1. Biag ni Lam-Ang 2. Ibalon 3.Ulalim 4. Hudhad at Alim 5. Labaw Danggon 6. Indarapatra at Sulayman 7. Prinsipe Bantugan 8.

Puring Sibil 9. Silungan 10. Hinilawom at Agyu 11. Kudaman 12. Tuwaang Wod 13. Sambila at Tuman

AGYU EPIKO NG ILIANON

AGYU (Epikong Manobo)
Ang pinanggagalingan ng kabuhayan ng mga Ilianon ay pangongolekta ng sera. Ipinapalit nila ang sera sa mga Moro, sa kanilang mga pangunahing pangangailangan tulad ng palay, asin at asukal. Nagkaroon ng di pagkakaunawaan si Agyu at ang datu ng mga Moro dahil sa pagkakautang nila ng isang daang tambak ng sera. Upang maiwasan ang madugong labanan, si Agyu at ang kaniyang pamilya ay umalis sa Ayuman at pumunta ng Ilian. Ngunit hindi hahayaan ng mga Moro na mamuhay sila ng payapa. Sinundan nila ang mga ito upang patayin siya at ang kanyang pamilya. Lumaban si Agyu at ang kanyang pamilya ng buong tapang at lumabas na panalo sa laban sa mga Moro. Pagkatapos ng tagumpay ay naisip ni Agyu na lisanin ang Ilian at pumunta ng Bundok ng Pinamatun. Doon ay nagtayo sila ng mga bahay sa paanan ng bundok. Isang araw ay pumunta si Agyu sa bundok ng Sandawa upang manghuli ng baboy ramo. Umuwi siya na dala ang kanyang huli habang ang kanyang kapatid na lalaki na si Lono at mga kapatid na babaing sina Yambungan at Ikwagan ay nakahanap ng pulot pukyutan. Hinati nila ang baboy ramo at pulot pukyutan sa kanila at sa kanilang mga alipin. Bakit ayaw mong kumuha ng karne at pulot para sa iyo, at sa iyong asawa sa Ayuman, Banlak? tanong ni Agyu sa kanyang kapatid na lalaki. Ang asawa ni Banlak na si Mungan ay naiwan sa Ayuman sapagkat nagkaroon ito ng ketong. Hindi pumayag si Banlak sa ideya. Nagboluntaryo na lamang si Lona na pumunta sa Ayuman dala ang karne at pulot para kay Mungan. Nang makarinig siya ng malakas na boses na nagsasabl kay Mungan na tanggapin na ang imortalidad sa pamamagitan ng pagkain ng mga diyos. Nang bumalik si Lono sa Panamutan, sinabi niya kay Agyu at Banlak kung ano ang narinig. Nais ni Banlak na makita si Mungan ngunit pinigilan sila ni Agyu. Bagkus ay binagtas ni Agyu ang daan pababa ng Ayuman upang makita si Mungan ngunit huli na ang lahat. Pumunta na si Mungan sa langit. Ang natira lamang ay isang gintong bahay. At nang bumalik siya sa Pinamutan, iniwan nilang muli ang lugar at nagpunta sa Tigyangdang. Ngunit hindi nila nakita ang kapayapaan sa Tigyangdang. Napakaraming kaaway ang nagpapaalis sa kanila sa Tigyangdang. At kahit anong gawin nila ay hindi nila matalo ang kalaban. Nang' dumating ang pang-apat na araw ng pakikipaglaban ay lumapit ang kanyang batang anak na si Tanagyaw. Payagan mo akong 1umaban, ama, sabi niya. Ngunit napakabata mo pa, anak, sinabi niya rito. Marahil nga ay bata ako ngunit ako ay matalino, ama, pilit ni Tanagyaw. Humayo ka at nawa ay tulungan. ka ng mga diyos. Ingatan mo ang sarili mo!

Pinatay niya si Bagili. Sinugod ng anak ng datu si Tanagyaw gamit ang ginintuang espada. Sa sumunod na umaga. Ngunit hindi pa handang sumuko ang mga kalaban. Ginamit ni Tanagyaw ang gintong tungkod at nagawang patayin ang anak ng datu at ang kanyang mga kasama at tumakas sa bundok dahil sa takot. Ang ani ay masagana at ang mga hayop ay dumarami na sa bilang. ang anak ng pinuno ng mga kaaway ng Baklayon. sina Tanagyaw at Paniguan kasama ang kanilang mga alipin ay nagsimulang maglakbay patungo sa Sunglawon. Nalalaman niya na maghahari na ang kapayapaan sa kanilang kaharian. ama sagot ni Tanagyaw. Upang kalabanin ang mga kaaway. Nais ng pinuno ng mga kalaban na makasal si Tanagyaw sa anak nitong babae na si Buy-anon ngunit tumanggi ito dahil napakabata pa nila. Umabot si Tanagyaw sa bayan ng Baklayon at iniligtas ang bayan laban sa mga kaaway.At umalis na si Tanagyaw upang pumunta sa labanan. Ngayon ay tatamasain na nila ang magandang buhay na mailap sa kanila noong una. hindi tumigil ang pag-atake sa sambahayan ni Agyu. Handa na sila upang magsimula ng isang pamilya. At nang bumalik si Tanagyaw sa Tigyangdang ay nagpunta si Paniguan sa Tigyangdang. Isang araw tinawag niya ang anak na si Tanagyaw. At natalo niya ang mga kalaban. nagsuot si Tanagyaw ng baluti na kasing tigas ng metal na sa lakas ay hindi maigalaw ng hangin. Tutuparin ko po ito sa tulong ng mga diyos. Pagkatapos ay kinalaban niya ang mga kaaway at lumabas na panalo. Sinabi nito kay Agyu na nais nitong pakasalan si Tanagyaw. Ibinibigay ko na sa iyo ang Sunglawon. . Napanuto na si Agyu. Ngunit matanda na upang lumaban si Agyu. Sa kabilang dako. Ipagtatanggol mo ito at pamahalaan ito ng may hustisya at pagpapahalaga sa mga tao. Sumang-ayon-si Agyu at ikinasal sina Tanagyaw at Paniguan. Nais ng datu ng Baklayon na ipakasal ang kanyang anak na si Paniguan kay Tanagyaw ngunit hindi pa ito handa na mag-asawa. nagtungo si Paniguan sa kanya. Paminsan-minsan ay mayroong mga kaaway na umaatake sa mga pamayanan at pinapatay ang mga tao at mga hayop ni Agyu.

Una'y si Kurita na maraming paa at ganid na hayop pagka't sa pagkain kahit limang tao'y kayang nauubos. ang pulong Mindanaw ay wala ni kahit munting kapatagan." Binigyan ng isang singsing at isang ispada ang kanyang kapatid upang sandatahin sa pakikibaka. Ang bundok Kurayang pinanahanan ng maraming tao ay pinapaglagim ng isa pang ibong may pito ang ulo. siya ay nagmasid at kanyang natunghan ang maraming nayong walang kahit isang taong tumatahan. mabangis na hayop!" yaong kanyang wika. ngayon din lilipad at maghihiganti sa mga halimaw ang talim ng tabak. si Indarapatra na haring mabait. Ang kalagim-lagim na kinasapitan ng pulong Mindanaw ay nagdulot-lungkot sa maraming baya't mga kaharian.Apat na halimaw ang doo'y nanalot. "Ikaw magbabayad. Kanyang isinasabit sa munting bintana ang isang halaman at saka nagsulit: "Ang halamang ito's siyang magsasabi ng iyong nasapit. Ang ikatlo'y si Pah na ibong malaki. ako'y sumasamo ng inyong iligtas ang maraming taong nangangailangan ng tulong mo't habag" "O mahal na hari na aking kapatid. Pag ito'y lumipad ang bundok ng Bita ay napadilim niyong kanyang pakpak.INDARAPATRA AT SULAYMAN (Epikong Mindanao) Nang unang panahon ayon sa alamat. Maligaya sila sapagkat sagana sa likas na yaman. Sa salot na itong may matang malinaw at kukong matalas. . Pawang kabundukan ang tinatahanan ng maraming taong doo'y namumuhay. Sila ay nagbaka at hindi tumigil hanggang sa malagot ang tangang hiningi niyong si Kuritang sa lupa ay salot. Subalit ang lagim ay biglang dumating sa kanila na dati'y payapa." Nang siya'y dumating sa tuktok ng bundok na pinaghaharian nitong si Kurita. dakila't marangal ay agad na nag-utos sa kanyang kapatid na prinsipeng mahal. ang sino mang tao na kanyang mahuli'y agad nilalapang at ang laman nito'y kanyang kinakain na walang anuman. walang makaligtas sa bagsik ng kanyang matalas na kuko pagkat maaaring kanyang natatanaw ang lahat ng tao. "Prinsipe Sulayman. nagimbal ang bundok at biglang lumabas itong si Kuritang sa puso'y may poot. Ang bundok Matutum ay tinirhan naman ng isang halimaw na may mukhang tao na nakakatakot kung ito'y mamasdan. Ang lahat ng tao'y sa kuweba tumatahan upang makaligtas. Di pa nagtatagal ang kanyang sinabi.

