SUYUAN SA TUBIGAN hango mula sa maikling kuwento ni Macario Pineda Setting: Sa araruhing tubigan nina Ka Teryo at Ka Albina.

Mga Tauhan: PILANG: Dalagang pamangkin ni KA ALBINA. Pinsan ni NATI. Mahiyain at maganda. PASTOR: Binata. Isa sa mga magsusuyod sa tubigan ni Ka Teryo. May gusto kay PILANG. ORE: Binata. Anak ni Ka Inso. Isa sa mga magsusuyod. May gusto kay Pilang. KA ALBINA: Tiya ni PILANG at ina ni NATI. MILYO: Binata. Malapit na kaibigan ni ORE. Matulungin. PAKITO: Binata. Malapit na kaibigan ni PASTOR. Matuwain. FILO: Binata. Kaibigan ni PASTOR. TONING: Binata. Kaibigan ni ORE. ASYONG: Binata. Kaibigan ni ORE. TINONG: Binata. Kaibigan ni PASTOR. KA IPYONG: kamag-anak ni Ka Teryo at KA ALBINA. FERMIN: anak ni KA ALBINA at Ka Teryo. Kapatid ni NATI. Pinsan ni PILANG. May-asawa KA PUNSO: Isa sa mga pinakamatanda. Ginagalang ng mga kasama. May-asawa.

PASTOR Mabuti ho naman at natuloy. (daliang binababa ang dala at lalapit sa mga babae) Aling Nati, tulungan ko ho kayo sa matong ninyo. Mukhang ang bibigat ng mga dala ninyong pagkain at kubyertas. NATI

(pasigaw) Pilang. May gustong sabihin sa ‘yo si Ore. ORE Ano ba iyan? Anong sasabihin ko? PILANG Ano iyon, Ore? ORE

Salamat na lang ho. Pero kaya ko na ho ito. (binaba ang dala kasabay ng ibang mga babae) Isa pa, tinawag kayo rito upang mag-araro, hindi upang magserbidor. PAKITO Bakit hindi mo alukin ng tulong si Pilang? (binaba ang dala) Si Nati ba talaga ang gusto mo? PASTOR Sige na nga. Pilang, tulungan kita sa dala mo. KA ALBINA Hay naku. Iyang dala mo ang atupagin mo. MILYO

A. E. Na- Nagugutom ako. Ano bang ihahain ninyo para sa amin? PILANG Tiya, ano bang ihahain natin? Nagugutom na daw po si Ore. KA ALBINA Piniritong kamote at kape para pampainit ng tiyan. Pero hindi pa kami tapos sa paghahain dito kaya maghintay-hintay ka pa. ORE A. Ganoon po ba? Salamat po. (kay Milyo) Ano ka ba? Walang paghahanda e sinasabak mo agad ako. MILYO Ayaw mo naman kasing sabihin agad na “Pilang, iniirog kita.” Ang hina naman ng loob mo. ORE Ang dami-daming tao e. Nandiyan pa si Ka Albina. Ang taray-taray pa naman noon. KA ALBINA Ano iyon? Narinig ko ang pangalan ko diyan. ORE Wala ho. Wala. A. Kasi gusto ko lang hong malaman kung ilan ang natawag ninyo? (bibilangin ang mga lalaki) Aanim pa lang kaming nandito. KA ALBINA A ganoon ba? Sabi ni Ipyong, baka raw umabot sa sampu kayong lahat. PAKITO

(dadating sina Milyo, Ore, Pastor, Pakito, Ka Albina, Nati at Pilang, dala-dala ng mga babae ang mga kubyetas, inumin, at pagkain at daladala ng mga lalaki ang mga araro at ang kanilang mga kalabaw. Nauna na sina Ipyong at Fermin sa pag-aararo sa tubigan.) KA ALBINA Ipyong at Fermin talaga. Hindi pa hinintay ang ibang tutulong sa pag-araro. ORE (ibinaba ang dalang araro) Hayaan ho ninyo. Mukhang hindi pa naman ganoon katagal silang nakalusong. MILYO Teka. Nasaan ho si Ka Teryo?

