1. Biag ni Lam-Ang 2. Ibalon 3.Ulalim 4. Hudhad at Alim 5. Labaw Danggon 6. Indarapatra at Sulayman 7. Prinsipe Bantugan 8.

Puring Sibil 9. Silungan 10. Hinilawom at Agyu 11. Kudaman 12. Tuwaang Wod 13. Sambila at Tuman

AGYU EPIKO NG ILIANON

AGYU (Epikong Manobo)
Ang pinanggagalingan ng kabuhayan ng mga Ilianon ay pangongolekta ng sera. Ipinapalit nila ang sera sa mga Moro, sa kanilang mga pangunahing pangangailangan tulad ng palay, asin at asukal. Nagkaroon ng di pagkakaunawaan si Agyu at ang datu ng mga Moro dahil sa pagkakautang nila ng isang daang tambak ng sera. Upang maiwasan ang madugong labanan, si Agyu at ang kaniyang pamilya ay umalis sa Ayuman at pumunta ng Ilian. Ngunit hindi hahayaan ng mga Moro na mamuhay sila ng payapa. Sinundan nila ang mga ito upang patayin siya at ang kanyang pamilya. Lumaban si Agyu at ang kanyang pamilya ng buong tapang at lumabas na panalo sa laban sa mga Moro. Pagkatapos ng tagumpay ay naisip ni Agyu na lisanin ang Ilian at pumunta ng Bundok ng Pinamatun. Doon ay nagtayo sila ng mga bahay sa paanan ng bundok. Isang araw ay pumunta si Agyu sa bundok ng Sandawa upang manghuli ng baboy ramo. Umuwi siya na dala ang kanyang huli habang ang kanyang kapatid na lalaki na si Lono at mga kapatid na babaing sina Yambungan at Ikwagan ay nakahanap ng pulot pukyutan. Hinati nila ang baboy ramo at pulot pukyutan sa kanila at sa kanilang mga alipin. Bakit ayaw mong kumuha ng karne at pulot para sa iyo, at sa iyong asawa sa Ayuman, Banlak? tanong ni Agyu sa kanyang kapatid na lalaki. Ang asawa ni Banlak na si Mungan ay naiwan sa Ayuman sapagkat nagkaroon ito ng ketong. Hindi pumayag si Banlak sa ideya. Nagboluntaryo na lamang si Lona na pumunta sa Ayuman dala ang karne at pulot para kay Mungan. Nang makarinig siya ng malakas na boses na nagsasabl kay Mungan na tanggapin na ang imortalidad sa pamamagitan ng pagkain ng mga diyos. Nang bumalik si Lono sa Panamutan, sinabi niya kay Agyu at Banlak kung ano ang narinig. Nais ni Banlak na makita si Mungan ngunit pinigilan sila ni Agyu. Bagkus ay binagtas ni Agyu ang daan pababa ng Ayuman upang makita si Mungan ngunit huli na ang lahat. Pumunta na si Mungan sa langit. Ang natira lamang ay isang gintong bahay. At nang bumalik siya sa Pinamutan, iniwan nilang muli ang lugar at nagpunta sa Tigyangdang. Ngunit hindi nila nakita ang kapayapaan sa Tigyangdang. Napakaraming kaaway ang nagpapaalis sa kanila sa Tigyangdang. At kahit anong gawin nila ay hindi nila matalo ang kalaban. Nang' dumating ang pang-apat na araw ng pakikipaglaban ay lumapit ang kanyang batang anak na si Tanagyaw. Payagan mo akong 1umaban, ama, sabi niya. Ngunit napakabata mo pa, anak, sinabi niya rito. Marahil nga ay bata ako ngunit ako ay matalino, ama, pilit ni Tanagyaw. Humayo ka at nawa ay tulungan. ka ng mga diyos. Ingatan mo ang sarili mo!

Nalalaman niya na maghahari na ang kapayapaan sa kanilang kaharian. At nang bumalik si Tanagyaw sa Tigyangdang ay nagpunta si Paniguan sa Tigyangdang. Sinugod ng anak ng datu si Tanagyaw gamit ang ginintuang espada. Umabot si Tanagyaw sa bayan ng Baklayon at iniligtas ang bayan laban sa mga kaaway. Tutuparin ko po ito sa tulong ng mga diyos. Ibinibigay ko na sa iyo ang Sunglawon. At natalo niya ang mga kalaban. Handa na sila upang magsimula ng isang pamilya. Ang ani ay masagana at ang mga hayop ay dumarami na sa bilang. sina Tanagyaw at Paniguan kasama ang kanilang mga alipin ay nagsimulang maglakbay patungo sa Sunglawon. Upang kalabanin ang mga kaaway. Ngunit matanda na upang lumaban si Agyu. Sinabi nito kay Agyu na nais nitong pakasalan si Tanagyaw. Nais ng pinuno ng mga kalaban na makasal si Tanagyaw sa anak nitong babae na si Buy-anon ngunit tumanggi ito dahil napakabata pa nila. Pinatay niya si Bagili. ama sagot ni Tanagyaw. . Napanuto na si Agyu. Sa kabilang dako. Sa sumunod na umaga. Ngayon ay tatamasain na nila ang magandang buhay na mailap sa kanila noong una. hindi tumigil ang pag-atake sa sambahayan ni Agyu. Paminsan-minsan ay mayroong mga kaaway na umaatake sa mga pamayanan at pinapatay ang mga tao at mga hayop ni Agyu.At umalis na si Tanagyaw upang pumunta sa labanan. nagsuot si Tanagyaw ng baluti na kasing tigas ng metal na sa lakas ay hindi maigalaw ng hangin. Isang araw tinawag niya ang anak na si Tanagyaw. Pagkatapos ay kinalaban niya ang mga kaaway at lumabas na panalo. Ngunit hindi pa handang sumuko ang mga kalaban. Ipagtatanggol mo ito at pamahalaan ito ng may hustisya at pagpapahalaga sa mga tao. Ginamit ni Tanagyaw ang gintong tungkod at nagawang patayin ang anak ng datu at ang kanyang mga kasama at tumakas sa bundok dahil sa takot. ang anak ng pinuno ng mga kaaway ng Baklayon. Sumang-ayon-si Agyu at ikinasal sina Tanagyaw at Paniguan. Nais ng datu ng Baklayon na ipakasal ang kanyang anak na si Paniguan kay Tanagyaw ngunit hindi pa ito handa na mag-asawa. nagtungo si Paniguan sa kanya.

si Indarapatra na haring mabait. Ang kalagim-lagim na kinasapitan ng pulong Mindanaw ay nagdulot-lungkot sa maraming baya't mga kaharian. Sila ay nagbaka at hindi tumigil hanggang sa malagot ang tangang hiningi niyong si Kuritang sa lupa ay salot.INDARAPATRA AT SULAYMAN (Epikong Mindanao) Nang unang panahon ayon sa alamat. siya ay nagmasid at kanyang natunghan ang maraming nayong walang kahit isang taong tumatahan. "Prinsipe Sulayman. ako'y sumasamo ng inyong iligtas ang maraming taong nangangailangan ng tulong mo't habag" "O mahal na hari na aking kapatid. Pawang kabundukan ang tinatahanan ng maraming taong doo'y namumuhay. Ang ikatlo'y si Pah na ibong malaki.Apat na halimaw ang doo'y nanalot. "Ikaw magbabayad. Di pa nagtatagal ang kanyang sinabi." Nang siya'y dumating sa tuktok ng bundok na pinaghaharian nitong si Kurita. mabangis na hayop!" yaong kanyang wika. ngayon din lilipad at maghihiganti sa mga halimaw ang talim ng tabak. Ang bundok Kurayang pinanahanan ng maraming tao ay pinapaglagim ng isa pang ibong may pito ang ulo. Pag ito'y lumipad ang bundok ng Bita ay napadilim niyong kanyang pakpak. walang makaligtas sa bagsik ng kanyang matalas na kuko pagkat maaaring kanyang natatanaw ang lahat ng tao. dakila't marangal ay agad na nag-utos sa kanyang kapatid na prinsipeng mahal. Maligaya sila sapagkat sagana sa likas na yaman. Ang lahat ng tao'y sa kuweba tumatahan upang makaligtas." Binigyan ng isang singsing at isang ispada ang kanyang kapatid upang sandatahin sa pakikibaka. Ang bundok Matutum ay tinirhan naman ng isang halimaw na may mukhang tao na nakakatakot kung ito'y mamasdan. ang pulong Mindanaw ay wala ni kahit munting kapatagan. Una'y si Kurita na maraming paa at ganid na hayop pagka't sa pagkain kahit limang tao'y kayang nauubos. Kanyang isinasabit sa munting bintana ang isang halaman at saka nagsulit: "Ang halamang ito's siyang magsasabi ng iyong nasapit. ang sino mang tao na kanyang mahuli'y agad nilalapang at ang laman nito'y kanyang kinakain na walang anuman. . Sa salot na itong may matang malinaw at kukong matalas. Subalit ang lagim ay biglang dumating sa kanila na dati'y payapa. nagimbal ang bundok at biglang lumabas itong si Kuritang sa puso'y may poot.