Ang kay Tarabusaw na sandata nama-sangang panghamablos. Siya ay lumundag at kanyang tianga ang pakpak ng ibon datapwa't siya ring ang sinmang-palad na bagsakan niyon." Nang siya'y dumating sa bundok ng Bita ay kanyang binuhat ang pakpak ng ibon. Nabihag ang puso ng mahal na hari sa ganda ng mutya kaya't sa naroon ay kanyang hiniling na lakip ng sumpa na sila'y ikasal. sa tuktok ng bundok ang kanyang namalas ang nakahahambal na mga tanawin: "Ngayon di'y lumabas nag ika"y mamatay. "Ang kamatayan mo'y ipaghihiganti buhay ma'y masawi. ang hinanap naman ay si Tarabusaw. "Ang takdang oras mo ngayo'y dumating na. Sa kanyang tagumpay may isang diwatang bumating magalang: "Salamat sa iyo butihing bayani na upd ng tapang. Ang kanyang kapatid ay dagling nabuhay. Nahabag sa kanya ang kanyang bathala. Siya'y nanlumo pagkat ang tahanan sa tao ay ulila. Kanyang ibinuhos ang tubig na yaon sa lugaming bangkay at laking himala. biglang nagliwanag at ilang saglit pa ay nakita niya ang tubig na lunas." Noon di'y nahawi ang maraming puno sa gilid ng bundok at ilang saglit pa'y nagkaharap silang puso'y nagpupuyos. Sila ay nagyakap sa gitna ng galak at ng katuwaan. ang ganid na hayop sa malaking pagod ay napahandusay. . Ang kasawiang ito ay agad nabatid ng mahal na hari pagkat ang halaman noon di'y nalanta't sanga ay nangabali: "Siya ay patay na!" ang sigaw ng kanyang namumutlang labi. ang katawan niya'y sa lupa bumaon kaya't si Sulayman noon ay nalibing na walang kabaong. Subalit ang kalis ni Indarapatra'y nagwagi sa wakas. "Mabuhay ang hari!" ang sigaw ng madla. Dumating ang ibong kay laki ng ulo at ang kuko-matalas. Ang katawang pipi ay kanyang namalas. Noon di'y nilipad niyong si Sulayman ang bundok ng Bita." At kanyang namalas ng maraming taong noo'y nagdiriwang. Yaong si Sulayma'y may hawak na tabak na pinag-uulos." sigaw ni Sulayman at saka sinaksak ng kanyang sandata ang pusong halimaw. Sa bundok ng Kurayan ang kanyang sinapit ay agad hinanap ang ibong sa tao'y nagbibigay lagim a nagpapahirap. kaming mga labi ng ibong gahaman ngayo'y mabubuhay. Noon di'y binuklod ng adhika ang kanilang puso. ilang sandali pa ay biglang nagdilim gayon maaga pa at kanyang natantong ang kalabang ibon ay dumarating na. sa bigat ng pakpak.Tumatag ang puso nitong si Sulayman sa kanyang Tagumpay kaya't sa Matutum. saka pinauwi itong si Sulayman sa sariling bayan. At sa paghahamok ng dalawang iyong balita sa tapang.

. si Indarapatra'y hindi na bumalik sa sariling bayan at dito naghari sa mayamang lupa ng pulong Mindanaw.Ang tubig ng dagat ay tila hinigop sa kailaliman at muling lumitaw ang lawak ng lupang pawang kapatagan.

4. Ang mga Ita ay magagalang sa bawa’t isa. ang babae ay dinadala sa bundok at pinatatakbo lamang. Sinasabi rin na ang lupang pinagbaunan ng isang patay ay isang mabisang lupang dapat pagtaniman. subalit nang may dumating sa kanila ang mga bagay na wala sa kanila. isda at iba pang pagkain na matatagpuan sa gubat at ilog. 5. kung siya ay aabutan ng lalaki saka lamang sila ikakasal. butiki. napagpasyahan niya na isalin ang kanyang kapangyarihan sa kanyang anak na si Datu Marikudo. na tumakas kasama ang kanilang mga asawa. Walang inggitan at ang Datu ang siyang lumulutas ng lahat ng alitan o suliranin ng bawa’t isa. Sa katagalan ng panahon at dahil na rin sa kanyang katandaan upang pamahalaan ang isang pulo. subalit sa maayos at makataong pakikipag-usap na ginawa ng mga dayuhan kay Datu Marikudo. Ang sinumang magkasala ay pinarurusahan tulad ng pagtatapon sa dagat o pagpapabaon ng buhay. Sila ay naniniwala na ang sinumang magkasakit sa kanila ay gawa ng masamang espiritu. Isang kaugalian nila nabago manungkulan ang isang datu. Ang mga Ita sa Sinugbuhan ay nabubuhay sa pamamagitan ng pagtatanim at pangingisda. 6. 3. Datu Paduhinogan. nararapat na siya ay pakasal. kaugalian ng mga Ita bago dumating ang Sampung Datu buhat sa Borneo. 7. Datu Sumakwel. tulad ng dahon balat ng kahoy o hayop. Datu Paiburong. 9. kaya’t upang ang may karamdaman ay gumaling agad. sa loob ng ilang araw. Datu Domalogalog. Ang isang babae naman na malapit nang magsilang ay dinadala sa bundok na ang tanging nagbabantay ay ang lalaki at kung ito ay nataon sa tag-ulan ang lalaki ay nagtatayo ng kubong masisilungan upang sila ay malayo sa panganib. Tinataglay ng kanyang anak ang mga katangian ng isang datu kaya’t ito naman ay sinangayunan ng lahat. 2. Datu Bangkaya. 8. isang pulo sa Panay na ang nakatira ay ang mga Ita. Datu Domongsol. Ang kanilang paboritong pagkain ay usa. natuto silang magtakip ng katawan. mga katulong at mga ari-arian upang iwasan ang pagmamalupit ni Datu Makatunaw. pinamumunuan ni Datu Pulpolan. Ang mga nabanggit ang mga uri ng kalinangan. Kasamang ibinabaon sa Itang namatay ang isang bagay na mahalaga sa kanila sapagka’t lubha daw nag-aalala ang namatay kung ito ay maiiwan. naghahandog sila ng pagkain sa masasamang espiritu. sila’y nagkasundo at ang unang lupang natapakan ng dayuhan at napagkasunduan ay ibinigay sa pamamagitan ng pagpapalitan. Datu Puti. Ang sampung datu ay sina: 1. Sa dami ng babae na naghahangad sa kanya ang mahirap na si Maniwantiwan ang kanyang pinakasalan. Naiiba ang uri ng pag-aasawa ng mga Ita. . May ibang paraan sila ng paglilibing. 10. Datu Balensuela Galit at pagkamuhi ang nadama ng mga Ita nang dumaong ang mga Datu sa Panay. Datu Lubay. baboy-ramo. ito’y patayong nakabaon sa lupa nang may salakot bago ito tabunan ng lupa. Di sila nahihiyang lumakad na walang damit. Ang pangalan ng bata ay pinangangalanan ng kahoy na malapit sa pinagsilangan. pusa.MARAGTAS (Epikong Bisayas) Sinugbuhan. Datu Dumangsil.

Bumalik siya sa Borneo sapagka’t ayon sa kanya ay kaya na niyang tagalan ang pagmamalupit ni Datu Makatunaw. hinandugan ng makukulay na kwintas. isang katulong ang sa kanya’y isasama upang magbantay daw sa kabilang buhay. pinangangaralan at hinahangad ng magkaroon ng malulusog. Bilang kabayaran sa lugar na napagkasunduan. Ang mga nabanggit ay ilan sa mga kaugalian at paniniwala ng mga dayuhan na dumating sa Panay. subalit isang pangyayari sa buhay ni Datu Sumakwel ang nagdulot sa kanya ng kapighatian at kalungkutan. Malandog ang pangalan ng napiling lugar ng mga dayuhan na ayon kay Datu puti. Di niya batid na si Kapinangan na kanyang asawa ay may gusto kay Gurung-gurung. ang bangkay ay hindi ibinabaon. Pitong Datu ang naiwan sa Panay sa pamamahala ni Datu Sumakwel. magaganda at marurunong na anak. na ipinagbilin niya kay Gurung-gurung na kanyang pinagkakatiwalaan. binigyan ni Datu Puti si Datu Marikudo ng isang gintong salakot at isang batyang ginto na may timbang na limampung bas-ing. at sa lugar na pinag-alisan ay ilalatag ang banig upang paglagyan ng mga pagkain. Lumipas ang maraming taon na paninirahan sa Malandog. anglaki ay sapat na upang sila ay magtanim para sa kanilang ikabubuhay at malapit sa ilog upang doon kumuha ng ibang makakain. pinuputol ang kamay ng sinumang magnakaw at ang mga tamad ay pinagbibili na isang alipin o kaya’y pinagagawa sa ibang lupa. Isinuot ni Datu Marikudo ang salakot sa kasayahan. Si Datu Sumakwel ay isang matalino at mabagsik na Datu. Ang mga mauulila naman ay nagsusuot ng puting damit bilang pagluluksa. Umalis si Datu Puti na batid na niyang mabuti ang kalagayan ng kanyang mga kasamahan. ang patay ay inilalagay na sa kaban na may iba’t ibang uri ng pagkain at kung ang namatay ay isang mayaman. sila ay nagbabaon ng pana sa paligid ng bahay at ito ay tatanggalin kung may kapahintulutan na ang mga kalalakihan. sa halip ay inilalagay sa bangka na maraming pagkain at papaanurin sa dagat. Kung ang namatay ay nag-aari ng isang bangka. Masasabi ring ang mga dayuhan ay magagalang at mapagmahal. Ang kanilang pag-aasawa ay naiiba sa mga Ita. binibihisan ng magagandang damit na may gintong pera sa bibig sapagka’t isang paraan daw ito upang ang patay ay di mabulok. bahay at asawa. at mga gamit sa pakikidigma ang mga Ita. Habang nag-uusap ang dalawang pangkat ang babae ay pansamantalang nakatago. naisipan ni Datu Sumakwel na magpunta sa bundok na kinalalagyan ng kanilang diyos na si Bulalakaw. Pagkatapos ng anim na araw na pagbabantay. Bago tanggapin ng babae ang lalaki. Ang sinumang nagkasala ay pinarurusahan. Bulalakaw ang pangalan ng kanilang diyos na matatagpuan sa Bundok ng Madyas.Nagkaroon ng malaking kasaysayan ang pangyayaring ito. Pinaiinom ng alak ng paring magkakasal ang dalawa sa gitna ng karamihan. Bago mamatay ang isa sa kanila ay pinaliliguan ng katas ng mababangong bulaklak. . Umalis siya na iniwan ang kanyang mga gamit sa pangingisda. matatapang. sina Datu Dumangsil at Datu Balensuela ay nagpunta naman sa Luzon. Ang mga Ita ay naghanda ng pagkain at dahil sa ipinakitang kagandahangloob ng mga Ita.

