanim na “pasismo” o “karahasang” pinangangasiwaan ng relihiyon. Pangunahing tauhan sa si mga Senyor dayuhan Marquez (burukrata-kapitalista) US) na na nakikipagsabwatan “kaututang-dila’t (imperyalistang na siyang kanyang kapintigang-puso” “nangaghahawak. Ay walang alinlangang bumubuo ng isang katawa-tawang larawan ng Unang Ginang.

di na kayo magdidildil ng nilugaw at ng asin habang tinutungga ng poong-maylupa ang pawis n’yo. di na nakapangaw sa mga sakahan at mga pilapil. malaya na kayong kung ilang siglo ay nagtiis na busabos at hikahos: malaya na kayo’t di na nakabaon. . pati na ang piso//.paggawa./ binibingwit/ ang kapital at negosyo./ turista at dolyar. halimbawa’y huwag/ mag-uunyo’t mag-aaklas/ lalo ngayong inaakit. Bagamat paulit-ulit na sinasabi sa tulang malaya na at walang nang-aapi o nagsasamantala sa sambayanan. imperyalistang US at mga panginoong-maylupa sa pamamagitan ng mala-bibliyang pagbasa sa isang ebanghelyo upang bigyang-diin ang papel ng relehiyon sa pagpapanatili ng mapaniil at mapang-aping kaayusan. dugo’t luha.” Pinadaloy ng makata ang panunuya sa mga burukrata-kapitalista. kabaligtaran nito ang malinaw na katotohanan: Malaya na kayo.

Bagamat walang tiyak na moda ng pagsalunga o preskripsiyon ng pagtutok ang tula. Gayon din. ang mga tagapamansag ay may tendensiyang lumutang sa alapaap at makabuo ng mga construct na taliwas sa buod ng panunuya. Sa isang pormalistang pagbasa. tiyak na mahahagip at mahahatak sa lupa ang nakalutang na mga tagapamansag upang malikom ang mahalagang mensahe ng tula na humihikayat sa mambabasang imulat ang mga mata sa kasinungalinang kanilang nararanasan. iniiwan nito sa mambabasa . masasabing ekselente ang paggamit ng makata sa mga kasangkapang pampanitikan (literary device) na irony at paradox subalit gagahulin ang metodong ito upang tukuyin ang mga batayang tunggalian sa lipunang dulot ng mga saligang suliranin.Ang “malinaw na katotohanang” ito ay wala sa tula kundi nasa kolektibong kamalayan at kasaysayan ng lipunang Filipino at makukuha lamang ang halaga ng panunuya sa pamamagitan ng historikal at materyalistang pagbasa sa akda. maaaring basahin ng pormalista at hermenyutika na ang “tatak ng pag-unlad na inilalagda/ sa ngalan ng bansa//” ay siya ngang layon ng tula kaya ito pinadaan sa isang relihiyosong anyo ng ebanghelyo. kung hermenyutika lamang ang gagamitin. Subalit sa isang historikal at materyalistang pagbasa. Halimbawa.

Subalit sa halip na mapipi. mapanlikhang ginamit ni Sandoval ang kanyang mga kasangkapan at kalasag bilang makata upang isulong ang layuning pagpapamulat sa taumbayan. Naisulat ang tula sa isang panahon ng kasagsagan ng paniniil ng estado. Darating ang Papa Mataas na antas ng hipokrisiya ng gobyerno ni Marcos at ni Imelda ang matutunghayan sa tulang “Darating ang Papa”. Bagamat nakakubli ang pagtukoy kina Marcos at Imelda (tandaan na 1980 naisulat ni Sandoval ang tula at hindi pa naaalis noon ang batas militar). Bagamat isa sa mga naging kasangkapan ni Marcos ang mga bold film upang supilin ang pag-aalsa ng taumbayan. ibinigay ng makata sa mambabasa ang pagkakataon upang ang mga ito naman ang maghalakhakan at libakin ang mga nasa kapangyarihan na nag-aakalang hindi batid ng sambayanan ang ginagawang panlilinlang ng mga ito. Walang katumbas ang pagkilos ng isang malay na sambayanan tungo sa transpormasyong panlipunang layon ng kilusang mapagpalaya na siyang kinasasangkutan ng makata nang mga panahong iyon. lulutang ang mga imahe nina Marcos at Imelda sa pagitan ng mga taludtod lalo na sa mga maalam sa panitikan at kasaysayan ng Pilipinas. Bilang panunuya. Anumang gawain ng pagtakas sa realidad .kung ano ang gagawing mga hakbang.