Siya ay lumundag at kanyang tianga ang pakpak ng ibon datapwa't siya ring ang sinmang-palad na bagsakan niyon. Noon di'y binuklod ng adhika ang kanilang puso. sa tuktok ng bundok ang kanyang namalas ang nakahahambal na mga tanawin: "Ngayon di'y lumabas nag ika"y mamatay. sa bigat ng pakpak. Ang kasawiang ito ay agad nabatid ng mahal na hari pagkat ang halaman noon di'y nalanta't sanga ay nangabali: "Siya ay patay na!" ang sigaw ng kanyang namumutlang labi. Sila ay nagyakap sa gitna ng galak at ng katuwaan. Dumating ang ibong kay laki ng ulo at ang kuko-matalas. ilang sandali pa ay biglang nagdilim gayon maaga pa at kanyang natantong ang kalabang ibon ay dumarating na. ang hinanap naman ay si Tarabusaw. Ang katawang pipi ay kanyang namalas. Nabihag ang puso ng mahal na hari sa ganda ng mutya kaya't sa naroon ay kanyang hiniling na lakip ng sumpa na sila'y ikasal. Siya'y nanlumo pagkat ang tahanan sa tao ay ulila. At sa paghahamok ng dalawang iyong balita sa tapang. ." At kanyang namalas ng maraming taong noo'y nagdiriwang. Sa bundok ng Kurayan ang kanyang sinapit ay agad hinanap ang ibong sa tao'y nagbibigay lagim a nagpapahirap. Kanyang ibinuhos ang tubig na yaon sa lugaming bangkay at laking himala. biglang nagliwanag at ilang saglit pa ay nakita niya ang tubig na lunas. kaming mga labi ng ibong gahaman ngayo'y mabubuhay. Nahabag sa kanya ang kanyang bathala. ang ganid na hayop sa malaking pagod ay napahandusay." Noon di'y nahawi ang maraming puno sa gilid ng bundok at ilang saglit pa'y nagkaharap silang puso'y nagpupuyos. "Ang takdang oras mo ngayo'y dumating na.Tumatag ang puso nitong si Sulayman sa kanyang Tagumpay kaya't sa Matutum. Noon di'y nilipad niyong si Sulayman ang bundok ng Bita. Sa kanyang tagumpay may isang diwatang bumating magalang: "Salamat sa iyo butihing bayani na upd ng tapang. Ang kanyang kapatid ay dagling nabuhay. saka pinauwi itong si Sulayman sa sariling bayan. Yaong si Sulayma'y may hawak na tabak na pinag-uulos." sigaw ni Sulayman at saka sinaksak ng kanyang sandata ang pusong halimaw. "Ang kamatayan mo'y ipaghihiganti buhay ma'y masawi. Subalit ang kalis ni Indarapatra'y nagwagi sa wakas." Nang siya'y dumating sa bundok ng Bita ay kanyang binuhat ang pakpak ng ibon. "Mabuhay ang hari!" ang sigaw ng madla. ang katawan niya'y sa lupa bumaon kaya't si Sulayman noon ay nalibing na walang kabaong. Ang kay Tarabusaw na sandata nama-sangang panghamablos.

Ang tubig ng dagat ay tila hinigop sa kailaliman at muling lumitaw ang lawak ng lupang pawang kapatagan. . si Indarapatra'y hindi na bumalik sa sariling bayan at dito naghari sa mayamang lupa ng pulong Mindanaw.

kaugalian ng mga Ita bago dumating ang Sampung Datu buhat sa Borneo. Tinataglay ng kanyang anak ang mga katangian ng isang datu kaya’t ito naman ay sinangayunan ng lahat. Datu Sumakwel. butiki. pusa. 3. kung siya ay aabutan ng lalaki saka lamang sila ikakasal. Ang mga Ita sa Sinugbuhan ay nabubuhay sa pamamagitan ng pagtatanim at pangingisda. 4. 7. ito’y patayong nakabaon sa lupa nang may salakot bago ito tabunan ng lupa. napagpasyahan niya na isalin ang kanyang kapangyarihan sa kanyang anak na si Datu Marikudo. Datu Domongsol. Datu Bangkaya. 10. Sa katagalan ng panahon at dahil na rin sa kanyang katandaan upang pamahalaan ang isang pulo. na tumakas kasama ang kanilang mga asawa. . Ang kanilang paboritong pagkain ay usa. 9. kaya’t upang ang may karamdaman ay gumaling agad. Datu Paiburong. Walang inggitan at ang Datu ang siyang lumulutas ng lahat ng alitan o suliranin ng bawa’t isa. naghahandog sila ng pagkain sa masasamang espiritu. nararapat na siya ay pakasal.MARAGTAS (Epikong Bisayas) Sinugbuhan. Datu Paduhinogan. Datu Dumangsil. Ang isang babae naman na malapit nang magsilang ay dinadala sa bundok na ang tanging nagbabantay ay ang lalaki at kung ito ay nataon sa tag-ulan ang lalaki ay nagtatayo ng kubong masisilungan upang sila ay malayo sa panganib. Isang kaugalian nila nabago manungkulan ang isang datu. Di sila nahihiyang lumakad na walang damit. May ibang paraan sila ng paglilibing. 6. Datu Domalogalog. Ang sinumang magkasala ay pinarurusahan tulad ng pagtatapon sa dagat o pagpapabaon ng buhay. Naiiba ang uri ng pag-aasawa ng mga Ita. Ang mga nabanggit ang mga uri ng kalinangan. pinamumunuan ni Datu Pulpolan. Sinasabi rin na ang lupang pinagbaunan ng isang patay ay isang mabisang lupang dapat pagtaniman. Ang sampung datu ay sina: 1. mga katulong at mga ari-arian upang iwasan ang pagmamalupit ni Datu Makatunaw. 2. Sila ay naniniwala na ang sinumang magkasakit sa kanila ay gawa ng masamang espiritu. 5. Kasamang ibinabaon sa Itang namatay ang isang bagay na mahalaga sa kanila sapagka’t lubha daw nag-aalala ang namatay kung ito ay maiiwan. Datu Lubay. Datu Puti. isang pulo sa Panay na ang nakatira ay ang mga Ita. Sa dami ng babae na naghahangad sa kanya ang mahirap na si Maniwantiwan ang kanyang pinakasalan. Datu Balensuela Galit at pagkamuhi ang nadama ng mga Ita nang dumaong ang mga Datu sa Panay. isda at iba pang pagkain na matatagpuan sa gubat at ilog. subalit sa maayos at makataong pakikipag-usap na ginawa ng mga dayuhan kay Datu Marikudo. subalit nang may dumating sa kanila ang mga bagay na wala sa kanila. tulad ng dahon balat ng kahoy o hayop. ang babae ay dinadala sa bundok at pinatatakbo lamang. 8. sila’y nagkasundo at ang unang lupang natapakan ng dayuhan at napagkasunduan ay ibinigay sa pamamagitan ng pagpapalitan. Ang pangalan ng bata ay pinangangalanan ng kahoy na malapit sa pinagsilangan. baboy-ramo. Ang mga Ita ay magagalang sa bawa’t isa. natuto silang magtakip ng katawan. sa loob ng ilang araw.

bahay at asawa. Ang sinumang nagkasala ay pinarurusahan. Ang kanilang pag-aasawa ay naiiba sa mga Ita. Bilang kabayaran sa lugar na napagkasunduan. sila ay nagbabaon ng pana sa paligid ng bahay at ito ay tatanggalin kung may kapahintulutan na ang mga kalalakihan. sa halip ay inilalagay sa bangka na maraming pagkain at papaanurin sa dagat. . Pinaiinom ng alak ng paring magkakasal ang dalawa sa gitna ng karamihan. Ang mga Ita ay naghanda ng pagkain at dahil sa ipinakitang kagandahangloob ng mga Ita. pinangangaralan at hinahangad ng magkaroon ng malulusog. Umalis siya na iniwan ang kanyang mga gamit sa pangingisda. Si Datu Sumakwel ay isang matalino at mabagsik na Datu. Masasabi ring ang mga dayuhan ay magagalang at mapagmahal. subalit isang pangyayari sa buhay ni Datu Sumakwel ang nagdulot sa kanya ng kapighatian at kalungkutan. isang katulong ang sa kanya’y isasama upang magbantay daw sa kabilang buhay. Bumalik siya sa Borneo sapagka’t ayon sa kanya ay kaya na niyang tagalan ang pagmamalupit ni Datu Makatunaw.Nagkaroon ng malaking kasaysayan ang pangyayaring ito. Ang mga nabanggit ay ilan sa mga kaugalian at paniniwala ng mga dayuhan na dumating sa Panay. matatapang. Bulalakaw ang pangalan ng kanilang diyos na matatagpuan sa Bundok ng Madyas. at sa lugar na pinag-alisan ay ilalatag ang banig upang paglagyan ng mga pagkain. naisipan ni Datu Sumakwel na magpunta sa bundok na kinalalagyan ng kanilang diyos na si Bulalakaw. Bago tanggapin ng babae ang lalaki. Kung ang namatay ay nag-aari ng isang bangka. Habang nag-uusap ang dalawang pangkat ang babae ay pansamantalang nakatago. ang patay ay inilalagay na sa kaban na may iba’t ibang uri ng pagkain at kung ang namatay ay isang mayaman. na ipinagbilin niya kay Gurung-gurung na kanyang pinagkakatiwalaan. Pagkatapos ng anim na araw na pagbabantay. Bago mamatay ang isa sa kanila ay pinaliliguan ng katas ng mababangong bulaklak. Isinuot ni Datu Marikudo ang salakot sa kasayahan. Malandog ang pangalan ng napiling lugar ng mga dayuhan na ayon kay Datu puti. Ang mga mauulila naman ay nagsusuot ng puting damit bilang pagluluksa. Lumipas ang maraming taon na paninirahan sa Malandog. binibihisan ng magagandang damit na may gintong pera sa bibig sapagka’t isang paraan daw ito upang ang patay ay di mabulok. ang bangkay ay hindi ibinabaon. magaganda at marurunong na anak. binigyan ni Datu Puti si Datu Marikudo ng isang gintong salakot at isang batyang ginto na may timbang na limampung bas-ing. Pitong Datu ang naiwan sa Panay sa pamamahala ni Datu Sumakwel. Umalis si Datu Puti na batid na niyang mabuti ang kalagayan ng kanyang mga kasamahan. pinuputol ang kamay ng sinumang magnakaw at ang mga tamad ay pinagbibili na isang alipin o kaya’y pinagagawa sa ibang lupa. anglaki ay sapat na upang sila ay magtanim para sa kanilang ikabubuhay at malapit sa ilog upang doon kumuha ng ibang makakain. Di niya batid na si Kapinangan na kanyang asawa ay may gusto kay Gurung-gurung. sina Datu Dumangsil at Datu Balensuela ay nagpunta naman sa Luzon. hinandugan ng makukulay na kwintas. at mga gamit sa pakikidigma ang mga Ita.

