SUYUAN SA TUBIGAN hango mula sa maikling kuwento ni Macario Pineda Setting: Sa araruhing tubigan nina Ka Teryo at Ka Albina.

Mga Tauhan: PILANG: Dalagang pamangkin ni KA ALBINA. Pinsan ni NATI. Mahiyain at maganda. PASTOR: Binata. Isa sa mga magsusuyod sa tubigan ni Ka Teryo. May gusto kay PILANG. ORE: Binata. Anak ni Ka Inso. Isa sa mga magsusuyod. May gusto kay Pilang. KA ALBINA: Tiya ni PILANG at ina ni NATI. MILYO: Binata. Malapit na kaibigan ni ORE. Matulungin. PAKITO: Binata. Malapit na kaibigan ni PASTOR. Matuwain. FILO: Binata. Kaibigan ni PASTOR. TONING: Binata. Kaibigan ni ORE. ASYONG: Binata. Kaibigan ni ORE. TINONG: Binata. Kaibigan ni PASTOR. KA IPYONG: kamag-anak ni Ka Teryo at KA ALBINA. FERMIN: anak ni KA ALBINA at Ka Teryo. Kapatid ni NATI. Pinsan ni PILANG. May-asawa KA PUNSO: Isa sa mga pinakamatanda. Ginagalang ng mga kasama. May-asawa.

PASTOR Mabuti ho naman at natuloy. (daliang binababa ang dala at lalapit sa mga babae) Aling Nati, tulungan ko ho kayo sa matong ninyo. Mukhang ang bibigat ng mga dala ninyong pagkain at kubyertas. NATI

(pasigaw) Pilang. May gustong sabihin sa ‘yo si Ore. ORE Ano ba iyan? Anong sasabihin ko? PILANG Ano iyon, Ore? ORE

Salamat na lang ho. Pero kaya ko na ho ito. (binaba ang dala kasabay ng ibang mga babae) Isa pa, tinawag kayo rito upang mag-araro, hindi upang magserbidor. PAKITO Bakit hindi mo alukin ng tulong si Pilang? (binaba ang dala) Si Nati ba talaga ang gusto mo? PASTOR Sige na nga. Pilang, tulungan kita sa dala mo. KA ALBINA Hay naku. Iyang dala mo ang atupagin mo. MILYO

A. E. Na- Nagugutom ako. Ano bang ihahain ninyo para sa amin? PILANG Tiya, ano bang ihahain natin? Nagugutom na daw po si Ore. KA ALBINA Piniritong kamote at kape para pampainit ng tiyan. Pero hindi pa kami tapos sa paghahain dito kaya maghintay-hintay ka pa. ORE A. Ganoon po ba? Salamat po. (kay Milyo) Ano ka ba? Walang paghahanda e sinasabak mo agad ako. MILYO Ayaw mo naman kasing sabihin agad na “Pilang, iniirog kita.” Ang hina naman ng loob mo. ORE Ang dami-daming tao e. Nandiyan pa si Ka Albina. Ang taray-taray pa naman noon. KA ALBINA Ano iyon? Narinig ko ang pangalan ko diyan. ORE Wala ho. Wala. A. Kasi gusto ko lang hong malaman kung ilan ang natawag ninyo? (bibilangin ang mga lalaki) Aanim pa lang kaming nandito. KA ALBINA A ganoon ba? Sabi ni Ipyong, baka raw umabot sa sampu kayong lahat. PAKITO

(dadating sina Milyo, Ore, Pastor, Pakito, Ka Albina, Nati at Pilang, dala-dala ng mga babae ang mga kubyetas, inumin, at pagkain at daladala ng mga lalaki ang mga araro at ang kanilang mga kalabaw. Nauna na sina Ipyong at Fermin sa pag-aararo sa tubigan.) KA ALBINA Ipyong at Fermin talaga. Hindi pa hinintay ang ibang tutulong sa pag-araro. ORE (ibinaba ang dalang araro) Hayaan ho ninyo. Mukhang hindi pa naman ganoon katagal silang nakalusong. MILYO Teka. Nasaan ho si Ka Teryo?

(ibinaba ang dala) (sa manunood) Pastor talaga. Ayaw magpaalata. Alam naman naming si Pilang talaga ang gusto niya. Sa bagay, may iba diyang may gusto din kay Pilang. (lalapit kay Ore) Hindi mo tutulungan si Pilang? ORE Nahihiya pa ako. MILYO Mauunahan ka niyan ni Pastor e. Kailangan nating mag-araro bago umani. Hirap at tiyaga, kaibigan. Hirap at tiyaga. Hayaan mo, tutulungan kita. ORE

KA ALBINA (inihanda ang mga dalang gamit) Ang asawa ko’y hindi makakalusong. Natatakot na ata siya sa tubig. Sinusumpong na naman kasi ng rayuma. Mabuti na lang at nandiyan sina Ipyong at Fermin. Gusto pa ngang iurong ni Teryo ang pasuyo kasi ayaw niyang wala siya dito.

Tulungan ako? Ikaw nga diyan ay hindi makapangligaw-ligaw kapag hindi mo kami kasama ni Toning. MILYO Kaya nga kita tutulungan e. Kasi kasama kita noong binato ako ng walis ni Ka Ferda noong hinarana ko si Yola. O itong tulong ko.

Kaya pala mukhang mabigat ang mga matong na iyan. Kay-rami marail ng pagkain.

PAKITO (sisingit) Mangyari’y nagpagawa naman ng bahay si Fermin. Magkakaroon ka din ng pagkakataon. matatalo ka si Pilang kanina. PASTOR Bakit mo naman tinatanggihan ang aking pagtulong? PILANG TONING Siyanga. Baka hindi ninyo matapos ang pagsusuyod ninyo. binibida mo sa akin kung paano mo sinuyod ang buong tubigan ni Ka Auring sa loob ng kalaating oras. TONING Talaga? Anong nangyari? MILYO Nanlamig ang kaibigan natin. Ang lamig nga ng tubig e. (pause) FILO Tila pusang nanunubok kung humila ang kalabaw ni Fermin a. May paglalagyan na rin ang pag-ibig nilang dalawa ni Gundang. Ito ay isang tunay kalabaw. Ore. (ibinaba ang dala) ASYONG ASYONG Aba nandito rin pala si Pilang. ‘yong kalabaw mo. MILYO Hoy. Alam ko. TONING (lalapitan ang kalabaw ni Asyong) Walang-wala iyang kalabaw ni Fermin sa bagong kalabaw ni Asyong. May gusto rin pala si Pastor kay Pilang. Mahaba pa ang araw. mayroon na silang baay. Si Osman ang pinakamagaling na kalabaw dito pagkarating sa pag-aararo.KA ALBINA Kayong mga lalaki talaga. Ang alaga ni Ore ang pinakamakisig at pinakamagaling. Kung hindi. Kaya na namin ito ni Nati. ORE Ano? Wala akong… MILYO (sisingit at kakausapin si Ore) Nanonood si Pilang. Hindi iyan totoo. FERMIN Hoy! Narinig ko ang pangalan ko! Huwag ninyo akong pag-usapan ng masama diyan. Huwag mo nang kulitin si Ore. PASTOR ORE Huwag na. niyan. Talaga namang ibang-iba ang mga hita ng kalabaw na iyan. Kulang na lang na magbigay si Pastor ng bulaklak. Ang tagal kasing tumae ni Filo. Mangyari’y isang buong tag-araw na hindi nilubayan ‘yan sa kariton. Tinitibi ata ako e. MILYO Kasi. Matagal akong naligo kanina. FILO Hindi ka namin pinag-uusapan. Tinong) MILYO Bakit ngayon lang ho kayo? KA PUNSO Paumanhin. (kinakalabit si Ore) Ore. Ore. ASYONG Siyanga! Siyanga? MILYO Kain kasi ng kain ng saging. Di ba. ORE Alam ko. Pagkarating sa kaliksihan sa tubigan ay walang tatalo sa aking kalabaw. (dadating sina Ka Punso. Puro pagkain ang iniisip. Nanlamig. Asyong? Mainam ang mga baraso. Tuyong-tuyo ang mukha. PASTOR Ka Albina naman. Asyong. Ang bango-bango ko ngayon. Ore. (ibinaba ang dala) TONING Magandang umaga mga kaibigan. PILANG Huwag na. Toning. PASTOR Pero. Magdadalawang taon pa lang di ba. Hayaan mo. Piniritong kamote at kape lang naman ang ihaain. ASYONG PASTOR Ayos lang. ASYONG Aba. FILO Pasensiya. Tama na ang tulong. Baka magalusan pa ang mga magaganda mong kamay. Oo naman. hindi ka pa naliligo. (tuturo sa tubigan) Mukhang pagod na pagod. Nandito na pala kayo. Hayan nga naman. Pastor. PASTOR (lalapit sa mga babae) Tulungan na kita Pilang. (magpapatuloy sa ginagawa) ASYONG KA ALBINA O Milyo. makakaisa kayo sa akin. Baka lalo pa akong mapasama niyan sa mga tulong ninyo. Nilapitan na niya Kung hindi ka gagalaw. Filo. MILYO Kanina pa nga iyang si Pastor e. tutulungan ka namin. Ore. Ito na ang pagkakataon mo .