Ano’t sa pagdating ng Papa ay bigla nitong ipinatigil ang pagpapalabas ng mga bold film? Humahalimuyak ang ulat: ipagpapaliban ng mga produsyer ang pagbibilad ng bold na pelikula Si Imelda bilang Minister of Human Settlement noon ay talamak na nagpairal ng mga kosmetikong paglutas sa mga problema ng lungsod at mga tao rito. dapat: Walang pagdarahop na dapat sumalubong.ay suportado o may basbas ni Marcos sa panahon ng pamumuno nito. muli’t muli. Tulad ng inartipisyal na “culture” ng Unang Ginang. kulapulan ng berde ang mga galising damo. . ng isyu sa iskuwater at pabahay. Walang barbwayr na dapat sumalikop. Inatasan ang mga Metro Aide na walsin. ang mga libaging kalansay sa bangketa. tulad halimbawa. At upang lalong matiyak nina Marcos at Imelda na ngingiti na “abot-tonsura” ang Papa. artipisyal din ang naging tugon nito sa mga batayang pangangailangan ng tao.

50’y walang kasukat na salawal. pero matuwa ka’t bago pa naman ang ‘yong basahan.50 – dyaryo P0.At ang mga ito ang hindi nagawa nina Marcos at Imelda.15 belekoy o tsuwinggam: hanggang bukas din ‘yang pagpipyestahan. o hanggang susunod pang araw.35 – aspirin Pero dahil mabigat na siste ang paraan ng pagtula rito ni Sandoval malamang na hindi natin dapat sundin ang kanyang payo bagkus ay labis na mag-alburuto pa sa bumababang halaga ng piso na direktang nakaaapekto sa mga karaniwang tao na hindi sumasapat ang sahod.15 – belekoy o tsuwinggam P0. P0. . P0. Ang Daming Mabibili sa Piso Ngayon May kakaibang paraan ng pagbabadyet sa piso si Sandoval para sa mga taong umaalma ang tiyan sa tulang “Ang Daming Mabibili sa Piso Ngayon”. sa tula man o sa totoong buhay. narito: P0.

At may bonus pang payo si Sandoval upang lalong makatipid: (‘Yung tsuwinggam nga palang pinapasasaa’y ‘wag itapon: ipanakip sa butas na bubong.” ‘Yan kasing lagnat o anumang sakit. gaya ng “Ngayon ay Linggo.) Ang pagbabadyet o matematikang ito ni Sandoval ay di-seryoso na dapat seryosohin. maaliwalas ang panahon.buti pa’y ibili ng dyaryo nang makasinghot ng mababangong balita’t anunsyo. E Ano Ngayon? Sa titulo ay tila walang pakialam ang tulang “E Ano Ngayon?” pero naghihimutok o nakikialam ito sa kolonyal na kaisipan ng mga Filipino: . dumarating di man hanapin. mag-imbak ng aspirin: P0. hindi babagyo.35’y tamangtamang gastusin.

Angeles at Olongapo? Naghihimutok o nakikialam ang tula sa paglulunsad sa magagandang lugar sa bansa bilang bahagi ng kampanya ng gobyerno sa larangan ng turismo pero nananatiling gutom ang mga taong nakatira sa magagandang lugar na iyon: Habang ipinoposter ito ng Ministri ng Turismo. dalawang Miss Asia at sangkatutak na Miss Kalamismis at Miss Karinderya? Kaya ba namumutiktik sa turista’t marino ang Ermita. ipinaghahambog. tatlong Miss International. ang mga apo ng mga lumikha nito’y nasa ikailang baitang ng paghihikahos? .E ano kung tayo daw ang pangatlo sa mga bansang pag nanaginip ay sa salitang-Amerikano? Kaya ba mabilingmabili ang Mills & Boon? Naghihimutok o nakikialam ang tula sa maling pagtingin sa mga Filipina bilang produkto: E ano kung paraiso daw tayo ng magagandang Miss: nakakadalawa nang Miss Universe.