At sinabing siya’y gutom na gutom. subalit di nagkaroon ng pagkakataong umalis si Datu Sumakwel sapagka’t sila’y pinaglapit ng kanilang mga kasamahan at humantong sa kasalan. subalit ang nangyari kay Sumakwel ay di rin niya nalilimutan. Si Alayon ay lumuluha dahil sa napipinto niyang pag-alis. Aalis siya sa lugar upang iwasan si Alayon. na di batid ng kanyang asawa na iyon ay isa lamang pakana. ipinatapon niya ang kanyang asawa sa gitna ng dagat. Lumipas ang maraming taon. at siya’y sinambang diyosa dahil sa taglay niyang kabaitan. . subalit sa bahay siya ay nakahiga na at talagang hinihintay ang pagdating ni Gurung-gurung. subalit sa tuwing sasagi ang nangyari sa kanyang buhay. Pinagputul-putol niya ang kamay at paa at ibinalot ng kumot upang di-gaanong mapansin. subalit ang kanyang inutusan ay nagdalang habag. Subalit ang kanyang balak ay di nagkaroon ng katuparan sapagkat patay na bumagsak si Gurung-gurung na may tama sa likod. nakikilala sa Kapinangan sa lugar na kanyang narating. at sa diinaasahang pangyayari ang narating niyang lugar ay ang kinalalagyan ni Kapinangan. kaya’t dinala na lamang niya si Kapinangan sa malayong pook at doon nila iniwan.Nakapansin ng pagbabago si Datu Sumakwel nang dumating siya sa kanilang lugar at tahanan. pinatawag ni Kapinangan si Gurung-gurung upang utusan daw. pinahanda ang lahat ng kanyang kailangan sa paglalakbay. Nagkataon naman kinabukasan. ay di nakilala ni Datu Sumakwel na ang kanyang muling pinakasalan ay si Kapinangan na dati niyang asawa. naisaloob niya na mabuti pa ang kanyang asawa ang namatay sa oras na iyon. Upang di-parisan ng mga kababaihan. nagbalak siyang umalis sa kanila. parang ayaw na niyang makipagsapalaran. Naging mahusay ang pagtanggap sa kanila sa nasabing lugar at sa loob ng ilang araw na pananatili doon. Pinagluto niya si Kapinangan. Nagsama at namuhay nang matiwasay ang dalawa hanggang sa kahulihulihang sandali ng kanilang buhay. Di na niya nakilala si Kapinangan sa tagal ng panahong pagkakalayo. Sa pangalang Alayon. Dumating si Datu Sumakwel na nagbalatkayong bagong dating bago’y siya ang pumatay kay Gurung-gurung sa pamamagitan ng sibat habang siya ay nakatago sa kisame. si Alayon at Datu Sumakwel ay nagkagustuhan. Ganoon na lamang ang pagdadalamhati ni Kapinangan. Minsan siya ay naglalakbay upang maghanap ng mga pananim. Nagtaka siya nang magreklamo si Kapinangan nang sabihin niyang putulputulin ang isda na dati rati’y kanyang ginagawa. Kaya’t upang mapatotohanan.

Naging lalong maunlad at masagana ang Ibalon. Nabalitaan ito ni Bantong at inihandog niya ang sarili kay Handiong upang siyang pumatay kay Rabut. Nakaligtas lamang ang ilang nakaakyat sa taluktok ng matataas na bundok. Nagagawa niyang bato ang mga tao o hayop na kanyang maengkanto. Ito ay si Oriol. Ang mga piling tauhan ni Handiong ay tumulong sa kanyang pamamahala at pagtuturo sa mga tao ng maraming bagay. Siya ang kinilalang hari ng Ibalon. Ang mga tao ay umunlad. Siya'y nanggaling pa sa lupain ng Batawara. masama man si Rabut. Tinulungan siya ng kanyang kaibigang si Handiong. Itinuro ni Dinahong Pandak ang paggawa ng palayok na Iluad at ng iba pang kagamitan sa pagluluto. dapat ay binigyan ng pagkakataong magtanggol sa sarili nito. itak at iba pang kasangkapan sa bahay. Diumano. Ito ay kalahating tao at kalahating hayop. Subalit may muling kinatakutan ang mga tao. si Prayle Jose Castaño ay may kinaibigang bulag na lagalag na mang-aawit na si Cadungdung. Mayaman ang lupain ng Ibalon at doon na siya nanirahan. Nalunod ang maraming tao. Naging maunlad ang pamumuhay ng mga tao. Si Baltog ay matanda na upang makilaban. Naging payapa ang Ibalon. Pinarusahan ng Diyos ang Ibalon sa pamamagitan ng isang napakalaking baha. ng araro. Handiong. Inilalarawan dito ang kabayanihan nina Baltog. Noong 1895. Pinamunuan ni Handiong ang mga lalaki ng Ibalon upang kanilang lipulin ang mga dambuhalang buwaya. Itinala at isinalin ng pari sa Castila ang isinalaysay sa kanya ni Cadungdung. Tumulong si Oriol sa paglipol ng iba pang mga masasamang hayop sa Ibalon. Siya si Rabut. Ang sistema ng pagsulat ay itinuro ni Sural. Nasira ang mga bahay at pananim. Nang kumati ang . Nalaman ni Bantong na sa araw ay tulog na tulog si Rabut.IBALON (Epiko ng Bikol) Ang Ibalon ay matandang pangalan ng Bicol. at Mantong. Si Hablon naman ay nagturo sa mga tao ng paghabi ng tela. Napatay nila ang mga ito maliban sa isang engkantadang nakapag-aanyong magandang dalaga na may matamis na tinig. mababangis na tamaraw at lumilipad na mga pating at mga halimaw na kumakain ng tao. May nagtangkang pumatay sa kanya subalit sinamang palad na naging bato. Si Baltog ay nakarating sa lupain ng Ibalon dahil sa pagtugis niya sa isang malaking baboy-ramo. Subalit may isang halimaw na namang sumipot. Si Ginantong ay gumawa ng kauna-unahang bangka. Sa kanya narinig ng pari ang epikong Ibalon. Ang Epiko ay nababahagi sa trilogia. Kaniya itong pinatay habang natutulog. isang malaki at mapaminsalang baboy-ramo na tuwing sumasapit ang gabi ay namiminsala ng mga pananim. Nagalit ang Diyos sa ginawang pataksil na pagpatay kay Rabut. Tinuruan niya ang mga tao ng maayos na pagsasaka.

Binubuo ng sampung saknong na may tig-4 na linya o talutod. iba na ang anyo ng Ibalon. Isang gabi. May sukat na lalabindalawahin. Nalungkot si Baltog dahil siya ay matanda na at hindi na niya kayang ipagtanggol ang kanyang mga nasasakupan. Jose Castaño. Pagkatapos ay sinunggaban niya ang mga panga at binali ang buto. May dalawang bahagi ang epiko. si Baltog ang kauna-unahang lalaking nakarating sa Kabikulan buhat sa lupain ng Botavara. Isa rin itong dambuhala na iisa ang mata at tatlo ang bibig. Naglalaman ng kahilingan ni Iling (isang ibong laganap sa kabikulan at kung inaalagaan ay madaling turuang bumigkas ng ilang salita) kay Cadugnung na awitin ang mga pangyayaring magpakilala sa kabayanihan ni Handyong. Ibalon o Ibalnon ang naging tawag ng mga Español sa sinaunang lupain ng mga Bicolano. Hindi nagtagal. IBALON Kilala ang Bicol sa kanilang matandang epiko na Ibalon na isinalaysay ng isang makatang manlalakbay na si Cadugnung na isinalin Fr. Naging matagumpay naman siya sa paglipol ng mga dambuhala. Sinaksak niya ang mabangis na hayop sa pamamagitan ng kanyang sibat. Sa pagsisimula ng epiko. Ang nasabing epiko ay nalathala sa Madrid sa tulong ni Wenceslao Retana. naghari naman sa buong Ibalon ang lagim at kapinsalaan dahil sa poot ng mga dambuhalang tulad ng mga pating na may pakpak. Nakalaban din at napatay ni Handyong si Ponong nang bigla itong lumusob sa kanila. Labis na humanga ang mga mangangasong buhat sa ibang lugar nang kanilang makilala at Makita ang pangit at panga ng baboy-ramo gayundin ang panga nitong nakausli. Dahil sa mayamang lupain ng Bicol at sa likas nitong kagandahan. Isinabit ni Baltog ang dalawang panga sa puno ng Talisay. Naging batayan nito ang mga “ibal” o “ibay” na kauna-unahang pangalan ng tangway ng Bicol. isang batang-batang mandirigma ang nagngangalang Handyong ang dumating sa Ibalon. Salitang pinaikli ang “ibal” ng Ibalyo na nangangahulugan na naging tawiran mula sa Visaya patungo sa kabilang ibayo sa dakong Timog Luzon. Ang pating na may pakpak . Dahil sa ipinamalas ni Baltog na pambihirang lakas kaya’t kinilala siyang pinuno ng pook na Ibalon. Ito ay napatay ni Handyong. Kaya’t mula noon si Handyong naman ang humaliling bayani ng epiko. Nang marinig niya ang karaingan ng mga tao ay muli siyang naging tagapagligtas.tubig. Ang ikalawang bahagi naman ay ang awit ni Cadugnung na naglalaman ng mga pangyayaring naganap noong matagal na panahon. Ang baboy-ramong ito ay buhat daw sa bundok ng Lingyon at tinatawag na Tandayag. kalabaw na lumilipad at higanteng buwaya. Ang labanan ay umabot ng sampung buwan. Hinikayat ni Baltog si Handyong na magkaroon ng isang pangkat ng mga mandirigma upang tumulong sa paglipol ng mababangis na dambuhala. Binigyan niya ng katarungan ang lahat ng kanyang nasasakupan. Naging mabuti siyang pinuno. naakit si Baltog. Nagpanibagong buhay ang mga tao ngayon ay sa pamumuno ni Bantong. tinambangan ni Baltog ang baboy-ramo. Matapos ang panahon ng kapayapaan at kasaganaan.