(ibinaba ang dala) (sa manunood) Pastor talaga. Ayaw magpaalata. Alam naman naming si Pilang talaga ang gusto niya. Sa bagay, may iba diyang may gusto din kay Pilang. (lalapit kay Ore) Hindi mo tutulungan si Pilang? ORE Nahihiya pa ako. MILYO Mauunahan ka niyan ni Pastor e. Kailangan nating mag-araro bago umani. Hirap at tiyaga, kaibigan. Hirap at tiyaga. Hayaan mo, tutulungan kita. ORE

KA ALBINA (inihanda ang mga dalang gamit) Ang asawa ko’y hindi makakalusong. Natatakot na ata siya sa tubig. Sinusumpong na naman kasi ng rayuma. Mabuti na lang at nandiyan sina Ipyong at Fermin. Gusto pa ngang iurong ni Teryo ang pasuyo kasi ayaw niyang wala siya dito.

Tulungan ako? Ikaw nga diyan ay hindi makapangligaw-ligaw kapag hindi mo kami kasama ni Toning. MILYO Kaya nga kita tutulungan e. Kasi kasama kita noong binato ako ng walis ni Ka Ferda noong hinarana ko si Yola. O itong tulong ko.

Kaya pala mukhang mabigat ang mga matong na iyan. Kay-rami marail ng pagkain.

Oo naman. tutulungan ka namin. Nilapitan na niya Kung hindi ka gagalaw. Ore. MILYO Hoy. (ibinaba ang dala) TONING Magandang umaga mga kaibigan. Baka lalo pa akong mapasama niyan sa mga tulong ninyo. Mangyari’y isang buong tag-araw na hindi nilubayan ‘yan sa kariton. Hayaan mo. binibida mo sa akin kung paano mo sinuyod ang buong tubigan ni Ka Auring sa loob ng kalaating oras. Puro pagkain ang iniisip. Magkakaroon ka din ng pagkakataon. hindi ka pa naliligo. FERMIN Hoy! Narinig ko ang pangalan ko! Huwag ninyo akong pag-usapan ng masama diyan. Di ba. Magdadalawang taon pa lang di ba. FILO Pasensiya. ASYONG Aba. Si Osman ang pinakamagaling na kalabaw dito pagkarating sa pag-aararo. Ito na ang pagkakataon mo .KA ALBINA Kayong mga lalaki talaga. PASTOR Pero. Mahaba pa ang araw. Ore. Pastor. Tinitibi ata ako e. FILO Hindi ka namin pinag-uusapan. Kung hindi. Pagkarating sa kaliksihan sa tubigan ay walang tatalo sa aking kalabaw. matatalo ka si Pilang kanina. PAKITO (sisingit) Mangyari’y nagpagawa naman ng bahay si Fermin. Hayan nga naman. PILANG Huwag na. ‘yong kalabaw mo. Kulang na lang na magbigay si Pastor ng bulaklak. (tuturo sa tubigan) Mukhang pagod na pagod. Baka magalusan pa ang mga magaganda mong kamay. Tinong) MILYO Bakit ngayon lang ho kayo? KA PUNSO Paumanhin. (ibinaba ang dala) ASYONG ASYONG Aba nandito rin pala si Pilang. Ang alaga ni Ore ang pinakamakisig at pinakamagaling. ASYONG PASTOR Ayos lang. Nandito na pala kayo. Ito ay isang tunay kalabaw. TONING (lalapitan ang kalabaw ni Asyong) Walang-wala iyang kalabaw ni Fermin sa bagong kalabaw ni Asyong. May gusto rin pala si Pastor kay Pilang. Tuyong-tuyo ang mukha. (magpapatuloy sa ginagawa) ASYONG KA ALBINA O Milyo. PASTOR Ka Albina naman. Tama na ang tulong. (pause) FILO Tila pusang nanunubok kung humila ang kalabaw ni Fermin a. Matagal akong naligo kanina. MILYO Kanina pa nga iyang si Pastor e. Asyong? Mainam ang mga baraso. Alam ko. PASTOR (lalapit sa mga babae) Tulungan na kita Pilang. Talaga namang ibang-iba ang mga hita ng kalabaw na iyan. Filo. (kinakalabit si Ore) Ore. Baka hindi ninyo matapos ang pagsusuyod ninyo. Nanlamig. (dadating sina Ka Punso. Toning. Hindi iyan totoo. PASTOR Bakit mo naman tinatanggihan ang aking pagtulong? PILANG TONING Siyanga. makakaisa kayo sa akin. Huwag mo nang kulitin si Ore. mayroon na silang baay. TONING Talaga? Anong nangyari? MILYO Nanlamig ang kaibigan natin. Ang tagal kasing tumae ni Filo. ORE Ano? Wala akong… MILYO (sisingit at kakausapin si Ore) Nanonood si Pilang. Ang bango-bango ko ngayon. ASYONG Siyanga! Siyanga? MILYO Kain kasi ng kain ng saging. Ang lamig nga ng tubig e. ORE Alam ko. Asyong. Ore. Kaya na namin ito ni Nati. PASTOR ORE Huwag na. May paglalagyan na rin ang pag-ibig nilang dalawa ni Gundang. Piniritong kamote at kape lang naman ang ihaain. niyan. Ore. MILYO Kasi.

nagkatagpo kami niyong taga-Dalig sa pasuyo ni Tandang Lucio sa Nabao. KA ALBINA E di hayaan mong magbasag-ulo. . Alam niyang nililigawan rin si Juana. E. PASTOR KA ALBINA Totoo ba iyang sinasabi ni Milyo. Hinamon ako girian. Kanina pang nagpapaalata sina Pastor at Ore a. Ore. PAKITO Ayan! Mukhang magiging maganda ito a. Kaya mo iyan! Patunayan mo ang sarili mo. (pasigaw) Sisiw lang iyan sa ‘yo. Mauna na muna kayo. Baka mag-away yung dalawa. TONING ASYONG Maganda ba ang kalabaw niya. KA ALBINA A. Ore. PAKITO ORE Oo na! Maggigirian kami ni Pastor. Pagkabalik na pagkabalik nila. Kaya mo iyan. Ano Tama si Asyong. Manonood muna kami. Hindi ito ang oras para maduwag. Anong pinagkaiba noon? Galingan mo. FILO Mamaya na muna. Pampagising ng kaunti. Pastor. Ore? Kalaating oras? Parang mahirap paniwalaan. Ano Ore. E. Tama na nga iyan. Di ba. MILYO KA PUNSO Maganda ang kalabaw niya. (kukunin ng mga lalaki ang kanilang mga araro at kalabaw at sila ay susulong sa tubigan) NATI Hoy. Pilang.para sumikat at numingning. Ang gilas ng tindig. Nagpapakalalaki na naman ang mga iyan. ORE ang ang sasabihin namin sa mga magulang mo? PILANG Wala namang magtatanan a. PILANG Ang lamig naman noon. MILYO Nasaan sina Ore at Pastor? (pasigaw) Hoy. Sumabay ka na lang sa akin. Ka Punso? Sige. PILANG Ano ba ang gagawin ko? Nakakahiya naman kung pipili ako ng isa tapos ipagtatabuyan yung isa. girian tayo? ORE Hay naku. Inay. Inabot ako ng kalaating araw doon. ito. NATI Ang pangit naman ng payo ninyo. NATI PASTOR (nakasakay sa kalabaw mula sa tubigan) Hayaan ninyo. Tapos piliin mo yung nanalo para tapos ang usapan. Ore? Di ba? Halina kayo. ORE (babalik sa kainan at pahingahan ang mga lalaki A. Ginawa nyo namang sabong ang panliligaw ng dalawa. Gusto kong malaman kung talaga nga bang mas magaling ang alaga ni Ore kaysa sa akin. Pagurin na din ang alaga ko. Ka Punso? Nagkairitan ba kayo ng mabuti? KA PUNSO Nahuhuli ako. Magkape muna tayo. pareho mong hindian. TONING Ore! Matatalo ka daw! ORE Tumahimik ka! KA ALBINA (Binigyan ng kape sina Fermin at Ipyong) Ano ba ang ginagawa ninyo? Magkape na kayo. Ore! (bubulong kay Milyo) Matatalo si Ore? MILYO NATI Ligaw. Tanan. Nanliligaw sila. Ka Albina. Nakahanda na ang kape. Kung wala kang gagawin ay baka hindi ka titigilan ng mga iyan. Sampung likaw na yata ay hindi ko pa nahahalataan ang kalabaw niya. ASYONG Anong nangyari. Ang kalabaw ko naman ay ibig nang tumigil. Kung masisindak ka’y masasabi mong mairap labanan sa girian. Ore! (bubulong kay Asyong) Matatalo si Ore. Mas magandang ideya. Tatawagin ko na ang mga MILYO lalaki. (pasigaw sa mga nag-aararo) Totoo ang sinasabi ko. Pastor. hindi naman totoo iyang sinasabi mo. KA PUNSO Natatandaan ko tuloy noong araw na si Juana ay nililigawan ko. NATI Bakit? May gusto sa isa sa dalawa ano? Ee. Magpainit muna kayo ng tiyan. Siguradong titigilan ka na ng mga iyan. maliban kina Ore at Pastor) KA PUNSO Tama na muna iyang pagyayabang ninyo. (nakasakay sa kalabaw) Kailangan ba natin? Pwede sa susunod na lang? KA IPYONG Mabuti naman at kape na. Tara na at tulungan na nating magsuyod sina Ipyong at Fermin sa tubigan.