sa “ekonomyang minumuta”. Magkwenta Tayo Sandali Matapos ang kakaibang pagbabadyet sa piso ni Sandoval sa tulang “Ang Daming Mabibili sa Piso Ngayon”. sa diktadurya./ umiimbulog na parang dyet. bahagi rin ng mas malaking plano ng diktador na solidipikahin ang paghawak nito sa poder ng kapangyarihan nang sa gayon ay madepensahan ang kilusang masa na lalong umiigting ang pakikibaka noong 1984. at iba pa. natural lamang na ibigay rito ng diktador ang malaking tipak ng pambansang badyet: “Tauntaon.” Bukod sa nais mapasaya ni Marcos ang mga heneral at nang hindi mag-alburuto ang mga ito. ibang pagkukuwenta naman ang ginawa niya sa tulang “Magkwenta Tayo Sandali”. “martial law na nakangiti”. lumolobo ang kanilang badyet. Dahil ang sandatahang lakas o militar ay isa sa mga pangunahing aparato ng estado at batas militar ni Marcos.Naghihimutok o nakikialam ang tula sa operasyon ng relihiyon. kung kaya: At walang tigil silang nagririkrut ng mga tauhan. nagdagagdag ng armas at lodyistiks na gasolinang pampaningas . Ang bigkas na “e ano ngayon?” ay naging bigwas na palaban.

Ang mga Kriminal Taglay ng tulang “Ang mga Kriminal” ang kapangyarihan ng salitang baligtarin ang palalong larawang ipinamamarali ng pamahalaan – ang mga tumututol sa pamahalaan ay mga kriminal – at tila propetang magpamukha sa taumbayan kung sino ang mga tunay na kriminal sa lipunan. At nagdiploy sila ng mas maraming tropa para ipagtanggol daw ang masa sa mga lugar na yakap ng talahib ang mga panga. Bagamat maalam si Marcos (na nagbasa sa mga akda nina Sun Tzu at Machiavelli) sa mga taktika ng giyera at pamumulitika. . At naglalagay sila ng mga tsekpont kahit sa Metro Manila na kanilang bastyon.sa lakas nilang aandap-andap. hindi rin ito umubra sa apoy at lakas ng pakikibaka ng kilusang masa na humantong sa pagpapatalsik dito noong 1986 dahil ito ang natural na kurso ng kasaysayan at pakikibaka ng sambayanan. hangad daw nilang pigilan ang mga arsonista’t iba pang sabutur.

/ maggubat sa apoy/ ang ating mga bungo’t dibdib.“Tila propeta” sapagkat isang dekada makaraang sulatin ang tulang ito. ayon sa makata. Gaano kalupit. Kung gayon. lulunod. tatabon. . tantuing pawis nati’t luha ang ipinanghihinaw at ipinampapabango. sapagkat ang “angaw na brasong sa karampot na kriminal/ ay magbubuwal. Sila ang kriminal at di kailanman Ang libong katawa’t hiningang ipinipiit nila’t pinupugto. “Ang libong katawa(n)” ng sambayanang Filipino ang siyang dapat makapangyari. ang panawagan ng makata na “hayaang dugo’y sumulak sa ating mga ugat. gaano karahas “ang mga kriminal” na ito? Sa bawat daliring punlo ang kuko. makatarungan lamang na gilingin sa kasaysayan ang mga kriminal upang ang dugo naman ng mga ito ang maging “panghinaw” at “pabango” ng inaaping sambayanan.//” ay naganap sa kasaysayan ng Pilipinas nang mapatalsik ang diktador at ang kanyang mga alipores – ang tunay na mga kriminal.//” ang siyang magbibigay ng katarungang panlipunan.