isang tangway ang lumitaw na ngayon ay tinatawag na Pasacao. Nang malipol ang mga dambuhala sa pook. Nasaksihan ng ilang orang-utang ang labanang ito at sila’y nasindak. Lalo siyang napamahal sa kanyang mga sakop nang nahikayat niya nang buong lugod ang mga mamamayan upang gumawa ng mga kapaki-pakinabang na kasangkapan sa ikakabuti ng lipi. Isang araw. Ang iba pang nagsigawa ng kasangkapan ay si Hablom na tumuklas ng habihan. Sa kanyang pagpapahinga siya’y nagtanim ng gabi ang laman ay kasinlaki ng pansol. Ipinakita niya kay Handyong ang dambuhala at hindi siya makapaniwala sa kapangitan ni Rabut. pagalong. asarol at salop. Pagkatapos ng labanan. ang unanong si Dinahon naman ang lumikha ng tapayan. Pagkatapos ng delubyo. Dinala ni Bantong ang bangkay ni Rabut sa Libnaman. Ngunit isa pang dambuhala ang nakaligtas sa kamay ni Handyong. palayok at iba pa. suyod. ang ilog Bicol ay namula sa dugo ng mga buwaya. Ginawa rin ni Cuinantong ang araro. Sa panahong iyon. gulok. Nagbago rin ang takbo ng agos ng ilog Inarihan. Sa gitna ng kapayapaang naghahari sa lupain ay nagkaroon ng isang delubyo. Binanggit din sa epiko na si Handyong ang kauna-unahang gumawa ng bangkang naglayag sa ilog Bicol na si Cuinantong. . nagtungo si Bantong kasama ang kanyang mga tauhan sa yungib at sinalakay si Rabut samantalang ito’y natutulog. kaya’t naghandog siya ng tulong upang mapuksa ang mga dambuhalang buwaya sa ilog Bicol. Jose Castaño. Isang nakasisisndak na bagyo na may kasamang malakas na ulan ang nasabing delubyo. Si Surat naman ang gumawa ng ABAKADA at inukit sa batong libon. Siya’y si Oryol. Inilalarawan din sa epiko ang bahay nina Handyong na kung tawagin ay “moog” sapagkat ito’y nakasalalay sa punongkahoy. namahinga si Handyong. isang tusong ahas na nakukuhang maging isang anyo ng kaakit-akit na babae at ang tinig ay parang sirena. Namilipit sa sakit sa Rabut at umalingawngaw ang kanyang tinig sa buong bayan. Siya’y isang mangkukulam at nagagawa niyang bato ang sinuman. Ang baha ay kagagawan ni Inos. Mula noon siya’y nagpatuloy sa pamamahala sa kanyang mga kababayan nang buong tapat at katalinuhan. isang batang-batang kaibigan ni Handyong na lagi niyang kasa-kasama. singkaw. Alinsunod sa epiko sila’y tumatahan sa itaas ng punungkahoy upang maiwasan ang labis na init at maligtas ang mga sarili sa insekto’t hayop na naglipana sa pook.at Simarong kalabaw na lumilipad ay nalipol lahat. isang dambuhalang kalahating tao at kalahating hayop ang katawan. Nagtanim din siya ng isang uri ng palay na nagtataglay ng kanyang pangalan. Ang mapanlinlang na serpyente ay nagtatangkang gayumahin si Handyong. kalan. Dito nagwakas ang salin ni Fr. Ang epiko ay nagwakas sa kasaysayan ni Bantong. pinatunayan ni Oryol na hindi niya mapapasuko si Handyong. ang katahimikan ng Ibalon ay muling binulabog ni Rabut. Ang mabangis na “Sarimaw” ay itinaboy sa bundok ng Kolasi. Ibinigay ni Handyong ang batas na makatarungan na magpapahintulot na manirahan nang sama-sama ang alipin at umaalipin nang may karangalan at katiwasayan sa pamilya. Sa kabila ng pang-aakit na ginawa kay Handyong. Lalong naging kahanga-hanga si Cuinantong nang magdagdag siya ng timon at layag sa bangkang gianwa niya. kasalukuyang bumabaha. Tinaga ni Bantong ang tulog na dambuhala.

Subalit maaaring hindi na naisalin ang iba pang bahagi ng epiko o kaya hindi na natapos kung kaya’t nananatiling walang karugtong ang epiko.Nangako si Cadugnung na ipagpapatuloy niya ang kuwento sa ibang araw. .

“mga grupo ng tao sa kabundukan ng Gitnang Panay” (1). Ibig sabihin. pinakabatang binukot na si Malubay Hanginon. (3) bihag. Sumulong na ang ginintuang biday ni Humadapnon. Humiling si Humadapnon ng permiso sa magulang na maglakbay para hanapin ang kaniyang mapapangasawa. Isang bahagi lamang ito sa narekord na epiko na sinasabing isa sa pinakamahabang epiko sa Sulod. At nahalina ang binata. Muli naman siyang binibuhay hanggang sa sumapit ang ikapitong pagsibat at nakayanan ni Dumalapdap ang iwasan ang rumaragasang patalim na kasimbilis ng kidlat. hindi lamang ito isang piyesang pampanitikan kundi ibahagi ng ritwal pangrelihiyon ng mga Sulod. Ang babae’y si Nagmalitong Yawa. Hanggang sa narating nila ito at kaniyang narinig ang paanyaya ng yuta-yutang binukot. pinagsama-sama nila ang kanilang mga dugo mula sa daliri at nakalikha sila ng isang datung kapamilya na si Buyong Dumalapdap. Pinigil naman siya ni Dumalapdap at laging pinapaalala na marapat nilang puntahan. (2) tarangban o yungib. Kapansin-pansin sa pagbabasa ng teksto ang mga bahaging nagtataglay ng mga sagrado at bahagi ng kanilang ritwal sa panggagamot. may kapangyarihan. May ritwal muna bago ito isulong sa dagat: pinausukan ng kamanyang at dinasalan para sa maayos na paglalakbay. Anim ulit siyang sinibat ng kapatid at namatay. bulawan ang buhok. Binubuo ito ng 8340 na taludtod na may apat na episodyo o sugidanon: (1) pangayaw o paglalakbay. na kapantay niya ng uri. Sa una. Nakatutulog si Buyong Humadapnon sa kaniyang duyan nang nagpakita sa kaniyang panaginip sina Taghuy at Duwindi. Doo’y . naakit ang binata at umibis ng kaniyang sinasakyan. Ang Tarangban ay isla ng mga binukot (well-kept maidens). Bilang preparasyon sa paglalakbay. May puwersa itong bumubura sa konsepto ng pinagmulan. at (4) pagbawi o muling pagkabuhay. dumaan muna si Buyong Dumalapdap sa pagsasanay. may alam sa panggagamot. Napakaganda ng mga tinig. ayaw pagbigyan ni Humadapnon ang paanyaya ngunit nang lumitaw ang pinakabunso. Tinanggap niya ang inaalok na nganga ng binukot. anak-maharlika rin. Hindi naman natinag si Humadapnon. Sa tulong ng mag-anak. Si Dumalapdap ang makakasama ni Humadapnon sa kaniyang adbentura. ang mga kaibigan niyang espirito. anak nina Buyong Labaw Donggon at Uwa Matan-ayon. Pinaalalahanan ang binata ng kaniyang magulang na mag-ingat sa engkantadong isla ng Tarangban. sakay ng ginintuang biday o barangay na pamana pa ng magulang sa binata. Dagdag pa ni Jocano.HINILAWOD (Epiko ng Hiligaynon) “Pakikipagsapalaran ni Humadapnon" Ang Hinilawod ay literal na nangangahulugang “tales from the mouth of the Halawod River” (Jocano 2000: 3) ay nirekord 50 taon na ang nakalipas. Sinabi ng dalawa na marapat nang hanapin ng datu ang kaniyang babaeng mapapangasawa.