Kaya’t upang mapatotohanan. nagbalak siyang umalis sa kanila. naisaloob niya na mabuti pa ang kanyang asawa ang namatay sa oras na iyon. Naging mahusay ang pagtanggap sa kanila sa nasabing lugar at sa loob ng ilang araw na pananatili doon. Subalit ang kanyang balak ay di nagkaroon ng katuparan sapagkat patay na bumagsak si Gurung-gurung na may tama sa likod. Minsan siya ay naglalakbay upang maghanap ng mga pananim. kaya’t dinala na lamang niya si Kapinangan sa malayong pook at doon nila iniwan. Ganoon na lamang ang pagdadalamhati ni Kapinangan. pinahanda ang lahat ng kanyang kailangan sa paglalakbay. subalit ang kanyang inutusan ay nagdalang habag. Di na niya nakilala si Kapinangan sa tagal ng panahong pagkakalayo. at siya’y sinambang diyosa dahil sa taglay niyang kabaitan. subalit sa tuwing sasagi ang nangyari sa kanyang buhay. subalit di nagkaroon ng pagkakataong umalis si Datu Sumakwel sapagka’t sila’y pinaglapit ng kanilang mga kasamahan at humantong sa kasalan. Lumipas ang maraming taon. Nagkataon naman kinabukasan. . ipinatapon niya ang kanyang asawa sa gitna ng dagat. Si Alayon ay lumuluha dahil sa napipinto niyang pag-alis. nakikilala sa Kapinangan sa lugar na kanyang narating. subalit sa bahay siya ay nakahiga na at talagang hinihintay ang pagdating ni Gurung-gurung. na di batid ng kanyang asawa na iyon ay isa lamang pakana. Dumating si Datu Sumakwel na nagbalatkayong bagong dating bago’y siya ang pumatay kay Gurung-gurung sa pamamagitan ng sibat habang siya ay nakatago sa kisame. At sinabing siya’y gutom na gutom. si Alayon at Datu Sumakwel ay nagkagustuhan. subalit ang nangyari kay Sumakwel ay di rin niya nalilimutan. Pinagluto niya si Kapinangan. Sa pangalang Alayon. ay di nakilala ni Datu Sumakwel na ang kanyang muling pinakasalan ay si Kapinangan na dati niyang asawa. Upang di-parisan ng mga kababaihan. pinatawag ni Kapinangan si Gurung-gurung upang utusan daw.Nakapansin ng pagbabago si Datu Sumakwel nang dumating siya sa kanilang lugar at tahanan. Pinagputul-putol niya ang kamay at paa at ibinalot ng kumot upang di-gaanong mapansin. parang ayaw na niyang makipagsapalaran. at sa diinaasahang pangyayari ang narating niyang lugar ay ang kinalalagyan ni Kapinangan. Nagtaka siya nang magreklamo si Kapinangan nang sabihin niyang putulputulin ang isda na dati rati’y kanyang ginagawa. Aalis siya sa lugar upang iwasan si Alayon. Nagsama at namuhay nang matiwasay ang dalawa hanggang sa kahulihulihang sandali ng kanilang buhay.

itak at iba pang kasangkapan sa bahay. Diumano. Nabalitaan ito ni Bantong at inihandog niya ang sarili kay Handiong upang siyang pumatay kay Rabut. Handiong.IBALON (Epiko ng Bikol) Ang Ibalon ay matandang pangalan ng Bicol. Si Baltog ay nakarating sa lupain ng Ibalon dahil sa pagtugis niya sa isang malaking baboy-ramo. Tumulong si Oriol sa paglipol ng iba pang mga masasamang hayop sa Ibalon. Si Hablon naman ay nagturo sa mga tao ng paghabi ng tela. Naging lalong maunlad at masagana ang Ibalon. May nagtangkang pumatay sa kanya subalit sinamang palad na naging bato. Nagagawa niyang bato ang mga tao o hayop na kanyang maengkanto. Itinuro ni Dinahong Pandak ang paggawa ng palayok na Iluad at ng iba pang kagamitan sa pagluluto. Kaniya itong pinatay habang natutulog. Subalit may isang halimaw na namang sumipot. Ang Epiko ay nababahagi sa trilogia. Noong 1895. Ito ay si Oriol. dapat ay binigyan ng pagkakataong magtanggol sa sarili nito. Si Baltog ay matanda na upang makilaban. Inilalarawan dito ang kabayanihan nina Baltog. Tinulungan siya ng kanyang kaibigang si Handiong. isang malaki at mapaminsalang baboy-ramo na tuwing sumasapit ang gabi ay namiminsala ng mga pananim. mababangis na tamaraw at lumilipad na mga pating at mga halimaw na kumakain ng tao. ng araro. Pinarusahan ng Diyos ang Ibalon sa pamamagitan ng isang napakalaking baha. Napatay nila ang mga ito maliban sa isang engkantadang nakapag-aanyong magandang dalaga na may matamis na tinig. Naging maunlad ang pamumuhay ng mga tao. masama man si Rabut. Ito ay kalahating tao at kalahating hayop. Pinamunuan ni Handiong ang mga lalaki ng Ibalon upang kanilang lipulin ang mga dambuhalang buwaya. Naging payapa ang Ibalon. Ang sistema ng pagsulat ay itinuro ni Sural. Nalunod ang maraming tao. Nakaligtas lamang ang ilang nakaakyat sa taluktok ng matataas na bundok. Siya'y nanggaling pa sa lupain ng Batawara. Subalit may muling kinatakutan ang mga tao. Ang mga piling tauhan ni Handiong ay tumulong sa kanyang pamamahala at pagtuturo sa mga tao ng maraming bagay. Nalaman ni Bantong na sa araw ay tulog na tulog si Rabut. Sa kanya narinig ng pari ang epikong Ibalon. Itinala at isinalin ng pari sa Castila ang isinalaysay sa kanya ni Cadungdung. Si Ginantong ay gumawa ng kauna-unahang bangka. Nasira ang mga bahay at pananim. Tinuruan niya ang mga tao ng maayos na pagsasaka. Siya si Rabut. Mayaman ang lupain ng Ibalon at doon na siya nanirahan. Ang mga tao ay umunlad. Nagalit ang Diyos sa ginawang pataksil na pagpatay kay Rabut. at Mantong. Siya ang kinilalang hari ng Ibalon. si Prayle Jose Castaño ay may kinaibigang bulag na lagalag na mang-aawit na si Cadungdung. Nang kumati ang .

naghari naman sa buong Ibalon ang lagim at kapinsalaan dahil sa poot ng mga dambuhalang tulad ng mga pating na may pakpak. Jose Castaño. Ang ikalawang bahagi naman ay ang awit ni Cadugnung na naglalaman ng mga pangyayaring naganap noong matagal na panahon. iba na ang anyo ng Ibalon. Dahil sa ipinamalas ni Baltog na pambihirang lakas kaya’t kinilala siyang pinuno ng pook na Ibalon. Binigyan niya ng katarungan ang lahat ng kanyang nasasakupan. Nang marinig niya ang karaingan ng mga tao ay muli siyang naging tagapagligtas. isang batang-batang mandirigma ang nagngangalang Handyong ang dumating sa Ibalon. Labis na humanga ang mga mangangasong buhat sa ibang lugar nang kanilang makilala at Makita ang pangit at panga ng baboy-ramo gayundin ang panga nitong nakausli. Nagpanibagong buhay ang mga tao ngayon ay sa pamumuno ni Bantong. Dahil sa mayamang lupain ng Bicol at sa likas nitong kagandahan. Isang gabi. Binubuo ng sampung saknong na may tig-4 na linya o talutod. Isa rin itong dambuhala na iisa ang mata at tatlo ang bibig. Naglalaman ng kahilingan ni Iling (isang ibong laganap sa kabikulan at kung inaalagaan ay madaling turuang bumigkas ng ilang salita) kay Cadugnung na awitin ang mga pangyayaring magpakilala sa kabayanihan ni Handyong. Kaya’t mula noon si Handyong naman ang humaliling bayani ng epiko. Ang pating na may pakpak . Ang nasabing epiko ay nalathala sa Madrid sa tulong ni Wenceslao Retana.tubig. Pagkatapos ay sinunggaban niya ang mga panga at binali ang buto. kalabaw na lumilipad at higanteng buwaya. May dalawang bahagi ang epiko. Salitang pinaikli ang “ibal” ng Ibalyo na nangangahulugan na naging tawiran mula sa Visaya patungo sa kabilang ibayo sa dakong Timog Luzon. Sa pagsisimula ng epiko. tinambangan ni Baltog ang baboy-ramo. naakit si Baltog. si Baltog ang kauna-unahang lalaking nakarating sa Kabikulan buhat sa lupain ng Botavara. Ibalon o Ibalnon ang naging tawag ng mga Español sa sinaunang lupain ng mga Bicolano. Ang baboy-ramong ito ay buhat daw sa bundok ng Lingyon at tinatawag na Tandayag. May sukat na lalabindalawahin. Matapos ang panahon ng kapayapaan at kasaganaan. IBALON Kilala ang Bicol sa kanilang matandang epiko na Ibalon na isinalaysay ng isang makatang manlalakbay na si Cadugnung na isinalin Fr. Hindi nagtagal. Sinaksak niya ang mabangis na hayop sa pamamagitan ng kanyang sibat. Hinikayat ni Baltog si Handyong na magkaroon ng isang pangkat ng mga mandirigma upang tumulong sa paglipol ng mababangis na dambuhala. Naging batayan nito ang mga “ibal” o “ibay” na kauna-unahang pangalan ng tangway ng Bicol. Nakalaban din at napatay ni Handyong si Ponong nang bigla itong lumusob sa kanila. Isinabit ni Baltog ang dalawang panga sa puno ng Talisay. Ang labanan ay umabot ng sampung buwan. Naging mabuti siyang pinuno. Ito ay napatay ni Handyong. Naging matagumpay naman siya sa paglipol ng mga dambuhala. Nalungkot si Baltog dahil siya ay matanda na at hindi na niya kayang ipagtanggol ang kanyang mga nasasakupan.