/ sa angaw ring bungo’y aapaw ang karit. isa itong “modelo” o “padron” ng sosyalista-realistang panulaan batay sa kaisahan ng anyo at nilalaman. punso na aalsa/ Sa mga pinitak ang buntunghininga. nagsisidiklap) na hindi karaniwang mamamasdan sa ibang makata ng wikang ito o maging sa karaniwang taong nagsasalita ng Tagalog. Inilatag ng tula ang mga premise o pagpapalagay sa unang tatlong saknong kung saan ang mga tauhan ay nagtitimpi ng galit upang lagumin ng huling dalawang taludtod ang napiling paraan ng paglutas sa suliranin: “Hangga’t hinuhungkag ang angaw na anglit. sakbat. Gayon din.” Ang paggamit ng punso sa metaporikal na antas ay may pinagmulan sa katutubong paniniwala. Malinaw sa tula ang makamagsasakang tunguhin o ideolohiya: “Pagsubsob ng araw. nag-ambang itak.” Ang sosyalista-realistang panulaan ay laging nagbibigay ng solusyon sa mga ipinagpapalagay na suliranin upang gabayan ang mambabasa nito sa kung ano ang wastong gawin at hindi upang mamulat lamang basta sa realidad tulad ng ginagawa ng mga kritikal na realista.Taga sa Bato Ang tulang “Taga sa Bato” ay maituturing na “modelo” o “padron” ng mga tulang tatak-Sandoval sa paraan nito ng paggamit ng wikang Tagalog (hinihungkag. Bagamat masasabing literal na punso ang tinutukoy ng makata at literal na pag- .

ang pampanitikang alyusyon (literary allusion) ng tula sa punso.” ay isang katutubong kasabihan na nagmula pa sa mga mito ni Bernardo Carpio at maging ng Katipunan kung saan ang salitang binigkas na panghahawakan habambuhay ay isang sumpang “taga sa bato. Bagamat hindi isang tula ng Partido. . bungo.alsa nito sa gabi ang unang antas ng interpretasyon. anglit. Ang mismong titulo ng tula. bato ay hindi maiiwasang maiugnay sa katutubong mitolohiya.” Byahe Natalakay sa “Byahe” ang konsepto ng labas at loob. Sa ikalawang antas ng interpretasyon ay hindi na maaaring ipagwalang-bahala ang signipikasyon ng punso sa katutubong paniniwala. mumo. matingkad ang tapang ng tula sa paghamon sa mga namamayani sa kasalukuyang kaayusan sapagkat isang “taga sa bato” ang pangako ng sambayanang “punso na aalsa” ang buntunghininga sa mga pinitak “pagsubsob ng araw” hanggang “sa angaw ring bungo’y aapaw ang karit. “Taga sa Bato.” Kung gayon. karit.

kaya’t nang tumikom ang pinto ng bahay . patay-gutom at iba pang lapastangan sa gobyerno. Nagaganap sa sentro ang komersiyo. Sa “Byahe”. ng sentro at gilid-gilid. hayaan sana ninyo akong sipiin nang buo ang tula: Pagpasok din ang paglabas. pamamahala at kabutihang-asal samantalang sa gilid-gilid namumugad ang mga tulisan.Tanong ng premyadong kuwentistang si Jun Cruz Reyes: “Bakit ang jeepney driver kapag mamamasada’y sasabihin nito: ‘lalabas na ‘ko’ samantalang kapag nag-oopisina’y sasabihin nito’y ‘papasok na ‘ko’?” Diskusyon sa mga uri sa lipunan ang nais patunguhan ng tanong na iyon na nag-ugat ilang daantaon na ang nakalilipas. maaaring maiba ang pananaw ng mambabasa sa konsepto ng loob at labas. tahasang sinabi ni Sandoval sa unang linya ng tula na “(p)agpasok din ang paglabas”. Bilang pinakapaborito kong tula sa koleksiyon ni Sandoval. Ginawa ng Espanyol ang pagtutulos ng muhon sa palibot ng sentro upang puksain ang mga nasa gilid-gilid na iniisip ng mga kolonisador na balakid sa pananakop at ganap na tagumpay ng mga ito. ng sibilisado at patay-gutom. Ang mga Espanyol ang nagtulos ng mga muhon upang itakda ang mga sentro (loob) at ang mga gilid-gilid (labas). Hindi nabago ni Sandoval ang sentro at gilid-gilid nang dahil lamang sa isang linyang iyon pero kung patuloy nating babasahin ang tula at aalamin kung sino ang katatagpuin ng tinutukoy sa tula.