May enumerasyon din sila ng mga diwata. Katangian din ng epikong ito ang paglalarawan ng kasuotan ng mandirigma. Tumambad naman si Humadapnon na naengkanto. Inabot ng pitong taon ang pakikipagtalik niya ang mga binukot sa isla. at Hangin na pakiusapan ang binibining talaga naman nilang pakay sa paglalakbay.siya’y nakapagtalik sa yuta-yutang mga dalaga. Sa pagbabasa ng epikong ito. maging ang pinakapinunong si Lubay Hanginon ay kaniyang sinaksak. Una. nagsara ang yungib ng Tarangban. May tiyak na ngalan ang mga kagamitan tulad ng agong. Nagluksa naman si Dumalapdap sa kapalaran ng nilang magkapatid. Nang natauhan si Humadapnon at nagtangkang umalis. Malinaw rin ang moral sa epiko: makinig sa payo ng . Ngunit ipinagtapat nilang iyon ang binatang ang diwata ang pakay. may iba’t ibang termino para sa katulong. datu. Ipinaalam niya ito sa kaniyang magulang. at ang family tree ng mga pangunahing tauhan sa epiko. proteksiyon sa malas. gayundin ang mga dalagang babaylan. Nangako naman ang magulang na gagawin ang makakaya. Bumalik sa kanilang tahanan si Dumalapdap. Hindi nagtagumpay ang kalalakihan. at mga kaalamang-bayan tulad ng halamang-gamot at pamahiin ng kanilang pamayanan. nasa naratibo ng pagkamalay o coming-of-age ang teksto. at ang kanilang mga dalong-dalong (spirit friends). Hindi nagtagumpay ang mag-anak. Pagdating nila sa Tarangban. siya lamang ang maaaring makapagligtas sa nakulong na binata dahil magkasinlakas sila. kalasag. Pinaslang niyang lahat ng mga binukot sa isla. Halimbawa. Bilang nagbabalat-kayong lalaki. na inuulit-ulit. sinabi nilang kapatid ang nakulong. datu). panguudyok. nagsa-mandirigma si Buyong Sunmasakay. dasal sa mga espirito. ang pagsasalaysay ng proseso ng ritwal-sayaw. biday. napapayag na rin si Nagmalitong Yawa. ibinalik nila ang buhay (tubig buhat sa ikapitong antas ng langit) at katinuan ng nabihag na bayani. Sa tulong ni Buyong Sunmasakay at ng mga kaibigang espirito. Itinuring ng binata na kalaro at laruan lamang ang mga binukot. naakit muli ang mga binukot. Nagbalatkayo si Nagmalitong Yawa bilang lalaki (buyong. Sisidlan din ang epiko ng kanilang mga salita. Wala na ito sa kaniyang sarili. Nagmimistula itong diksiyonaryo at nagpapakita ng yaman ng kanilang bokabularyo at imahinasyon. Ang hindi lamang siya maitago ay ang kaniyang matamis na amoy ng isang binukot. muli kong napatunayan sa sarili na nagsisilbing panlipunang dokumento ito. Hindi naman nagpakilala si Nagmalitong Yawa bilang tagapagligtas ng lalaki. Nagtataglay ito ng mga proseso sa panggagamot. baul. Nangako sila ng pabuyang kayamanan (para sa lalaking tagapagligtas) at kasal (para sa babae). Nanangis sa harap ng Tarangban si Dumalapdap hanggang sa makaisip ang kaniyang mga kaibigang espiritong sina Duwindi. Mangyari. Tulad ng iba pang panitikang-bayan sa anyong prosa. Hindi sila nagtagumpay sa paghahanap ng tamang binibini at sa pagpapatnubay sa isa’t isa sa tama. Sa paanyaya. at ang mga paghahanda para sa paglalakbay at pakikidigma. at pananakot ng mga espirito. Naging bihag ang binata. Taghuy. Binuksan nila ang Tarangban sa galak na makakitang muli ng makisig na binata. Ipinapakita rito ang pagkagulang ng isang bayani (Humadapnon) sa paghahanap ng mapapangasawa at ang adbentura sa bagong yugto ng buhay. at sibat.

magulang. at huwag magpapaakit sa tukso dahil ito ang magiging sanhi ng kabiguan. huwag lilihis ng landas. .

kahittalam nilang ditto sila maraming makukuhang mga bagay-bagay na maari nilang magamit o mapagkakitaan. habang nakikipag-usapsa ilang mga usang puti na nasa kaniyang paligid. Hindi nito pinakinggan ang tagubilin ng nakatatanda sa lugar na iyon. nang maligaw ito sa pangunguha ng mga kahoy at prutas ay napadako ito sa pook ni Rihawani. ang isa ay nagkainteres na dumako sa gubat na pinananahanan ni Rihawani. Mula noon ay lalo nang nagging katatakutan ang kagubatang iyon. Sa ginawang iyon ng dayuhan. Napaghinuha na lamang ng . Ang mga naninirahan sa liblib na pook na ito na takot na takot na magawi o maglagalag sa kagubatan pinananahanan ni Rihawani. mga halaman gubat. Isang araw ay may mga dayuhan na dumating doong na ang pakay ay mangaso o mamaril ng hayopa-gubat. Nang mapadako ito sa gawing ilang. Nang makasapit na ito sa dakong itaas ng bunok ay naglakad-lakad muna at nagsipat-sipat ng mababaril na hayop. Nakita raw at nasumpungan nito ang diyosa. Ngunit lingid sa kaalaman ng lahat. ngunit walang natiyempuhan. Nang dakong hapon na. Itinuro nila ang gubat ngunitisinalaysay rin ang kasaysayan nito na pinananahan ni Rihawani. Kung minsan ay nagpapalit daw ito ng anyo bilang isa ring putting usa. umusal ng sumpa ang diwata at ang lalaki ay maging isang putting usa rin at mapabilang na sa mga alagad ni Rihawani. Ito ang kuwento ng kanilanga mga ninunp na unang nanirahan doon. Hanggang sa may Makita ito sa dakong kadawagan ng gubat. Sinumbatan nito ang mangangaso. Nagtanonga daw ang mga ito kung sang gubat marami ang mga hayop o ibon na maaring puntahan.RIHAWANI (Epiko ng mga Kapampangan) Sa isang kagubatan maraming bundok sa isang lugar ng Marulu. Nang maglakad ang mga ito sa dakong patungo sa kinaroroonan ng tao ay mabilis na humangos ito sa bahay ay hindi magkumahog sa pagbabalita sa kaniyang nasaksihan. Paara sa ikasisiguro ng lakad ay ipinagsama ng mga ito ang isang tagapaggabay. ang mga naninirahan doon ay may pinaniniwalaang isang diyosa o diwata ng mga putting usa. Minsan daw. Lalo itong namangha nang ang usa ay mag-iba ng anyo at nagging isang napakagandang babae. isang liblib na pook. Sang-ayon sa kanila. hinanap ito ng mga kasamahan. may nakasumpong na kay Rihawani. At lumisan ang mga ito patungo sa gubat na pupuntahan. At nang lalapitan na ng mangangaso ang puting usa may biglang sumulpot sa likuran na isang putting-putting usa na malayo sa hitsura ng nabaril. Mga prutas. Ang Diyos raw na ito ay tinatawag na Rihawani. Pagdating sa paanan ng isang bundok ay napagkasunduan ng mga itong maghiwa-hiwalay at magkita-kita na lamang sa isang lugar sa dakong hapon. mga hayop-gubat. Itonagubilin ding huwag pagnasaang puntahan ang pook na iyon. Tinamaan ang putting usa sa binti at hindi na nakatakbo. Nang maramdaman ng mga hayop na may tao. napansin niya ang isang pangkat ng mapuputing usa. Tinawag nan tinawag ang pangalan nito ngunit wawlang sumasagot. agad inasinta at binaril. Isa sa mga taong nanirahan din doon. Naisip nito ang maputing usa na sinasabi ng matatanda. nabulabog ang mga ito at nagtakbuhan papalayo. Kahit sa malayo ay kapansinpansin ang angking kagandahan nito. at iba pa. Hinabol nito ang isa at tinangkang barilin.

ay pinangilagan na ng mga mangangaso ang dakong iyon ng kagubatan. bundok sa nagging aral na sa mga nandoon ang pangyayaring iyon. Mula noon. . tuloy nabilang sa sumpa ni Rihawani.lahat lalo na ng kasamahan gabayna sinuway nito marahil ang tagubilin.

at Baing Talim. Ang nuno nating lahat. Pati anak at asawa Mananaghoy. Dugo't buhay puhunanin. hirap Upang tayong mga anak Mabuhay ng mapanatag. Kaya ngayon. ay tayo na. Mandukit atDikyaw buhat sa kaharian ng Madjapahit tungo sa Mai at Luzon na bahagi noon ng Kaharian ng Lontok. di nasindak Sa labanan. mga bukirin At ang mga anak natin: Tayo naman may patalim. Sa kulog. Maagaw sa ating kamay Tayo baga'y mag asal Gayong buhay tila patay? Halina nga at usigin Ang aliktiya. Ito rin ay ukol sa kasaysayan ng pagsugo ng Haring Solodan sa kanyang tatalong anak na sina Bagtas. At ang buhay ay ipara. Datu Balkasusa ng Quezon. . di naawat Pinuhunan ang buhay. magdurusa. Aba tayo kung wala na Ang tirahang maligaya.EPIKO NG KUMINTANG (isang epiko ng mga Tagalog) Ang Kumintang ay kasaysayan ng mga pakikidigma ng mga kawal nina Datu Dumangsil ng Taal. Ibig nilang kuning tunay. Itong ating kabukiran Sampung bahay at tahanan.