Isang nakasisisndak na bagyo na may kasamang malakas na ulan ang nasabing delubyo. Isang araw. Ibinigay ni Handyong ang batas na makatarungan na magpapahintulot na manirahan nang sama-sama ang alipin at umaalipin nang may karangalan at katiwasayan sa pamilya. Nasaksihan ng ilang orang-utang ang labanang ito at sila’y nasindak. Lalong naging kahanga-hanga si Cuinantong nang magdagdag siya ng timon at layag sa bangkang gianwa niya. Inilalarawan din sa epiko ang bahay nina Handyong na kung tawagin ay “moog” sapagkat ito’y nakasalalay sa punongkahoy. ang unanong si Dinahon naman ang lumikha ng tapayan. Siya’y isang mangkukulam at nagagawa niyang bato ang sinuman. namahinga si Handyong. singkaw. pinatunayan ni Oryol na hindi niya mapapasuko si Handyong. kaya’t naghandog siya ng tulong upang mapuksa ang mga dambuhalang buwaya sa ilog Bicol. Nang malipol ang mga dambuhala sa pook. kasalukuyang bumabaha. palayok at iba pa. Siya’y si Oryol. Pagkatapos ng labanan. Ginawa rin ni Cuinantong ang araro. Binanggit din sa epiko na si Handyong ang kauna-unahang gumawa ng bangkang naglayag sa ilog Bicol na si Cuinantong. isang dambuhalang kalahating tao at kalahating hayop ang katawan. gulok. Pagkatapos ng delubyo. Ang epiko ay nagwakas sa kasaysayan ni Bantong. Nagtanim din siya ng isang uri ng palay na nagtataglay ng kanyang pangalan. Si Surat naman ang gumawa ng ABAKADA at inukit sa batong libon.at Simarong kalabaw na lumilipad ay nalipol lahat. Nagbago rin ang takbo ng agos ng ilog Inarihan. Ang baha ay kagagawan ni Inos. Ngunit isa pang dambuhala ang nakaligtas sa kamay ni Handyong. Sa kanyang pagpapahinga siya’y nagtanim ng gabi ang laman ay kasinlaki ng pansol. asarol at salop. Ipinakita niya kay Handyong ang dambuhala at hindi siya makapaniwala sa kapangitan ni Rabut. ang ilog Bicol ay namula sa dugo ng mga buwaya. pagalong. Ang mabangis na “Sarimaw” ay itinaboy sa bundok ng Kolasi. suyod. Namilipit sa sakit sa Rabut at umalingawngaw ang kanyang tinig sa buong bayan. Dito nagwakas ang salin ni Fr. Sa gitna ng kapayapaang naghahari sa lupain ay nagkaroon ng isang delubyo. Ang iba pang nagsigawa ng kasangkapan ay si Hablom na tumuklas ng habihan. . nagtungo si Bantong kasama ang kanyang mga tauhan sa yungib at sinalakay si Rabut samantalang ito’y natutulog. isang batang-batang kaibigan ni Handyong na lagi niyang kasa-kasama. Tinaga ni Bantong ang tulog na dambuhala. isang tusong ahas na nakukuhang maging isang anyo ng kaakit-akit na babae at ang tinig ay parang sirena. ang katahimikan ng Ibalon ay muling binulabog ni Rabut. isang tangway ang lumitaw na ngayon ay tinatawag na Pasacao. Dinala ni Bantong ang bangkay ni Rabut sa Libnaman. Alinsunod sa epiko sila’y tumatahan sa itaas ng punungkahoy upang maiwasan ang labis na init at maligtas ang mga sarili sa insekto’t hayop na naglipana sa pook. kalan. Sa panahong iyon. Lalo siyang napamahal sa kanyang mga sakop nang nahikayat niya nang buong lugod ang mga mamamayan upang gumawa ng mga kapaki-pakinabang na kasangkapan sa ikakabuti ng lipi. Ang mapanlinlang na serpyente ay nagtatangkang gayumahin si Handyong. Sa kabila ng pang-aakit na ginawa kay Handyong. Mula noon siya’y nagpatuloy sa pamamahala sa kanyang mga kababayan nang buong tapat at katalinuhan. Jose Castaño.

Nangako si Cadugnung na ipagpapatuloy niya ang kuwento sa ibang araw. Subalit maaaring hindi na naisalin ang iba pang bahagi ng epiko o kaya hindi na natapos kung kaya’t nananatiling walang karugtong ang epiko. .

Muli naman siyang binibuhay hanggang sa sumapit ang ikapitong pagsibat at nakayanan ni Dumalapdap ang iwasan ang rumaragasang patalim na kasimbilis ng kidlat. Anim ulit siyang sinibat ng kapatid at namatay. (2) tarangban o yungib. dumaan muna si Buyong Dumalapdap sa pagsasanay. “mga grupo ng tao sa kabundukan ng Gitnang Panay” (1). ang mga kaibigan niyang espirito. Binubuo ito ng 8340 na taludtod na may apat na episodyo o sugidanon: (1) pangayaw o paglalakbay. na kapantay niya ng uri. Ibig sabihin. Ang babae’y si Nagmalitong Yawa. bulawan ang buhok. pinagsama-sama nila ang kanilang mga dugo mula sa daliri at nakalikha sila ng isang datung kapamilya na si Buyong Dumalapdap. Hanggang sa narating nila ito at kaniyang narinig ang paanyaya ng yuta-yutang binukot. At nahalina ang binata. may alam sa panggagamot. Tinanggap niya ang inaalok na nganga ng binukot. Napakaganda ng mga tinig. Sumulong na ang ginintuang biday ni Humadapnon. Doo’y . Hindi naman natinag si Humadapnon. ayaw pagbigyan ni Humadapnon ang paanyaya ngunit nang lumitaw ang pinakabunso. pinakabatang binukot na si Malubay Hanginon. Nakatutulog si Buyong Humadapnon sa kaniyang duyan nang nagpakita sa kaniyang panaginip sina Taghuy at Duwindi. naakit ang binata at umibis ng kaniyang sinasakyan. hindi lamang ito isang piyesang pampanitikan kundi ibahagi ng ritwal pangrelihiyon ng mga Sulod. Humiling si Humadapnon ng permiso sa magulang na maglakbay para hanapin ang kaniyang mapapangasawa. Ang Tarangban ay isla ng mga binukot (well-kept maidens). Sa una. Pinigil naman siya ni Dumalapdap at laging pinapaalala na marapat nilang puntahan. Kapansin-pansin sa pagbabasa ng teksto ang mga bahaging nagtataglay ng mga sagrado at bahagi ng kanilang ritwal sa panggagamot. sakay ng ginintuang biday o barangay na pamana pa ng magulang sa binata.HINILAWOD (Epiko ng Hiligaynon) “Pakikipagsapalaran ni Humadapnon" Ang Hinilawod ay literal na nangangahulugang “tales from the mouth of the Halawod River” (Jocano 2000: 3) ay nirekord 50 taon na ang nakalipas. Isang bahagi lamang ito sa narekord na epiko na sinasabing isa sa pinakamahabang epiko sa Sulod. Bilang preparasyon sa paglalakbay. Sinabi ng dalawa na marapat nang hanapin ng datu ang kaniyang babaeng mapapangasawa. at (4) pagbawi o muling pagkabuhay. may kapangyarihan. anak-maharlika rin. Sa tulong ng mag-anak. Si Dumalapdap ang makakasama ni Humadapnon sa kaniyang adbentura. (3) bihag. Pinaalalahanan ang binata ng kaniyang magulang na mag-ingat sa engkantadong isla ng Tarangban. Dagdag pa ni Jocano. anak nina Buyong Labaw Donggon at Uwa Matan-ayon. May ritwal muna bago ito isulong sa dagat: pinausukan ng kamanyang at dinasalan para sa maayos na paglalakbay. May puwersa itong bumubura sa konsepto ng pinagmulan.