umigkas na ngiti kahit sinusuwag ng kombatbuts ang bangas na araw: hanging tumatahip. binubulok sa karsel ng gabi’t huklubang tagsalat. kambat ng ligasgas. ipa. lansanga’t pilapil: yagit. .matapos kang maghabilin. kalyo at basahang kinukulob. bumukadkad na mirasol ang mundo sa labas. burak. magpaalam sa mga kasamang iiwan sandali. ano na’ng manlagkit sa taing-kalabaw? Ano ba’ng paminsanminsan ay madulas. Sa muling pagpupog ng paa sa lupa. danasin ang pusag ng utak at puso na sinasalisod ng itim na noo sa aspalto. ligamgam ng yapos na ang anas na salubong: pumaloob sa ubod niyang nagpupuyos.

kumustaha’y tigib ng init at giliw: . muli’t muling sinisino ang bawat masanggi o mabangga ng pandama at sintido. Ang simula’y sunudsunod na pakilalanan hanggang sumabukay sa balintataw mo. ano na nga ang mahindik? Habang malayo ka sa mga nilisan. parang bagong bukal na biglang bumulaga sa paglusong-ahon sa burol at patag: hindinghindi natatapos ang pagtuklas. naging matalik mong kabigkis-hininga ang mga dinatnan.tulad ng sinapit ng isang kasamang di nakapanimbang. at tihayang lumagapak sa putik ng pitak? Sa pangil at kukong inalpasang tiktik. dumausdos. ang paghahalukay at ang paggalugad. Sapupo ng dampa o sa lilim ng pergola.

sa salimbay ng alyas. ang masinggan. ng samutsamot na salaysay. lukban. kadre at gerilya. pinsan ng sinturis. Ito nama’y lubilubi. kahel. ang Smith & Wesson? Ito ang armalayt. tumitibok na luningning ang mga anino na sa kadawaga’y kailangan magkubli para maitanghal ang dila ng araw sa bibig ng karbin: magtatapas. hindi kalamansi pero kauri din. magkokopra. kuryer. Anong klase ito ng bato. at kapag naluto’y masarap na laing lalo kung may halong tuyo o tinapa. aktibistang masa. Garand… At ang mga ito’y hindi lang pangalan. . Alin ang Colt. akala mo’y gabi. hidni dayap. at itak wari kung umiwa? Kalpi ito. peryodista. at nagpakilatis ang iba pa: grenade launcher.

tunog. trosoha’t sabana na sagpang ng barbwayr. Kahit ka pa nakapikit. kulay. lasa.hindi lamang bansag: laman ay ganito ng ganitong balat at kasanib ang hilatsa. laki. amoy. plantasyon. bigat. lawa’t bai na ngayon ay hamig ng dolyar at pisong namamalikaskas sa pulbura. sinabi niyang buong-tatag na bukas-makal’wa. . itaga sa bato. ipaghalimbawa. hugis. umagang-umaga. noong Lunes ng linggong nagdaan. mithi at pag-asam ng laksang duhaging kapwa anakpawis. at atin na’ng lupa’t tubig: minahan. bakit malilito ang ilong mo’t ngalangala: kamoteng-bagin ba o kamoteng-kahoy? Si Amado iyon at hindi si Perding: sa bahaw na boses na ang hinihimig ay ang sulak.