Pagkabigkis at pasan na ng matandang babae ang mga kahoy. barya. nakatira siya sa isang dukhang dampa na gawa sa karaniwang kawayan at mga dahon ng nipa. at ibinabalik ang dating ayos ng lahat. Karaniwang lumalabas si Mariang Makiling pagkaraan ng bagyo at lumiligid sa mga bukid. lumilitaw siya sa anyo ng isang karaniwang taga-bukid at tinutulungan ang mga matatandang babae sa pagpulot ng mga panggatong. nakatira sa magandang bundok Makiling sa pagitan ng provincias ng Laguna at Tayabas. Nakatayo raw si Mariang Makiling sa gilid ng mataas na bangin. na nagka-galos-galos sa mga tinik. Ang kutis niya ay makinis. binubuhay muli ang mga nasirang halaman at itinatayo uli ang mga natumbang punong kahoy. Minsan. At lahat ng sira mula sa bagyo ay naglalaho sa bawat madaanan niya. Pati ang mga ilog ay bumabalik sa kanilang takdang landas at agos. Kumaripas ang hayop sa mga sukal at tinik ng gubat habang walang tigil na humabol ang lalaki. sa bigkas ng mga Tagalog. Biglang-bigla. Mabuti ang kaluoban ni Mariang Makiling. . Ang diwa niya ang namamayani sa bundok subalit siya mismo ay bihirang makita ng mga tao. Dati-rati. natatanaw siya ng mga mangangahoy sa dilim ng Viernes Santo (Good Friday). pinahihiram niya ang mga mahirap ng damit. Paminsan-minsan. Sa madling salita. subalit walang nakaka-alam kung saan talaga o kung paano siya namamahay. at pati alahas. Ang sabi naman ng iba. ayon sa cuento. lalo na nang lumabas ang isang magandang dalaga. parang isinilang sa maputlang sinag ng buwan sa ibabaw ng Pilipinas. Natigilan ang lalaki. Sabi ng iba. nakatira siya sa isang magandang palacio na napapaligiran ng mga jardin. Matangkad si Mariang Makiling at mahinhin. Tanging kapalit na hinihingi niya ay isang puting-puting dumalaga. isang mangangahoy ang nakakita ng baboy damo. mahaba at makapal ang buhok. Takbo at nagtago ang baboy damo sa luob. Walang naglalakas-loob na kumausap. siya ay maniwaring isang diwata. Paminsan-minsan. kapag namumundok sila upang humuli ng usa. binyagan at fiesta. sumunod o magmanman man lamang sa kanya. Kung minsan daw. narating nila ang isang maliit na kubo. at mala-candela ang mga daliri. pati mga alahas. para sa mga kasal. binabati nang tahimik bago lumalayo at naglalaho sa dilim ng gubat. nilalapitan daw sila.ANG HIWAGA NI MARIA MAKILING (Epikong Tagalog) Si Mariang Makiling ay isang dalaga. Malaki at itim ang kanyang mga mata. hindi tumatanda. kayumangging kaligatan. at maliliit ang mga kamay at paa. pasulpotsulpot sa pagitan ng mga punong kahoy sa gubat ng Makiling. walang katinag-tinag habang umaalon ang kanyang buhok sa ihip ng hangin. isinisingit nang lihim ni Mariang Makiling sa bigkis ang pira-pirasong ginto. batang inahen na hindi pa nangingitlog.

Hindi na binigyan. Habang pauwi. pabigat nang pabigat ang mga luya kaya dinukot niya ang ilang piraso at itinapon. narinig uli nila ang mga sigaw. itinaboy pa nila ang matanda na nagbanta. pinaparusahan niya ang mga ito. dumating ang mga humahabol . mas matapang.” Napukaw ang lalaki sa alindog ni Mariang Makiling. “Doon sila! Doon!” Hindi naunawaan ng 2 mangangahoy subalit tumaas ang tenga ng kanilang mga aso. nagulat silang mag-asawa nang nakitang kumikinang ang ‘luya’ na naging lantay na ginto ang mga ito. Naramdaman niyang napawi ang kanyang hapo. Hindi laging mabait si Mariang Makiling sa mga mangangahoy. ibinaba ang mga buntot sa pagitan ng mga paa. Pagkaraan ng ilang saglit. walang imik. Laking hinayang nila sa mga ‘luya’ na naitinapon pauwi. Sa isang kisap-mata. Nasalubong nila ang isang matandang babae na humingi ng limos. kinain lahat ng lugaw na hinain. Ilang minuto lamang. Umingit-ngit sa takot ang mga aso. ay yumuko lamang bago umalis. malapit na malapit na! Sindak sila sa bilis ng mga humahabol! Umabot ang 2 mangangahoy sa sapang Bakal at. o kung mayruon siyang mga kapatid o ibang kamag-anak. Ang mga nilalang na tulad niya . utal pa rin. “Isusumbong ko kayo sa may-ari niyang mga hayop!” Humalakhak ang 2 lalaki bago nagpatuloy pauwi. sa dilim. Minsan. Tumakbo na rin ang 2 mangangahoy. Isinuksok ng lalaki ang mga luya sa luob ng kanyang salakot (sombrero). at kumaripas ng takbo. sa takot. Isang hapon. mas malapit. Nakababa na ang araw pagdating nila sa paanan ng bundok at. 2 mangangahoy ang pauwi mula sa bundok. Halika sa luob. gumaling ang kanyang mga sugat at bumalik ang kanyang lakas. Pulos dugo ang iyong mga bisig at binti. mula sa gilid ng bundok. Pumasok siya sa kubo at. magpahinga ka at kumain. Masarap at kaiba sa lahat ng natikman niya. “at hindi mo dapat hinabol. Gagaling ka. at sugatan.” sabi ni Mariang Makiling sa lalaki. Subalit nakikita kong ikaw ay pagod na pagod. narinig nila ang sigaw mula sa malayo: “Nandoon sila!” Sinundan ito ng mas malayong sagot. tapos maaari ka nang umuwi. binitawan ang dalang usa at baboy damo at umakyat sa isang punong kahoy habang patuloy na tumakas ang mga aso. lalo na nang umalingawngaw uli ang mga sigaw. “Ibigay mo ito sa iyong asawa. naubos at tumakbo uli ang mga halimaw pabalik sa bundok. Isa sa mga mangangahoy. umungol at tumabi sa kanila.mga dambuhalang halimaw pala! Sinakmal ng mga ito at kinain ang usa at baboy damo. kasama ang kanilang mga aso at pasan-pasan ang nahuling usa at baboy damo.” sinabi niya sa lalaki na. Binigyan siya ni Mariang Makiling ng ilang piraso ng luya. ay bumaril sa mga halimaw subalit mintis! Wala kahit isang nakatuklas sa mga magulang ni Mariang Makiling. Kinabukasan.“Sa akin iyong baboy damo.

at “ng Makiling” dahil duon sa bundok na iyon siya laging nagpapakita. kahit anino ay hindi na aninaw sa Makiling.ay maniwaring lumilitaw na lamang. laging sabi ay bata. Hindi siya nagbago ng anyo. basta tinawag na lamang siya ng mga tao na “Maria” dahil karaniwang pangalan ito ng mga Pilipina. ang mga kasal at iba pang pagdiriwang ay hindi na nakikitaan ng mga alahas ni Maria. Hindi raw siya pumasok sa kabayanan kahit minsan. Ni hindi raw ibinalik ang mga hiniram na alahas at mga damit. maliksi at dalisay si Mariang Makiling. Naglaho na si Mariang Makiling. nagalit daw si Mariang Makiling dahil tinatangkang agawin ng mga hacenderos ang lupain sa bundukin. kasalanan daw ng mga tao sa kabayanan na ayaw magbayad ng puting dumalaga. wala nang tumatanggap ng handog na yaman. Sabi ng iba. Ang 5 o 6 na anak-anakan na nakakita sa kanya. kahit na sa liwanag ng buwan. . Subalit sumbong ng iba. Ngayon. marami nang taon na hindi siya nakikita. o sumali sa anumang pagdiriwang sa simbahan. Subalit ngayon. tulad ng mga bato na tinatawag ng mga Tagalog na “mutya.” Wala ring naka-alam ng tunay niyang pangalan.

Nakita niya ang mga tao sa kanilang kaawaawang kalagayan. Masyado na akong matanda kaya inaatang ko na ito sa iyong mga balikat. Nais ko ang lupaing ito para sa akin at sa aking mga mamamayan. malakas at matapang. Para sa akin at sa ating mga mamamayan. isang magandang lugar para sa kanya at sa mga mamamayan. hanggang umabot siya sa lupain ng Aslon at Inalon na sumasakop sa kapatagan na nakaligid sa bundok ng Asog. Humanap ka ng lugar kung saan makakapamuhay tayong panatag at payapa. Dahil naninirahan sa paligid ng Ibalon ang ilang buwaya na may pakpak na nakakalipad. Nakita niya ang gutom at sa mukha ng bawat bata. Ano ang gusto mong ipagawa sa akin. Nakita niya ang panghihina sa bawat mukha ng ama't-ina. Ito rin ay maganda para sa kanilang mga hayop. ang pinuno ng kanilang pamayanan. sabi ng kanyang ama. Ngunit nagsalita siya ng maaga. Marami na siya ring narinig tungkol sa lugar at naisip niya na maganda kung makakahanap siya ng lugar kung saan sila maninirahan habangbuhay. Isarog at Lignion. Iginala ni Baltog ang mga mata. palay at mga gulay. Ang lupa ay mataba at magandang pagtamnan ng mga halamang ugat. Gusto nila ng payapang buhay na walang gutom na gumagala sa paligid. Para itong lupain ng gatas at pulot. Nagsimula niyang galugarin ang Kabikulan. Alam kong magagawa mo ito. Naglayag si Baltog kinagabihan sakay ng isang maliit na bangka na magdadala sa kanya sa isang lugar ha tinatawag na Kabikulan. Isang araw. Sa malawak na dagat. Napakarami nilang kaaway na laging dumarating upang sirain ang kanilang pananim at patayin ang kanilang mga alagang hayop. Kapag nagpatuloy ang ganitong sitwasyon ay mamamatay tayong lahat sa gutom. Bata ka pa. Pagod nang lumaban ang mga tao anak. mga baboy ramong kasinglaki ng elepante at isang sawa na may ulo ng isang babae. Tumingin ng diretso sa kanyang mata ang kanyang ama. Masaragam. Ang natitira sa kanila ay hindi sapat upang umabot sa susunod na pag-aani. Namamatay ang mga tao sa gutom dahil sa kawalan ng pagkain. mabait at matipuno. At hinawakan nito ang kanyang balikat. nasagupa ni Baltog ang malakas na hangin at malalaking alon na sumira sa kanyang bangka. ama? tanong ni Baltog. Ang ating mga hayop ay kumokonti ng kumokonti araw-araw.IBALON Epiko ng Bikol Si Baltog ay isang batang lalaki na malakas. Kinailangan niyang lumangoy at muntikan na siyang malunod bago niya ligtas na narating ang dalampasigan ng baybaying bayan ng Kabikulan. Ngunit desidido si Baltog na . sabi ni Baltog sa sarili. Ibinigay ni Handiong ang basbas kay Baltog. ikinuwento ng kanyang ama ang kaawa-awa nilang kalagayan sa lupain ng Samar. Siya ay anak ni Handiong. Siya din ay nalungkot. Natagpuan niya ang Ibalon.