Nagmimistula itong diksiyonaryo at nagpapakita ng yaman ng kanilang bokabularyo at imahinasyon. Pagdating nila sa Tarangban. Halimbawa. nasa naratibo ng pagkamalay o coming-of-age ang teksto. Nanangis sa harap ng Tarangban si Dumalapdap hanggang sa makaisip ang kaniyang mga kaibigang espiritong sina Duwindi. proteksiyon sa malas. Tumambad naman si Humadapnon na naengkanto. at Hangin na pakiusapan ang binibining talaga naman nilang pakay sa paglalakbay. Hindi naman nagpakilala si Nagmalitong Yawa bilang tagapagligtas ng lalaki. Malinaw rin ang moral sa epiko: makinig sa payo ng . Naging bihag ang binata. Taghuy. Inabot ng pitong taon ang pakikipagtalik niya ang mga binukot sa isla. Katangian din ng epikong ito ang paglalarawan ng kasuotan ng mandirigma. sinabi nilang kapatid ang nakulong. Sa pagbabasa ng epikong ito. Bumalik sa kanilang tahanan si Dumalapdap. May tiyak na ngalan ang mga kagamitan tulad ng agong. at mga kaalamang-bayan tulad ng halamang-gamot at pamahiin ng kanilang pamayanan. muli kong napatunayan sa sarili na nagsisilbing panlipunang dokumento ito. Ipinapakita rito ang pagkagulang ng isang bayani (Humadapnon) sa paghahanap ng mapapangasawa at ang adbentura sa bagong yugto ng buhay. Hindi nagtagumpay ang kalalakihan. panguudyok. Una. biday. Hindi sila nagtagumpay sa paghahanap ng tamang binibini at sa pagpapatnubay sa isa’t isa sa tama. Nangako naman ang magulang na gagawin ang makakaya. Mangyari. at ang mga paghahanda para sa paglalakbay at pakikidigma. baul. at ang family tree ng mga pangunahing tauhan sa epiko. ibinalik nila ang buhay (tubig buhat sa ikapitong antas ng langit) at katinuan ng nabihag na bayani. at sibat. Sisidlan din ang epiko ng kanilang mga salita. kalasag. Sa tulong ni Buyong Sunmasakay at ng mga kaibigang espirito. at ang kanilang mga dalong-dalong (spirit friends). Wala na ito sa kaniyang sarili. maging ang pinakapinunong si Lubay Hanginon ay kaniyang sinaksak. Ang hindi lamang siya maitago ay ang kaniyang matamis na amoy ng isang binukot. Tulad ng iba pang panitikang-bayan sa anyong prosa. dasal sa mga espirito. ang pagsasalaysay ng proseso ng ritwal-sayaw. napapayag na rin si Nagmalitong Yawa. at pananakot ng mga espirito. nagsa-mandirigma si Buyong Sunmasakay. Sa paanyaya. Ngunit ipinagtapat nilang iyon ang binatang ang diwata ang pakay. Nagbalatkayo si Nagmalitong Yawa bilang lalaki (buyong. Bilang nagbabalat-kayong lalaki. naakit muli ang mga binukot. Hindi nagtagumpay ang mag-anak. datu). na inuulit-ulit. Nagtataglay ito ng mga proseso sa panggagamot. Nang natauhan si Humadapnon at nagtangkang umalis.siya’y nakapagtalik sa yuta-yutang mga dalaga. gayundin ang mga dalagang babaylan. may iba’t ibang termino para sa katulong. Pinaslang niyang lahat ng mga binukot sa isla. siya lamang ang maaaring makapagligtas sa nakulong na binata dahil magkasinlakas sila. Nangako sila ng pabuyang kayamanan (para sa lalaking tagapagligtas) at kasal (para sa babae). Binuksan nila ang Tarangban sa galak na makakitang muli ng makisig na binata. Nagluksa naman si Dumalapdap sa kapalaran ng nilang magkapatid. Ipinaalam niya ito sa kaniyang magulang. nagsara ang yungib ng Tarangban. May enumerasyon din sila ng mga diwata. datu. Itinuring ng binata na kalaro at laruan lamang ang mga binukot.

magulang. huwag lilihis ng landas. . at huwag magpapaakit sa tukso dahil ito ang magiging sanhi ng kabiguan.

Isang araw ay may mga dayuhan na dumating doong na ang pakay ay mangaso o mamaril ng hayopa-gubat. at iba pa. Paara sa ikasisiguro ng lakad ay ipinagsama ng mga ito ang isang tagapaggabay. At nang lalapitan na ng mangangaso ang puting usa may biglang sumulpot sa likuran na isang putting-putting usa na malayo sa hitsura ng nabaril. Isa sa mga taong nanirahan din doon. Ito ang kuwento ng kanilanga mga ninunp na unang nanirahan doon. Mga prutas. Napaghinuha na lamang ng . Kung minsan ay nagpapalit daw ito ng anyo bilang isa ring putting usa. Ang Diyos raw na ito ay tinatawag na Rihawani. Nang mapadako ito sa gawing ilang. Itinuro nila ang gubat ngunitisinalaysay rin ang kasaysayan nito na pinananahan ni Rihawani. nang maligaw ito sa pangunguha ng mga kahoy at prutas ay napadako ito sa pook ni Rihawani. habang nakikipag-usapsa ilang mga usang puti na nasa kaniyang paligid.RIHAWANI (Epiko ng mga Kapampangan) Sa isang kagubatan maraming bundok sa isang lugar ng Marulu. Mula noon ay lalo nang nagging katatakutan ang kagubatang iyon. napansin niya ang isang pangkat ng mapuputing usa. umusal ng sumpa ang diwata at ang lalaki ay maging isang putting usa rin at mapabilang na sa mga alagad ni Rihawani. Ang mga naninirahan sa liblib na pook na ito na takot na takot na magawi o maglagalag sa kagubatan pinananahanan ni Rihawani. mga halaman gubat. ang mga naninirahan doon ay may pinaniniwalaang isang diyosa o diwata ng mga putting usa. Hanggang sa may Makita ito sa dakong kadawagan ng gubat. Lalo itong namangha nang ang usa ay mag-iba ng anyo at nagging isang napakagandang babae. mga hayop-gubat. Itonagubilin ding huwag pagnasaang puntahan ang pook na iyon. Tinamaan ang putting usa sa binti at hindi na nakatakbo. Nang maglakad ang mga ito sa dakong patungo sa kinaroroonan ng tao ay mabilis na humangos ito sa bahay ay hindi magkumahog sa pagbabalita sa kaniyang nasaksihan. Tinawag nan tinawag ang pangalan nito ngunit wawlang sumasagot. Nagtanonga daw ang mga ito kung sang gubat marami ang mga hayop o ibon na maaring puntahan. Nakita raw at nasumpungan nito ang diyosa. isang liblib na pook. ang isa ay nagkainteres na dumako sa gubat na pinananahanan ni Rihawani. Nang makasapit na ito sa dakong itaas ng bunok ay naglakad-lakad muna at nagsipat-sipat ng mababaril na hayop. Naisip nito ang maputing usa na sinasabi ng matatanda. Hinabol nito ang isa at tinangkang barilin. Minsan daw. Nang dakong hapon na. Ngunit lingid sa kaalaman ng lahat. Hindi nito pinakinggan ang tagubilin ng nakatatanda sa lugar na iyon. Pagdating sa paanan ng isang bundok ay napagkasunduan ng mga itong maghiwa-hiwalay at magkita-kita na lamang sa isang lugar sa dakong hapon. hinanap ito ng mga kasamahan. Nang maramdaman ng mga hayop na may tao. ngunit walang natiyempuhan. At lumisan ang mga ito patungo sa gubat na pupuntahan. nabulabog ang mga ito at nagtakbuhan papalayo. Sang-ayon sa kanila. Sinumbatan nito ang mangangaso. kahittalam nilang ditto sila maraming makukuhang mga bagay-bagay na maari nilang magamit o mapagkakitaan. Kahit sa malayo ay kapansinpansin ang angking kagandahan nito. agad inasinta at binaril. Sa ginawang iyon ng dayuhan. may nakasumpong na kay Rihawani.

.lahat lalo na ng kasamahan gabayna sinuway nito marahil ang tagubilin. tuloy nabilang sa sumpa ni Rihawani. ay pinangilagan na ng mga mangangaso ang dakong iyon ng kagubatan. Mula noon. bundok sa nagging aral na sa mga nandoon ang pangyayaring iyon.

Aba tayo kung wala na Ang tirahang maligaya. at Baing Talim. mga bukirin At ang mga anak natin: Tayo naman may patalim. magdurusa. ay tayo na. Sa kulog. di naawat Pinuhunan ang buhay. Maagaw sa ating kamay Tayo baga'y mag asal Gayong buhay tila patay? Halina nga at usigin Ang aliktiya. di nasindak Sa labanan. At ang buhay ay ipara. . Mandukit atDikyaw buhat sa kaharian ng Madjapahit tungo sa Mai at Luzon na bahagi noon ng Kaharian ng Lontok. Ang nuno nating lahat. Ito rin ay ukol sa kasaysayan ng pagsugo ng Haring Solodan sa kanyang tatalong anak na sina Bagtas. Pati anak at asawa Mananaghoy. Itong ating kabukiran Sampung bahay at tahanan. hirap Upang tayong mga anak Mabuhay ng mapanatag. Ibig nilang kuning tunay.EPIKO NG KUMINTANG (isang epiko ng mga Tagalog) Ang Kumintang ay kasaysayan ng mga pakikidigma ng mga kawal nina Datu Dumangsil ng Taal. Dugo't buhay puhunanin. Datu Balkasusa ng Quezon. Kaya ngayon.

barya. na nagka-galos-galos sa mga tinik. Pagkabigkis at pasan na ng matandang babae ang mga kahoy. Ang kutis niya ay makinis. walang katinag-tinag habang umaalon ang kanyang buhok sa ihip ng hangin. subalit walang nakaka-alam kung saan talaga o kung paano siya namamahay. at pati alahas. pati mga alahas. natatanaw siya ng mga mangangahoy sa dilim ng Viernes Santo (Good Friday). Walang naglalakas-loob na kumausap. Nakatayo raw si Mariang Makiling sa gilid ng mataas na bangin. nakatira siya sa isang magandang palacio na napapaligiran ng mga jardin. Natigilan ang lalaki. sa bigkas ng mga Tagalog. lalo na nang lumabas ang isang magandang dalaga. . Ang sabi naman ng iba. at mala-candela ang mga daliri. nakatira siya sa isang dukhang dampa na gawa sa karaniwang kawayan at mga dahon ng nipa. Tanging kapalit na hinihingi niya ay isang puting-puting dumalaga. nilalapitan daw sila. pinahihiram niya ang mga mahirap ng damit. lumilitaw siya sa anyo ng isang karaniwang taga-bukid at tinutulungan ang mga matatandang babae sa pagpulot ng mga panggatong. isinisingit nang lihim ni Mariang Makiling sa bigkis ang pira-pirasong ginto. Takbo at nagtago ang baboy damo sa luob. Malaki at itim ang kanyang mga mata. parang isinilang sa maputlang sinag ng buwan sa ibabaw ng Pilipinas. narating nila ang isang maliit na kubo. Kumaripas ang hayop sa mga sukal at tinik ng gubat habang walang tigil na humabol ang lalaki. batang inahen na hindi pa nangingitlog. kapag namumundok sila upang humuli ng usa. binubuhay muli ang mga nasirang halaman at itinatayo uli ang mga natumbang punong kahoy. Mabuti ang kaluoban ni Mariang Makiling. pasulpotsulpot sa pagitan ng mga punong kahoy sa gubat ng Makiling. At lahat ng sira mula sa bagyo ay naglalaho sa bawat madaanan niya. Dati-rati. binabati nang tahimik bago lumalayo at naglalaho sa dilim ng gubat. Paminsan-minsan. hindi tumatanda. Biglang-bigla. at ibinabalik ang dating ayos ng lahat. sumunod o magmanman man lamang sa kanya. kayumangging kaligatan. Pati ang mga ilog ay bumabalik sa kanilang takdang landas at agos.ANG HIWAGA NI MARIA MAKILING (Epikong Tagalog) Si Mariang Makiling ay isang dalaga. para sa mga kasal. isang mangangahoy ang nakakita ng baboy damo. nakatira sa magandang bundok Makiling sa pagitan ng provincias ng Laguna at Tayabas. siya ay maniwaring isang diwata. Kung minsan daw. Matangkad si Mariang Makiling at mahinhin. Sabi ng iba. at maliliit ang mga kamay at paa. Ang diwa niya ang namamayani sa bundok subalit siya mismo ay bihirang makita ng mga tao. Paminsan-minsan. binyagan at fiesta. mahaba at makapal ang buhok. Sa madling salita. Minsan. ayon sa cuento. Karaniwang lumalabas si Mariang Makiling pagkaraan ng bagyo at lumiligid sa mga bukid.

Masarap at kaiba sa lahat ng natikman niya. pabigat nang pabigat ang mga luya kaya dinukot niya ang ilang piraso at itinapon. o kung mayruon siyang mga kapatid o ibang kamag-anak. gumaling ang kanyang mga sugat at bumalik ang kanyang lakas. umungol at tumabi sa kanila. at sugatan.” sabi ni Mariang Makiling sa lalaki.“Sa akin iyong baboy damo. Sa isang kisap-mata.” Napukaw ang lalaki sa alindog ni Mariang Makiling. Nasalubong nila ang isang matandang babae na humingi ng limos.mga dambuhalang halimaw pala! Sinakmal ng mga ito at kinain ang usa at baboy damo. ibinaba ang mga buntot sa pagitan ng mga paa. Hindi laging mabait si Mariang Makiling sa mga mangangahoy. at kumaripas ng takbo. magpahinga ka at kumain. Laking hinayang nila sa mga ‘luya’ na naitinapon pauwi. “at hindi mo dapat hinabol. Ang mga nilalang na tulad niya . 2 mangangahoy ang pauwi mula sa bundok. lalo na nang umalingawngaw uli ang mga sigaw. malapit na malapit na! Sindak sila sa bilis ng mga humahabol! Umabot ang 2 mangangahoy sa sapang Bakal at. tapos maaari ka nang umuwi. narinig uli nila ang mga sigaw. “Doon sila! Doon!” Hindi naunawaan ng 2 mangangahoy subalit tumaas ang tenga ng kanilang mga aso. utal pa rin. Habang pauwi. mas matapang. naubos at tumakbo uli ang mga halimaw pabalik sa bundok. Pagkaraan ng ilang saglit. dumating ang mga humahabol . “Ibigay mo ito sa iyong asawa. sa takot. itinaboy pa nila ang matanda na nagbanta. Ilang minuto lamang. nagulat silang mag-asawa nang nakitang kumikinang ang ‘luya’ na naging lantay na ginto ang mga ito. Tumakbo na rin ang 2 mangangahoy. Minsan. kinain lahat ng lugaw na hinain.” sinabi niya sa lalaki na. Isinuksok ng lalaki ang mga luya sa luob ng kanyang salakot (sombrero). Isang hapon. ay yumuko lamang bago umalis. Isa sa mga mangangahoy. mas malapit. mula sa gilid ng bundok. “Isusumbong ko kayo sa may-ari niyang mga hayop!” Humalakhak ang 2 lalaki bago nagpatuloy pauwi. Hindi na binigyan. ay bumaril sa mga halimaw subalit mintis! Wala kahit isang nakatuklas sa mga magulang ni Mariang Makiling. Nakababa na ang araw pagdating nila sa paanan ng bundok at. sa dilim. pinaparusahan niya ang mga ito. Binigyan siya ni Mariang Makiling ng ilang piraso ng luya. Pulos dugo ang iyong mga bisig at binti. binitawan ang dalang usa at baboy damo at umakyat sa isang punong kahoy habang patuloy na tumakas ang mga aso. Umingit-ngit sa takot ang mga aso. walang imik. narinig nila ang sigaw mula sa malayo: “Nandoon sila!” Sinundan ito ng mas malayong sagot. Subalit nakikita kong ikaw ay pagod na pagod. Pumasok siya sa kubo at. Gagaling ka. Halika sa luob. Kinabukasan. Naramdaman niyang napawi ang kanyang hapo. kasama ang kanilang mga aso at pasan-pasan ang nahuling usa at baboy damo.

laging sabi ay bata. kahit anino ay hindi na aninaw sa Makiling.ay maniwaring lumilitaw na lamang. Sabi ng iba. kasalanan daw ng mga tao sa kabayanan na ayaw magbayad ng puting dumalaga. Hindi siya nagbago ng anyo. basta tinawag na lamang siya ng mga tao na “Maria” dahil karaniwang pangalan ito ng mga Pilipina. Naglaho na si Mariang Makiling. Ni hindi raw ibinalik ang mga hiniram na alahas at mga damit. Ngayon. nagalit daw si Mariang Makiling dahil tinatangkang agawin ng mga hacenderos ang lupain sa bundukin. Subalit sumbong ng iba.” Wala ring naka-alam ng tunay niyang pangalan. . wala nang tumatanggap ng handog na yaman. o sumali sa anumang pagdiriwang sa simbahan. tulad ng mga bato na tinatawag ng mga Tagalog na “mutya. marami nang taon na hindi siya nakikita. Hindi raw siya pumasok sa kabayanan kahit minsan. Subalit ngayon. Ang 5 o 6 na anak-anakan na nakakita sa kanya. maliksi at dalisay si Mariang Makiling. at “ng Makiling” dahil duon sa bundok na iyon siya laging nagpapakita. kahit na sa liwanag ng buwan. ang mga kasal at iba pang pagdiriwang ay hindi na nakikitaan ng mga alahas ni Maria.

malakas at matapang. Masyado na akong matanda kaya inaatang ko na ito sa iyong mga balikat. Para itong lupain ng gatas at pulot. Pagod nang lumaban ang mga tao anak. mabait at matipuno. Ibinigay ni Handiong ang basbas kay Baltog. nasagupa ni Baltog ang malakas na hangin at malalaking alon na sumira sa kanyang bangka. Ngunit nagsalita siya ng maaga. Nakita niya ang mga tao sa kanilang kaawaawang kalagayan. palay at mga gulay. Natagpuan niya ang Ibalon. Masaragam. Iginala ni Baltog ang mga mata. Isarog at Lignion. Napakarami nilang kaaway na laging dumarating upang sirain ang kanilang pananim at patayin ang kanilang mga alagang hayop. hanggang umabot siya sa lupain ng Aslon at Inalon na sumasakop sa kapatagan na nakaligid sa bundok ng Asog. Marami na siya ring narinig tungkol sa lugar at naisip niya na maganda kung makakahanap siya ng lugar kung saan sila maninirahan habangbuhay. Tumingin ng diretso sa kanyang mata ang kanyang ama. Isang araw. Alam kong magagawa mo ito. Nakita niya ang panghihina sa bawat mukha ng ama't-ina. Ano ang gusto mong ipagawa sa akin. Ngunit desidido si Baltog na . Ang ating mga hayop ay kumokonti ng kumokonti araw-araw. ikinuwento ng kanyang ama ang kaawa-awa nilang kalagayan sa lupain ng Samar. ama? tanong ni Baltog. Nagsimula niyang galugarin ang Kabikulan. Kapag nagpatuloy ang ganitong sitwasyon ay mamamatay tayong lahat sa gutom. Ito rin ay maganda para sa kanilang mga hayop. isang magandang lugar para sa kanya at sa mga mamamayan. Siya ay anak ni Handiong. sabi ng kanyang ama. Bata ka pa. Siya din ay nalungkot. Kinailangan niyang lumangoy at muntikan na siyang malunod bago niya ligtas na narating ang dalampasigan ng baybaying bayan ng Kabikulan. Gusto nila ng payapang buhay na walang gutom na gumagala sa paligid. At hinawakan nito ang kanyang balikat. Namamatay ang mga tao sa gutom dahil sa kawalan ng pagkain. Dahil naninirahan sa paligid ng Ibalon ang ilang buwaya na may pakpak na nakakalipad. Sa malawak na dagat. ang pinuno ng kanilang pamayanan. Naglayag si Baltog kinagabihan sakay ng isang maliit na bangka na magdadala sa kanya sa isang lugar ha tinatawag na Kabikulan. mga baboy ramong kasinglaki ng elepante at isang sawa na may ulo ng isang babae. Para sa akin at sa ating mga mamamayan. Nais ko ang lupaing ito para sa akin at sa aking mga mamamayan. Nakita niya ang gutom at sa mukha ng bawat bata. Ang natitira sa kanila ay hindi sapat upang umabot sa susunod na pag-aani. sabi ni Baltog sa sarili. Ang lupa ay mataba at magandang pagtamnan ng mga halamang ugat.IBALON Epiko ng Bikol Si Baltog ay isang batang lalaki na malakas. Humanap ka ng lugar kung saan makakapamuhay tayong panatag at payapa.

ang kanilang bagong tahanan. Ngunit.makuha ang Ibalon para matirhan kaya nilabanan niya ang mga buwaya at mga baboy ramo ng buo niyang lakas. Dahil sa kanyang galing sa mano-manong pakikipaglaban natalo niya lahat ng buwaya at baboy ramo. pinatay niya ito at pinagpira-piraso. Sa lupaing iyon ang gutom ay naging alaala na lamang ng nakaraan. Pinuno nila ang lupain at nagkaroon sila ng masaganang ani. Bumalik siya at ibinalita sa ama ang tungkol sa lupain na nakita niya para sa kanila. Hindi na sila nagsayang ng oras. ang sawa na may ulo ng babae ay nakatakas at humanap ng ibang matitirahan. . Tinuruan nina Handiong at Baltog ang mga mamamayan ng ilang paraan upang magkaroon ng kabuhayan. At hindi nagtagal ay gumanda ang kanilang pamumuhay. si Baltog at ang kanyang ama at ang lahat ng mga mamamayan ay nilisan ang Samar papuntang Ibalon.