Walang wakas ang dalawang linggo. may bagong larangang iyong sinusuong. munting baryo’y buong bayan: karagatang ilog. bulong na dagundong. lagi.pinamunuan niya ang tagumpay na reyd sa kampo ng PC. dingas ng amihan at ng hamog. naghuhunos na ulirat. Pagbungad mo. at ang sona’y kapuluan na nagbunyi. mahinahong alimpuyo sa yungib ng dibdib na agaw-liwanag. Pagka’t Tayo’y Nagmamahal Sa tulang “Pagka’t Tayo’y Nagmamahal” ay makikita ang lantad na pagkiling ng persona sa uring anakpawis na kanyang minamahal kung kaya’t napopoot siya sa: …sa pangangalawang— . duro ngunit tarak.

lalo kung gapasan. sa pag-uumuga ng buto-at-balat: ang kalabang dukha na ikinadena sa asin at luha.tulad ng turnilyo—ng obrerong bukal ng ating hininga. nagmamahal kaya’t braso’y humahataw. sa pangangalirang. Kredo . At narito ang bigwas ng tula: Napopoot tayo pagkat nagmamahal. ang apoy sa puso’y lipyang tumatalas— paniwala’t pasyang pinapaling lakas na sa nang-aapi’y ukol ipang-aklas. niyang nagpapala sa mga pinitak. Pero ang galit ay hindi dapat manatiling galit lamang kung kaya: …sumusubo ang hurno sa utak. Tunay ngang nakagagalit kung mababatid na “ang obrerong bukal ng ating hininga” ay lalong ibinabaon sa paghihikahos ng “nang-aapi”.

Panghuling piyesa sa mga orihinal na akda sa koleksiyon ang tulang “Kredo”. . gagap ng persona ang malupit na tunggalian ng mga uri sa lipunan at iniwasan ng persona na magpaka-Don Quijote at bakahing mag-isa ang balighong kaayusan: Subalit di ako nag-iisa. Batid ng persona (o mismong makata) na hindi niya kanyang bakahing mag-isa ang balighong kaayusang namamayani sa lipunan: Mithing rosas na hinaharap sa lagwertang kasaysayan. sinong bulaan ang magbabadya na mag-isa niyang matatagpas. at sinong bulaan. mirasol o dama de noce man ang sumasagpang. at ayaw kong tayo’y muli’t muling lambungan ng lilang umaga kaya’t kabalyero man o poinsettia ang wumawagayway at sa martsa ng hangin. mag-isa niyang mabubunot ang byoletang kasalukuyan? Dahil mulat ang tula (o ang makatang sumulat ng tula).

di hahayaang mangalawang. . heto ang panata ng makata sa kanyang pagtula: bawat tulang pandayin ko ay piko na di hahayaang pumurol.Pero bilang kakampi ng uring pinagsasamantalahan.

Kabanata II KONGKLUSYON AT MGA REKOMENDASYON SA lingguwistika ng wikang Filipino. isang batayang panuntunan ang “kung anong bigkas. siyang bigwas”. masasabi ng mananaliksik na maaari na rin siyang sumabay sa muling pagtataas ng tagay ni Guillermo upang pagpugayan si Sandoval bilang master poet na kahanay ng . siyang bigwas”. siyang baybay. siyang baybay. siyang baybay”. balangkas/ istruktura. Ani Sandoval noong nabubuhay pa siya: “mas mahalaga ang bigas at bala. hindi niya hinayaang maging balakid iyon upang makaigpaw ang kanyang politika. Sandoval. Bagamat batid ni Sandoval na isyu ang lingguwistika at gramatika sa proseso ng paglikha ng mga akda. Kung usaping lingguwistika ang “kung anong bigkas.” lumikha naman siya ng isang di-binibigkas na panuntunan para sa mga sariling akda sa Kanta sa Gabi – “kung ano ang bigkas. imahe/ larawan at katuturan/ silbi ng mga tula sa Kanta sa Gabi ni Romulo A. sinunod ni Sandoval ang panuntunang ito hindi lamang sa mga salitang kanyang ginagamit sa tula kundi maging sa mga kahulugan ng mga salitang ito. Sa gayon.” Bilang isang seryosong estudyante ng lingguwistika sa Unibersidad ng Pilipinas noong kanyang kabataan. usaping politika naman ang “kung ano ang bigkas.” Sa mga nahalaw na salita/ kataga. kung sinusunod niya sa paggamit ng mga salita ang panuntunang “kung ano ang bigkas.