Pinuno nila ang lupain at nagkaroon sila ng masaganang ani. si Baltog at ang kanyang ama at ang lahat ng mga mamamayan ay nilisan ang Samar papuntang Ibalon. pinatay niya ito at pinagpira-piraso. Sa lupaing iyon ang gutom ay naging alaala na lamang ng nakaraan. Dahil sa kanyang galing sa mano-manong pakikipaglaban natalo niya lahat ng buwaya at baboy ramo. . ang kanilang bagong tahanan. Tinuruan nina Handiong at Baltog ang mga mamamayan ng ilang paraan upang magkaroon ng kabuhayan. Hindi na sila nagsayang ng oras.makuha ang Ibalon para matirhan kaya nilabanan niya ang mga buwaya at mga baboy ramo ng buo niyang lakas. Bumalik siya at ibinalita sa ama ang tungkol sa lupain na nakita niya para sa kanila. At hindi nagtagal ay gumanda ang kanilang pamumuhay. ang sawa na may ulo ng babae ay nakatakas at humanap ng ibang matitirahan. Ngunit.

Hinimok ni Mu-Muta ang manugang na si Muta-Muta na hanapin ang nawawala nitong asawa ngunit di man lang tuminag ang huli. Samantala. Kapag siya’y nagtagumpay. hindi raw nila nakita si Tuwan Putli ngunit maiging kausapin ng binata ang matanda nilang pinuno na nasa gawing ilaya ng ilog. nagliwanag ang kabahayan na parang araw at ang babaing singgaan ng kapupulot na panggatong ay ninais maupo sa sahig at magnganga. binantaan ito ni Sultan ng Baybayin na pupugutan ng ulo sa Gunting ng Daigdig. matapos mapag-alaman ang pakikiapid ng anak. Inalok niya ito ng nganga at tinanggap naman ni Tuwan Putli. Ibinalik ito ng binata kay Mu-Muta ngunit bilang pagtupad sa pangako. ang lilang bakaw na alagang ibon ng bayani. Sa unang awit. Nang sila’y paalis na. Samantala. maaakit si Binata ng Alapaap kay Binibini ng Saytang Dagat. walang kapali-paliwanag na isinauli ni Kudaman ang asawa sa biyenang si Sultan ng Baybayin. isinugo ang pagkawala ng babai kay Binata ng Alapaap.KUDAMAN Epiko ng Palawan Ang pambungad ng epiko ay ang pagtungo ni Tuwan Putli at ng kanyang pinsang si Ambaynan sa Ilog Tabunganan upang mangisda. Nagsumamo sa kanya si Mu-Muta na mag-uwi ng kahit anumang maliit na palatandaan mula sa katawan ng kanyang nawawalang anak. Dito nabatid ng pinunong buwaya na si Tuwan Putli pala ang babaing kanyang kinain. Samantala. sakay ng Linggisan. Nagkaroon ng pakikiapid (agaw) kung kaya’t nilayasan ni Tuwan Putli ang asawa. nagmakaawa si Tuwan Putli na palabasin siya. may nakita si Tuwan Putli na isang ulang na ginto ang sipit at bigla na lamang siyang nawala. Nang tanungin niya ang mga buwaya. ang asawa ni Kudaman. Pagkauwi. Nabatid ng babai na ang binata ng nagligtas sa kanyang buhay kung kaya’t pumayag siyang sumama rito. Si Tuwan Putli ang naging pangunahing asawa (puqun) ni Kudaman. Sa kanyang paglalakbay. Nang hapong iyon. may nakitang bakas ng dugo sa buslo ang kanyang pinsan. Nakita sa bagang nito ang isang maliit na bahagi ng kuko mula sa hinliliit ng babai. ipinauwi ito sa binata. Pumutok na parang kawayan ang baul. Ang ilog na ito ay mayroong bukal ng tubig na tahanan ng isang Masamang Tao. Dahil dito. ipinasok ni Binata ng Alapaap ag kapirasong kuko sa baul na ginto. Kusang bumukas ang lalagyan ng nganga. Ito’y tanda ng kahilingan ng pagpapakasal at pagpayag. magiging asawa niya si Tuwan Putli. Ibinuka niya ang kanyang bunganga at pinasiyasat ito sa binata. Umuwi si Ambaynan at kanyang ibinalita ang pagkawala ni Tuwan Putli. nasalubong ni Kudaman si Tuwan Putli. Pumayag si . Nagtungo si Binata ng Alapaap sa bukal ng tubig at dito ay may natagpuan siyang kaliskis ng buwaya.

Binibini ng Saytang Dagat ngunit lumitaw siya sa pagsubok na lalo pang marilag. Narinig ito nina Binata ng Alapaap at Sultan ng Baybayin na nagpasyang dumalo. Ipinahaya ni Kudaman na siya’y nag-uwi ng bagong makakasama. Tinipon ni Kudaman ang lahat niyang kamag-anak at kaibigan upang ialok ang pagdaraos ng isang pagdiriwang ng tabad. Inari na siyang kapatid ni Tuwan Putli. Ibinalita ni Tuwan Putli kay Kudaman ang pagbabalik ni Binibini ng Saytang Dagat. Mawawala siya ng pitong taon kung kaya’t ibinilin ang asawang si Tuwan Putli sa kasundugong si Muta-Muta. Sa tahanan ng Sultan ng Baybayin ay namili ng magagandang damit si Kudaman. Inalok niya rito ang kanyang balaraw bilang pakikipagkasunduan. Tinugtog ang mga agung upang ihatid ang paanyaya sa lahat. Pumayag naman ang huli at agad nagpatayo ng malaking bahay. Ito na ang kanyang ikaapat na asawa. Ngunit bago ito. Matapos maging kapatid-sa-sandugo. humingi ng nganga si Kudaman kay Binibini ng Lunting Punay at inalok naman siya ng ngangangaan bilang pagsang-ayon. Habang lumilipad ang Linggisan. Ang multa ay itinakda sa 180 pinggan. Naghanda siya ng 180 tapayan. Ihinabilin ni Kudaman ang dalawang bagong asawa sa pangunahing asawang si Tuwan Putli. Inilagay siya ni Kudaman sa salapa para sa paglalakbay. Dumalaw kay Kudaman sina Muta-Muta (dating asawa ni Tuwan Putli) at ang tunay nitong kapatid na si Datu ng Ligayan upang magmungkahi ng pakikipagsandugo. Pagdaka’y nakarating na lamang siya sa bahay ni Kudaman kung saan niya nakilala si Tuwan Putli. isa pang kapatid para kay Tuwan Putli na tinanggap naman ng huli. Muli na namang umalis si Kudaman upang bumili ng bagong palamuti sa Raha at anyayahan ito sa pagdiriwang ng tabad. Narahuyo rin dito si Kudaman at nagsumamong antayin ang kanyang pagbabalik. Nanabik itong umalis upang muling makasama ang dating asawa. nakita siya ni Binibini ng Punung Ginuu na napahanga sa kariktan ng ibon ni Kudaman. Naghandog si Kudaman ng isang gulok (barung) upang pagtibayin ang kasunduan. napaibig dito ang Binibini ng Lunting Punay. Sa pagdaan ni Kudaman. . Ipinakilala niya ito sa kanyang tatlong asawa at silang apat ay nagturingang parang magkakapatid. Nangungulila naman sa ibon at sa amo nitong si Kudaman si Binibini ng Saytang Dagat at nagsumamong siya’y pabalikin. Sa kanyang pagbalik. Umalis si Kudaman patungong ibang bayan sakay ni Linggisan upang maghanap ng magagandang damit. Binalikan siya ni Kudaman na nang magnais magnganga ay inalok naman ni Binibini ng Punong Ginuu. nagbaba ng kapasyahan hinggil sa pagkakaagaw kay Binibini ng Saytang Dagat ni Binata ng Alapaap. hiniling ni MutaMuta na patirahin siya sa bahay ni Kudaman.

ang pinsang buo ni Kudaman. Lahat ay sama- . Kapag namulaklak ito. Ipinatong niya ang kanyang kamay sa bunganga ng tapayan at siya’y nakabuo ng tabad. matapos maipatayo ang malaking bahay (kalang banwa). Tumugtog ang mga kalalakihan ng gong upang masiyahan ang nagpapatamis at nagpapahalimuyak sa tabad. Muling nagkaroon ng pagdiriwang. buhay siya. Pauwi ay sumama ang bagong kasal kina Kudaman. Dahil di man lang ito nabalita. Marahas itong tinanggihan ng una. Sa kanilang pag-uwi. si Nagsalad. Sila ay gaya ng bala at apoy. dumaan ang dalawa sa bahay ni Limbuhanan. Hinandugan muna niya ng bulaklak ng balanoy ang mga asawa. ang Humabi. Naantig sa ganitong katapatan si Kudaman at nagpasyang lumahok sa labanan. Narinig din ng mga Ilanun ang tugtog at nagpasyang dumalo upang magdala ng karahasan at makidigma. Kay gaganda’t kisig nila. Pitong taong maglalaban sa himpapawid si Binata ng Alapaap at ang pinuno ng Ilanun. Muta-Muta at ang apat na asawa ni Kudaman sa kanyang pagbabalik. Nagtapos ang labanan sa pagwawagi ni Kudaman. Sa pagkakasama-samang ito’y napuno sila ng katuwaan. Ngunit nais niyang umiwas sa tunggalian pagkat ang karahasan ay isang pagkakamali kay Ampuq. Sinundan siya ng Binata ng Alapaap na magliligtas sa kanya at bubulusok patungo sa lugar ng mga kaaway. at kapag nalanta. humingi ng patawad ang si Limbuhanan. siya ay nasawi. Ibinadya kay Kudaman ng isang panaginip ang pagdating ng Ilanun at ang balak nitong bihagin ang kanyang mga asawa. Buong payapang nagnganga si Kudaman at inihanda ang buong sambahayan sa pagharap sa mapandigmang panauhing ito. Lahat ay nakasuot ng magagarang ginintuang damit at palamuti. Bumalik si Kudaman matapos ang pitong taon. Sinagip ni Kudaman si Binata ng Alapaap sa pagtatago rito sa kanyang ngangaan(salapa). Balisa namang nag-aantay sina Datu ng Ligayan. ninais ni Kudaman na mag-alay ng isang pagdiriwang bilang paggunita sa Panginoon ng Palay. Kakakasal lamang nito sa Binibini ng Punong Aguho. Sumali sa sayaw (tarak) ang asawa ni Kudaman at naghanda ng nganga para sa panauhin. inanyayahan ito ni Kudaman na umakyat sa kanyang bahay. ang Panginoon ng Palay. nagbunsod siya ng isang labanan sa kalangitan. ang Panginoon. Nagsumamo ang mga babai kay Linggisan (na nagtangka ring pigilan si Kudaman sa paglahok sa digmaan) na pakamatyagan ang kanyang panginoon. Nag-alay si Binibini ng Punong Aguho ng isang singsing sa apat na asawa at sila ay naging magkakapatid. Nang di makapagpigil si Muta-Muta. Sa pagdating ng mga Ilanun.Sa ikalawang awit.

Humingi siya rito ng pahintulot na tumungga at inalok naman sa kanya ni Nagsalad ang mga tapayan. Samatala. binuksan na ang mga tapayan. Sa panunumbalik din ng kanyang malay. Matapos ang tatlong araw ng kasayahan.samang kumain bago bago idaos ang pag-uusap sa batas (bisara at bulun). Iminungkahi ni Binibini ng mga Luray na siya ay hatiin. Ang mga babai at ang Datu ay pumaimbulog sa kalawakan dahil sa tabad. Muli na namang naglakbay si Kudaman sa bayan ni Sawragar at inihabilin ang mga asawa kay Muta-Muta pagkat pitong taon na naman siyang mawawala. Ang limang anak ng Sultan ay nangamilipit sa sahig at ang ikaanim ay nagpupumiglas. si Binibini ng Daigdig sa Paligid at Binibini ng Sangkalawakan. nag-uwian na ang lahat. Dumating din doon ang mga Ilanun upang makita ang nakasandugong si Kudaman. Unang nalasing ang mainitin ang ulo at mapangahas na si Muta-Muta. Sumirit siya pataas sa alapaap. Inihandog ng mga Ilanun ang kanilang sandata bilang handog sa pagsasandugo. napuno ulit ito sa pagpatong lang ng kamay. nagkaroon ng lakbay-baylan (ulit) si Kudaman sa nakatataas na antas ng santinakpan upang tanungin si Nagsalad. Dumating ang Datu ng Pinakagilid ng Daigdig kasama ang kanyang asawa. Pinakahuling uminom ang bayani. Ang biyenan ni Kudaman na si Sultan ng Baybayin ang unang uminom at nagkasunud-sunod na ang iba’t-ibang antas ng pagkalasing. Muling nabuhay ang hidwaan sa pagitan ni Kudaman at ni Pinagsaraqan. Matapos ang paalaman. Naglakbay silang lima patungo sa bagong daigdig lulan kay Linggisan. dadalo si Kudaman at ang apat na asawa sa pagdiriwang na gaganapin sa tahanan ng Sultan sa Ibang Daigdig. Inalalayan siya ng Binibini ng mga Kawit na naging asawa rin ni Kudaman. Pagkaubos ng 180 tapayan. Nalasing din ang mga Ilanun na dahil sa kahinaan ay naidlip ng malalim. . Hinawakan ni Tuwan Putli ang kaliwang kamay nito ng kanyang hinliliit upang siya’y payapain. Si Binibini ng Lunting Punay ay tumungga ng pitong taon at sumirit pataas sa alapaap samantala si Tuwan Putli ay nagliyab ang buong katawan at naidlip ng napakalalim matapos malasing. hinati ni Kudaman si Tuwan Putli sa dalawa at lilitaw pa rin itong singganda ng dati. Tinungga ang lahat ng tabad at nagkaroon ng bagong lasing na paglalakbay. Sa ikatlong awit. ang Punong Hukom tungkol kay Tuwan Putli. Dito’y ipinaalala sa bagong magkabiyak (usyat) ang mga pao ukol sa mabuting samahan ng mag-asawa. binuhay ni Kudaman ang mga Ilanun sa pagbuga ng kanyang nganga. Nang pinahihinto na ni Limbuhanan ang pagtugtog ng agung pagkat baka masamain ni Nagsalad ang kalabisan nito. Nagtungo rin doon si Binata ng Alapaap upang hanapin si Kudaman. panagutan sa kamag-anakan at alituntunin ng batas (Saraq). Lahat ay maingat na umaalalay sa paglalakbay ng bawat isa. Nilinaw din ito sa bagong magkapatid na sina Kudaman at Limbuhanan.

ang ulirang gawi ng babai sa asawa. Matapos ito ay nagmadali na naman si Kudmang makipagkita sa Sultan. Pumaimbulog sa kalawakan ang kanyang mga asawa at nakisalamuha sa bituin upang hanapin siya. nagpasya na naman si Kudaman na humayo sa ibang daigdig. Binuhat nila ito nang biga itong maglaho. . Nagpasya si Binibini ng Punung Ginuu ang Humabi ng Daigdig at nakita ang bayaning nakaupo sa isang sinag ng araw at nagnganganga. Ito ay tinatawag na agaw at tunang. tinupad ni Limbuhanan ang pangako kay Kudamang punuin ang mga tapayan para sa ritwal ng pagtungga ng tabad. tumanggi ito. Inialok sa kanya nito ang ngangaan. Pinagbilinan din ni Kudman ang tubo na dalhin ang balita sa napawaksing katipan ng babai. inaya ng babai si Kudaman na magpahinga. Nahulog siya sa pinakagitna ng daigdig. si Binibini ng Huling Antas ng Santinakpan ay napaibig sa ibon at ito ang naging ikapitong asawa ni Kudaman. ipinahayag ni Kudaman ang pagnanais na gumawa ulit ng tabad at anyayahan ang biyenang Sultan at si Sawragar na kanyang pinasundo sa Linggisan. muli na namang umalis si Kudaman upang dumalaw sa Sultan ng Gilig ng Daigdig para sa palamuti ng kanyang asawa. itinuring niya itong pagaalok ng pag-ibig. Sa ikaanim na awit. tinungga ni Kudaman ang 180 tapayan at inubos pang lahat ng tubo. Sa pagbabalik niya ay payapa at maringal siyang tinanggap ng mga asawa. Magkagayunma’y naging malambing pa rin sila. Matapos manggaling sa Gilid ng Daigdig. Papunta ay naparaan sa ibabaw ng isang umbuk ng buhangin sa dagat si Kudaman. Nakita siya at ang kanyang ibon ni Binibini ng Umbok ng Buhangin. Nasabat din nila si Binibini ng Sangkalawakan na nagpaabot din ng paanyaya. Isinama niya ito pabalik na ikinatuwa naman ng apat niyang asawa sapagkat lima na silang magkakapatid. Nang magkamalay si Kudaman. Ngunit ang alaga niyang malaking itim na tubong may ginintuang dahon at nahihihipan ng hangin sa ibang daigdig na simbilis ng didlat ay paalalang may katipan na siya. Sa ikalimang awit. Namili siya sa bayan ni Sawragar ng mga palamuti para sa kanyang asawa: singsing na yari sa ginto’t may bulaklak sa gitna at kasuutang may burda ng sinag ng araw. Nasalubong niya si Binibini ng mga Binata na pumigil sa kanyang kamay at pumaypay sa kanyang mukha upang humupa ang kanyang pagkalango. Habang patuloy ang panauhin sa pagtugtog ng agung. Dahil sa pagmamahal sa ibon.Binigyan niyang muli ang mga ito ng bulaklak ng balanoy. Naging ulap si Kudaman at tinulungan siya ni Limbuhanan sa kanyang paglalakbay. pag-agaw sa katipan ng ibang tao. Sa ikaapat na gabi ng pagdiriwang ng tabad. Nang alukin nila ito ng nganga. Nagkaroon ng kasalan at napuno ang 180 tapayan. Pag-uwi. Nag-anyaya it okay Kudaman na dumaan sa kanyang pag-uwi. Pitong taon na naman siyang maglalakbay na ikinalungkot ng kanyang mga asawa. sumaglit siya sa tahanan ng Binibini ng Umbok ng Buhangin at niyaya itong maging asawa. Sa paglalakbay na ito. Namataan siya ni Binibini ng Langis ng Daigdig na nabighani rin sa kanyang ibon.

Pinaypayan siya nito at ng magkamalay. Nagdos ng Kasalan at nagkalasingan. . at padadaluyin sa tabi ng bahay ng Sultan at tig-isang puno ng makopa at suha ang mamumunga sa buong taon. Nang malasing si Kudaman ay nagkabisa ang kanyang kasunduan kay Binibini ng Kawit. Dahil walang kamag-anak si Binibini ng Kwait.Pgkatapos ay nagtungo naman ang bayani sa tahanan ni Binibini ng mga Kawit na di nangakong sasamahan siya ngunit aalalay lang kung sakaling malasing siya. Pinakasalan naman ni Binata ng Alapaap ang ikapitong anak ni Sultan ng Gilid ng Daigdig kung saan ang bigaykaya ay isang ilog na nagmumula sa langit. Pauwi ay isinama ni Kudaman sina Binibini ng Langis ng Digdig at Binibini ng Sangkalawakan. ipinagdiwang ni Kudaman ang pagpapakasal sa sampung asawa. Sa pagtatapos ng kasiyahan. walang bigay-kaya. hiniling ni Kudaman na ito ang kanyang maging ikasampung asawa.