KA PUNSO Oo nga. Baka matalo ka niyan. Kay-lalim ng labak na ginawa. (sabay na sumutsot ang dalawa sa kanilang kalabaw) TONING Ang liksi naman ng kalabaw ni Pastor.) PAKITO . Salamat. (pumilantik si Ore sabay ng isang sutsot) O. (sa pangalawang paglikaw/pag-ikot ay nauuna pa rin si Pastor at lumaki ang lamang niya kay Ore) Mukhang nahihirapan ang kaibigan ninyo sa paghabol lang. Mas nakakahiya naman kung hindi ko tatanggapin yung hamon niya. Naku. Mag-isang pupunta sa isang tabi si Ore. Nauna kaagad. Pero bumubula na ang bunganga. (pumilantik si Pastor) Ayan. FILO Humahabol na siya. Ore! Huwag kang magpapatalo! FILO ASYONG Pastor! Ore! Magkalag muna kayo. Pastor. KA IPYONG (dadating sina Pastor at Ore. Noong dalawampung likaw na kami ay pinilantik ng taga-Dalig. TINONG (mula sa tubigan) Handa ka na ba. Humaabol na si Ore. Mukha ngang maganda ang girian na ito a. (pipilantik si Ore sa kanyang kalabaw) Ang lakas ng pilantik. Ore. Mag-ingat ka. naka-ngiting lalapit ni Pilang si Ore at aabutan si Ore ng kape) Mukhang magiging maganda ang ating araw ngayon. Abot na ang hingal. Mag-kape ka na muna. (sa ikatlong paglikaw/pag-ikot ay pantay na sina Pastor at Ore) PASTOR Walang sinabi sa ‘yo si Ore. Kaunti na akong hambalusin ng urang ni Ama.Bumubula na ang bunganga. FILO Wala kang kapantay. Akala niya ay maiiwan na niya ako. Pastor! Pakainin mo ng putik! PASTOR Ang galing mo talaga. Swerte’t nanalo ako. ORE Huwag na. Pastor! MILYO (sa ika-limang paglikaw/pag-ikot ay nagpatuloy si Pastor habang tumigil na ang kalabaw ni Ore) A! Tumigil ang kalabaw ni Ore! Tumigil na! (hiyawan) Hay. Hindi ba nahirapan? KA PUNSO Anong hindi nahirapan? Ayaw na ngang tumayo kinabukasan noong ipangsuyod ni Ama. Mauunahan din kita. Ang laki ng ngiti. Bilisan mo. FERMIN Ayan. humahabol na ulit si Ore. Pantay na sila. Akalain ko ba na hahamunin ka ni Pastor? ORE Ayos lang. Ka Punso. ASYONG Ako na ang maglilinis sa alaga mo. Babatiin ng mga kalalakihan si Pastor. lumalayu na ulit ang paggitan. Handa na ako. (naka-ngiti) Iyan lang ba ang kaya mo. Talagang makisig ang kalabaw ni Pastor. pumilantik na rin si Pastor. Magpahinga ka na muna rito. Ore! Habol! (lalapit kay Ore) Pasensiya na Ore. Walang duda. Mag-isa akong pinaghanap ng panggatong ng dalawang buwan para parusa sa akin. TONING (sa ika-apat na paglikaw/pag-ikot ay nauna na muli ang si Pastor) Sige pa. bigla ba namang humiga ang alaga niya. TINONG Ayan magsisimula na. MILYO Ang kalabaw mo. Katapusan PASTOR Salamat. Pastor. MILYO Dali. Ore? Gusto mo mauna ka. Pero noong pinaltik niya ang kanyang kalabaw. Tutulungan ko si Asyong. Partida. Pero siya nga ba ang nanalo? (titingin kay Ore. (lalapitan nina Asyong at Toning ang kalabaw ni Ore at huhugasan ito) MILYO (kukuha ng kape mula kay Nati) (sa manunood) Panalo si Pastor sa girian. ORE MILYO Maghintay ka lang. Ore! Huwag kang magpahuli! FERMIN (bumubula ang bunganga ng kalabaw ni Ore) Talagang gumagalaw ang kalabaw ni Ore. KA PUNSO Mukhang ang kampanteng-kampante si Pastor. (sa unang paglikaw/pag-ikot ay nauna si Pastor ngunit hindi malayo si Ore) MILYO Sugod.