NATI Ang pangit naman ng payo ninyo. Ore! (bubulong kay Milyo) Matatalo si Ore? MILYO NATI Ligaw. NATI PASTOR (nakasakay sa kalabaw mula sa tubigan) Hayaan ninyo. pareho mong hindian. ORE (babalik sa kainan at pahingahan ang mga lalaki A. Manonood muna kami. Anong pinagkaiba noon? Galingan mo. maliban kina Ore at Pastor) KA PUNSO Tama na muna iyang pagyayabang ninyo. Alam niyang nililigawan rin si Juana. ORE ang ang sasabihin namin sa mga magulang mo? PILANG Wala namang magtatanan a. Tara na at tulungan na nating magsuyod sina Ipyong at Fermin sa tubigan. Pagkabalik na pagkabalik nila. (pasigaw) Sisiw lang iyan sa ‘yo. Ano Tama si Asyong. Pagurin na din ang alaga ko. (pasigaw sa mga nag-aararo) Totoo ang sinasabi ko. Sumabay ka na lang sa akin. Ka Punso? Nagkairitan ba kayo ng mabuti? KA PUNSO Nahuhuli ako. . Nagpapakalalaki na naman ang mga iyan. Ang kalabaw ko naman ay ibig nang tumigil. Tama na nga iyan. Nanliligaw sila. PAKITO ORE Oo na! Maggigirian kami ni Pastor. (kukunin ng mga lalaki ang kanilang mga araro at kalabaw at sila ay susulong sa tubigan) NATI Hoy. Kung wala kang gagawin ay baka hindi ka titigilan ng mga iyan. Kanina pang nagpapaalata sina Pastor at Ore a. Baka mag-away yung dalawa. MILYO Nasaan sina Ore at Pastor? (pasigaw) Hoy. Ano Ore. nagkatagpo kami niyong taga-Dalig sa pasuyo ni Tandang Lucio sa Nabao. Ka Albina. Inabot ako ng kalaating araw doon. NATI Bakit? May gusto sa isa sa dalawa ano? Ee. Pilang. E. (nakasakay sa kalabaw) Kailangan ba natin? Pwede sa susunod na lang? KA IPYONG Mabuti naman at kape na. girian tayo? ORE Hay naku. Di ba. hindi naman totoo iyang sinasabi mo. Gusto kong malaman kung talaga nga bang mas magaling ang alaga ni Ore kaysa sa akin. Siguradong titigilan ka na ng mga iyan. PILANG Ano ba ang gagawin ko? Nakakahiya naman kung pipili ako ng isa tapos ipagtatabuyan yung isa. TONING Ore! Matatalo ka daw! ORE Tumahimik ka! KA ALBINA (Binigyan ng kape sina Fermin at Ipyong) Ano ba ang ginagawa ninyo? Magkape na kayo. Tanan. ASYONG Anong nangyari. Mauna na muna kayo. KA PUNSO Natatandaan ko tuloy noong araw na si Juana ay nililigawan ko. Tatawagin ko na ang mga MILYO lalaki. Ang gilas ng tindig. Ore. PASTOR KA ALBINA Totoo ba iyang sinasabi ni Milyo. Kaya mo iyan! Patunayan mo ang sarili mo. Kaya mo iyan. PILANG Ang lamig naman noon. Pastor. Hinamon ako girian. MILYO KA PUNSO Maganda ang kalabaw niya. Mas magandang ideya. TONING ASYONG Maganda ba ang kalabaw niya. Ore. Inay. E. PAKITO Ayan! Mukhang magiging maganda ito a. Ginawa nyo namang sabong ang panliligaw ng dalawa. Sampung likaw na yata ay hindi ko pa nahahalataan ang kalabaw niya. Nakahanda na ang kape. Ore? Di ba? Halina kayo. KA ALBINA E di hayaan mong magbasag-ulo. Ore? Kalaating oras? Parang mahirap paniwalaan. Ore! (bubulong kay Asyong) Matatalo si Ore. FILO Mamaya na muna. Magpainit muna kayo ng tiyan. Hindi ito ang oras para maduwag. Kung masisindak ka’y masasabi mong mairap labanan sa girian.para sumikat at numingning. ito. Tapos piliin mo yung nanalo para tapos ang usapan. Magkape muna tayo. Pastor. KA ALBINA A. Pampagising ng kaunti. Ka Punso? Sige.

Ka Punso. Ore! Habol! (lalapit kay Ore) Pasensiya na Ore. FERMIN Ayan. Kaunti na akong hambalusin ng urang ni Ama. Kay-lalim ng labak na ginawa. TINONG (mula sa tubigan) Handa ka na ba. Pantay na sila. pumilantik na rin si Pastor. Pastor. Mag-kape ka na muna. Salamat. lumalayu na ulit ang paggitan. MILYO Ang kalabaw mo. Talagang makisig ang kalabaw ni Pastor. ORE Huwag na. ORE MILYO Maghintay ka lang. FILO Wala kang kapantay. naka-ngiting lalapit ni Pilang si Ore at aabutan si Ore ng kape) Mukhang magiging maganda ang ating araw ngayon. Ore? Gusto mo mauna ka. Pero bumubula na ang bunganga.) PAKITO . bigla ba namang humiga ang alaga niya. Baka matalo ka niyan. Swerte’t nanalo ako. Katapusan PASTOR Salamat. Akalain ko ba na hahamunin ka ni Pastor? ORE Ayos lang. Handa na ako. Pastor! MILYO (sa ika-limang paglikaw/pag-ikot ay nagpatuloy si Pastor habang tumigil na ang kalabaw ni Ore) A! Tumigil ang kalabaw ni Ore! Tumigil na! (hiyawan) Hay. Naku.Bumubula na ang bunganga. KA PUNSO Oo nga. (sa ikatlong paglikaw/pag-ikot ay pantay na sina Pastor at Ore) PASTOR Walang sinabi sa ‘yo si Ore. Partida. Pero siya nga ba ang nanalo? (titingin kay Ore. Bilisan mo. Pastor! Pakainin mo ng putik! PASTOR Ang galing mo talaga. (sa unang paglikaw/pag-ikot ay nauna si Pastor ngunit hindi malayo si Ore) MILYO Sugod. Mukha ngang maganda ang girian na ito a. humahabol na ulit si Ore. Akala niya ay maiiwan na niya ako. Babatiin ng mga kalalakihan si Pastor. MILYO Dali. (sa pangalawang paglikaw/pag-ikot ay nauuna pa rin si Pastor at lumaki ang lamang niya kay Ore) Mukhang nahihirapan ang kaibigan ninyo sa paghabol lang. Hindi ba nahirapan? KA PUNSO Anong hindi nahirapan? Ayaw na ngang tumayo kinabukasan noong ipangsuyod ni Ama. Humaabol na si Ore. Noong dalawampung likaw na kami ay pinilantik ng taga-Dalig. Mag-isang pupunta sa isang tabi si Ore. Ore. Walang duda. TONING (sa ika-apat na paglikaw/pag-ikot ay nauna na muli ang si Pastor) Sige pa. Ore! Huwag kang magpahuli! FERMIN (bumubula ang bunganga ng kalabaw ni Ore) Talagang gumagalaw ang kalabaw ni Ore. KA PUNSO Mukhang ang kampanteng-kampante si Pastor. Mag-ingat ka. Magpahinga ka na muna rito. ASYONG Ako na ang maglilinis sa alaga mo. Mas nakakahiya naman kung hindi ko tatanggapin yung hamon niya. (pipilantik si Ore sa kanyang kalabaw) Ang lakas ng pilantik. Tutulungan ko si Asyong. Ang laki ng ngiti. TINONG Ayan magsisimula na. Mauunahan din kita. (lalapitan nina Asyong at Toning ang kalabaw ni Ore at huhugasan ito) MILYO (kukuha ng kape mula kay Nati) (sa manunood) Panalo si Pastor sa girian. Abot na ang hingal. (sabay na sumutsot ang dalawa sa kanilang kalabaw) TONING Ang liksi naman ng kalabaw ni Pastor. Mag-isa akong pinaghanap ng panggatong ng dalawang buwan para parusa sa akin. (pumilantik si Ore sabay ng isang sutsot) O. Ore! Huwag kang magpapatalo! FILO ASYONG Pastor! Ore! Magkalag muna kayo. Nauna kaagad. KA IPYONG (dadating sina Pastor at Ore. (pumilantik si Pastor) Ayan. (naka-ngiti) Iyan lang ba ang kaya mo. FILO Humahabol na siya. Pero noong pinaltik niya ang kanyang kalabaw. Pastor.