Nagkaroon ng pakikiapid (agaw) kung kaya’t nilayasan ni Tuwan Putli ang asawa. Sa unang awit. ipinauwi ito sa binata. Pumutok na parang kawayan ang baul. Nakita sa bagang nito ang isang maliit na bahagi ng kuko mula sa hinliliit ng babai. Ito’y tanda ng kahilingan ng pagpapakasal at pagpayag. ang asawa ni Kudaman. matapos mapag-alaman ang pakikiapid ng anak. Samantala. Ibinuka niya ang kanyang bunganga at pinasiyasat ito sa binata. magiging asawa niya si Tuwan Putli. ipinasok ni Binata ng Alapaap ag kapirasong kuko sa baul na ginto. binantaan ito ni Sultan ng Baybayin na pupugutan ng ulo sa Gunting ng Daigdig. Nabatid ng babai na ang binata ng nagligtas sa kanyang buhay kung kaya’t pumayag siyang sumama rito. Umuwi si Ambaynan at kanyang ibinalita ang pagkawala ni Tuwan Putli. Nang sila’y paalis na. Pumayag si . Si Tuwan Putli ang naging pangunahing asawa (puqun) ni Kudaman. Nagsumamo sa kanya si Mu-Muta na mag-uwi ng kahit anumang maliit na palatandaan mula sa katawan ng kanyang nawawalang anak. ang lilang bakaw na alagang ibon ng bayani. Dahil dito. Dito nabatid ng pinunong buwaya na si Tuwan Putli pala ang babaing kanyang kinain. Samantala. Ibinalik ito ng binata kay Mu-Muta ngunit bilang pagtupad sa pangako. walang kapali-paliwanag na isinauli ni Kudaman ang asawa sa biyenang si Sultan ng Baybayin. isinugo ang pagkawala ng babai kay Binata ng Alapaap. Kusang bumukas ang lalagyan ng nganga.KUDAMAN Epiko ng Palawan Ang pambungad ng epiko ay ang pagtungo ni Tuwan Putli at ng kanyang pinsang si Ambaynan sa Ilog Tabunganan upang mangisda. Sa kanyang paglalakbay. Nang hapong iyon. Samantala. may nakita si Tuwan Putli na isang ulang na ginto ang sipit at bigla na lamang siyang nawala. sakay ng Linggisan. Pagkauwi. Ang ilog na ito ay mayroong bukal ng tubig na tahanan ng isang Masamang Tao. nasalubong ni Kudaman si Tuwan Putli. nagliwanag ang kabahayan na parang araw at ang babaing singgaan ng kapupulot na panggatong ay ninais maupo sa sahig at magnganga. Kapag siya’y nagtagumpay. Nang tanungin niya ang mga buwaya. may nakitang bakas ng dugo sa buslo ang kanyang pinsan. hindi raw nila nakita si Tuwan Putli ngunit maiging kausapin ng binata ang matanda nilang pinuno na nasa gawing ilaya ng ilog. nagmakaawa si Tuwan Putli na palabasin siya. Inalok niya ito ng nganga at tinanggap naman ni Tuwan Putli. maaakit si Binata ng Alapaap kay Binibini ng Saytang Dagat. Nagtungo si Binata ng Alapaap sa bukal ng tubig at dito ay may natagpuan siyang kaliskis ng buwaya. Hinimok ni Mu-Muta ang manugang na si Muta-Muta na hanapin ang nawawala nitong asawa ngunit di man lang tuminag ang huli.

Habang lumilipad ang Linggisan. napaibig dito ang Binibini ng Lunting Punay. Narinig ito nina Binata ng Alapaap at Sultan ng Baybayin na nagpasyang dumalo. Nangungulila naman sa ibon at sa amo nitong si Kudaman si Binibini ng Saytang Dagat at nagsumamong siya’y pabalikin.Binibini ng Saytang Dagat ngunit lumitaw siya sa pagsubok na lalo pang marilag. nagbaba ng kapasyahan hinggil sa pagkakaagaw kay Binibini ng Saytang Dagat ni Binata ng Alapaap. Ito na ang kanyang ikaapat na asawa. isa pang kapatid para kay Tuwan Putli na tinanggap naman ng huli. Sa tahanan ng Sultan ng Baybayin ay namili ng magagandang damit si Kudaman. Tinipon ni Kudaman ang lahat niyang kamag-anak at kaibigan upang ialok ang pagdaraos ng isang pagdiriwang ng tabad. hiniling ni MutaMuta na patirahin siya sa bahay ni Kudaman. Umalis si Kudaman patungong ibang bayan sakay ni Linggisan upang maghanap ng magagandang damit. nakita siya ni Binibini ng Punung Ginuu na napahanga sa kariktan ng ibon ni Kudaman. Inilagay siya ni Kudaman sa salapa para sa paglalakbay. Pagdaka’y nakarating na lamang siya sa bahay ni Kudaman kung saan niya nakilala si Tuwan Putli. humingi ng nganga si Kudaman kay Binibini ng Lunting Punay at inalok naman siya ng ngangangaan bilang pagsang-ayon. Inalok niya rito ang kanyang balaraw bilang pakikipagkasunduan. Sa kanyang pagbalik. Muli na namang umalis si Kudaman upang bumili ng bagong palamuti sa Raha at anyayahan ito sa pagdiriwang ng tabad. Ipinahaya ni Kudaman na siya’y nag-uwi ng bagong makakasama. Narahuyo rin dito si Kudaman at nagsumamong antayin ang kanyang pagbabalik. Ngunit bago ito. . Ibinalita ni Tuwan Putli kay Kudaman ang pagbabalik ni Binibini ng Saytang Dagat. Ihinabilin ni Kudaman ang dalawang bagong asawa sa pangunahing asawang si Tuwan Putli. Nanabik itong umalis upang muling makasama ang dating asawa. Naghandog si Kudaman ng isang gulok (barung) upang pagtibayin ang kasunduan. Tinugtog ang mga agung upang ihatid ang paanyaya sa lahat. Binalikan siya ni Kudaman na nang magnais magnganga ay inalok naman ni Binibini ng Punong Ginuu. Ipinakilala niya ito sa kanyang tatlong asawa at silang apat ay nagturingang parang magkakapatid. Mawawala siya ng pitong taon kung kaya’t ibinilin ang asawang si Tuwan Putli sa kasundugong si Muta-Muta. Pumayag naman ang huli at agad nagpatayo ng malaking bahay. Ang multa ay itinakda sa 180 pinggan. Sa pagdaan ni Kudaman. Dumalaw kay Kudaman sina Muta-Muta (dating asawa ni Tuwan Putli) at ang tunay nitong kapatid na si Datu ng Ligayan upang magmungkahi ng pakikipagsandugo. Matapos maging kapatid-sa-sandugo. Naghanda siya ng 180 tapayan. Inari na siyang kapatid ni Tuwan Putli.

Bumalik si Kudaman matapos ang pitong taon. inanyayahan ito ni Kudaman na umakyat sa kanyang bahay. Nang di makapagpigil si Muta-Muta. Tumugtog ang mga kalalakihan ng gong upang masiyahan ang nagpapatamis at nagpapahalimuyak sa tabad. ang Panginoon. at kapag nalanta. Muling nagkaroon ng pagdiriwang. Marahas itong tinanggihan ng una. matapos maipatayo ang malaking bahay (kalang banwa). Sumali sa sayaw (tarak) ang asawa ni Kudaman at naghanda ng nganga para sa panauhin. Sila ay gaya ng bala at apoy.Sa ikalawang awit. Narinig din ng mga Ilanun ang tugtog at nagpasyang dumalo upang magdala ng karahasan at makidigma. Kapag namulaklak ito. dumaan ang dalawa sa bahay ni Limbuhanan. siya ay nasawi. Muta-Muta at ang apat na asawa ni Kudaman sa kanyang pagbabalik. ang Panginoon ng Palay. ang Humabi. Naantig sa ganitong katapatan si Kudaman at nagpasyang lumahok sa labanan. Sinundan siya ng Binata ng Alapaap na magliligtas sa kanya at bubulusok patungo sa lugar ng mga kaaway. Ibinadya kay Kudaman ng isang panaginip ang pagdating ng Ilanun at ang balak nitong bihagin ang kanyang mga asawa. Lahat ay sama- . Kay gaganda’t kisig nila. Lahat ay nakasuot ng magagarang ginintuang damit at palamuti. ninais ni Kudaman na mag-alay ng isang pagdiriwang bilang paggunita sa Panginoon ng Palay. si Nagsalad. Dahil di man lang ito nabalita. Sinagip ni Kudaman si Binata ng Alapaap sa pagtatago rito sa kanyang ngangaan(salapa). nagbunsod siya ng isang labanan sa kalangitan. ang pinsang buo ni Kudaman. Sa pagdating ng mga Ilanun. Nagsumamo ang mga babai kay Linggisan (na nagtangka ring pigilan si Kudaman sa paglahok sa digmaan) na pakamatyagan ang kanyang panginoon. Hinandugan muna niya ng bulaklak ng balanoy ang mga asawa. Ngunit nais niyang umiwas sa tunggalian pagkat ang karahasan ay isang pagkakamali kay Ampuq. humingi ng patawad ang si Limbuhanan. Sa kanilang pag-uwi. Nag-alay si Binibini ng Punong Aguho ng isang singsing sa apat na asawa at sila ay naging magkakapatid. Balisa namang nag-aantay sina Datu ng Ligayan. Sa pagkakasama-samang ito’y napuno sila ng katuwaan. Nagtapos ang labanan sa pagwawagi ni Kudaman. Kakakasal lamang nito sa Binibini ng Punong Aguho. buhay siya. Ipinatong niya ang kanyang kamay sa bunganga ng tapayan at siya’y nakabuo ng tabad. Buong payapang nagnganga si Kudaman at inihanda ang buong sambahayan sa pagharap sa mapandigmang panauhing ito. Pauwi ay sumama ang bagong kasal kina Kudaman. Pitong taong maglalaban sa himpapawid si Binata ng Alapaap at ang pinuno ng Ilanun.

Matapos ang tatlong araw ng kasayahan. Nang pinahihinto na ni Limbuhanan ang pagtugtog ng agung pagkat baka masamain ni Nagsalad ang kalabisan nito. hinati ni Kudaman si Tuwan Putli sa dalawa at lilitaw pa rin itong singganda ng dati.samang kumain bago bago idaos ang pag-uusap sa batas (bisara at bulun). Humingi siya rito ng pahintulot na tumungga at inalok naman sa kanya ni Nagsalad ang mga tapayan. Inalalayan siya ng Binibini ng mga Kawit na naging asawa rin ni Kudaman. Ang biyenan ni Kudaman na si Sultan ng Baybayin ang unang uminom at nagkasunud-sunod na ang iba’t-ibang antas ng pagkalasing. panagutan sa kamag-anakan at alituntunin ng batas (Saraq). ang Punong Hukom tungkol kay Tuwan Putli. Nilinaw din ito sa bagong magkapatid na sina Kudaman at Limbuhanan. Nagtungo rin doon si Binata ng Alapaap upang hanapin si Kudaman. Unang nalasing ang mainitin ang ulo at mapangahas na si Muta-Muta. Ang mga babai at ang Datu ay pumaimbulog sa kalawakan dahil sa tabad. Sumirit siya pataas sa alapaap. Pagkaubos ng 180 tapayan. binuksan na ang mga tapayan. . nagkaroon ng lakbay-baylan (ulit) si Kudaman sa nakatataas na antas ng santinakpan upang tanungin si Nagsalad. Lahat ay maingat na umaalalay sa paglalakbay ng bawat isa. Muling nabuhay ang hidwaan sa pagitan ni Kudaman at ni Pinagsaraqan. Hinawakan ni Tuwan Putli ang kaliwang kamay nito ng kanyang hinliliit upang siya’y payapain. Iminungkahi ni Binibini ng mga Luray na siya ay hatiin. Muli na namang naglakbay si Kudaman sa bayan ni Sawragar at inihabilin ang mga asawa kay Muta-Muta pagkat pitong taon na naman siyang mawawala. Sa ikatlong awit. napuno ulit ito sa pagpatong lang ng kamay. Matapos ang paalaman. Sa panunumbalik din ng kanyang malay. Tinungga ang lahat ng tabad at nagkaroon ng bagong lasing na paglalakbay. dadalo si Kudaman at ang apat na asawa sa pagdiriwang na gaganapin sa tahanan ng Sultan sa Ibang Daigdig. binuhay ni Kudaman ang mga Ilanun sa pagbuga ng kanyang nganga. Pinakahuling uminom ang bayani. Dumating ang Datu ng Pinakagilid ng Daigdig kasama ang kanyang asawa. nag-uwian na ang lahat. Inihandog ng mga Ilanun ang kanilang sandata bilang handog sa pagsasandugo. Dito’y ipinaalala sa bagong magkabiyak (usyat) ang mga pao ukol sa mabuting samahan ng mag-asawa. Samatala. Si Binibini ng Lunting Punay ay tumungga ng pitong taon at sumirit pataas sa alapaap samantala si Tuwan Putli ay nagliyab ang buong katawan at naidlip ng napakalalim matapos malasing. Nalasing din ang mga Ilanun na dahil sa kahinaan ay naidlip ng malalim. Ang limang anak ng Sultan ay nangamilipit sa sahig at ang ikaanim ay nagpupumiglas. si Binibini ng Daigdig sa Paligid at Binibini ng Sangkalawakan. Naglakbay silang lima patungo sa bagong daigdig lulan kay Linggisan. Dumating din doon ang mga Ilanun upang makita ang nakasandugong si Kudaman.

tumanggi ito. Magkagayunma’y naging malambing pa rin sila. Sa pagbabalik niya ay payapa at maringal siyang tinanggap ng mga asawa. Naging ulap si Kudaman at tinulungan siya ni Limbuhanan sa kanyang paglalakbay. Pinagbilinan din ni Kudman ang tubo na dalhin ang balita sa napawaksing katipan ng babai. sumaglit siya sa tahanan ng Binibini ng Umbok ng Buhangin at niyaya itong maging asawa. Pumaimbulog sa kalawakan ang kanyang mga asawa at nakisalamuha sa bituin upang hanapin siya. Dahil sa pagmamahal sa ibon. ipinahayag ni Kudaman ang pagnanais na gumawa ulit ng tabad at anyayahan ang biyenang Sultan at si Sawragar na kanyang pinasundo sa Linggisan. Nasabat din nila si Binibini ng Sangkalawakan na nagpaabot din ng paanyaya. tinungga ni Kudaman ang 180 tapayan at inubos pang lahat ng tubo. Isinama niya ito pabalik na ikinatuwa naman ng apat niyang asawa sapagkat lima na silang magkakapatid. Nang alukin nila ito ng nganga. tinupad ni Limbuhanan ang pangako kay Kudamang punuin ang mga tapayan para sa ritwal ng pagtungga ng tabad. Nahulog siya sa pinakagitna ng daigdig. Matapos manggaling sa Gilid ng Daigdig. Nakita siya at ang kanyang ibon ni Binibini ng Umbok ng Buhangin.Binigyan niyang muli ang mga ito ng bulaklak ng balanoy. Inialok sa kanya nito ang ngangaan. Papunta ay naparaan sa ibabaw ng isang umbuk ng buhangin sa dagat si Kudaman. itinuring niya itong pagaalok ng pag-ibig. Sa ikaapat na gabi ng pagdiriwang ng tabad. Nasalubong niya si Binibini ng mga Binata na pumigil sa kanyang kamay at pumaypay sa kanyang mukha upang humupa ang kanyang pagkalango. Namili siya sa bayan ni Sawragar ng mga palamuti para sa kanyang asawa: singsing na yari sa ginto’t may bulaklak sa gitna at kasuutang may burda ng sinag ng araw. Sa ikaanim na awit. Binuhat nila ito nang biga itong maglaho. Habang patuloy ang panauhin sa pagtugtog ng agung. Matapos ito ay nagmadali na naman si Kudmang makipagkita sa Sultan. muli na namang umalis si Kudaman upang dumalaw sa Sultan ng Gilig ng Daigdig para sa palamuti ng kanyang asawa. Ito ay tinatawag na agaw at tunang. pag-agaw sa katipan ng ibang tao. Nagpasya si Binibini ng Punung Ginuu ang Humabi ng Daigdig at nakita ang bayaning nakaupo sa isang sinag ng araw at nagnganganga. ang ulirang gawi ng babai sa asawa. Namataan siya ni Binibini ng Langis ng Daigdig na nabighani rin sa kanyang ibon. Sa paglalakbay na ito. Pitong taon na naman siyang maglalakbay na ikinalungkot ng kanyang mga asawa. nagpasya na naman si Kudaman na humayo sa ibang daigdig. si Binibini ng Huling Antas ng Santinakpan ay napaibig sa ibon at ito ang naging ikapitong asawa ni Kudaman. Nagkaroon ng kasalan at napuno ang 180 tapayan. Nag-anyaya it okay Kudaman na dumaan sa kanyang pag-uwi. . Ngunit ang alaga niyang malaking itim na tubong may ginintuang dahon at nahihihipan ng hangin sa ibang daigdig na simbilis ng didlat ay paalalang may katipan na siya. Nang magkamalay si Kudaman. inaya ng babai si Kudaman na magpahinga. Pag-uwi. Sa ikalimang awit.

. ipinagdiwang ni Kudaman ang pagpapakasal sa sampung asawa. Nang malasing si Kudaman ay nagkabisa ang kanyang kasunduan kay Binibini ng Kawit. Pinaypayan siya nito at ng magkamalay. Sa pagtatapos ng kasiyahan. Nagdos ng Kasalan at nagkalasingan. at padadaluyin sa tabi ng bahay ng Sultan at tig-isang puno ng makopa at suha ang mamumunga sa buong taon. Pauwi ay isinama ni Kudaman sina Binibini ng Langis ng Digdig at Binibini ng Sangkalawakan. Pinakasalan naman ni Binata ng Alapaap ang ikapitong anak ni Sultan ng Gilid ng Daigdig kung saan ang bigaykaya ay isang ilog na nagmumula sa langit. Dahil walang kamag-anak si Binibini ng Kwait. walang bigay-kaya.Pgkatapos ay nagtungo naman ang bayani sa tahanan ni Binibini ng mga Kawit na di nangakong sasamahan siya ngunit aalalay lang kung sakaling malasing siya. hiniling ni Kudaman na ito ang kanyang maging ikasampung asawa.