magsasaka. nabatid na kulang ang mga nakalimbag na materyal tungkol sa paksa. Sandoval. maging maganda ang disenyo ng pabalat at libro. iminumungkahi na baka naman puwedeng taasan ang mga specification ng libro kapag inimprenta na ito. May kapangyarihan ang lahat upang pagpagin ang agiw at alikabok. At sana rin. master plumber. Sa pagkakataong ito. Nakapanghihinayang din na inaagiw at inaalikabok ang Kanta sa Gabi sa mga publiko at pribadong aklatan. Mainam siguro na muling ilathala bilang bago at binagong edisyon ang Kanta sa Gabi ni Romulo A. Iyong tipong nakikibahagi sa mismong diskurso ng makata at hindi hiwalay at lutang na disenyo. at iba pang karaniwang tao na masang pinagpupugayan ng Kilusang Pambansa-Demokratiko. Sa proseso ng pananaliksik at pagsusulat ng pag-aaral na ito.mga master carpenter. Sana’y maging mitsa ang munting pag-aaral na ito upang mahiyakat ang mga iskolar at kritiko na gumawa ng malawakang pag-aaral tungkol kay Sandoval at mga akda nito (may mga tula raw si Sandoval na hindi pa nailalathala at maaaring nasa pag-iingat ni Mari Santiago). Tunay na dapat ilagda si Sandoval bilang makata ng sambayanan na kabilang sa mahabang tradisyon ng mga tula ng pakikibaka/ pagtutol na isa sa mga ibinabandila ng Kilusang Pambansa-Demokratiko. .

Marxist Internet Archive. 1997. January 2008. Mendoza. December 2008.html. Bennett. John. .com. [Online] Available http://www. [Online] Available http://www. Ariel N. Remollino. Copyright Edel E. December 2007. Pasay City. Tony. Alexander Martin. Marxist Internet Archive. Dosse. History of Structuralism. Elements of Criticism.Bibliographiya Aristotle. Formalism and Marxism. Structuralism and Literary Criticism". [Online] Available http://www. Marxist Internet Archive.highchair.org. Patricia.htm.org. Herminio.org/reference/subject/philosophy/works/fr/barthes. [Online] Available http://marxists. [Online] Available http://www. Philadelphia: M. Gil O. Personal na panayam. January 2008. Personal na panayam.ph. Valerio.marxists. Cultural Center of the Philippines. “Six Lectures on Sound and Meaning”.org. Marxist Internet Archive.org/reference/subject/philosophy/works/ru/jakobson. Highchair. François. Panitikan. Elements of Rhetoric and Literary Criticism. Garcellano.ca/english/courses/4F70/genette. Jakobson. Carey.com. Minnesota: University of Minnesota Press.html. 2004. 1816. Home.htm. “Summary of Gerard Gennette.marxists.htm Lye. De Saussure.org.ph/free_assoc_pop-whatarepoets.panitikan. Mga panayam Beltran. Marxists.brocku. Gelacio. [Online] Available http://marxists. 2001. “Elements of Semiology”.org/reference/subject/philosophy/works/fr/saussure. London: Routledge. Garcellano. “Anti-Semiotics: The Sign of System of Bourgeois Nihilism”.htm. Online Poetry Journal. Guillermo.com.org/subject/art/lit_crit/works/farrell/litandideology. UP Diliman. Rice. January 2008.com. 2003. 2008. Marxists. Disyembre 10. First Person Plural. Farell.ph/poetry/naritokasana. Roman. “Third Course of Lectures on General Linguistics”. Ferdinand.htm. Boyd. Roland. Marxists. On Interpretation. Montana: Kessinger Publishing. Henry. Pebrero 02. “Literature and Ideology”. 2008. Modern Literary Theory. Panayam sa telepono. New York: Harpers and Brothers. 2007. James T.1987. [Online] Available http://www. Enero 22. January 2008. London: Arnold. Marxists. Barthes. James Robert. Philip & Waugh. 1862. An Resource Center For Filipino Writers and Readers. Edel E.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful