Ang Pinaikling Bersiyon

EL F IU B U S T E R IS M O
ni JOSE RIZAL

nina GLADY E. GIMENA at LESLIE S. NAVARRO

JSLPrime
4^ Quality
Printing Corporation

Karapatang Ari 2009 Prime Multi-Quality Printing Corp. GLADYRGIMENAat LESLIE S.NAVARRO

NILALAMAN

anumang paraan nang walang nasusulat na pahintulot mula sa Printer at sa mga Awtor. Anuniang paglabag ay maaaring maharap sa batas ng karapatang sipi at sa iba pang ipinatutupad na batas kaugnay nito. Kabanata 5 Kabanata 10 Kabanata 14 Kabanata 17 Editor: OFELIA E. CONCEPCION Artist: RICNERI Cover Design: MICHAEL MIRANDA Inilathala: PRIME MULTI-QUALITY PRINTING CORP. ISBN 978-971-94260-3-5 Walang bahagi ng aklat na ito ang maaaring kopyahin at irekopya sa pamamagitan ng elektroniko, makinilyado, mimyograpyo, at sa Kabanata 5: Ang Noche Buena ng Isang Kutsero ............................................................................................... 22 Kabanata 25 Kabanata ...29 7: Simoun ............................................................................................... 6: Si Basilio ............................................................................................... 4: Kabesang Tales ............................................................................................... 3: Ang mga Alamat ............................................................................................... 2: Sa Ilalim ng Kubyerta ............................................................................................... 1: Sa Kubyerta ...............................................................................................

Kabanata 33 Kabanata 35 Kabanata 37 Kabanata 44 Kabanata 50 Kabanata 54 Kabanata 57 Kabanata 62 14: 13: 9:

8:

Maligayang

Pasko

Kabanata 67

16:

Ang

Kasawian

ng

Isang

Intsik

........................................................................................................... Ang mga Pilato

............................................................................................... Kabanata 70 17: Ang Perya sa Quiapo

........................................................................................................... 10:KarangyaanatKaralitaan

............................................................................................... Kabanata 72 18: Ang mga Panlilinlang

........................................................................................................... 11: Los Banos

............................................................................................... Kabanata 76 19: Ang Mitsa

........................................................................................................... 12:PlacidoPenitente

............................................................................................... Kabanata 81 20: Ang Nagpapalagay

........................................................................................................... Ang Klase sa Pisika

............................................................................................... Kabanata 83 21: Iba't Ibang Anyo ng Maynila

........................................................................................................... Sa Bahay ng mga Mag-aaral

............................................................................................... Kabanata 86 22: Ang Palabas

........................................................................................................... 15: Si Ginoong Pasta

............................................................................................... Kabanata 90 23: Isang Bangkay

...........................................................................................................

...............................................................................................

.............................................................................................................................................................................Kabanata 93 Kabanata 96 Kabanata 99 26: 25: 24: Mga Pangarap Kabanata 121 32: Mga Bunga ng Paskil ................................................. Kabanata 28: Ang mga Katatakutan l2^ Kabanata 29: Mga Huling Salita kay Kapitan Tiago 132 Kabanata 37: Ang Hiwaga..................................................................... .............................................................................................................................. ............................................................................................................................................ ................................................................... Kabanata 1°3 Kabanata *07 Kabanata Ill Kabanata 113 27: Ang Prayle at ang Pilipino Kabanata 1 SA KUBYERTA .... Kabanata 118 ................................................................................................................................................................ Kabanata 34: Ang Kasal ni Paulita I27 EL FILIBUSTERISMO ............................................................................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 38: Ang Kasawian .......... Kabanata 124 33: Ang Huling Matuwid .............................. 36: Kagipitan ni Ben Zayb ...................................................................................... Tawanan at Iyakan ..................................... 30: Si Juli Kabanata 13** 31: Ang Mataas na Kawani Kabanata 39: Ang Katapusan ......................................................... ........................................ 1 5 35: Ang Pagdiriwang ........................................................................... Ang Mga Paskil .................................................................................................

May ilang nakadamit Europeo . Naging tagapangasiwa ng kanyang pamangkin si Donya Victorina. Bunga ng paliko-likong agos ng ilog ay napag-usapan ang pagtutuwid nito upang hindi maging sagabal sa paglalakbay. Siya ang ginang na asawa ng pekeng doktor na si Don Tiburcio de Espadafia. Ang mga empleyado ng pamahalaan. . Panay rin ang pagbubuga nito nang maitim na usok na babala ng bisyo't malalang sakit. Ang mga Intsik at Indiyo ay nasa ilalim ng kubyerta I i . Ang bapor na ito ay nasa ilalim ng pamamahala ng mga reverendos at ilustrisimos at daong ng pamahalaan. Qlga prayle.I iiif* sumpungin. Sa kanya nagmumula angutoskung kailan pihlhintuin a1 muling paaandarin ang bapor. Si Simoun ay naroon din.una ng mga kalakal at kargamento.H mg [bang kawani ng pamahalaan ay nakamasid sa tanawing dinaraanan ng bapor. Mabait ang anyo ng may edad na kapitan ng bapor. Ang kubyertang nasa itaas na bahagi ng bapor ay i Mgpapahiwatig ng taas ng antas ng mga taong lulan ng bapor. Mababakas sa kanyang im ik 11. Isang dalagang maganda at napakayaman ang pamangkin niyang si Paulita Gomez subalit maagang naulila sa ama't ina. Pabilog at hugis tabo ang bapor na kadalasang sinasalimbayan ng malakas natunog bilang pagbibigay hudyat at paghahari-harian. ang tanging ginang na nakikiumpok sa pangkat ng mga kalalakihan. Si Padre Irene ay pusturang-pustura at nangingibabaw ang panlabas na kaanyuan. Ang ibang manlalakbay ay may MWak na tabako habang nakikipagkuwentuhan. Nahambalos ng lalaki ang babae pero pagkatapos mahimasmasan ay mabilis na tinakasan ang donya. Mikailang ulit na sumadsad ang bapor sa mababaw na bahagi ng ilog na puloi putlk. May hirarkiya ang mga pasahero sa Bapor Tabo bilang pagpapakita ng uri ng tao at kapangyarihang umiiral sa lllttma ng lipunan. Mabigat ang Bapor Tabo dahil sa dami ng mga kargamento. Dahil sa pagmamalabis ng ginang ay hindi nakatiis si Don Tiburcio. Puno rin ito ng mga pasahero. Kilalang-kilala si Donya Victorina dahil sa katarasan ng pananalita. Mlging ang kapitan ay naghihirap sa pagdiskarte upang maiwasan ang mga ij-. nakasalamin na animo'y bulag. Si Simoun ay si Crisostomo Ibarra na ngayon ay nagbabalatkayong isang dayuhang mag-aalahas.BUWAN ng Disyembre noon at naglalakbay ang Bapor Tabo sa Hog Pasig galing Maynila at patungong Laguna. isang lalaking balbas sarado at may bigote. Nariyang kumanan o kumaliwa Mg bapor para makaiwas sa mas mababaw at mas maputik na bahagi ng Il0| Animo'y isa siyang beteranong matapos sumuong at mamuno sa initpnnuanib na misyon ay kinatandaan na ang pagpapalaki ng mga batang i il . Mainit ang ulo ni Donya Victorina at lalo iyong tumitindi sa tuwing maririnig ang sigaw ng kapitan na nag-uutos sa mga timonel na may hawak na tig-isang tikin.11>al sa kanilang paglalakbay. ginang. Panay ang reklamo ng ginang tungkol sa mga naglalayag na bangka ng mga mangingisda at balsa ng niyog. nakasuot ng Amerikana at hitsurang Europeo. tamadatmay katigasanangulo. Walang patid ang kabubusa ng bibig ng ginang dahil sa mga labanderang naglalaba sa ilog at mga naliligo at nagpipiknik. Lalong pinabagal ang paglalakbay nito dahil sa maputik na tubig. mga manlalakbay at mga mahahalagang tao ng lipunan ay nasa Haas ng kubyerta." Itinuro ng kapitan kay Donya Victorina ang bahagi ng ilog na tila palayanan." tugon ng kapitan. "Mababaw po sa bahaging iyon. "Aba'y bilisan naman ninyo! Kaunting tulin pa ng makina! Bakit hindi buong tulin?" pahayag pa ng donya sa kapitan.i ani> karanasang pinagdaanan noong kabataan bilang isang marinerong nil Makay sa niatulingsasakyangpandagatnanakapaglakbay samalawakna km Ionian. "Marahan po ang patakbo dahil tayo'y daraan sa palayanang iyan. may puti na ang mga buhok. Si Don Custodio ay nagpapahinga sa kanyang kabin matapos masiyahan sa pakikipag-usap na animo'y walang kapaguran. 6 EL FILIBUSTERISMO Lulan din ng bapor Tabo si Donya Victorina. Sa pakiwari niya'y labis na nakakaistorbo ang mga taong iydn. Nakikialam pa ito sa kapitan at nagbibigay ng opinyon. "Bakit gumagawi sa dakong iyon ang iyong hangal na timonel?" asik nito. Ang ilang mga prayle ay nakaupo sa magandang upuan. Labis itong nagpapahirap sa timonel na may hawak ng tikin.

mataas nil lalaki at may mapuputing buhok na tila lalong nagpapataas ng sarili.." Napabaling ang atensiyon ng lahat sa mag-aalahas.. Huwag bayaran ang kanilang tnblho nang sa ganoon ay makakamenos ang pamahalaan. "Makailang ulit nang may naganap na paghihimagsik sa bayang ito. Ngunit ang tulay ay nanatiling matatag sa pagdaan ng panahon sa kabila ng mga unos gaya ng baha at lindol..ni- luyitytn?" 8 EL FILIBUSTERISMO Lahat ay nagulantang sa isinagot ni Simoun kay Don Custodio.. "Napakadali lamang Nolnsyunan ng suliraning iyan. Maging si Ben Zayb ay hindi kumbinsido at naniwalang panukalang iimkiikanluranin iyon sapagkat si Simoun ay matagal nanirahan sa bahaging Norte ng Amerika. Ben Zayb?" "Sa lalawigan ng Puente del Capricho ay may ginawang tulay ang isa naming kapatid. May isang naglakas-loob na nagsiwalat ng pagtutol. "Iyan ang ibig kong sabihin. isang manunulat na mukha ring prayle kay Padre Camorra.. i Igulllhin? Nag-alsa ba ang bayan ng Ehipto? Nagalsa ba ang mga ll in mtmy lludyo laban kay Titus? Akala ko ba'y may nalalaman kayo sa . "Humukay ng tuwid na kanal magbuhat sa bunganga ng ilog hanggang SH labasan na daraanan patungong Maynila.. Kapwa malakas ang tinig at panay ang kumpas ng sinumang tagapagsalita. "Matagal ng nangyari ang panahong iyon.IIHJSTERISMO Napangiti na lamang si Ben Zayb at sa wari'y hindi malaman ang isasagot M kubila ng paniniwalang siya lamang ang taong may matalinong pag-iisip sa IMIipinas. Kilala ang lalaki bilang tagapayo ng Kapitan Heneral kaya't maging ang ilnng mahahalagang tao sa lipunan ay nakinig sa kanyang pagsasalita gaya ni I Ion Custodio..." "Ang pagsira ay maano?" "Ngunit paano ang kuwartang gugugulin?" 'Qamitin ang mga bilanggo sa pagtatrabaho." sabi pa ni Simoun.. i lllV "■ noting I* >kohin ang ating mga sarili. Batid ninyong iyan ang tanging I.. Noong panahong pinipilit silang maghakot ng malalaking kahoy para sa gagawing daong ng mga barko.." i mig ganoon ay gamitin pati mga matatanda. na nakasuot ng malaking salamin sa mata na mangasul-ngasul ang kulay." sabi ni Simoun." I I 7 NI..i. "Nakikilala mo ba ang pantas ng mga agham.. balbas sarado. "Mangyari pa kasing wala namang matinong lawa dito sa Pilipinas. . mga kabataan at mga ' ■ *' i I iiliat ay pagawain at utusang magdala ng kani-kanilang kasangkapan ni ptgkain. Muling nagsalita si Donya Victorina." ■ii I • 1111. isang batang pari na mukhang artilyero. Nakikinig sa pagtatalo ang payat na paring Franciscano na si Padre Salvi.magbubungangkaguluhanangganyangparaan . At kung hindi lamang dahil sa mga pari." Agad sinang-ayunan ni Padre Camorra ang sinabi ni Padre Salvi.I I N I inn ( iiNloclio. i n | si Don Custodio sa naging pahayag ni Simoun. "Walang nakaisip ng ganitong paraan gayong napakadaling solusyunan ng sinasabi ninyong suliranin. 11 mnanatilingbibigyangkatuwiransa pagdaan ng panahon. Ang ibig kong sabihin ay magbukas i iK panibagong lagusan at sarhan ang dating lagusan na Ilog Pasig para sa I'. Ni hindi kailangang gumasta ng salapi. subalit ang inyongpanukala ay nangangailangan ng D 111 ■ i k." Ang panukala ni Simoun ay nagbigay ng kalituhan sa mga nakikinig.. < iinoong Simoun." tugon ng Dominiko." 11 nidi ito sasapat. Hindi iyon natapos dahil nakialam ang isang pantas ng agham.. Nanawagan sila sa pamamagitan ng kanilang teorya at pinintasan ang tulay na ito na hindi matatag at may kahinaan." II IN 1 Simoun. Hindi na maghihimagsik ang pulong ito kahit .ir.inn \ni i >iik mahina ay mananatili sa kanilang kalagayan habang ang "< ..lalakbay.... Nakisabat na sa usapan si Padre Salvi."ayon I. 11 aking halaga at nangangahulugan ng pagsira ng ilang kabayanan. Padre Salvi..Nakikipagtalo si Ben Zayb.. "Ipagpaumanhin 11iii\t>.." Noon nagsalita ang mag-aalahas na si Simoun.i 11 >i i ..

Siya'y isang magaalahas na nakilala ng Kamahalan sa Havana. "Isang Amerikano." at tinapos ni Don Custodio ang pahayag sa pamamagitan ng makahulugang kumpas.IBI is 1I KI'." "Marahil »y." pakli ni Don Custodio. Ngunithindi ItO pinagtibty sapagkat wala nito sa lawa.inn hindi | ■ i|| iii)'. "Maaai i ha naming malaman kung ano iyon?" tanong ng mga nakarinig na liagsilapitan kay Don Custodio. Ano ba ang kanilang kinakain?" usisa ni Don Custodio.. ang pagkakagawa ng hospital ng Los Banos na siyang tinutuluyan ngayon ng Kanyang Kamahalan." naisagot ni Ben Zayb sapagkat siya'y isang inamamaliayiif.ibigay sa kanila ang maraming trabaho o patawan pa sila ng malaking buwis. "Bago Minulan ang Obras del Puerto.. na muling tinanong si I let) Zayb. "Hindi kailangang maging isang Indiyo para malaman ang sagot. Indiyong Ingles!" pabulong namang wika ni Ben Zayb. Siya rin ang namahala sa pagpapagawa ng isang barkong pandigma gayong wala naman siyang alam tungkol dito. o sina Padre Irene at Padre Salvi. "Kung walang panganib ay ibig ninyo akong magsalita at kung mayroon ay ayaw ninyong magsiimik. Kailangan lamang ang mga mata. Isa siyang taong walang utang na loob na manghuhuthot ng salapi ng mga Indiyo at pagkatapos ay. matipid ai oi ihinal na panukala para linisinang lawa ng Laguna.. Noon lamang sila nakatagpo ng katunggaling tulad ni Simoun na walang pasintabi sa mga pahayag. Gaano man karami ang kanyang salapi'y wala siyang nalalaman patungkol sa isang gawaing naval?" Maging si Ben Zayb ay pinarunggitan ni Don Custodio samantalang napapangiti lamang ng lihim si Padre Irene. Siya rin ang nagpayong magpadala ng ekspedisyon sa Carolinas. Walang ibig makiayon kay Don Custodio sa takot na makabangga si Simoun dahil parang ang Heneral na rin ang kanilang kinatalo." "Hindi!" tutol ni Simoun. "Ang may kuwento sa akin ay ang Kamahalan. nagharap ako ng isang simple.. Ben Zayb.... El." tugon ni Ben Zayb. "Hindi patong bundok ang tinutukoy ko..n ay ganyan.ii sa mga taong matagal na dito ay higit na nagdudulot ngsuliranin Mgl panukalangnapapalamutianng mga salita at malaking gugulin na siyang pmiinimv*.. a I. Padre Salvi. hindi ko ba malalaman iyan?" gigil ni Don Custodio. I'll.. posibleng huwad.tan at tinatanggap. at kahit pa ang hinamak na si Padre Sibyla ay walang tiwala sa bibitawang salita sa iba pang makakarinig. Isinama siya dito upang makabayad ng utang na loob at upang lalong magpayaman sa pamamagitan ng pagbebenta ng mga brilyanteng." wika ng Dominiko.. "Ang nasabi ko'y nasabi ko na! At Padre Sibyla. "Ang nangyari noon ay maaaring mangyari ulit. Ano'ng halaga ninyong mga prayle kung magkakaroon ng himagsikan sa bayang ito?" Hindi na pinansin ni Simoun ang mga tumututol sa naging pahayag at nanaog na siya sa isang maliit na hagdanang papasok sa loob ng kubyerta. Maging si Ben Zayb. "Ah." ani Don Custodio." "Tama! Susong maliliit!" bulalas ni Don Custodio. "Mga susong maliliit." wika ni Padre Camorra.. Hindi ba't ipinagmamalaki pa nga ninyo sa akin. "Alam ba ninyo kung saan nakukuha ang mga ito? Kung kayo'y katulad ko o kasingtagal kong nanirahan sa lupaing .M') 9 .na kailangang nababatid ang lahat. Kundi iyong maamo na inaalagaan sa I'ateros at Pasig. itigil na ninyo ang pagsasalita ng Latin at mga kahangalan. "Nakakita na ba kayo ng pato?" "Namaril na kami niyan sa lawa.. Hindi alam ni Ben Zayb ang sagot gayong inaakala niyang siya lang ang kaisa-isang nag-iisip na ulo sapagkat hindi niya batid ang industriyang ito. "Ang Amerikanong iyan ay nag-iisip na wala tayong ibang higit na pinakikitunguhan kundi ang mga taong pula ang balat kaya't wala siyang pakundangan na magsalita sa loob ng bapor kung paano gipitin at hamakin ang mga Indiyo. Namutla si Padre Sibyla dahil tinawag ni Simoun na kahangalan ang kanyang pagsasalita at maging si Don Custodio ay hindi nakatinag sa kinatatayuan. Hindi ba't naipagawa ito sa pamamagitan ng sapilitang pagpapatrabaho sa ilalim ng latigo ng isang uldog?" "Naghimagsik sila noon antes. "Isang mulatong Amerikano!" bulalas ni Don Custodio. "Sinasabi ko sa iyo..

ang iba'y nag-uusap at ang ibang pasahero ay mga naghanay at nakahambalang na tila patay at mahimbing na natutulog. "Sapagkat sa bayang ito ay bihira ang nag-iisip. May tatlong lalaking nag-uusap. Ay. "Pumapayag ba kayong gumawa ako ng isang artikulo tungkol sa panukala ninyo?" tanong ni Ben Zayb. kubyerta 4. Walang tigil sa paglikha ng ingay ang bapor dahil sa patuloy na pagpito at kasisigaw ng kapitan. Don Custodio. May mga estudyanteng madaling makilala dahil sa bihis at puting kasuotan. Ngunit sa aking palagay kaya niya ako pinaalis ay upang malaya siyang makahithit ng opyo. 10 FILIBUSTERISMO EL 4.ito. Maminsang paligiran nila ang isang dalagitang estudyante para bulungan at harutin o ang pagkaguluhan ang isang nagngangangang mapula ang labi dulot ng nginangatang apog at ikmo. 5. bayang magkakanugnog \ GAWAIN I Ibigay ang mga naging paghahambing ni Rizal sa Bapor Tabo at sa pamahalaang umiiral noon. Kabanata 2 SAILALI M NG KUBYER TA MASIKIP sa ilalim ng kubyerta dahil sa dami ng pasahero at mga kargamento. "Kung ang lahat ay mag-aalaga ng pato ay dadami ang balot. Inutusan niya akong magtungo ng San Diego para tingnan ang mga paupahan niyang bahay. ilustrisimos 5. timonel 3." paismid na wika ni Donya Victorina. Si Kapitan Basilio ay nagbuhat sa pamimili sa Maynila. maging nina Don Custodio at Ben Zayb sa katauhan ni Simoun? . reverendos 2. 1. dalawang kabataang estudyante at isang may edad na. Paano kumilos ang mga tao sa kubyerta gaya nina Donya Victorina." "Pero Don Custodio. Ang karamihan ng pasahero ay nakaupo sa mahahabang mga bangko at mga tabureteng kahoy. 3. Abala ang mga tao sa kanikaniyang gawain at hindi alintana ang ingay na dulot ng ugong ng makina at malalaking bulwak ng tubig na lumilikha ng alon. si Isagani na mas bata ay nag-aaral sa Ateneo at si Kapitan Basilio. Ang ilang kabataan ay nagsisipaglaro at nagbabaraha. at iba't ibang laki ng bayong. malalaman ninyong ang mga susong ito ay kinukuha sa mga buhanginan. tumutulo pa ang laway at bahagyang nakanganga sa pagtulog. Nasa gitna ang mga kargamento at kagamitang tulad ng maleta. tampipi." "Ano'ng kaugnayan niyan sa inyong proyekto?" kunot-noo si Ben Zayb. Ben Zayb at mga prayle? Anong kabutihan ang maidudulot ng sinasabi ni Simoun na pagtutuwid at paghuhukay ng kanal na daraanan ng bapor sa kabila ng gagawing pang-aalipin sa mga bilanggo at mga Indiyo? Ano ang naging reaksiyon ng mga prayle at mahahalagang tao sa marahas na suhestiyon ni Simoun tungkol sa pagpapatrabaho? Ano ang dapat katakutan ng mga prayle.." Ibinukas ni Don Custodio ang dalawang bisig at pinagmasdan ang mga ilamamanghang nakikinig sa kanyang sinasabi. Kaibigan ni Kapitan Basilio si Kapitan Tiago kaya't kinumusta nito ang kalagayan ng kaibigan kay Basilio. May ilan ding nakahigang Intsik na mangangalakal na malapit sa makina. "Ayaw niyang magpagamot. nakakadiri! Mabuti pa'v matabunan na nga ng buhangin!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap." May 2.. "Kung mag-aalaga ng pato ang lahat ng bayang magkakanugnog ay mapapalalim ang ilog dahil sa panghuhuli ng susong ipapakain sa mga pato. Si Basilio na mag-aaral ng medisina. Pinagtatalunan pa nila ang kilos ng makina at iniaayon nila iyon sa kanilang napag-aralan sa Pisika.

" kuwento pa ni Isagani.." "Matutuloy po ito sapagkat ang hinihintay na lamang namin ay ang permiso nitapos makipagkita si Padre Irene sa Kapitan Heneral.. Ikaw ba'y magbabakasyon na?" Napatingin din si Simoun kay Isagani.. kami'y nagaral kahit paano ng Wikang Latin sapagkat ang aming mga aklat ay nasusulat sa Wikang Latin. i Wikang Kastila ang mga libro ninyo subalit hindi itinuturo ang wikang i i . Kung mas naging abala na lamang sana si Kapitan Tiago kay Cicero.. Noong panahon namin... "Kaya nang malaman ni Donya Victorina na narito ako sa ilalim ng kubyerta ay may pangungutya niya akong tiningnan." III IH Italiagyang tumango si Kapitan Basilio.s in/it nos nequiores! I 'agkauabi nito'y naglakad palayo si Kapitan Basilio na animo'y emperador H.. Hindi niya alam ang kanyang isasagot." "Kumusta ang inyong mungkahing magkaroon ng Akademya ng Wikang Kastila?" tanong pa ni Kapitan Basilio.. ano'ng sabi ng tiyo mo tungkol kay Paulita?" usisa ni Basilio.i ako. iilia ng pondo?" Sa ambagan po." "Naiintindihan ko... bagamat isang ulila. Ihahandog niya ang isa sa kanyang mga Inilniy. Siguradong uusisain sa kanya ni Donya Victorina ang tungkol kay Don Tiburcio..ni" kaya nagkangitian ang dalawang estudyante. Kung hindi matuto ng Wikang i .... Natawa rin si Isagani. i Inyo. Kako....nil sa Los Banos. " Tutol si Padre Sibyla kaya't balewala rin iyan.. "Kababayan mo ba siya?" .. subalit kahit pa bigyan kayo ng permiso ay saan kayo I ni. "Ang kanyang tiya. "Ang salot na opyo.. i ang pakinabang na walang kahirap-hirap.. Alam mo bang hiniling sa akin ni Donya Victorina na hanapin ko si Don Tiburcio.." "Kaninong bahay ang gagamitin ninyo?" "Sa mayamang si Makaraig po.. Slnermunan ako aa pagpili ng mapapangasawa... Subalit alam ba ninyo na ang nagmalabis ng paggamit nito ay ang mga Tsino? Ang mga Tsino na . "Oo! Ang problema'y sa amin mismo nagtatago ang kanyang asawa!" Sabay na bumulalas ng pagtawa ang dalawang binata.nl-. magiliw at walang kapintasan liban lamang sa isang bagay.... Maganda. Ginamit ito ng mga tao noon na walang halong pang-aabuso sa katawan.. Maging ang mga guro ay hati sa Pilipino at Kastila.palagay din si Basilio na may sulsol ni Padre Irene ang ginawang pagpapapunta sa kanya ni Kapitan Tiago sa San Diego.. mayaman. Itinuturing itong isang gamot. Naihanda na ng mga kabataan mil'." "Sigurado akong nangako ka upang hindi mawalan ng nobya.... A 11| ■ 111 a 111 rap sa mga matanda sa una ay ang pagiisip ng mga bagay na hadlang kaysa sa kabutihang naiisip ng taong nakaisip nito." IUI 12 FILIBUSTERISMO EL "Siyang tunay! Napakayaman. "Iyon ang dahilan kung bakit ayaw ng aking tiyo na umakyat ng kubyerta. "Sa aking palagay ay mahirap maisakatuparan ang isang iyan." Samantala ay nagtungo sa ilalim ng kubyerta si Simoun at dinatnan ang dalawang binata habang nagkukuwentuhan.." Nakatawa pa ring wika ni Basilio... Basilio. wala naman siyang malplpintai kay Paulita. • " S inabi pa niya ang isa sa mga winika ni Horatius na Aetasparentum fit n" tivl..UISTER1SMO ..11 walang alam na kahit isang salitang Latin." M. Ibig lamang ay > > > 11 1111. marangal. iv niaano namang matuto ng Wikang Kastila kahit paano.. Ang panahon i i . ... "Narito ka pala. : i i . iyon ay paurong na. Niregaluhan namin Mg paring dalawang kabayong kastanyo at siya'y nangako sa amin ng tulong.n I ii 11." Pagkuwa'y nagpakawala si Basilio ng tawa." 'Tutol nga po kaya siya narito ay upang makipagharap din sa Kapitan 111 .. lalial.. Mas masama ang panahong ito kaysa panahon ng ating mga . "I I nidi masama ang inyong nais mangyari.." mi Isagani..

Nakita ng kapitan si Padre Florentino at inanyayahan sa kubyerta." "Panay ang siko ko sa iyo. "Iinumin ko na ang aking serbesa. Ang mabuti pa siguro'y uminom na lamang tayo ng serbesa para sa ikauunlad ng iyong lalawigan. Hindi siya mapaniwalain sa mga ganyang bagay. Sinuri ni Simoun si Isagani na tila may kasamang paghahamon. "Hindi kami bumibili ng isang bagay na hindi namin kailangan. Si Padre Florentino ang klerigong Indiyo na tiyuhin ni Isagani. "Mabuti sa katawan ang serbesa." "Dumadalaw ba siya kay Kapitan Tiago?" "Mula pa nang siya'y dumating. Inampon niya ang i' iinaiigking si Isagani. Napilitan ang pari napagbigyan ang kahilinganng kapitan kaya't ipinatawag | .ii '." Pilit na ngumiti si Simoun. Tka nga ni Padre Camorra ay kapansin-pansin ang kawalan ng sigla ng bayang ito dahil sa dami ng tubig na iniinom. Mula noon iv I inanggap niya ang kabiguan at kalungkutan sa buhay. Taliwas iyon sa naging lubiguan ni Padre Florentino sapagkat isang linggo bago ang unang misa ay ii. Hindi niya nakahiligan ang bokasyon ng pagpapari subalit dahil sa panata ng ina ay pumasok siya sa seminaryo. "Minumura siya kapag nakatalikod subalit pinupuri kung nakaharap. At kapag ang isang bayan ay hawak ng isang paring Indiyo ay tiyak na mahirap ang bayang ito. Nasa isang bangko sa bandang hulihan at kasama ang ibang pasahero ang klerigong Indiyo. Ngunit nangangamba akong pagtawanan lamang n i Padre Camorra ang inyong mga pahayag at magtanong kung kailan nagiging karagatan ang tubig. Inunahan siyang magsalita ni Basilio." alok pa ni Simoun kay Isagani." katuwiran I tipitan sa paring Indiyo. "Bakit yata palaban ka ngayon. "Sabihin ninyo kay Padre Camorra na marahil kung tubig lamang ang kanilang iniinom ay wala silang usap-usapang maririnig. "Kumusta ang probinsya?" usisa ni Simoun kay Basilio. Ang tubig ay maaaring makapuksa ng sangkatauhan o lumunod ng mundo kapag naging dagat. Idinaos ang kanyang unang misa na tatlong araw ang naging pagdiriwang lunggang sa namatay ang kanyang ina na maligaya. Tumanggi si Isagani sapagkat hindi naman siya umiinom ng alak. binata." Tinula ni Basilio ang tula ni Isagani." "Ang tubig ay nakakapatay ng apoy." Gumuhit sa mukha ni Isagani ang pagkainis." "Nagkakatipon sa kailaliman ang tubig kapag hinuhukay ng mga tao. kaibigan?" usisa ni Basilio kay Isagani. May isang nakapagsabi sa akin na ang mga parokya dito ay hawak ng isang klerigong Indiyo. Iniwan niya ng walang paalam ang dalawang binata. nagpahalata ang mukha ni Simoun ng pagtataka. 11 ■. "Huwag kang magalit. Nakatuwid ang katawan bagama't nakaupo at taas ang ulo. Hindi mo ba alam na siya ang tinatawag na (Cardinal Moreno?" Natigilan si Isagani. Walang nangyari sa kanyang pagtutol at pagsusumamo sa matigas na kalooban ng ina na siyang nakapangyari sa luhat. Sinabi ni Basilio na hindi niya kababayan si Isagani subalit magkalapit ang kanilang lalawigan. "Hindi po ba ninyo alam?" "Hindi pa ako nakakapunta sa lugar na iyon lalo't wala namang mamimili ng alahas." "Marahil ay mas makabubuting sabihin ninyo sa pari ang tulang ito." tanging naging pahayag ni Simoun. Marahil ay mahihirap ang tao doon. EL 13 FILIBUSTERISMO "Napakainam na sagot.pakasal ang kanyang kasintahan sa kung sino lamang na lalaki." Lumapit ang isang katulong para sabihing hinahanap si Isagani ng kanyang tiyong si Padre Florentino. Baka isipin ng mga prayle na ayaw ninyo silang makahalubilo." Sumabad si Isagani. dahil wala akong masamang ibig sabihin. "Hindi ko alam kung bakit subalit nakakatakot ang lalaking iyon. Si Padre Florentine} ay anak ng isang napakayaman at kilalang tao sa Maynila. Halata sa mukha ng klerigo ang pagiging marangal na tao at bakas ang kawalan ng pagmamalaki at kapalaluan. i m para sabihing iwasang makita ang 1 . May katandaan na ito at maputi na ang mga buhok subalit halata ang malusog na pangangatawan." Itinaas ni Simoun ang ulo ngunit hindi nakikita ang mga matang nakatago sa salaming asul.Ipinakilala ni Basilio si Isagani sa mag-aalahas na si Simoun.

subalit ang higit na kawili-wili sa akin ay ang pag-alala sa mga alamat. Sa halip ay nagkakasiyahan na ang umpukan ng mga pari't mahahalagang tao sa lipunan na may hawak na mga kopita. klerigo 5. Maging ang mga Indiyo ay tumatawad sa pagbabayad ng buwis at humihingi pa ng I aripa gaya nang ipinatupad noon ng Arsobispo Basilio Sancho. HL FILIBUSTERISMO ' 15 Hanapin ang pangungusap." . Ngunit nawala |ng ganoong paniniwala mula nang gawing kuta at tirahan ng mga tulisan. Habang pinagmamasdan nila ang magandang kapaligiran ay nagkukuwentuhan sila na may kasamang tawanan at pagbibiruan. "Baka akalain ng ibang inaabuso natin ang kagandang loob ng I uplliiii" 1 lipingiti at nailing na lamang si Isagani sa sinabi ng tiyuhin. "Saan ba kayo galing? Hindi tuloy ninyo nakita ang pinakamagandang bahagi ng paglalakbay na ito?" pasigaw na wika ni Don Custodio na tuluyan nang nawala ang inis sa tinig. ano pa ang nais malaman ni Kapitan Basilio? Ano ang kanyang palagay tungkol dito? 3. 14 FILIBUSTERISMO EL paningin nila ang mga bahay na abot-tanaw mula sa lawang pinaglalakbayan nila. Noong bago pa dumating ang mga Kastila ay sagrado at pinaniniwalaang may nananahang espirito sa batungbuhay. Hindi ba. Dumaan na sila sa bayan ng Pasig at kaakit-akit sa "Ang mga nagbabayad ng buwis sa hasyenda ay nagsisimula nang tumutol. "Hindi kayo dapat nagsasalita ng ganyan. Padre Salvi?" Mula sa hagdanan ay lumitaw ang ulo ni Simoun na umaakyat galing sa ilalim ng kubyerta."ang sagot ng kapitan na halatang malaki ang pagpapahalaga sa ilog. palalo GAWAJN 1. hindi ninyo alam ang aming ginagastos!" agad tutol ni Padre Sibyla." "Huwag na kayong dumaing at baka mapaiyak pa ako. Naroon din ang payat na Franciscano bagama't hindi gaanong maingay. Sa loob-niva'y nagdadahilan lamang ang pari ngunit ang totoo'y ayaw nitong niya si I)onya Victorina.Ipaliwanag ang pahayag na ito. "Ang Alamat ng Malapad na Bato. taburete 4. "Aba. "Kung alamat ang pag-uusapan ay marami niyan dito sa Ilog Pasig. Nagtaasan na ang bilihin ngunit ang nais nilang ibayad na halaga sa binyag ay mura pa sa lialaga ng isang manok. tampipi TALASALITAAN singkahulugan at gamitin sa 3.Paano inuuri ng mga Pilipino ang kalagayan ng tao sa lipunan sa pamamagitan ng kubyerta? 4.Bukod kay Kapitan Tiago.bulwak 2. kasama pa rin sina Don Custodio at Ben Zayb.Ano ang pananaw ni Simoun sa isang bayan na hawak ng isang paring Indiyo? 5. Vice-Rector sapagkat nagtatamasa kayo ng magandang kabuhayan sa inyong mga kalakal sa Hongkong at mga paupahang bahay." ani Simoun." ang nakangiting tugon ni Padre Irene. l. "Ang tubig ay nakakapatay ng apoy.kapitan upang hindi maanyayahan i I ubyerta. "Marami rin akong nakitang magandang tanawin at ilog. "Kami ay walang hasyenda o bangko." Kaban ata 3 ANG MGA ALAM AT WALA na ang init ng pagtatalo nang umakyat si Padre Florentino sa kubyerta. Hindi kami dumaraing sapagkat ayaw naming maging mapagkamkam." tumatawang sabad naman ni Padre Camorra. Ang tubig ay maaaring makapuksa ng sangkatauhan o lumunod ng mundo kapag naging dagat. Nagbingi-bingihan na lamang ako at tinatanggap ang anumang halagang makakayanan nila. "Masamang panahon! Masamang panahon!" may himigpagbibirong wika ni Padre Sibyla.Ano ang hinuha ni Basilio kung bakit siya pinapupunta ni Kapitan Tiago sa San Diego? 2.

i lnpnkiigandang alamat! Gusto kong gawan ng isang artikulo.. Padre Irene at Padre < Stmorra ang alamat kaya't hiniling na ikuwento iyon ni Padre Florentino." wika ni Padre Sibyla... "Alam na ng lahat iyan." pahayag ni Hi /nyb.. Dahil lihiili maaaring pakasalan ng pari ang babae. Pinagkamalan siyang engkantada dahil sa mga pinggan at 1 ill ii" • na pilaknainihahagis niya sa ilog matapos gamitin... namatay at napalibing ang babae.... ang ilog ay umurong at naglaho ang 1 II bit lulu! ng paglalaho ni Donya Geronima samemoryang mga Indiyo. itinira niya ito sa kuweba.. Sinasalo naman mi i inm ng isang lambat na nakalatag sa ilalim ng tubig. I iiiliin ana ni Donya Victorina ang kagustuhan ding manirahan sa . Dito .. Wala pang lain nmpung (aon ang nakakaraan. Ang entrada ng kuweba ay napapalamutian ng sala-salabid na .May isa pang alamat na alam naman ni Padre Florentino. i' icing.anirahan. Naghintay Ito na iiiparinangpangakohanggangsatumabaattumandangdalaga.. II .. Ngunit hindi pa batid nina Simoun...... ang Alamat ni I >onya Geronima.... Avon sa kuwento.Nags uot-i ■ 111 i ito at hinanap ang pari nang malamang naging arsobispo na ito.... si Donya Geronima ay isang estudyanteng kasintahan I IK I sang binatang nagpari sa kabila ng pangakong pakakasalan siya.. Ben Zayb. Sinasabing dahil sa naging iiiipnk nlaba ni Donya Geronima ay kailangang tumagilid ito upang makapasok 1 liweba.i ili subalit naunahan siya ni Simoun sa pagsasalita.

"Hindi kabanalang matatawag ang patirahin si Donya Geronima sa isang at sa dakong iyon na malapit sa pampang. taripa 5. ang itira o ikulong na lamang sa Sta. " 11 indi paminsan-minsan. pilibustero kaya ito? O nadurog na parang isang totoong bato? Ikalawang tanong. "Kayo l' i y "Hindi na mahalagang pag-isipan o pag-aksayahan ng panahon ang isang bagay na hindi naman mangyayari. Alam ba ninyo kung saang dako ng lawa napatay ang isang nagngangalang Guevarra. "Saan nga ba dito.. hindi ba Padre Camorra?" tanong naman ni Ben /. ano ang inyong gagawin?" "Ano'ng nangyayaxi sa inyo." tugon ni Padre Sibyla." kuwento ng kabo ng mga kawal na tumugis kay Ibarra. Kapitan. Nais kong isulat bilang isang artikulo ang alamat na ito. ano kaya ang nangyari sa buwayang naging bato? Nakatakas din 2. Clara kaysa sa isang kuweba siya tumira. "HindiKapitan? May naiwan kayang bakas dito sa tubig?" kaya mas mabuting ipinasok ng arsobispo si Donya Geronima sa isang beateryo. Padre Salvi?" hinarap ni Simoun ang Franciscano. "Hindi kapani-paniwalang ang isang TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin Intsik na hindi binyagan ay gawan ng himala ng isang santong hindi naman niya sa pangungusap. "Ayon sa halimbawa'y sa Sta. Padre Salvi?" "Hindi ko mahuhusgahan ang ginawa ng arsobispo. "Ang isang pilibustero kailanman ay hindi magkakaroon ng marangyang "Bilang isang gobernador eklesiyastiko. "Sapagkat para sa akin ay hindi naging marangal iyon. nimpa artikulo. Nalulula ba kayo sa lamang natin ang pinakamagandang milagro na nagawa ni San Nicolas. Ginoong Simoun?" usisa ni Ben Zayb." ani naman ni Padre Sibyla. pagtatanggol ng kapitan sa lawang napamahal na sa kanya. tumalon ito at sumisid nang Nagtaka si Padre Sibyla sa direktang pagtatanong ni Simoun kay Padre Salvi. Higit na malaki ang lawang ito sa alinmang lawa sa Suisa «> mga santo ang Intsik at himalang naging bato ang buwaya dahil sa himala ni San lawa sa Espafta. marahil sa umpukan ng mahahalagang tao? I Ano ang representasyon ni Donya Geronima sa ang kapitan ay maraming nalalaman. I Hakitbiglangnapunta ang usapansa alamat saibabawng kubyerta? ' Anong uri ng "Sino'ng makakapagsabi?" tanong ni Padre Camorra." ang panimulang wika ng kapitan.. Ano sa palagay ninyo?" ba't isang pilibustero ang kanyang ama." pagpapatuloy niHanggang sa naglaho na siya sa kanilang paningin i l FILIBUSTERISMO 17 Simoun. "Tumingin kayo sa dako roon. malapit nang masukol. Ang mga sanay na marino at mandaragat ay nahihilo i Ito. i ilnntatlong kuweba na nasa pampang ng ilog at gawing isang engkantadang kalaro ang mgataon na ang nakalilipas mula nang mangyari iyon. Tumawag sag ang ilog na ito. kung kayo ang nasa posisyon ng libing. Una. o iba pang mga lamang tubig." marahang tugon ni Padre Salvi. arsobispo." tanong ni Ben Zayb. "Oo nga pala. masukol 4. Navarra o Ibarra?" Kabanata 4 Lahat ay napatingin dahil sa tanong na ni Ben Zayb maliban kay Simoun na nasa malayo ang tingin. "Kahanga-hanga!" sabad ni Ben Zayb. Clara upang madalaw o malibang naman "Nakasama na ng kanyang ama sa ilog na ito. pinaniniwalaan. ang kanyang bangkay ay.16 EL FILIBUSTERISMO "Siyanga!" agad namang sabad ni Donya Victorina. "Alalahanin nanahihilo na sa paglalakbay na ito? Isa kayong manlalakbay." "May dalawang katanungan kang maaaring idagdag sa iyong isusulat na 1." ganitong klaseng ilog na isang patak lamang ng tubig ang laman?" Nagkuwento si Padre Salvi tungkol sa isang Intsik na hindi binyagan na "Dapat ninyong malaman na hindi maaaring ihalintulad sa isang patak na 1111 > i nabagbag na ang bangka sa ilog at muntik nang sagpangin ng buwaya." nimpa. lipunan? \ no ang paniniwala ng mga tao sa Alamat ng Malapad na Bato? Nagtanong si Ben Zayb. KABESANG TALES .ayb." Nicolas. Higit na kabanalan o matatawag na romantiko "Kung ganoon." nakatawang tugon ni Padre Camorra. nabagbag 3. tanong ni Simoun. ang mga GAWAEN natuyong hayop kaya na nakita ko sa mga museo sa Europa ay bunga rin ng mga sinaunang santo?" pakli ni Simoun. tao ang matatagpuan sa ibabaw ng kubyerta? I Ano ang paksa ng usapin ng mga pari "Dahil alamat ang ating pinag-uusapan at tayo'y nakapasok na sa lawa. "Sa inyong palagay. Sa tuwing iaangat niya ang ulo ay pinauulanan siya ng bala. ang tubig ay nagkulay-dugo." tugon ng Franciscano sa "Pinakamurang libing.

......SA Noli Me Tangere.......... Sa panahon ng pagkakaingin ay nagkasakit ang buong pamilya kanyang buhok pero may malusog na pangangatawan. Bagama't ang ....I in ng lupain at pinagbayad nila ng buwis ang pamilya ni Tales sa . i in. 111 a i lggang sa namatay ang asawa at panganay na anak na si Lucia... masasabing maalwan na ang i panahon ngpag-aani.... Dati itong .i l >i iliay..........i i 1 1 ■ i • i isang mayarhang tao namay-aringlupain ngunit nang magkaroon H| 11 . Nagkaingin sila sa dulong bayan sa isang lupaing walang ......1 11 v.... siya ang mangangahoy nasi Selo.....i M . 111g kalabaw at daang-daang piso ay nagsarili na kasama ang ama............ isang korporasyon na pag-aari ng mga pari ang .. Maputing-maputi.. i ....n i r hanapbuhay ay ang paggawa ng walis. INKWII 1 1 ii long anak.... Anak niya si Telesforo na ang palayaw ay Tales.limit) a i i....

liwalang mananaig pa rin ang katarungan sapagkat may ilang i i i i . Naging masagana ang ani nang sumunod pang taon kaya't tinaasan na ito ng buwis ng mga prayle. I iy i ... ilnsang Tales na hindi totoo ang bantang mga prayle ngunit .asak a sa gitna ng matinding sikat ng araw sa bukirin at napapaltos . Nakita niya ang sarili na kaawa.. Noon siya pinagbantaan ng tagapangasiwa ng mga prayle na kung hindi magbabayad ng I I HINTKKINMO 19 I i ilnl. Ngunit dapat ninyong malamannanilinangko ang lupaing Ito II tulong ng aking ama.11 ". Sapagkat isa na siyang kabesa.." payo ng amang si Tandang Selo. Pabalik-balik siya ng kabisera at may mga araw na hindi kumakain o mga gabing hindi natutulog. i n j 1 1 1 1 1 1 l. Mabubuting tao ang mga hukom at nagbuhat sa mararangal na ingkan..Nagbantarinsiyangipagkakalooblamangang 111 | m 11 1 HII s i nu inang makakapagdilig ng dugong magmumula sa kanyang ugat.1 asunto. Wala silang maisip na paraan kundi ang himukin si Kabesang Tales na magbayad ng buwis upang hindi makuha ang lupain. Binalak ng mag-amang Selo at Tales na papag-aralin ang magkapatid lalo na ang babaing anak na si Juliana o Juli.." Hindi pa dumarating ang susunod na taon ay muling dumating ang araw ng pagbabayad ng buwis na higit na mataas kaysa dati." Nagpatuloy si Kabesang Tales sa paggugol ng panahon at salapi upang maipanalo ang asunto.. N1 1 k i pagmatigasan si Kabesang Tales na hindi niya ibibigay ang kanyang lupnln kaninuman hangga't walang naipakikitang kasulatan ng pagmamay-i n I inanggap ni Kabesang Tales ang asuntong iniharap ng mga prayle sa i.in | M.. 1 11| .i i pan lumaban. inihalal siyang kabesa de baranggay at mula noon ay tinawag siyang Kabesang Tales. Magagawa ninyo ang lahat dahil ako'y mangmang at walang sapat na i.. I umutol si Kabesang Tales. Ang mga hukom ay hindi makapanig sa kanya dahil mga takot na maalis II lungkulin.. 11null na nagawang banggitin ni Tandang Selo ang tungkol sa buwaya n i 111111 1111 layapa pa rin niya ang kalooban ni Kabesang Tales sa pagsasabing lining nananalo sa usapin ay nawawalan maging ng barong isusuot sa I ill I Willi. iwa na si Kabesang Tales sapagbabantang mga pari at kahit kalahati ..iiaguyod nito at sumusunod sa batas. sombrerong piyeltro at inihanda ang sarili sa marami pang gastusin. pinaluluwalan ni Kabesang Tales ang mga taong nakatala na hindi nakakapagbayad ng buwis.. "Magpasensiya ka dahil dumami ang kamag-anak ng buwaya! Iyon na lamang ang isipin mo. i i v i mg lahat ay mauuwi sa pagiging alabok at tayong lahat ay isinilang along anumang saplot sa katawan. "Magpaubaya ka na. Walang nakapagpabago ng kanyang pasya maging ang gobernador na pinuntahan na siya para takutin. Nang mabanggit ni Juli ang tungkol sa pag-ani ng tagumpay ni Basilio ay pinayuhan din niya ang apo. sa bayan ng Tiani at karatig na bayan ng San Diego.>■. Ipinagbayad niya pati ang mga umalis at nangamatay na. Upang maiwasan ang hindi pagkakaunawaan sa mga prayle at gobyerno. "Maraming taon akong naglingkod sa hari sa pamamagitan ng paggugol ng islapi at pagpapagod ng katawan.." Dahil sa pagmamatigas na ito. maging ang mga huwarang hukom ay blnlgyang katuwiran ang mga prayle. ." payo ng ama.. Nayamot na si Kabesang Tales. nangailangan siyang bumili ng kasuotang Amerikana.. Diliginmuna niya Ito ng dugO kasama ang kanyang buong angkan. "Sa isang taon ay magtungo ka na sa Maynila para mag-aral katulad ng mga dalaga sa bayan. Dahil dito'y i i 11 11 i I ..11. Isang kaibigan ng pamilya ang nag-aaral sa Maynila at ito'y walang iba kundi si Basilio na nagmula rin sa isang hamak na angkan. Hindi ko maibibigay ang lupang Ito sa sinumang hindi mahihigitan ang nagawako. i n i niyangmagbuwis. Kung makikipag-usap ka ay tiyak na gugugol ka ng salapi na makasampung ulit ang halaga kaysa ibabayad mong buwis sa mga pari. Siya'y masunurin at tahimik na tao kaya't naging sunud-sunuran maging sa payo ng amang si Selo. 1 1 i . Bunga nito'y pinagtawanan siya Riga tao dahil sa kanyang pangangatuwiran. Nagbayad naman si Tales sa pag-aakalang sa mataas na presyo niya maibebenta ang mga ani.. n i ' II . Naging masagana ang ani at naipagbili ng mataas na halaga.. i sa pagtapak sa mga bato't ugat. Isipin mo na lamang na ang halagang iyon ay naipatalo mo sa sugal o naihulog sa tubig na sinagpang ng buwaya. mga ito ng isang mangangasiwa ng lupain. Ni hindi siya malapitan ng tagapangasiwa ng pari at tinatanaw na lamang siya buhat sa malayo. At baka bilang ganti ay magpamisapa sila sa iyo. May dala siyang baril bilang proteksiyon sa mga gumagalang tulisan upang maipagpatuloy ang paglaban .. Nang umabot sa dalawang daang piso ang buwis ay naging sukdulan ang lahat kay Kabesang Tales." tugon ni Kabesang Tales sa ama..iva an na sila upang ipasaka sa iba ang nasabing lupain. Sa mga araw na hindi siya i i iaa I is ay nagpupunta siya sa kanyang lupain. Tahasan na siyang tumutol. Gumugol siya ng panahon sa mga paniningil at pagtungo sa kabisera.ihcsangTales at nangayayat. Dahil sa pag-asenso ng pamilya ni Tales. asawa't mga anak.. Binalak ni Tales na magtayo ng bahay na kahoy sa baryo ng Sagpang.. Ngayon ay humihingi ako sa kanya na v higyang katarungan at kailangan niyang ipagkaloob iyon sa akin.18 _______________________________EL FILIBUSTERISMO halagang tatlumpung piso.. Labing-apat na taong gulang pa lamang ang anak niyang lalaki na si Tano.

ay darating.Iili 111 a11^ maging kabesa de baranggay? Ipinagbili ni Juli ang mga suklay at hikaw maging ang kanyang rosai \ . rnabait ang binata para maging "Kung aalis ka'y tutungo ako sa gubat at hindi na kailanman magbabalik.16 20 Hindi doon natapos ang 1ILIBUSTERISMO paghahabol ni Kabesang Tales. aring lungkot at sakit na nararamdaman. Ang laket ay pag-aai ng . Hindi na umiimik si Tandang Selo dahil sa hindi maw nakapaniwala sa pangyayaring ito. Nasa ilalim ng " ■ i .C.. si Padre Camorra Im Inging arating." guwardiya sibil.unang at gagawing katulong... Masyadong . doon ay buto ng aking asawa. Bawal sumibol ii Basilio nasa hindi niya malamang dahilan ay nakakamukha ng kapatid I .. Sanglang babayaran kung mananalo ang usap kung hindi'y iilitin. "Kailangang patuloy kong bantayan ang aking mga pananim. upang hind kunin ng hukbo at sa halip ay pinabayaang umalis.mill." wika ni Kabesang Tales kay Juli habang ito'y umiiyak "Malalaman niyang pinili kong magpaalila kaysa ipagbili ang agnos na Pinagbintangan at pinaghinalaan si Kabesang Tales na may balak siyanj i i i i ' la ng kanyang pag-ibig sa akin.. Umaasa 3 para matakot ang mga pari at magbaba ng kautusan ang Kapitan Henera na lynng makatagpo ng halagang dalawang daan at limampung piso sa ilalim ng ' 1 1 1 1 .i ." I H I --------w -~ BISPERAS ng Kapaskuhan at Kab kasalukuyang inililibot ang prusisyon n| anata 5 ANG Noche Buena sa mga lansangan nang NOCHE BUENA NG dumating ng San Diego si Basilio saka ISANG KUTSERO ng karomata. I [anapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap.il iay ad ng buwis ang pamilya ni Tales? agnos na may brilyante at esmeralda na bigay ni Basilio. Isa itong pusakal na pangginggera na nagpunta ng Maynila mula nang magretiro sa beateryo ng Compania." pakonsuwelo niya sa sarili. Isinuko ni Kabesang Tales ang kanyan J baril . daang piso kung hindi ay papatayin ito matapos ang dalawang araw na palugit i ilabok 3. Napangarap niya ang kamusmusan sa gubat. araw ng Pasko ay magsisimulang manilbihan ang dalaga.111 ng Mahal na Baka makatagpo siyang makakauwi ang amasa kanilang —.. Balisa si Juli at sa guni-guni'y • til 11\ i 11 "Magbabayad ako ng abogado. kabaitang taglay ng Jcapatid na Hindi sumang-ayon si Juli sa sinabi ni Tandang Selo at sa halip ay si Juli. GAWAIN Pumayag si Juli na ipagbili ang lahat ng alahas maliban sa isang laket o| i ii ..:---------«« »• MAOIRIB si samsamin ang lahat ng mga baril. ng baril habang binabantayan I mabukasan din. Birhen. ni Tandang Selo sa anak. Maraming hind] Napakalungkot ng gabi. Dahilai ito Magdamag na lumuha si Juli at umasa ng himala sa kinabukasan. ang anak na lalaki ni aw... "Ang mabuti pa'y isangla mo na ang bahay na ito sa halagang dalawan daan at limampung piso. mga Kastilang pari ang makikita sa korporasyon? Ibinayad naman ng ketongin ang laket kay Basilo bilang gantimpali dahil sa ni| ii| . tulisan Nagdatingan ang mga kapitbahay at mga kaanak at pinakamaagap si lllol 4.. . Kung mananalo ako sa usapin aj i tang ikakasal na sa isang maganda at mayamang babae si Basilio habang v mapapauwi ko siya ngunit kung hindi'y kalilimutan kong ako'y may isa pan| may hawak na pamaypay para sa amo at hawak maging luraan nito. pangginggera Hermana Bali. patayin ang sinumang nagtatangkang pasukin ang kanyang lupain. Hindi I>i i launawang kailangang makabalik ang kanyang ama upang maipanalo ang ipinagbayad ni Kabesang Tales ng anumang halaga ang anak IMNO at siya'y matubos sa pagkaalila. Gumulo nang kanyang isip kanya at sa siya'y kasamang dalawin ng antok. Hindi matanggap ni Tandang Selo na ang apong babae ay magpapakatulong Ipinatawag sa hukbo si mi ibang tao.. TALASALITAAN Nakuha ng mga tulisan si Kabesang Tales at hiningan ng tubos na liman.." Pinalitan niya ng palakol ang gulok at pinasan iyon habang naglalakad.> na nakapagdagdag pa ng halagang limampung piso.inn habang ang bagong panginoon niya ay nagmamatyag sa batis. Umaasa siyang isang supotng ginto at maging si sa kanyang isip ang pagdating ng kura. . Naantala ang paglalakbay EL FILIBUSTERISM .i pinny I . Binalaknilang gawin iyon subalit walang may gustong bumili hanggang may Nagpatuloy siya sa pagdadala taong nagpahiram ng kailangang halaga kapalit ang paninilbihan ni Juli.ii ni lulinanagpapakitangkamangmangan? paggamot nito sa kanya. asunto 5. Ang kanyang apo na inalagaan at hindi man lang pinainitan sa HI Tano. tulad din ng niiliingkot na sabi ng matandang lalaki. may hubog kandilang mga daliri at may mapupulang sakong ay aalipinin Kabesang Tales. iglaro rii anunuks subalit nagpatuloy siya sa pagbabantay ng lupain na may dalang gulok| Naglaro rin iMinm i uinillo ang nanunukso sa hanggangmay mga mapagal attulisan. 1 1111 Pilipino na makikita sa pamilya ni Tales? anak ni Kapitan Tiago na si Maria Clara na ipinagkaloob nito sa isang ketongin..... ang kanyang lupain... "Ano ang magagawa ng gulok na iyan sa mga tulisang may baril?" tanon] • ii i'imp si Juli.. anak.

" nakatalukbong ng panyong puti ang ' i Nang mapansin ng kutsero na mayulo at nakatali sababa. Sinaktan ng mgipaligid sapagkat napakalakas nito. Ang sumunod sa prusisyon ay | i I I 23 kabayong nakadamba lalo na angILIBUSTERISMO kabayo ng maitim na si Haring Melchor ni Jose na nakasakay sa hamak na na animo'y mananagasa sa dalawangandas. "Kungtila napipilitan lang. Ang hari ng mga Indiyo. Sa bawat isang daanglumaking bahagya ang tiyan. "Kung mayroon ayrequiem aeternam. May dala silang i i im bilang usisa ng kutsero kay Basilio. bulaklak na asusena ang baston. naman ni Basilio. Sagitnanila'y may suot ding korona ang haring maitim ay mga batang may hilangkuneho mi pawn naalala nito ang hari ng mga Indiyo. nagpatuloy ang kutsero. Nasiyahan ang kutsero nang "Kanang paa ng hari. Sinadyang ipabatid sa mga tao na isang kuweba sa San Mateo. pagbibigay sigla sa Mesias sa araw ng "Kanino pong kanang paa?" usisa kapanganakan nito. ang iba nama'y may bitbit na maliliit na parol na nakasabit sa matagal sa pagkulata.France. Halos pasigaw nilang dinarasal tatlong haring mago na sina Gaspar." wika ng kutsero. Sumunod sa prusisyon ay ang "Marahil ay walang guwardiya sibildalawang hanay ng mga batang lalaki na sa panahong nabubuhay pa ang mgi santo. "ipagkakaloob ko sa kanya Ama Namin." ang i . malungkot at napapalamutian ■ kasama.Sa bandang likuran ni tiyak na huhulihin at ikukulong angSan Jose ay naroon ang mga l lulling maitim na Haring Melchor na nasa tabibabaing nagsisipagdasal habang ng dalawang haring Kastila." sibil. Ang hari mawisikan ng agua bendita gayundin natin. ang naantala dahil kinailangang bigyangbayaning tumalo kay Rolando ng daan an] may kahabaang prusisyon. Sa! tuwing mga guwardiya sibil at hinanapan angnagpupumiglas daw ito'y nayayanig ang kutsero ng sedula. ang hari ng mgaMahal na Birhen sa kasuotang Divina i i i Indiyo ay nakatali at nakakulong saora.17 nila ng ilang oras dahil hinarang sil| ngkamay at kaliwang paa. "Nababatid po ba ninyo kung angsa papel de Hapon at may nakapalawit tali niya sa kanang paa ay nakalag na?"na buntot.Hindi na tuloy niya Ngumiti lamang si Basilio at mapalo ang kabayo dahil nabasbasan na. A ng pinakahuli sa prusisyon ay ang Batay sa alamat. Umaasanagdadalang tao ito sa pamamagitan • i ang marami na darating ang panahongiaglalagay ng bulak at basahan upang ito'y makakalaya. Muli silangBernardo Carpio ng mga Kastila. Unang dumaan ang imahen ng "Kapag nakalag na ang tali sa Matusalem kaya' nagtanggal ngkanyang kanang paa. May dalang kandila mayroon ay hindi sila mabubuhay nangat sulo ang iba. Tila "Wala ngang guwardiya sibilisang bilanggo si San Jose dahil > * i ■ 11 noon. Hindi i i taon ay nalalagot ang tanikala ng hariuna sa prusisyon ang kura sapagkat kaya't naging malaya ang dalawa nitong I I I I .ang santo rosaryo na parang nakikipagBaltazar at Melchor na nakasakay saaway. guwardiya sibil ang kutsero nangTinawag siyang Bernardo ng mga walang maipakitang sedula bagoTagalog at napagkamalan siyang si inihara^ sa komandante. ang aking mga kabayo at paglilingkuran Panay ang pagkukuwento ngsiya hanggang kamatayan sapagkat kutsero na wari'y nalimutan na angililigtas niya ako sa mga guwardiya ginawanj pananakit ng mga guwardiyasibil." Sumunod sa prusisyon ay angpatpat." pabulong na wika sombrero ang kutsero at nagdasal Angng kutsero. \ ang kabayo." Nasa tinig ng kutsero anglagitnaan ng dalawang guwardiya sibil pananaghilj sa isang masayangang andas nito at ni hindi umuusal nipanahong lumipas.

Nunliimbagang na lamang si Nangangamatay ang kalahating mga Basilio at bumaba ng karomata. Ang . lamang ang bayad.18 nagagalit siya sa mga taong ayaw IIIpagsasamantala at pang-aabuso ng mga igbayad nguwardiya sibil ay walang puknat na tatiumpung piso sasiyang nagdudulot upang unti-unti nang bawat misa sa" ii wala anumang kasiyahan sa kanilang madaling arawbayan.lalathala ang nangyari sa pahayagan presyo ng mga kalakal ay bumababa gaya ng asukal at iba I'Hir nni..dahil lumalabag siya sa kautusan.. Hindi sila pinalagpas at napuna iyon dahil abala siya sa sa kabila ng pagmamakaawa ng pagmamasid ng " i isabit na parol sa kutsero dahil naantala sila ng mga bahay. Kasalukuyang dumaraan ang Hindi namalayan karomata sa kuwartel nang mapuna ng kutsero na walang ilaw ang kanyang ng isang guwardiya sibil na wala karomata at "< iging si Basilio ay hindi iyong ilaw. bagama't 111 i ikaso May niya ang ayos ng sumigaw ng prusisyon.. Tinakot pa musiko. Napansin niya ang prusisyon ay hindi siya kalamlaman ng paligid dahil nanlalabo pinakinggan ng guwardiya sibil at ang mga ilaw at walang gaanong patuloy ing Inalipusta. Ang I . hayoppansaka habang tumataas *'''' pagbabayad ng buwis. Tinawag " Alto! at niyang mga tila pilibustero ang " I natauhan sa taong ang gusto'y dalawampung piso pagmumuni-muni si Basilio. May kulang sa I i ivahang ang kawawang kutsero na siya'y nagaganap at naisisi iyon ni Basilio sa aarestuhin at kahirapan ng buhay at i• " i ilion..

Huminto siya sa harapan ng i 1111 ■ I u i n t on ng mga bato at nagbigay galang sa pag-aalis ng suot na sombrero 'i ' nanalangin. Wala ba kayong nalalaman sa nangyayari sa Sagpang?" Noon ikinuwento ng katiwala ang nangyari kay Kabesang Tales na nadakip nit ni en t ulisan.nyong mga balita. Madilim ang gabi sa Kapaskuhang iyon at hindi nakasapat ang tanglaw ii)11 ii iwan upang magbigay ng sapat na liwanag sa loob ng gubat. "Wala ka na bang ibang ibabalita sa akin kundi panay ganyan?". walang puknat 1. Ito ang puntod ng pinakamamahal niyang ina na lingid sa uai'. "Kung maaari ko sana itong ipagkatiwala kay Kapitan Basilio. maaari siyang gumugol ng mga regalo para sa mga ito. tumaas pa ngunit tumaba naman mula nang makapag-asawa. "Kung paniniwalaan ang sinabi ng isang tao. Si Basilio ay naglalakad sa i ilve at makailang ulit na tiniyak na walang nakakakita o sumusunod sa kanya." i ung namatay sana sa sakit. Dalawang katulong daw sa bukid ang napiit at ang isa'y naipatapon sa malayong bayan.. Sa hindi kalayuang lawa ay maririnig ang i n ahlnang liampas ng alon. subalit ayaw siyang bigyan ng misang pangmahirap sapagkat mayaman daw ang ating panginoon. Alingawngaw n i I n nang ng kampana ang naririnig mula doon at lagitik ng mga sanga ng i ii'"'. Ito ang bay ng San Diego." "Wala kayong dapat alalahanin.tanong ni Basilio sa katiwala. Nakita rin niyd na nakikipag-usap si Kapitan Basilio sa kura. nakakapagnegosyo kahit saan." Gusto ni Basilio na makagawa ng awtopsiya.. karomata 3. pagkulata andas 4. sa alperes ng mga guwardiyq sibil at maging sa mag-aalahas na si Simoun. 2." anang katiwala." sabi ng kapitan. "Hindi ko mapapayagan ang bagay na iyan. Tinahak niya ang isang landas na walang gaanong naglalakad hanggang (narating ang matandang gubat na dating pag-aari ng mga Ibarra subalit mula ajng paniwalaang patay na ito ay kinumpiska ng pamahalaan at naipagbili kay Kapitan Tiago. Para kay Kapitan Basilio. ang kanyang bayan ngunit wala siyang kamag-anak isa ma Sa paglalakad ay napadaan siya sa bahay nina Kapitan Basilio na buko tanging may nagaganap na kasiyahan. Samantala.I 24 EL FILIBUSTERIS i i i II IIIIISTERISMO 25 Nagpasya si Basilio na maglakad dala ang kanyang maleta. Saka na lang din tayo magkuwenta.sipaghanda . ang matandang tagabantay ng kaingin. Pinagagalitan din niya ang mga ito gaya ng ginagawa ng kapitan. "Ang isa po nating kasama ay namatay. Padre Kura. Nawalan ng sasabihin si Basilio at tuluyan nang hindi nakakain. Nakita ni Basilio si Sinang na hindi n. na inuugoy ng hangin.ii r. "Ang mabuti'y saka na lamang natin pagusapan. Malaki ang paggalang sa kanya nito mula nang mapanood siya nito na mag-opera na animo'y nagtitistis lamang ng manok. maliban sa amin. "Nakapagtataka ang taong ito." pagtutol ng alperes.. binibili raw niya ang mga alahas sa mababang halaga at ipinagbibili naman bilang pangregalo.." sabi naman ng alperes. lnakyat niya ang punso at narating ang isang pook na nababakuran ng ran)' matandang pader na gumuho na." tao'ng ikinamatay?" i iiandaan. I Ano ang 5." ang wika ni Kapitan Basilio. Ang kura paroko ay nagsabi rin ng alahas na gustong bilhin at si Kapitan Basilio rin ang naatasang bumili nito. Nakakapangalakal ang lahat sa bayang ito. sulo GAWAIN alamat ng Hari ng Indiyo ayon sa kutsero? ' Paano inilarawan ang ihga guwardiya sibil sa panahong ito? i I la kit nasabi ng kutsero na noong panahon ng santo ay walang guwardiya ilbil? i I takit naging kapani-paniwala ang alamat ni Bernardo Carpio? \ i iong ugali ang ipinamalas ni Basilio nang kausapin ang katiwala sa bahay? Kabanata 6 SI BASILIO N AGSIMULANG tumugtog ang kampana para sa hatinggabing misa at na ang mga tao para magsimba. "Aginaldo ko na sa inyo. "May ilan din pong namatay na kalabaw. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap." Narating ni Basilio ang bahay ni Kapitan Tiago na tinitirhan na lamang ng isang katiwala." ani Kapitan Basilio." nasabi ni Basilio sa sarili at saka siya nagpatuloy sa paglalakad. Hindi malupit na tao si Basilio subalit dahil sa ganoong pagtrato ni Kapitan Basilio ay napilitan siyang tratuhin na rin ng ganoon ang mas nakakababa sa kanya. Nagbalita ang katiwala kay Basilio. Nasa kalagitnaan ang isang malaking |ninong balite na ang mga ugat ay sala-salabid. "Pupunta rin ako dahil kailangan ng kadena ng isang relo dangan at ako'v abala sa aking mga gawain." Natuwa si Kapitan Basilio sapagkat nais niyang mapalapit sa alperes para hindi pinsalain ang kanyang mga tauhang manggagawa sa bukid. "Wala na ba kayong ibabalitang iba sa akin? Nakakawala ng ganang kumain . Ginoong Simoun. si Simoun ay patuloy sa pagpuri sa mga ibinebentang alahas. "Isang pares ng hikaw na mataas ang uri. Narating ni Basilio ang batis at tinawid ito sa pamamagitan nang palundagllUldag sa batuhang namumukod ang kaitiman sa kumikinang na tubig ng I'." ani Kapitan Basilio sapagkat naghahangad din siyang mapalapit sa mga alagad ng simbahan. Hindi niya tinanggap ang perang ibinibigay ng alperes. "Makakaasa kayong pupunta kami ng Tiani para tingnan ang inyong mga alahas.

Kinindatan pa ng guro ang kanya.a manilbihan. kaalaman ng lahat ay dinadalaw tuwing umuuwi siya sa bayan ng San Diegi Inuna paaralan. Likas ang katamaran 11)' Basilio ang nangyari sa ina. Taliwas ang gurong ito sa Ibang nasa Diego at nagtungo ng Maynila.utusan na walang kapalit na bayad ngunit pinayagang makapag-H i l MI San Juan de Letran. . Noon lamang niya nakita ang lalaking matangkad. Nagbunga ng hindi maganda kay Basilio ang pangyayaring Iyon at hindi na guwardiya sibil. Mula noon n mas naging nagbahid dugc disente ang kanyang hitsura. . namumula ang 11111 a at nakapagpahayag nang mahusay.paglalakbay dahil nagtatago siya sa kagubatan sa tuwing nakakakita ng mgaaaral. Ibinili niya ito ng ' ang pares malarosas na alaalalng sapatos at sumbrerong piyeltro. Saulado niya lahat kaya't binansagan liang loro. Hindi naging Umupo siya : ii nUang ang ginawang pagtrato ng mga guro't kamag-aral. Binigyan siya ni Kapitan Tiago ng I umang ngunit kalaunan aj damit at siya'y bahagyang nakapagdamit nang maayos. Wala siyang alam ' dumalaw sa pamilya ni Kabesang Tales pagsapit ng kinabukasai mlitang Latin at madalas siyang dukhain at pagtawanan. gula-gulanit ang damit at wala ni isang tumanggap. Siya'y napakarumi. dito. Nagbago ng bahagya ang kapalaran ni Basilio sa ikatlong taon dahil sa guro Labing tatlong taon na ang nakakaraan subalit hindi pa rin nawala sa isip ni nilang Dominiko na mahilig manudyo at magpatawa. nakabihis ng isang dukha at nakabakya niyang gawin ang pagdalaw sa gabing iyon sapagkat nakatakda siyai] pumunta at i iyn'1 walang pumapansin at walang nais makipagkilala. ang wala Icksiyon. Lahat ng aralin ay kinabisado niyang mabuti ultimo tuldok n ag s i m u l an . Inutusan siya nitong tumakas at magpakalayu-layo Subalit laking pagkakamali ng guro dahil marunong na si Basilio ng wikang i sa lugar na iyon. Makaraan ng ilang buwang paninilbihan kay Kapitan Tiago ay pumasok ' ni)'. Ulilang lubos na si Basilio. i! '.1 l udlit. Tumatakbo siyang pipilay-pilay habang hinahabol| si Sisa. Napagkamalan siyang isang hangal kaya't naisip nitong hiyain siya sa harap ng buong klase.Naipasa niya ang pasalitang pagsusulit na halos hindi tumitigil at magmuni-mun liiimiliinga sa pagsasalita.sa kapalaran ang kinabukasan? May pagkakataon na ibig na niyang magpasagasa sa mga mabibilis na kabayong may hilang karwaheng nagkikislapan sa pilak at nababalutan ng barnis. Narating nila ang kalagitnaan ng kagubatangj iyon na hindi siya nakikilala ng ina at inakalang kabilang siya sa mga guwardiya sibil na humahabol parang may kung anong itinatanong ang kanyang mga mata. panahong nag'daan na| Nasa ikalawang taon na siya nang manalo ang tandang na sasabungin ni i sa Simula' npitan Tiago at siya'y binalatuhan ng malaking halaga." lalaki matapos siyang tulungan. Hanggang sa masumpungan niya ang kakilalang sina Tiya Isabel at Kapitan N I'll IIIUSTERISMO 27 kababayan niya sa San Diego.1 in ang sa Ang huling bahagi ay araw-araw sa tuwing binabasa ng guro sa talaan ang pangalan ng kinakitaan na niya ngj lahat ng mga mag-aaral. i i k aa pat na taon ng pag-aaral ni Basilio ay tila nawalan na siya ng pag-' I ii Narating ni Basilio ang Maynila at kung kani-kanino siya lumapit upangnin. . bungang kahoy sa gubat. Siya'y maysakit. Kapapasok pa lamang noon ni Maria i i beateryo kaya puno ng kapighatian si Kapitan Tiago. na niyang huminto. Wala sa sariling sinunod niya ang utos ng lalaki at pagbalik niya'y may mga dala na siyang niyang binigkas ang leksiyon sa klase. Binigyan siya ng pera ng mga mag-aaral at tila nagwiwikang "pagkatuwaan natin ito.. Lahat ay nawalan i Ibo at mga mata at matangos ang ilong. Maliwanag ang gabi noon kasabay ang pagdiriwang ng gurong ito at inaasa sa mga paboritong mag-aaral ang pagpapaliwanag ng Kapaskuhan. Hindi siya tinatawag sa anumang aktibidad at nababanggit 1. hanggang nangitim Sa kabila noon ay hindi pa rin nakita ang kakayahan ni Basilio sa ikalawang naging abuhin at unti' taon ng pag-aaral dahil sa kawalan ng natatanging kakayahan o ugaling kapansinunti ring nagliwanag pansin. Sa gitna ng Namangha ng gurong Dominiko nang walang gatol at walang pagkakamali pamimighati ay isang lalaking sugatan ang lumapit at nag-utos sa kanya. Takot na takot niyang nilisan ang bayan ng Sanikinainis iyon ng gurong Dominiko. Nagsikap siya at isang bato . Puno ng ligalig at kaguluhan ang kanyang institusyon ng karunungan na nagnanais na matuto at magsikap "' r 1111 • a 111. isang magandang bukas. Nasagot niya ng buong husay ang i Itanungan at hindi iyon nagdulot ng katatawanan sa klase. Tinanggap siya lllln billing 26 EL FILIBUSTERISl I I ^i II I I H I . Nalagutan ng hininga ang kanyang ina nang gabing iyon. Isang lalaking hindi rin niya nakikilala ang lumapit at tumulong sa pagsunog niya sa bangkay ng lalaki at paglilibing sa ina.ir ural namabuti. '. Napapawi lamang ang kanyang gutom sa pamamagitan ng siya tinanong pa minsan man ng gurong ito. Pinagkatuwaan siya ng guro at mga kamag-aral at ibig ng guro na p iiunayan mga kahoy na pangsiga. Bakit pa siya mag-aaral gayong maaari naman iiiMiiip. Napansin ng Dominiko na hindi siya tumatawa sa mga biro nito at sa sariling ina. Sampu sila at ang siyam niyang kasama ay lumagpak Nagunita niya an i pagsusulit at umulit ng isang taon pa. Dinatnan niyang bangkay na ang lalaking nag-utos sa ang naging bansag sa kanya kaya't nagtanong pa ito.

Hinanap niya at nilapitan ang pinagmumulan Intsik na namatay sa sipilis. marka kay k a Isang bagong mundo ang nabuksan sa mga mata ni s a m a Basilio sa paglipat ng paaralan. Mas matanda na ito kaysa dati. 1. Piano niyang Kalungkutan. Makikilala siya ng lipunan sa pamamagitan ng talumpati ng kapusukan. "Ah. \ sa mga kadete kapalit ang mataas na marka. Isang araw ng pamamasyal ng guro na may kanya at sasabihin niya ang mga bagay na higit na mahalaga. Kalilimutan niya kasamang mag-aaral ay napaaway ito sa ilang kadete. Noon pa naghahanap si Kapitan Tiago ng lason na ilalagay sa tari ng mga panabong na PAUWI na si Basilio nang may mabanaagang liwanag sa kagubatan at may tandang at ang nalalaman lamang nitong pinakamabuting lason ay ang dugo ng marinig na mga yabag at kaluskos. inamuhay ng tahimik at maligaya. ng mga yabag at nabuo sa kanyang paningin ang isang anino.dahil ilang 2. Ano ang mga naging suliranin ni Basilio habang nag-aaral? ng pamantayan ng paaralan. Kinilabutan si Basilio nang matiyak I kasuotan at nakapaghahanda na siya ng isang mabuting kinabukasan.1 atapos na siya at tatanghaling isang tunay na manggagamot. Bakit palihim ang pagdalaw ni Basilio sa puntod ng kanyang ina? Ipinagmalaki siya ng mga guro maging sa mga bumisitang Dominiko na sumusuri 2. lagitik 5. Nakabibili na siya nang maaayos na lalahas na si Simoun. tanyag nanuintik nang sumagasa sa kanya noon. ang mga babaing 28 . Nagpapatunay iyon na itinanghal sa masama pa rin ang loob ni Kapitan Tiago sa mga prayle dahil sa Nagbunga pagpasok ni Maria Clara sa kumbento. takot at panglaw ng gabi bagamat hindi siya mapaniwalain I pamahiin. Hindi gaanong kasamaan ang kanyang Latin. Nagpatuloy sa pag-aaral si Basilio hanggang magpasya siyang kumuha ng kursong medisina sa kabila ng gusto ni Kapitan Tiago na kumuha siya ng kursong abogasiya upang malibre ito sa anumang kaso at pakikipagtunggali sa batas. Lahat ng mga tao ay nakikinig sa makata at may progresibong pag-iisip. Hinangaan niya ang pagtuturo at ang pagmamalasakit ng mga guro sa mga mag-aaral. Naalala marahil ng guro ang kabataan nito na punoisasaisip at ihaharap. Naroon ang mga iginagalang sa agham sa Maynila. hamak pakikipagtunggali." tugon ni Basilio." pakli ng2. Nangalap ang guro ng mga mag-aaral na mailalaban kinalingguhan niyang iyon. Ito ang lalaking tumulong sa kanya nm\ I I I II. Lalo GAWAIN siyang nagsumikap mag-aral hanggang sa palaring maging tanyag doon. Tinanong ng Dominiko kung saan nag-aral ng Latin si1. uny sino ang lalaking nagbabalatkayo. paham 4. IM} |nili Huling taon na niya ng pag-aaral at dalawang buwan na lamang ay naangbuhok. tanyag si Basilio sa aaral dahil sa mahu. kaya naman pala.Kailan napatunayan ni Basilio na karapat-dapat siyang estudyante ng kolehiyo? Basilio. Nasa harapan niya ang mga taong nagtitipon at humahanga sa kanya. balbas-sarado subalit mababakas pa rin sa mga mala Illy 111 ai '. Humantong ang mainitang ang kanyang sarili at ang kapakanan ng mahihirap na mag-aaral ang kanyang pagtatalo sa hamunan ng away. ng mga mag-aaral at harapan ng guro. Maganda ang naging pakikipaglaban ni ang espada at baston Basilio gamit l. ligalig beses siyang nanalo.EL FILIBUSTERISMO humamak at hindi pumansin sa kanya at ang mga lalaking may karwaheng Isang guro ni Basilio ang kilala at gusto ng lahat.tanglaw 3. Isang klase ng edukasyong hindi niya inaasahan ang mayroon sa kolehiyong iyon. TALASALITAAN resulta nang Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. Isa itong paham.IBUSTERISMO 29 labingtatlong taon na ang nakalilipas. Hindi na siya basta pinag-aaral lamang ni Kapitan Tiago sapagkat siya'y kumikita I umigil ang anino sa tabi ng balite at noon nakilala ni Basilio ang magna rin ng salapi mula sa panggagamot. Nakita niya ang sarili sa gitna ng bulwagan at siya ay nagsasalita. May hinuhukay ito. Anong uri ng kolehiyo mayroon sa panahon ng pag-aaral ni Basilio? pari. mga mag-say Noon inudyukan ni niyang Kapitan Pinasan siya Tiago na lumipat si Basilio sa Ateneo. Kailan naging maayos ang pananamit at hitsura ni Basilio? "Sa San Juan de Letran po. ito ng N a g i n g magandang Basilio at may pang medalya. Sa araw ng pagtatapos ay nahirang daw n ang magtalumpati. 1. Kunot pa rin ang noo nito at bagama't malalakas pa ang 1 ' I i v magbalik ng San Diego at pakasalan ang kasintahang si Juli upang sila'y mahahalatang nangayayatna. Nakaramdam siya ng Nasa ikatlong taon na siya ng medisina nang magsimula siyang manggamot. Kabanata 7 Napapayag na rin ni Basilio si Kapitan Tiago nang maalala ng matandang lalaki na SIMOUN ang mga mag-aaral ng medisina ay tumitistis ng mga bangkay.

. ■ Basilio... Batid kong ikaw ay naghirap at 30 .__________i i < v kailangang wasakin ko na ang isang tiwaling pamahalaan sa i . Natigilan sa 1 i i iklln ang taong nagbuwis ng buhay alang-alang sa akin. "Hindi lamang para mapalapit tayo sa Binalot ng katahimikan ang buong paligid. Cardinal Moreno at masamang tagapayq ngmapahamak." Huminto sa Kapitan Heneral. Hinadlangan ko lalaki. Hindi magiging lllgon ang dahil walang nakakaalam ng aking pagparito. Isang Hinahangad ninyong magkaroon ng Akademya ng Wikang Kastila.... "At sa palagay mo ba'y uigarapin at inaakalang makakamit ninyo ang pantay na pagtrato ng lipunan." " 11 indi. Inuudyukan ko naman ang aking tulungan lllg pan! iligalig at pangangamkam upang walang masulingan ang tao maliban ngayon. 1. Walang kangiti. Nagpasya si Basilio na lumantad at magpakilala. Ngunit kayong mga kabataan ngayon ay Binunot ni Simoun ang i l mg ginawa kundi ang purihin ang mga Kastila." tugon ni Basilio.. Nabibilang tayo sa mga taong upang ilibing ang kanyang ina. Ito ang lalaking nagpapanggap na Simounl isangkailangang bigyan ng katarungan kaya't nagpasya akong sa halip na ikaw ay mag-aalahas na Indiyong Ingles....it an ng paglalantad ng kanilang kabulukan sukdulang may ibang ■ i . Ang Polonya iiy l inaasahan kong hindi ko iyon pagsisisihan. . Maaari kitang iiinlinlang ng matatamis na pangako na hindi n'yo man lang pinag-aaralan n i l patayin dahil dito alang-alang sa dakila kong layunin. dalawang lalaki angpagsasalita si Simoun at nagpakawala ng malalim na buntonghininga." ..r kasakiman at pagbabalatkayo ang aking nasaksihan.EL FILIBUSTERISMO nagtiyagang tulad ko. Pareho sunugin ang bangkay ng isa pang lalaki at ito rin ang tumulong na maghukajltayong inusig at ginawang salarin ng lipunang ito. mukha. Kailanman ay hindi magiging wikang pambansa ang ^ ' I ing wala." ang nakakaraan nang tulungan Malinding kilabot ang naramdaman ni Basilio sa mga pahayag ni Simoun. Noon niya naisip at naitanong sa sarili." pagtutol ni Simoun. Ang iyong kamatayan sa kagubatang ito ay maaaring ibintang sa mga tulisan Kastila sapagkat iyan ay hindi kayang salitain ng tao.Sino kaya si Ibarra sa dalawa? Sino ang mag-aalahas na si Simoun?! ng Patuloy sa paghuhukay si Simoun. Nabigla si Simoun. Subalit pababayaan kitang mabuhay at wikang iyan sa kaisipan at damdamin ng mga Indiyo...n i l ngiti nitpng pinagmasdan si nm a |-. Masyado kayong ill i | > rebolber. sino ako?" "Isang taong dakila.akaisip silang maghimagsik. mas makabubuting tayo'y magtulungan na lamang.. Ang buong buhay ko ngayon ay nasa kamay mo. Ayokong mamatay na hindi ko nakikita ang pagkadurog H| i "Labingtatlong taon na niilangmgabutosailalimngbangin. "Maaari ko po ba kayong I I . . "Kaydali ninyong aking mga binabalak. "Totoong nakita niya. Isang lalaki ang tumulona nalipunan. Ginoo?" sabi niya sa lalaki. Ito ay ang buhay ng iyong kapatid at nang nabaliw mong ina.. 11 w is ng buhay. Dahil sa kayamanan ay naging tanyag ako at iba't ibang sunugin ang bangkay ng isang . ninyo akong maglibing sa "Sa pamamagitan ng paanyaya ay nakabalik ako sa lupaing ito bilang bangkay ng aking ina at i i i langangalakal.IHSTERISMO 31 tulungan. Hayaan ninyong kayo Mlg Ibang pangangalakal upang lalong maghirap ang mga tao. I'm i ano? taong inakala ng lahat na patay na at ang naging kabiguan ay labis ko ring Para kayo'y higit na malito at hindi magkaintindihan?" ipinagdamdam. Isa ay ang bangkay na sinunog nila na may tama ng dalawang! bala ako ang lalaking nagpunta dito labingtatlong taon na ang nakalifipas para bigyan ng baril. Natapos ang pag-aalinlangan ni Simoun at nilapitan si Basilio. Umalis ako sa ij kinatatayuan at bakas ang pamumutla ng| mi ■ iio paramagpayaman upang maisakatuparan ang aking paghihiganti. Pahinto-hinto ito at humihingall pagkaminsan. pamahalaan i miili hinahangad naming magkaisa ang bawat pulo." "Alam mo ang aking lihim na maaari kong ikasawi at maaaring ikabunyag ng "Isang malaking kamalian. Katulad ko'y may pautang ka ring dapat singilin sa Naalala ni Basilio ang buong pangyayari noon... May sandata ako at ikaw ay magiging bunga.

" "Maaari mong maiwasan ang nangyari sa iba at magagawa mong mabigyan pagkakataong ng katarungan ang sinapit ng ating mga mahal sa buhay.ngda sa isang kasulatan ng kahilingan para sa pagtataguyod ng Wikang "Malaki naman ang daigdig.....' maaaring gamot sa sangkatauhan..I 'll il i i 'ii'labanatlipulinangmahihinaupangmabuhayanghigit pagtuklas ng tunay na kaligayahan... Wala akong pangalan bansang Alemanya. "Ano'ng ginawa mo sa alaala ng iyong umangging gamitin ang wikang Ruso habang nasa ilalim ng kapangyarihan up... Ang wika ay ang illwii ng bayan at habang angkin ng "Halimbawang tulungan kita. Kailangang maituwid ang hangaring nang-api ang taong inapi nila.... Ginoo.. bukas ang aking tinutuluyan sa Escolta at buong puso Alalahanin mong walang kahulugan ang buhay ng walang katumbas dakilang kitang tatanggapin..." .... Kung ganoon ay "Iyan po ang ninanais na makamit ng sinumang maunlad na bansa.il ............ maymarami pang madamay... Gamitin mo ang iyong talino't lakas Walang maaalipin kung walang magpapaalipin..inagawang pagtataguyod ng mga kabataan at ilang gabi maski hibla ng buhok ng aking ina't kapatid? Sa gagawin ko'y posibleng| akong hindi i ' i 1 1 1 1 a himik. Hindi ba puwedeng pabayaan na nila akong 1 1 tila upang makatulong ng higit sa mga mag-aaral.. Tinangkang bigyang katwiran ni Basilio ang sarili subalit hindi siya subalit higit na kadakilaan ang magpagaling ng malalang sakit ng bayan.." "May mangyayari pa ba sakaling makapaghiganti ako? Mabubuhay kol ba bayan ang kanyang sariling wika ay iMglny niya ang sariling pag-iisip... at Mapait na ngumiti si Simoun.... i i n .I mamuhay sa makahayop na paraan... isang pamilya.nwi lamang sa hamak na panggagaya at kawalan ng pag-asa...... "Nag-aalinlangan kaya siya M I in II subalit pinili ko po ang karunungan sa paglilingkod sa bayan... Wala akong salapi. pinayagan ni Simoun.. "Walang katapusan ang karunungang maaaring matuklasan na siyanHI Minl.." f II M II 1 ...r." mnkii-Kastila ng mga kabataan.Lalong pumait ang ngiti ni Simoun..... . Naiwan si Simoun na nag-iisip pa rin nang malalim.... Kailangan ko ang tulong mo. Sa halip ay nagtutulak ng kasamaan para sa iba.."Nagpatuloy si Simoun. Ang pagpapaubaya ay .." "Ang pangarap mo ay isang tahimik na pamumuhay.. Ngunit kung magbago ka ng pasya. Kusya.. Nais ko lamang pong mamuhay ng tahimik at ipauubaya ko naman sa kanila ang kapangyarihan?" ..il." "Ako? Katatakutan nila?" "Salamat sa inyong pagtitiwala.." Nagpasalamat si Basilio at saka tuluyang lumayo. hindi sa ipinagsaI III llii .. Samantalang kayo'y kusang nagpapasakop kiimima ang wikangMangyayari lamang sa akin ang nangyari sa kanila " nagtataguyod ng isang kabansaan. 1 Ii' 33 sawalang bahala ko ang inyong | sinasabi ill lui 'I '" ani Simoun sa sarili.." adhikain..." i iK in ang isang hulmahan upang pagkatapos ay buuing muli "Upang maging kasangkapan sa .. Mimilio..." |t!iinii i i | '. "May hihigit pa bang karamdaman sa isang i|kung makakamit mo iyan.....in niyang mabuti kungkailangan ibunyagang isang lihim? "Hindi talino ang kabuluhan ng lahat/' ... masasabi mo na bang isa kang taong mapalad?" inliingalong lipunan? Darating ang panahong kikilalanin kang tanyag na id ik Impauyam na tanong ni Simoun kay Basilio....... Pinag-isipan kong kayo'y kausapin at himukin.. "Gindo. ang paghahangad ng pantay na karapatang Namangha si Basilio sa pahayag ni Simoun..... 32 EL FILIBUSTERING "Nasa iyo na kung ano ang gagawin mo sa aking lihim... ko kayong pagpapatayimlyan ang dahilan kung bakit kita bubuhayin. na lalong laganap sa daigdig. "Nasaksihan ko n i l ' i. Kinatatakutan ng mga taong iipiing ituwid ang nalilihis nilang landas..... hindi isang kabutihang loob... mi' karanasanatpagpapaalilaangdamdamingmakatao . Hindi ako taong pulitiko at ako ay "Sadyang likas sa tao ang matakot sa ginawa nilang multo...... ina't kapatid?" Ang mga Pranses ay pinagbawalang gamitin ang wika nila habang iiiumsakop ng "Wala akong magagawa.nig manggagamot at iyon ang tungkuling nais kong gampanan..

Pilit pinasaya ni Juli ang sarili sa paniniwalang maaari naman niyang GAWAIN madalaw nang madalas si Tandang Selo at inaliw siya ng pangako ni Basilio. I masulingan 3. hindi na kailangan ng 1 1. dakilang kaluluwa. Kayong nagpamana sa akin ng pangalan at yamang i la i akin. kinabukasan.. budhi salabat para sa matandang lalaki. kaunting MALIGAYANG i i 1 1 nidi mo nagawa ang ginagawa kong pamamaraan subalit ito ang il immlali.it w alang kasing buti na hindi naghangad ng anumang pagkilala.lahat.1kit hindi binaril ni Simoun si Basilio gayong may pagkakataon siya? I l lakit kinilabutan si Basilio sa naging pahayag ni Simoun? -I Ano ang pananaw ng mga iyong ama ang inyong bukirin. Subalit walang himalang naganap dahil wala siyang nakitang Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. i n ■ 111 in.i. I Uimangon na si Juli at nanalangin..ino nakilala ni Basilio na si Simoun at si Ibarra ay iisa? "Sa oras na ako'y ganap na doktor at tayo'y kasal na. Umaasa siyang may naganap na himala sa TALASALITAAN umagang iyon. i i . kaligayahan at maging inyong mga kaunling tiis pa! At ikaw diwang marangal.. i ang . bayan. estudyanteng tulad ni Basilio sa pagtatatag ng "Bakit ba kailangan kong manangis?" alo ni Juli sa sarili. PASKO Malapit nang sumikat ang araw at ako rin ang magbabalita sa iiii'iiis pamunaang lahat!" MADILIM pa ang paligid pero nagtitilaukan na ang mga manok. dalawang daan at limampung piso sa ilalim ng paanan ng Mahal na Birhen.. at Kabanata 8 . pauyam 5." natatandaan niyang sabi ng binata.. Akademya ng Wikang Kastila? *i Ano ang pananaw ni Simoun na taliwas sa paniniwala ng mga kabataan? i i.. lipulin Natutulog pa si Tandang Selo at bago tuluyang umalis ay gumawa muna siya ng ! nagbabalat-kayo 4.

bahagyang nakapinid ang mga bintana tila walang nakatira. Galing sa isang ketongin ■ laket na iyon na may esmeralda at brilyante.i h mi is 11 kismo 34 EL FILIBUSTERS! Nakapa niya ang kanyang laket at agad na hinalikan ngunit madali r|f nagpunas ng labi sa takot na baka mahawa. Pagkatapos ng misa ay inililibot ang mu n i bata sa bahay-bahay ng mga kamag-anak at kaibigan upang magbigay-galaiiHj at pagbati sa pamamagitan ng paghalik sa kamay ng matatanda. i n i n g ang tinyente ng guwardiya sibil ay hindi natigatig. Nak niya si Tandang Selo sa isang sulok na nakatingin sa kanyang ginagawa. Tahim lang ang matandang lalaki nang bendisyunan siya. Nagdadala sila ng maliliit at walang gaanonr halagang bagay katulad ng minatamis na bungang kahoy bilang aginaldo. Kabanata 9 ANG MGA PILATO I. Matagal nang nakaalis si Juli at mataas na ang araw nang dumungaw Tandang Selo sa may bintana para panoorin ang mga taong nakabihis dadalo ng misa mayor. Ginampanan '. I manangis 3. Nagmamadali siyang nanaog ng bahay nang lingunin niya ang kanilang tahanan ay tila naglaho ang lahat ng pangar na hinubog mula sa kamusmusan hanggang sa pagdadalaga. Natakot siyang baka hi makapag-asawa sakaling mahawa siya ng ketong. D ang tampipi ay nilapitan ni Juli si Tandang Selo at saka nagmano. 35 Laking gulat ni Tandang Selo na hindi na siya maka-pagsalita at wala na siyang masabing anuman. madilim tulad ng mga mata ng isang patay. Wala raw silang kasalanan sapagkat ginawa lamang i n ang trabaho at ang dapat usigin ay ang mga tulisan. Walang puwedeng Mil sisihin sa jyiiri at walang sinumang sinurot ng konsiyensiya. May mga kasamang kurot at pagsawiiyj sa mga batang malikot na narurumihan ang baro kaya't mababakas sa kanilanl mas ibig pa nila ang lumang damit. pakisabi poi natuloy na ako sa pagpasok sa eskuwela. i i 1111 • ang uldog na tagapangasiwa ng mga prayle na si Padre Clemente liiii-as ng kamay. kanyang tungkulin sa pag-uutos na samsamin ang lahat ng sandata ■ i a n ang mga tulisan. Kahit anong pilit niya ay walang lumabas na tinig sa kanyang bibig. mapanglaw. nakapinid 4. May ilanl kumakanta at sumasayaw bilang pagpapakita ng kakayahan at ang mga batata nagmamaktol o ayaw sumunod ay nakakatikim ng kurot at bulyaw. Hindi niya batid kung sinadya iyon ni Juli o nakalimoi 11 <• Dinalaw siya ng ilang kamag-anak na may kasamang mga anak. ai dinakip ngunit hindi nila natagpuan si Kabesang Tales. bulyaw i himala 4. Ang iba ay 1 at ang iba naman ay nagkibit-balikat. Hindi makapaniwala at manghang-mangha ang mga kababaihan. Ang mga tao ay may kilik o akay na batang anak. Tuluyang sumikat ang araw at nagliwanag ang buong paligid. Ang natitirang alaala sa kanila km araw ng Kapaskuhan ay mga bakas ng kurot at pananakit ng tiyan dahil m pagkain ng mga minatamis o biskotso sa bahay ng mga kamag-anak Nakikibahagi rin sa ganitong pagsasaya ang mga may edad na namumuhav mag-isa. Ang ilang magsasaka na walang kinalaman ay mpi i .. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. Marunong pong magsalita ng Kastl ang aking amo kaya't tiyak na matututo ako sa pinakamurang halaga. Ni hindi rin siya nagawang bah in man lang ng apo. Nakita ni Tandang Selo ang mga kaibigan na dumaan sa harap ng ba 11 it at labis niyang ikinalungkot na hindi man lang siya nakapagbigay ng anumany aginaldo lalo na sa kanyang apong si Juli. malungkot.UVIHI lilll N AI I'AMALITAna sa buong kabayanan ang kasawiang iyon.. impit GAWAIN \ ■ ang paniniwala ni Juli sa himala? . i aanong insidente ipinakita ni Juli ang pandidiri sa sakit na ketong? Alio ang pagtingin ng mga Pilipino sa wikang Kastila? iiii ii wan ang ugaling Pilipino sa kabanatang ito? \ n . "Napipi na! Napipi na!" sabi nila. Dumadalaw sila sa mga magulang at kamag-anak para lumuhoil I bumati ng Maligayang Pasko."Pag-uwi ni ama. Biniro pa niya ang kanyang Ingkong. i ang konsepto ng aginaldo ngmga Pilipino? ii. Narinig niy ang mahinang lawiswis ng kawayan na tila bumubulong ng salitang paalar Tuluyang naglaho ang kanyang sigla at umagos ang luha sa kanyang pisn Napaupo siya sa isang puno na nabuwal at doon siya nanangis. Nakita niya ito nagiisa. Ang n ipi bata ay nakakatanggap ng aginaldong salapi mula sa mga kamag-anak im kinukuha rin ng kanilang mga magulang. An misa ay mahigit isang oras at ang mga bata ay pinagtitiis sa init at amoyj pawis ng mga taong nagsisiksikan. Nagpumilit siyang ngumiti ngunit nanginginig ang kanyang labi na nagpakawala ng impit na tunog. Ngunit ang . M lumikha ang sigawnaiyon ng isang tiyak na kaguluhan." Namuo ang luha sa mga mata ng matandang lalaki at nagmamadali nai binitbit ni Juli ang kanyang tampipi.

iii|. Kung naglagi na lamang sana si Kabesang Tales sa loob ng bahay hindi pagalagala sa lupaing binabantayan... ipinabasa ni Hermana Penchang ang aklnl tut I ang . Gusto lamang niyang proteksiyunan ai sarili. Natagpuan din niyang pipi ang ama at ang dalagang anak na I lull ay nagpaalila sa isang matandang babaing deboto.. mula pagkain." Sa paningin ni Hermana Penchang ay makasalanang kaanak si Ju.... Inutusan din niya si Juli IIH | 1 im 11 ..... Dala ni Simoun ang lahat ng ni| sapagkat ang tutubos ay ang demonyong nagbabalatkayong mag-aaral. KARALITAAN magbasa ng mga aklnl na galing sa prayle at magtrabaho upang mabayaran ang halagang dalawaiM daan at limampung piso. dinaranas ni Juli. "i ii-bolder ay sasapat para maipagtanggol ang sarili laban sa mga Tftj (liriwang ang mga prayle sa pagkapanalo ng usapin tungkol sa lupain III IllllWMI I alii-sang Tales.uldog L mabubulid 4." Muling napaantanda anj babae na may kasamaflj panghihilakbot sa kahihiyan.36 EL FILIBUSTERISNi totoo. Napakalaking kasalanan at kahihiyan! Sukat bang ipagkamali pi ang pagdarasal ng Aba Ginoong Maria at Santa Maria.. Ang nangyari ay parusa ng langit sa isang taong lumalaban korporasyon ng simbahan. Tila pumipili ito kung saang bahagi i katawan siya patatamaan ng bala.i"\ lamang si Simoun ng isang araw at isang gabi sapagkat iyon ang pamagat ay Tandang Basyong Makunat.. Sa kabila ng lahat ay hindi nawala ang magandang kaugalian nang matandang deboto na ang dalaga ay tuluyan ng mabubulid sa kasaniiiniil pup iiuloy sa isang dayuhang panauhin.ItliSTERISMO 37 .. Nnl pagMiilangan.... natigatig 5...'gagalingan ng mga mamimili ng alahas.. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. Maghapon siyang 111■ i«11 kumibo o nagsalita man lamang.. Ang matandang deboto na pinaglilingkuran ngayon ni Juli i napaantanda na lamang. Sapagkat mayroon tayong mga kama^ anak na makasalanan na dapat sana'y tinuruan natin ng kabanalan upanj maging malapit sa Diyos subalit hindi natin ginawa.. NAKITULOY ang mag-aalahas na si Simoun sa bahay nina Kabesang i kabila Nang malaman ni Hermana Penchang ang pagluwas ng Maynila ni Basillfl ng paghihikahos ng huli.. ipinagpalagay nm . "Madalas na ipinararanas ng Diyos ang bagay na i sapagkat ang tao'y makasalanan.Nang Hi il ubalik . pagpayag ni Hermana Penchang kay Juli para dalawin Kabanata 10 KARANGYAAN AT ang napiping Ingkong™ Kinakailangang matuto si Juli ng tamang pagdarasal... hindi sana ito nadakip ng m. I..... damit at maging ang dalawang utusan.. tulisan.nahabag 3. Nakarating na sa kaalaman ni Hermana Penchang ang nangyari ki Tandang Selo. Susmaryosep! SinumanJ na si Kabesang Tales ay nalamang may iba ng namamahala sa i inyang lupain. Binigyan lamang I i ng tatlong araw ng hukuman para lisanin ang bahay. III 'I ipagkita nang madalas sa kura ng kumbento gaya ng bidang babae sa • i (in Iiml.. "Akalain ninyong isang dalagang malapit nang ikasal ay hindi pa marunon« magdasal. Marami ang nagtaka sa ginawa ni upang kunin ang natipong salapi na ipantutubos kay Juli.' I >.Simoun ang sitwasyon ng mga daraanan sa nayon at kung ang 1 na pinupuri ng prayleng sumulat nito..iking bahay na nasa pagitanng San Diego at Tiani na inaasahan ni . kung hindi ito nagsumbong ay hindi sasamsamin pati ang baril I Kabesang Tales na naging sanhi para ito malapitan at madakip ng mga tuliss| Kinailangan lamang niyang pangalagaan ang sarili sapagkat ibang klase kui tumingin sa kanya si Kabesang Tales. Ni wala silang kahihiyan sa ginawang pagsasamantala sa i i i ukadukot sa kabesa upang maipagkaloob sa kanila ang lupain. naghugas ng kamay GAWAIN n > ang paniniwala ng mga Pilipino sa mga pagdurusang natatanggap sa lupu? I Ink il naghuhugas ng kamay ang mga guwardiya sibil at maging ang uldog ' pagkawala ni Kabesang Tales? \nn ang paniniwala ni Hermana Penchang sa sinapit ni Tandang Selo at luiy Juli? i Viio ang pagtingin ni Hermana Penchang kay Basilio? Paano naapektuhan " Hu a n g pagtingin niya kay Juli? I'nitiio tinanggap ni Kabesang Tales ang sinapit ng pamilya at ng kanyang lupnng sakahan? 1 \ i makarinig sa kanya magkakamali sa kanyan§ mga sinasabi. asang maililigtas pa si Juli. Ni hindi na null apagsalita si Kabesang Tales at umupo sa tabi ng ama. Tila nais P yata nitong magpasalamat s sinapit ni Kabesang Tale bilang pagtubos sa kasalanui| ni Juli upang matuto ng 1 u I > < > na kabaitan at kabanalan NN| ayon sa kura ay nararapat I isang babaing binyagall Nagbunga ito nang hind....

Dumating si Kapitan Basilio kasama ang asawa at anak na si Sinan upang bumili ng alahas sa halagang tatlong libong piso. Apatnapung araw na indulhensiya ang katumbas sa sinumanj makababasa o mababasahan nito. lumaki lamang siya na akala mo'y mabuti ngunit sa pagbasa niy ng apatnapung ulit ng pulyeto ay wala siyang natandaan isa man sa mg salita." wika ni Kabesang Tales. "Nagtamo kaming nakikinig. Nalaglag ang bunga at nanatili lamang tahimik si Kabesang Tales. mga brilyante o matatandang brilyante. Nagdatingan ang mga kamag-anak nang malaman ang balitang naro ang mag-aalahas na si Simoun. Bukod sa pagbabatian sa araw na iyon . Bagama't ." sagot ni Sinang." anang Hermana sa dalagt Ikinuwento rin ng Hermana kay Kapitana Tika ang tungkol kay Jul) "Diyos ko. "Mayroon ngang alahas na talagang antigo. "Nakakatiyak akong ang hanap ninyo'y mga brilyantc." Pagkasabi niyon ay binaril ni Simoun ang isang punong may bunga na may layong dalawang metro mula sa kinatatayuan nila. Balak ni Herman Penchang na EL FILIBUSTERS bumili ng singsing para sa Birhen ng Antipolo habang si Juli a( naiwan sa bahay upang kabisaduhin ang pulyetong binili sa prayle ng dalawanl sentimos." Inilabas ni Simoun ang isniuj kahon na gawa sa pinalamutiang bakal at may matibay na kandado. mga singsing ng senador at kabalyerong Romano na natagpuan sa gumuhong Cartago." wika ni Kapitan Basilio na labis na kinakabahan sa matinding pananal>il." "Oo nga po. kasama n ang aso at pusa. "Malayo rin ang kayang abutin ng bala ng baril na ito. nagkaroon sila ng pagkakataong makapagkuwentuhan at tingn™ ang mga alahas at hiyas na galing Europa. Nasa isip din nila ang magandad resulta ng pakikipagkaibigan sa isang taong malapit sa Kapitan Heneral."May mga baril silang kayang iputok mula sa malayo. Kapaskuhan. ng dalawampung indulhensiya. mga antigong bato sapagkat iyan ang hilig ni ama." Hinan niya sina Sinang." Inayos ni Simoun sa mesa ang dalawang baul na may lamang alalia ■ "Hindi ninyo maiibigan ang tubog lang sa ginto o mga huwad na bato. "Marahil ay iyong ipinadala ni Anibal matapos ang digmaan sa Cannon. "May rod akong kuwintas ni Cleopatra na natagpuan sa piramide.

nndang babae nang malaman na ang halaga niyon ay tatlong libong piso. esmeralda.. "Narito ang antigong alahas.. lalagyan ng posporo na napapalamutian ng mga brilyante." sambit ni Sinang habang nakahawak sa ina.. "Iligit na antigo ang mga alahas ng mga Romano. relikaryo.i r dama ni Maria Antoineta.nln gal na niyang inaasam na magkaroon ng milagro upang gunitain ng walang atayan ang kanyang pangalan sa lupa at magkaroon ng buhay na walang ran sa langit katulad ng nangyari kay Kapitan Ines.. Hindi pa sila nakakakita ng ganoon karaming kayamanan. sapiro na mula sa Ceylon at 1 ■ T ng II I .a.." wika pa ni Simoun. mga rubi na kulay dugo na galing nng India... I tinuksan ni Simoun ang ikatlong sisidlan at lumantad ang mgarelo. "Ang singsing na ito ■ naging pag-aari ng prinsesa ng Lambelle at ang mga hikaw naman ay sa .. III nryo.. pitaka. Ang ikaapat na sisidlan ay may lamang iba't ibang uri ng bato at ang lahat H|| nnroon ay nagbulungan sa paghanga. Napabuntonghininga ang mga kadalagahan at sa takot ni i in. mga esmeralda na may llnt't ibang hugis na nagmula sa Peru. Hmuksan ang takip ng kahon at tumambad ang sisidlang puno ng mga iii|i nng. Lumantad II 11111 a ng paningin ang mga brilyanteng kumikislap." bulalas ni Kapitan illio." patuloy ni Simoun i i i n HtllSTERISMO 39 I iniiango si Kapitan Basilio at nagpakita ng interes na makita iyon. N a isip ni Hermana Penchang na kapag ang hikaw na iyon ang ipinagkaloob ■ 11 111 ieng Maria ng Antipolo ay tiyak na pauunlakan ang kanyang kahilingan. krus at iba pang mamahaling III i • Naglalaman din ito ng iba't ibang klase ng bato o hiyas na may iba't II mi if.. Ang I iidabaihan ay nagnanais makita ang rosaryo na nabendisyunan ng Papa llonia sa paniniwalang makakamit nila ang kapatawaran kahit hindi na .' iiinpisal o magkaroon ng debosyon.." I "Ang dalawang hikaw na iyon.. turkesa.. . Napalatak muli si Sinang kaya't il mot na naman ng inang si Kapitana Tika na hindi rin napigilan ang sarili sa i ■ 1 11111 .. mga perlas na galing ng silangan..ma Tika na magtaas ng presyo ang mag-aalahas ay nakurot nito ang mp ipalatak na anak na si Sinang. Napakrus ang .iu 11 i pang iba. hugis at anyo gaya ng sapiro.may nalalaman tungkol sa kasaysayan ay hindi pa siya nakakah H ng anumang buhat sa nakaraan dahil sa kawalan ng museo sa Pilipinai "Mayroon din ditong hikaw ng mga dalaga ng Roma na natagpuan ifl bahay pahingahan ni Annio Mucio Papilino sa Pompea. brilyante at . rubi.. I.. mga palawit ng kuwintas.

Nilaio-laro ni Simoun ang mga alahas na parang ibig takamin ang mga .....ng Persya. 1 idling galing i iii'..... sa panahong siya'y • ilin'i at kailangang lisanin ang tahanang iyon..nlaki sa buong daigdig. "Napakatigas ng batong ito at lubhang •i il iiuiap tapyasin.. Brilyante rin ang mamula-mulang batong ito tulad ng 1 "I' ni I Miong ito na napagkakamalang esmeralda. Napakaningning ng mga batong iyon na animo'y i sa bog ng liwanag sa kadiliman ng gabi.. Maging si Kabesang Tales na lumapit para tingnan ang kayamanan a 11 1v iisang lumayo upang makaiwas sa tukso.. Ang kayamanang ito na lulu ni' isang lalaki sa panahon ng kanyang kasawian..nan ninyo ang dalawang brilyanteng itim. Ito ang itinuturing na '. Binabayaran ito ngTsinong .

" sabi naman ni Simoun. May nagsabi pa ng.I ikinabangan.. 11 ." at magligtas ng isang kasawian sa hinaharap. Mayroong kung ano sa tinig ni Simoun na hindi nila mawari.d iyo sm ma) ulo ng buwitreng yari sa batong haspe at napapagitna sa dalawang pakpak na sagisag ng kaibigang nagmongha... \in' laket po ni Maria "Ito ang kuwintas ni Cleopatra. ang lason at gamut. Mahusay angginto Sa kabila ng kayamanang naroon ay nagkaroon ng pag-aalinlangan an J mga . i Simoun ang singsing na sinasabing posibleng naging Isang maliit na batong mas mahalaga pa| sa isang tahanan. Ang mabuti pa'y tigilan na natin ito." i 'Hi ay relikaryong makabibili nito.. Kinailangan dito ang isang espesyal na paglalakba ivsnr at Marco Antonio.... 11!" wika ni Kapitan Basilio.... n il' kasya sa singsing na ito... hindi ko matiyak kung magkano ang halaga Clara?" nito subalit ito'y laan sa mga museo at mayayamang pamahalaan lamang ang 1 1 1 " i Ian at naalala iyon ni Kabesang Tales.. "Kaylaki naman ng daliri ni Sulla. Dalawang daliri na "Masdan ninyo ang mga asul na batong ito na animo'y walang malay atj tahimik." wika pa ni Sinang... Maging si Sinang ay hindi na kinukurot ng ina sapagkat napagtant marahil nito na hindi rin naman magtutubo lang ng halagang limang piso s Simoun dahil sa mga bulalas na napipigilan. laket at si Kapitana Tika ay bumili ng relikaryo. siya ng totoo... SUA: „„ akin?" H I I I Huang ay kumuha ng isang pares ng hikaw. "Ito'y malapad..lulli Inn ng pagkakatatag ng lipunang ito. "Ngunit kung ganyan magpabilanggo ng isang kaaway..in). "Tulad ng isang manggagamot ay dala ko ." Kapag ang isang ito ang nairegalo sa tamang tao ay kaya na niyang "May iba pa akong alahas...... i| IIig na ito nang lumagda siya sa kasunduang parusang kamatayan sa III 'linn ng 40 EL FILIBUSTERISn I I I II nil i \ 11 KISMO ml diktadura. Tales. 1 1 1 ighog ni Kabesang Tales ang ilang kahon at nakita niya ang relikaryo. Hindi naman tumitinag si Simoun at waring nasasabik sa sasabihin ni i iln ." dahil hindi niya ibig maakit ang ama na bilhin ang m ibulnlassi Sinangi Inihiwalay ni Simoun ang tatlong mangasul-ngasul na batong katamtam ang laki subalit makapal at makinis ang pagkakatapyas..uui nio pa ni Simoun..i n alahas ng aking Ang kuwintas ay may iba't ibang palawit ng mga diyos.." 1111111iIi ang bawat isa ng kanilang nagustuhan at nakayanan. May bumili Tinapik-tapik ni Simoun ang kahon.. relos." Parang nabasa ni Simoun ang isip ni Kabesang Tales at mga taong naroon. tila w da ba kayong nais ipagbili sa akin?' mga pagbabanta ng matang naglalagos mula sa suot na salaming asul.. ' iHI .. Ang asul ay higit na mahal ang halaga kaysa 1 i.ii Sulla. 1 1 i i \ mi in Simoun at natiyakna iyon nga ang relikaryo ni Maria Clara... Ito namang nagmula pa sa minahan ng Golconda n| may ... "Ano'ng malay mo...ig i big sa kanilang panahon. Si Kabesang Tales ay nag-iisip nai kahit anong pinakamaliit na brilyanteng naroon ay sasapat ng halaga upan matubos ang anak na si Juli sa pagkaalila.30 si Quiroga sa halagang anim na libong piso upang iregalo sa isa| .. Lahat ay tila natakot humipo at nawalan ng lakas ng loob parfl bumili. Suot niya ang gintong mga araw. ang dalawang magiting na mandirigma at para lamang ito mabili.. viir gusto ko'y makabago." Mangha at puno ng takot na-napatingin sa kanya ang lahat sapagkat nagsasabi i. at sa pamamagitan ng isang dakot nito ay maaari kong lunurin sa luha ang lahat ng mamamayan sa Pilipinas. mapabalik ang bukid sa kanya s hindi na mapaalis sa bahay na iyon. 11 1 1 1 ." I [angal! Maaaring mabayaran ito sa halagang bente. berdeng bato.." sambit ni Sinang. lit ni mi iyon... ilaipundar na alahas at ang mga natira ay wala ng halaga... "Mas mahal ang halaga ng batong ito kaysa berdeng bato kahit maliit.g tunawin para sa ibang alahas!" wika naman ni Kapitana Tika kay mamimili. At ang batong pula na ito ay kayan magpalaya 8 namang lahat ay huwag na lang. . i n i ■. baka ang Hindi ito tumitimbang na dalawang karat subalit binili ko ito sa halaganl kuwintas dalawampung libong piso kaya't hindi ko ito ipagbibili sa halagang mas mabab| . Sa pamamagitan niyan ay naakit sa tatlumpung libong piso..sing.. Si Kapitan Basilio ay bumili ng ■ i.." mga reyna ng Ehipto. Inilabas niya ang isang kuwintas.■ may pinong kadena para sa tinyente...>....i I. makapal at selyado.. samantalang sa kahon ang buhay at kamatayan..i 11111 gatang mabuti ang hiyas na : ito na may dalawang libong taon makapangyarihang senyora.." may brilyante at esmeralda.. sa buhay at kinabukasan ng isang dalaga at kapayapaan n§ isang matandang lalaki sa mga nalalabi pa nitong I . pambabaing hikaw para sa prayle mil' im la b a s naman ni . Mapalad ang makapagsusuot ng kuwintas tatlo at kalahating karat ay nagkakahalaga ng pitumpung libong pisfl ^Hii" Tumanggap ako ng sulat mula sa Virrey ng India na nag-aalok ng 11 nidi ko nga tatawaran iyan ng tatlong piso!" labingdalawang libras esterlinas upang mapasakanila ito.. Si Simoun na rin ang nagbago ng usapan para pawiin ang nararanulamang M iabi ni Kabesang Tales na naipagbili na ng dalagang anak ang lahat ng 1 in n i " tukso ng mga taong naroon.. "Siyanga ano.

* . M '....i.. May h i i \ o i i ni simoun ai iuiiij<uv "o •. j to namimili at nakikipagpahtan si & ...aga-San Diego kaya't nasaid din ang laman ng kanilang mga bulsa.. .mhanko ito.31 || Ihn pang maaaring ipangregalo.>"' "6 . Magkano ninyo ito ipagbibili sa ° ... Ang mga taga-Tiani ay ayaw magpadaig sa lag»—o .. 1 " ci Simoun ng lumang alahas. mamimiling nais makatipid kaya't dinala nila ang alahas na hind.making .

V.mr.. May nakapagsabing napakapayat nal Maria Clara nntitgpuan ding patay nang madaling araw. -----------." TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. sa nagtatawanan ang mga ito at siya'y patuloy rg hinahamak. Mateo Elejorde. Leandro Lopez. "iig Espanya at sa malao't madali'y makakamit n'yo rin ang katarungan. Lopez. Kailangan ko ng sandata sapagkat ako 'y H11111 igkod sa Espanya at sa Hari ngunit nang humingi na kayo ng katarungan mamumundok at sasama na sa mga tulisan.ii) Kigasani ang sulak f kanyang dugo na animo'y nahuli niya ang asawang Itkgpuan ding patay nang maaaiing araw. mga payapang Naalala niya ang sumpang binitawan na walang sinumang maaarinj umangkin ng mamamayan ng Calamba! Walang lupain maliban sa mga taong magdidilig ng sariling dugo. natuwa nang dumating ang apat na guwardiya sibil para .indulhensiya 5. nagkamot ng ulo at tila nagulumihananj Mirii ivanr.v-------------------------nk "Limang daang piso. i "Maipagbibili ba ninyo ito sa akin sa halagang.ang dinakipin namga9 OLLWARHIVFL SIBIL." pabulong na sabi Simoun. pagtitipid at r i | u ipu ya t ! Ngunit pagkatapos ay inagaw sa inyo ito.------llg I^clLCmja.^.. ..••------1.. I r lino kinasangkapan ni Simoun ang mga alahas para sa kanyang layunin? taong I ' liiu g o l ninyo ang inyong buhay sa paggawa... walang sinuman sa inyong Huminto siya at tinutop ang noo.— -------. msias ang iccg <U PUNU MI . Natagpuan din niya ang relikaryo ni Maria Clara may kalakip na sulat. Cayetar~ 10 Lopez. Manuel anak habang nakikita niya ang mga nagtatawanang lalaki." "Mapangahas ngunit lalong mabuti.pulyeto 3. Nagbalik ang lahat ng kanyang alaala.. busabos "'J' "5 b *"**b™J -oi o <= 2. "Magsipanatag kayo. . Matias Belarmino. Pinanonood lang i ■ "Natagpuan ko na ang taong aking hinahanap.. Taos puso kayong 1 1 1 • 111 igkod sa Espany a at sa Hari ngunit nang humingi na kayo ng katarungan & I n IHIINTI ItlSMO I y a 0 1 a u 1. Higit ang naging pagtitiis ninyo kay i 11 mahulog kayo sa anting mga kamay ay tiyak na hihingan icsang Tales subalit wala isa man sa inyong nakaisip na maghiganti.dahil walana ito ay ang matandang ama na Tales. i GAWAIN Eigasani. Dali-daling nanaog ng bahay si Kabesang Tales. limang daang piso? aUsang IIIJ3 Nguniti-. Sa lupa siyj magialakbay dala ang kanyang mga alahas.gui.-----j— -------sarili kong tahanan. pag-iimpok. ... Ipagpatawad ninyong pagnakawan ko kayo sa loob ng -------. I. <l. Maging ang asawa ng magsasaka ' tulad ng isang banal na alaala.. Pakiwari niya'y kapirasong papel na natagpuan na may nakasulat na in ilang Tales. bibig. pinalayas at kinamkam I ni i an g ugali ang ipinamalas ng mga kababaihan at ng mga Pilipino sa ' i apin ng inyong tahanan! Pinagbawalan ang ibang kupkupin kayo at patuluyin! Hindi pa naging sapat ang kawalan ng katarungan at katwiran. vi». bukirin. "Kung maaari po'y nais ko munanj Banos habang dala ang kanyang malalaking maleta. Nabigo si Simoun sa paghihintay kay Kabesang Tales sapagkat hindi it .Habang naglalakad ■ napadaan siya sa nasasakupan ng kanyang lupain at nakita ang tagapangasiv| ng mga prayle habang may iba nang nagsasaka sa bukirin. Matias Belarmino. Silvestre Ubaldo. Inilayo kayo sa kong mag-iba na kayo ng landas sapagkat sa oras na illlng ng inyong mga asawa't anak." Hinarap ni Kabesang Tales si Simoun.. Ini niyang naganap kinagabihan. Bigla iihimatn | ||i r .u. Ipagpapalit ko ang relikaryo sa ii ir banal na kaugalian ng bayan ay kanilang niyurakan. ang bangkay n asawa't Jesus. Pinupuri siya ni Padre Salvi at maaaring iyan ang dahi kung bakit hindi iyan Ipinagbilin ni Simoun sa mga utusan na sa lawa magdaan patungo nm Los ipinagbili ni Juli at mas piniling magpaalila. sapagkat maging I'anal na kaugalian ng bayan ay kanilang niyurakan.32 42 EL FILIBUSTERISp Natigilan si Kabesang Tales.111 a n sa inyong nagtataglay ng pangalang Tales.. Cayetano de kanyang bahay.. Silvestre I i n ia ia wa g na bayan ng Uammua: num^u. i lllong | >agpaslang ang ng M1D guwardiya sibil. Hindi i ' " kayo ng malaking tubos. laslas ang leeg at puno rin ng sa loob ng kumbento at marami ang naniniwalang mamama siyang isang santa..." Sumang-ayon si Simoun. Taos puso kayong inyong rebolber. Manangis o humalakhak kayo sa mga pulong I'luaglapunan sa inyo na walang katiyakan ang hinaharap. Pumikit siya at pagmulat ay nakita nij ang magsasaka at ang tagapangasiwa na nagtatawanan pa rin habang itinutui ang g inyong mga pangalan ay Luis Habana. kinaawaan at patuloy kayong inusig hanggang sa kabilang buhay gaya i ig i ■ Telesforo Juan de Dios inawa kay Mariano Herbosa. . hingin ang pahintulot ng aking anak. May \iiiiinino may kasiping na ibai lalaki sa silid.u l Q .. manangis a ta y tao! Ang inyong mga pangalan ay Luis Habana. Tinunto niya ang Hidalgo.I in ni!' magsasaka sa lupain ni Kabesang Tales ay natagpuang basag Samantalang nagsalita si Hermana Penchang. .. Paciano Mercado.------umuwi. Kinabukasan ay natagpuan niyang bukas ang lalagyan ng kanyan rebolber at nawawala ito. pamamagitan ng dugo na iginuhit ng daliri. Kinuha at muling pinagmasdan ni Kabesang Tales ang relikaryo. inusig 4. Ang tagapangasiwang prayle humingi ng mas malaki upang mailigtas sila sa kagipitan. A in nV i mil nig Selo . Ipinapayo I pmagmaramutan kayo at nilitis ng gaya ng isang kriminal. Marunong siyang tumupad sfl kanyang pangako. kayo ~ Calamba! Nilinis ninyo ang inyong mga landas na nilakaran ng mga ito. Babalik ako bago gumabi." paulit na naibulong ni Kabesang Tales. "Kung ako'y iingatan ■ iyan mn Iwngo al puno ng lupa angmgabibig.

Nasa masayang kalagayan ang Kapitan Heneral para mahi-ngan ng anumang pabor o karapatan lalo't nananalo siya laban kina Padre Irene at Padre Sibyla na sinasadyang magpa-talo.. "Maaari mong itaya ang iyong brilyante. Nakikipagbilyar si Simoun kay Ben Zayb.. Sa kabila |t| i ■ 11 'Ii I ibang ng Kapitan Heneral ay tinutugunan nito ang gawaing opisyal. Panay na lamang ang hikab ng kalihim. Padre Fernandez at ang mataas na opisyal "Ano'ng mapapala ninyo sa sinasabi ninyong kabutihan.. ang maliit ni bukal sa pampang ng lawa." "Kung ganoon ay tawagin natin si Simoun. limampu sa 1 1 u ." tugon ni Padre Sibyla. Kayo I'nilre Sibyla. sa bawat limang bilang ay mangangako na kayo'y hindi kikilala mi karalitaan. Iniutos ng Kapitan Heneral na magbalik na silang lahat sa Los Banos a habang naglalakbay ay walang anumang isinalaysay ang matagumpay q pangangaso noon sa Peninsula na waring ang tinig ay may kahalonj panghahamak sa uri ng pangangasong mayroon sa Pilipinas. isang utos na pagpapatapon na walang nakasulat na pangalan. Nagsawa na ako sa pakikinig tungkol sa kabutihan kaya't n M ko na itong isilid sa sako at itapon sa dagat na ang pabigat ay ang aking i n J j brilyante. Seryoso ito sa paglalaro at hindi alam kung ano ang nagaganap. Napakaliit " i l i i n ihingi kong kapalit ng aking brilyante. at iba pa. Paano kung siya'y paling sa pamamaril at wala siyarj mapatamaan isa man? Ano ang iisipin sa kanya ng mga Indiyong kasama lal na ang mga asintado sa pamamaril? Malalagay sa kahihiyan ang karangala ng kanyang Inang Bayang Espanya. daga o maski ibo| Hindi mapalagay ang ilang pinuno ng bayan tulad ng mga gobernadorsily at kabesa de barangay sa takot na maalis sa tungkulin o mailipat ng bayal Nangangamba silang sakaling walang mahuli sa pangangaso ang panginod ay sila ang ipalit bilang mga hayop na sisiluin.IIUISTERISMO I 45 I llttutanaw mula sa nakabukas na balkon ng bahay ang pulo ng Talim na ■ lit) i itlapat ang pulo ng Calamba. Si Padre Fernandez ang napiling kapalit ni Padre Camorra subalit tumanggi 11' i "II indi ako magaling na manlalaro ng baraha. myos na ng kalihim ang mga trabahong kailangang bigyang pansin tulad ng 'i n i mga kasunduan..hahatid sa tapunang bayan at iba pa." "Isang kapritso!" bumulalas ng tawa si Padre Irene. . Nasa kabilang ||ld naman sina Simoun at Ben Zayb habang maririnig ang naggugulungang i "l. at pagsunod sa kabutihang asal sa loob ng II n i a ng araw." "Bakit ang hindi?" Si Simoun ang pumalit kay Padre Camorra. "Kahit si Kristo pa ang maglaro ay hindi makakatagal! Punyemas!" Nagpaliwanag si Padre Irene ngunit galit pa ring nilisan ni Padre Camorra Nlig mesa para magtungo sa silid kung saan naroon si Simoun." 11 inarap ni Simoun ang Kapitan Heneral sa pamamagitan ng tapik.. pagpapatapon. Mula sa bilyaran ay sumilip si Simoun. panalangin at pagbibigay?" "Anumang kabutihan ay hindi naipagbibili gaya ng brilyante. I mg madaliang utos sa guwardiya sibil ng madaliang pagpapabitay o |ni". "At ano naman all para sa pagpapatapon at pagpapabitay?" "Para luminis ang bayan at maalis ang lahat ng masasamang binhi. Galit na tumayo si Padre Camorra at inihagis ang baraha sa ulo ni Padre in nr. Padre Irene ay sasabihin lamang na lilimutin ninyo ang knlinisang ugali. Senor Simoun?" tanong ng mataas na opisyB "Marami." "Hindi ba't makapagbabayad kayo sa pamamagitan ng paggawa ng kiibutihan." r IID I II Pambihirang hamon. May kasama silanj banda ng musiko kaya walang nahuling anumang hayop. Sa mga huling araw ng Disyembre ay matatagpuang naglalaro ng tresilyq o baraha ang Kapitan Heneral sa sala habang naghihintay ng pananghalian. Samantala ay naiinis ang walang kamalay-malay na si Padre Camorra dahil napagtatatalo ito. Higit pa nganl nakaakit sa kanya ang paliguan ng Dampalit (Daang Paliit).. At kayo. "Gusto mo bang pumalit kay Padre Camorra?" biniro pa siya ni Padre i rone. "Maaari Imyong magbayad sa akin ng limang utos ng pagpapakulong. Ito ay nasa I . mga suspensiyon.33 brilyante at alahas? I Malcryalistiko ba ang mga prayle at mga taong may mataas na katungkulan 1 mi lipunan? Patunayan... "Ang Kapitan Heneral ay maaaring magawa ang anumang naisin subalit kaming mga prayle. kababaang-loob. Natutuwa ang Kapitan Heneral dahil sa pagkakamali ng dalawang prayle sa pagbibitaw ng baraha hanggang hindi na nakapagpigil si Padre Camorra na pagsalitaan si Padre Irene. inpagtagumpayan ba ni Simoun ang kanyang layunin na I pagsiklabin ang ■ I auulamin ng mga naaapi tulad ni Kabesang Tales? Patunayan." wika ng Kapitan Heneral. Dahil sa kakaibang kundisyong ito ng pagsusim ay lumapit sina Don Custodio.i ng bilyar." tu\M ni Simoun. pagtitimpi sa sarili. Kaliligo lamang niya at kasalukuyang umiinom ng sabaw ng buko at kumakaii| ng malambot na laman nito. pagpapakuloM pagpapatapon o pagpapabitay... pagpapalipat at 11 1 11 • I' i higay ng grasya ngunit ang isang mas mahalagang usaping hinihiling ng |jgl mag-aaral tungkol sa Akademya ng Wikang Kastila ay hindi pa nito nupagtutuunan ng pansin. ig buwan. kawani at mga sundalo para mangaso.. \ no ang naramdaman ni Simoun sa pagkawala ng kanyang rebolber? Kabanata 11 EL FILIBUSTERIS] LOS BANOS NAGPUNTA sa Buso-buso ang Kapitan Heneral ng Pilipinas kasama an| ilang mga prayle. ang awa sa kapwa. ang talon.. "At ano n iman ang inyong ipantataya?" "Ano nga ba?" wika naman ni Padre Sibyla. Sa bandang kaliwa ay matatagpuan ang In I n 1111 II i s i gang kinaroroonan ng maraming kawayan. 46 EL FILIBUSTER I SMI i kihaging dulo ng sala ay naroon ang kalihim na nakaupo at nasa i • • 'i ' H i angmesangmaramingnakapatongnamgapapelatpapeles. "Kung ganoon ay maaari ninyo akong bayaran ng inyong pangako. Sinabi ni Simoun na ang kinnlJ lang . sina Don Custodio at isang mataas na opisyal ang nasa loob ng silid 111 11 hii ig si Padre Fernandez ay palakad-lakad at hindi mapakali. at ang lawang may matatagpuani buwaya. Ipinalagay ng mga naroon na ang ganoong kaisipan ni Simoun ay dtiM sa pagkaharang sa kanya ng mga tulisan. Sa loob-loob ng Kapitan Heneral ay mas mabuting wala silang hayop n matagpuan sa gubat..

. Hindi ito maaaring pabayaan.." sabi ng Kapitan Heneral na tiningnan pa si Simoun. Kapii nangyari iyon." pakli i nil I lincral. ... .1 ig lllic ( n msalungat ang Kapitan Heneral ng mataas na opisyal kaya't walang If I ia pagtutol nito. Palagay ba ninyo." panukala ni Don Custodio.34 sa kanya ng mga tulisan ay ang dalawang rebolber at mga bala kapa In J kanyang kalayaan... Kinumusta pa raw ng mga tulisan ang Kapitan Henerall Anang Kapitan Heneral ay ipagbabawal at ipakukumpiska nito ang n J sandata upang hindi dumami ang armas ng mga tulisan sa hinaharap.a (iobcmador ng lalawigan. kaiulad na mungkahi. guro sa Tiani ay humihingi nang maayos na paaralan. . "Ang il i il v HI ig sinulatan ay ang Direktor ng Administrasyon o kaya'y nagpunta l\ i -. panglalait na pahayag ni Padre Camorra. "Ipagbawal din ito. Min na daw ang bubungan at dahil dito'y nababasa na ang mga mapa at Im ii wang ginastusan niya ng sariling pera.. Subukan nating tay< > nf) mamundok at manirahan doon.i n g paaralan sa araw ng trabaho at sabungan sa araw ng Sabado ii maging sa pista opisyal. tiyak na matatahimik ang bayang ito." 1 1 . "Ang mga tulisan ay marangal! Sila ang tanging marangal na kumikita n ikabubuhay nila. • Irgul ang pagbili nito." ayon naman kay Padre Camorra.. Ang katotohanan rt tayo'y mga tulisan din.11 pi i wedeng pagsabay-sabayin ang lahat ng kailangang gawin. i niii ni Don Custodio na gawing paaralan ang sabungan." \ .." Tumutol ang mataas na opisyal." sabi pa ni Simoun. si Plato ay sa ilalim ng mga kahoy at si ' a mga bundok at lawa. Ang mabuti pa siguro'y II mi niya.i\ iit) ganitong uri ng sandata ngunit hindi pa rin sumang-ayon ang Kapitan Urn | mi ISTKRISMO 47 ang armas na ang sukat ay hindi hahaba sa anim na milimetro. "Ang pagkakaroon ng ganitong aimij ay pinahihintulutan sa lahat ng lugar. "Tama. i'1 1 ilmsiero raw ang guro sa Tiani." il Si in ales ay nagturo sa plaza. Aminin na natin nang tahasan sa Inb ' isa dahil wala namang Indiyong nakakarinig sa atin. i • na nagniningning ang mga mata dahil sa patriyotismo. katulad natin. I HI aining nagrereklamo sa maestrong iyan.." Napahikab ang kalihim at nagtawanan ang lahat nang makita ito. Don Custodio." "Bakit natin sila gagayahin?" Sinabi ng mataas na opisyal na manok at daga lamang ang napapai. katulad ko." Magsasalita sana si Don Custodio upang salungatin ang kagaspangan n| mga sinasabi kay Padre Irene bagama't totoo ang naging pahayag ni Simoiiij "Hindi masamang may mga tulisan sa bundok sapagkat ang tunay n mga tulisan ay nasa bayan at siyudad. n n i i maging praktikal tayo!" tugonni Don Custodio sapasaring.. Itinigil na ng Kapitan Heneral ang laro at parunggitan." wika naman ng kalihim... "Huwag \ dang say say ang mga biniling kasangkapan sa paaralan dahil sa maayos na paaralan..i akong kinalaman sa bagay na iyan.along." ■ .. Hindi nga lamang hayagan." ■ nig lahat ay isipin muna ang kapakanannglnang Bayang Espanya.ii i alahisanghuminginglabispasalnangBayan." patutsada amorra. "Hindi makatarungan sa isang guro nabastana lamang hi paaralan habang maraming maaaring mamatay ng gutom sa 11 * . hiliil i ng halaga na ang nagugolkosa bagay na iyan. May kalahating onw m bago mananghalian at marami pa tayong asuntong pag-uusapan." Nakinig ang lahat." nakatawang wika ni Padre Padre Sibyla. ." pakli ni Padre Sibyla.ung-ayon ang mga nakarinig sa payo ni Simoun maliban sa mataas I IMVII I Sinabi nito kay Padre Fernandez na ang mungkahing ito ay hindi ml ni hindi magiging maayos ang mga alituntunin.. sa buong daigdig.. Kung anu-ano ang iniisip i I.." wika naman il dlhiin maayos na paaralan? Kanya na nga ang buong kamalig. "Tungkol po sa mahihinang kalibre ng baril.. "Ang mabul i | m' w pag-usapan natin ang ilang mas mabubuting bagay. . .." Nagbigay ng payo si Simoun." pansin ng mataas na opisyal. "Tulad mo. May paraan sa bagay na iyan.i . . i ii." anang Kapitan Heneral. kung ako ay nahulog sa inyong mga kamaj pakakawalan ninyo ako nang hindi kukunin ang kalahati ng aking mga alal >a.. w a ang mataas na opisyal sa sinapit ng guro na sa halip na tulungan mil pa sa trabaho.. ang Kamahalan ay matiwasay na makakapaglaro ng baralm i hindi na kailangang bulabugin ng kanyang kalihim. i." tugonng Kapitan n. i ' i i na buwan na mulang ipagbawal ang pagdadala ng baril ngunit ni • nit in ng kasiguraduhan ang mga taga-angkat na dayuhan na hindi id iwal ang mahihinang kalibre ng baril. Hinangad niyang tulungan ito at sinabing maraming llilml 'in paaralan na hindi pa rin naisasakatuparan." wika nang naghihikah ni kalihim.

° "Ngunit mas makabubuting isara ito ng ilang araw kaysa hindi na buk imiiiii'. . tumutol ang mataas na opisyal..jj-." araw na po Slyang nagpapabalik-balik.. 1111111 GAWAIN 11 3.. 1 i v .." katwiran ni Don Custodio. 0 11 <n I os lianos upane sahih.Patriotismo " i n i a i i ang hamon ni Sim—>—» .1 ." at .asintado 5."yon na nnsmaPadre Fernandez.Ton^ "Higit na imoral ang magkaroon ng pasugalan o masamang bis.. "Si Padni ■ pasulatin ane ka lih im • 1 Salvi ang higit na nakakaalam ng kanyang nakaraan.. K ? coming nakahanda na ang pananghahan....." pahayag Padre .tan Heneral kaya natigil ang pagtatalo..1 sapagkat sa nrao. humihihng na palayain ang kanyang nuno 1 11 Pinintasan naman ni Padre Camorra si Isagani dahil ang binata raw ajfl .» "Tubig na tahimik ang Basilio na iyan. c u 1 • . 1 -i pagbabago at pagsulong kaya't mapanganib. . 1 -I at 0 t t n m a ^u t rnakikipagtalo sila "Ano? Ititigil ang klase ng mag-aaral para bigyang daan ang pagsasabon Ml Mir n TIARA kanila ay ang magbayad ngsa mga at sumunod sa I arapa sa buwis Magbibitiw muna ako sa aking tungkulin!" sambit ng Kapitan Heneral. '■ "\r "^taasnaopisyal. Ipinagtanggol nito ang mga kabataan. "Isa paboritong mag-aaral ni Padre Irene at may tagasuportang isang kondesa kaya't in .ulngSto. mini I...„ I . a a ay sang-ayunan natin ang balak nila." pahayag 11 igulil si Padre Sibyla nang mabanggit ang Heswita." ayon kay Padre Irene.l'. Ipinagtanggol ni Padre Fernandez si Isagani.1 I : Hire Camorra «a t ji_.:.0 . ... i i l .. Sa halip na lamang ang anumang kapasyahan. "MAAFLJ 1 namang pagbigyan ang kanilang kahilingan at kung sila'y magmamalabis ay saka bawiin ang ibinigay na anumang pahintulot. May anim na buwan na itong nakabinbin fl hinihintay na masabingnatalo nila tayo.. "Hindi papayag ang mga may-ari ng sabungan na nagbabay ng buwis sa .. .. 49 1 4 si 0 1111 IN 1 1 kismo .„ .. M u r . „jl san i nila ng Wikang Kastila.liiNiin.. ^-gkawaninalumapitsaKapitanHene^aL^ iln inr . isang tahimik na rebolusyon.runon ma S gpatawad!" ang wika ng Kapitan Heneral.. Ang mga Indiyo ay hindi dapat matuto ng sabong..'. ay tiyak na yayabang ang mga iyan. ' 11 "msl a e ang lahat. Hindi na nila masasabmg Ipinag-utos ng Kapitan Heneral na kunin ang pangalan ni Basilio ngunli 1.. Para naman kay Simon ay kahinaII „.n na nn Padre Camorra ang pagpapalaya kay Tandang Selo." 11H mi ii....i if 1 » Pinutol ng Kapitan Heneral ang pagtatalo at pag-aaralan na lamang dat niya g akln av ililninsiP d p isusunod nila ang pamahalaan. nm'ko. Itinulak ko siya at ako'j| Hindi ba Puwedengmananghalianmuna?"anangKapitan Heneral." f a ja u i na nila ang matanda. Si Isagani raw ay mahilig Ilnniiilongangkalihimnamaof • • t.. . . Pamangkin ito ng kurang klerigo b b ""Hidmaaan namang lpagpabukas na ang ilang usapin.. "Ang ilang "Pinamumunuan ito ng mga kabataang repormista.." .. Padre Irene at Don Custodio Camorra. Mas marami sila sa atin Tinanong ng Kapitan Heneral ang mataas na opisyal at sang-ayon ito »<■ ' ' . Nagulumihan ang mataas na opisyal. & KdIltnm ng isang kautusan para sa tinyente ng siya ay hinuli ng mga guwardiya sibil at napatay ang ina't kapaticl samantalang mil a-ami na palavan na «." mga pangalan ng namumunong mag-aaral. .•"'"gPfsyonng dalagang iyan. I* 1 -i • ~.."Hindi Sabado o Linggo lamang ginagamit ang sabungan. an§ kahilingan nila at kung magtatagumpay panahon at isang paghamak sa mga Dominiko...in si I'adre Sibvla «ir...j-j "Kung ganoon ay maaari namang mawalan ng pasok pag may magagan na amurra. a \ * ■ Irene sa naging mungkahi ni Don Custodio.. .. Pumasok ang kura Padre Sibyla.i if * i -i . 1 1 1 1.lining walang paaralan.■ 0 0 J m 48 EL FILIBUSTER^ • .. „l long itinulak din... "Muntik na kaming magkasuntukan sa bapor.. MatuwiH 1 u-v •■ x 1 kagustuhan ng mga mag-aaral. oiuyia.j .. 1 ilnn ang mga Heswita?" "Isang mapayapang pag-aalsa.. kailanman. 1 1 ™. Hindi pinag-uusapan dito ang pagtuturo ng "Imoral ang sinasabi mong iyan. na kung maaari'y sanghindi nagtagal ang usapan dito. samantalang . Inn 1 1 ni.." Sinabi ng kalihirt ang anp bagay ay maaaring pag-usapan habang nanghihimagas... "Kung magkagayonpdnind natin ni ilnn silanarahin^. 1 kamingnabaoeau■ j .rpapasalamat atbkilala sila ng utang na loob sa atin Bakit hindi hinala ang mungkahing iyon ng mga kabataan. Isinunod ay si Basilio. "Wala akong problema si r. ang ama niya ay nasangkot at napatay sa isang bayarang pag aalsa.i ^ .h . Ang mayamang si Makaraiu aj .. ' i i . pala iyan sa sasabihinko sa KLahalan... .' "' ." Higit na nagpupuyos ang damdamin | Padre in 1 ' ula May isane himn„ i _ u .. pamahalaan... ..1.." sabad ni Don Custodio.. longkapahtm Kabesang Tales" bastos. "Pag-aalsa? Rebolusyon?" I umnyo na ang Kap.liainon ni Simoun sa Kapitan Heneral sa paglalaro ng baraha IHIPNLII iing kanyang mga brilyante? 4 . paling mi.. . Binanggit din ang pangalan ni Makaraig. Tumutol naman si Padre Sibyla dahil WAMF raw sa 1™ . Isinunod sa usapan ang mungkahi ng mga kabataan tungk sa Akademya Fernandez na isa ring Dominiko." wika ng kalihim. l > y 0 A ^ ^litsakanila? Kung mahina man sila ngayo'y i T • 1 n 1 lalakas din.. lales ay nasa sahasatu -u-i1 ■ 1 kanya.. & .. TALASALITAAN ILL 1 nanapin angsingkahulugan ng mga salita.. .. Narinig kong noon bata pa 1 .." ani Don Custodio..

tulad din ng estilo ni I'ulie Paco. "Wala namang gaanong nangyari." Halata sa mukha ni Placido ang i m1 ■ k ainis kay Pelaez na bagama't magiliw sa kanya ay halata ang nakakalokong |M|tngisi. Binati siya nito ng buong giliw." Bumulong pa si Pelaez pagkuwa'y nagtawa. Si Pelaez ay mapaglangis at bolero kaya't paborito ng mga guro sa kabila ng III i' laez.36 iii! Ml pagiging bulastog at maloko sa mga kamag-aral na madalas pagmulan ng gulo. Sila ay nakadamit Filipino at kakaunti lamang ang aklat na dala. Mangiyak-ngiyak sa sama ng loob si Placido ngunit wala siyang magawa kundi ang makisabay sa mga estudyanteng naglalakad patungo sa kani-kanilang paaralan. "Hinarana din n 1111 i n ang nobya ni Basilio. 4. Ang mga taga-Unibersidad ng Santo Tomas ay walang dalang aklat subalit magara kung manamit at may mga dalang baston." "Magaling kung ganoon. "Walang pasok kahapon. Maganda lamang at mahinhin llibalit mangmang at ngayo'y isang alila. Ang ibig niya ay umm na ng lalawigan at magsaka o maghanapbuhay ng kahit ano. Sa Escuela Municipal naman nag-aaral ang mga estudyanteng kababaihan. Mahilig'sa kasiyahan. Kung hindi lamang malaking halaga na rin ng salapi at panahon ang nagugol niya sa pag-aaral at sa labis na panghihinayang ay baka napapayag na rin niya ang ina na tumigil na siya. "At ikaw?" "Alam mo bang nagbakasyon ako sa Tiani dahil sa paanyaya ni Padre I iimorra? Napakaliberal na pari. aaral ni Padre Valerio sa Tanauan. Ano rin ang hamon ni Simoun kay Padre Sibyla kung matalo ito sa barahj| Ano ang pananaw ni Simoun sa mga tulisan? Ano ang ipinakitang ugali ng Kapitan Heneral habang pinag-uusapan ar| ilang mahahalagang usapin? Kabanata 12 PLACIDO PEMTENTE SI Placido Penitente ay mag-aaral ng Unibersidad ng Santo Tomas ngunit ayaw na niyang mag-aral at nais na ngang huminto. Nakiusap sa kanya ang ina na kung maaari'y tapusin niya kahit batsilyer sa artes dahil nasa ikaapat na taon na siya sa kolehiyo. Penitente? Ano'ng nangyari sa iyong bakasyon ?" usisa EL FILIBUSTERISMI 50 3. Hindi siya mabisyong tao. si Juanito Pelaez. Tila lalong nagpasakit ng kanyang ulo ang lalaking kaharap. may mga dalang aklat na waring patuloy na nag-iisip ng mga leksiyon at nakadamit pangEuropeo. Alam mo bang sinaktan pa ni Padre ( iimorra ang dalawang lalaking nangharana din sa kanya? Hindi ko na alam rnig sumunod na nangyari." "Ay oo nga pala. nalimutan ko!" bulalas ni Pelaez. May kasungitan at likas na mahiyain subalit |ini'. Wala kaming pinalagpas na buhay doon. Galit na tiningnan ni Placido ang estudyanteng kuba. Ang mga taga-San Juan de Letran ay higit na marami ang bilang ng mga mag-aaral. Nasa bukana ng Puerto ng Unibersidad ng Santo Tomas si Placido Penitente nang may tumapik sa kanya." saka ito inmawang malakas. "Ano'ng nangyari HI . noong kamakalawa?" "Huwebes iyon. Siya ang kumakanta at iniiiiitugtog ng gitara at may dala akong biyolin. Naglalakad din ang mga ito habang may kasunod na alalay na tagabitbit ng kanilang mga aklat at kagamitan. Pero nagtataka ako kung paano siya nagustuhan Basilio? Napakatanga niya sa pagpili ng babae. Nag-iisang anak ito ng isang negosyanteng mestiso at may pagkakuba ang katawan. walanj kasintahang kailangang pakasalan. 5. Ano't umaayaw siya sa karunungan at pagbabasa ng aklat' Ano't nagpapakita siya ng paglaban sa payo ng prayle at mga aral ng Tandang] Basyong Makunat? Naipangako ng ina sa namayapa niyang ama ang pagtapusin siya ng pag-aaral. Pista opisyal ng paaralan kapag Linggo at Huwebes. Dalawang suli na ang ipinadala niya sa ina pagkaraan ng halos isang buwang pagbabakasyoi sa lalawigan na naglalaman ng pakiusap na payagan siyang huminto na si pagaaral. "Kumusta. Hindi sila magagaslaw kumilos at tahimik sa paglalakad na animo'y nakapila sa isang prusisyon.' Maraming nagtataka kay Placido kung bakit ibig niyang tumigil sa pagaaral gayong may likas siyang talino at itinuturing na pinakamahusay na m. Naglalakad siya sa Daang Escolta patungong Unibersidad ng Santo Tomas.(laraanan naman niya ang pinagdaanan ng lahat ng mga babae. Eh. Ang mga mag-aaral ng Ateneo ay matutuling maglakad. Pulos panghaharana ang ginawa namin. "Ano nga pala ang leksiyon kahapon?" tanong pa ni Pelaez. may maayos na kasuotan at sunod anj layaw sa ina.

" ." "Noong Martes?" "Kaarawan ng isang guro kaya't bumati kami kasama ang isang orkestra a mga pumpon ng bulaklak. Ngunit may listahan naman ' ii ng mga naroon.inning Miyerkules?" "Umulan." II inanap ba niya ako?" Nagkibit ng balikat si Placido. "Hindi ko alam.

ii'. "Maglakwatsa na tayo!" muling yaya ni Pelaez. Hindi ako lumalagda sa isang bagay na hindi ko nauunawaan. Ano'ng problema doon? Walang dapat ikabahala dahil lumagda nga ang 1 1 1 nvmgcarabineros celestiales.— ^ -. Iniabot sa kanya ang ilang pirasong papel. Penitente!" 1111111 i nto siya sa Tinapik ni Pelaez ang aklat at ito'y tumilapon. + i/ommo tainaa sanaekat ivon ane miwang i 52 EL FILIBUSTERI i i ' i i m BO 0 lit I. Galit na pinulot ni Placido ang aklat na tumilapon. u^. Ang mabuti pa'y magdiwang uT dahil sa niya ang isa nilang kabesa de barangay na nabilanggo ng ilang buwan panggitnang araw ng pista opisyal. 111*11.:•->.38 ' II illllSTERISMO ' 53 ito dahil kinagigiliwan ng mga guro. -~ ^IMMONTNNO hindi nauunawaan. Sa kung anong himala ay nnod ito "Ano naman ang nangyari noong Lunes?" kay Paulita sa loob ng simbahan. sa kanyang pangalan. I agdaan mo na ito. . imdam niya'y piningot ang kanyang tainga sapagkat iyon ang miwang maalala ang tungkol sa paglagda sa isang Dia-pichido ang tawag sa araw na napapagitnaan ng dalawang araw walang pasok na kadalasang hindi na pinapasukan ng mga mag-aaral bulakbol at tamadnihil in ng isang amain para mag-aral." pagtutol III ri." Binuklat ni Placido ang aklat at sinabing may mga kailanga estudyante at maging si Placido ay 1'iok na rin nang marinig na may tumawag memoryahin.u-ido. nagpupuyos .kat sila'y kapisanang itinatag upang tumulong sa Diyos sa digmaan liihnn sa kasamaan at upang hadlangan ang mga babasahing ipinagbabawal. .™. ik maipatapon dahil sa paglagda ng dokumentong hindi nauunawaan. Lalong nainis si Placi<B paglalakad.. Pinapipirma siya sa kasulatan. i llgpasukan na sa paaralan ang mga "Unang araw ng klase kaya't binasa lamang ang mga listahan at nagtalj ng mga leksiyon.. 5. m ." Ang paglagda ng carabineros celestiales ay sapat na upang pagkatiwalaan il'. ulatan." a niya ang isa nuang Kauesa us ucuoiiga. mila "Hayaan mo na ang mga leksiyon.

Petisyon ito laban sa hinihinging I kung ibabalik mo rin?" "Oo nga ano? Napakatanga ko talaga. apat na piso at ibabalik ko rin sa iyo ang dalawang piso.. ang singkahulugan ng mga salita. Nnsa letrang Q na ang pagtawag. galante ." "Hindi naman siya Placido upang tigilan siya ni Pelaez. ayokong kalabanin si ang mga nagtitipong mag-aaral. Naroon si Isagani na nakikipag-usa tungkol sa Miikaraig. Nais nivang lalo't nakitang bumababa sa karwahe ang kasintahan.' Mamaya na." Malapit na sila sa Unibersidad nang mapadaan sa simbahan kung saa naroon "Nagtatawag din paminsan-minsan.11 indi na patiyad at sa halip ay pinatunog pa ang takong ng sapatos. nagtatawag. Pag-aari ito ng isang pamilyang relihiyoscl na na sana siya nang maalala niyang malapit na ang pagsusulit ngunit hindi |)N rin bumibisita sa Birhen ng Rosaryo sa espesyal na araw. Namula si Isagani at nahihiyang bumati samantalang si Pelaez ay nag-alis ng dia-pichido sombrero at yumukod na animo'y isang komandante.. Nipuna sl ^^|saakin! Gomez ang tiyahing si Donya Victorina na kinaiinisan ng mga naroon. Gawin mo ng pagdarasal "i mga kasamang mag-aaral.' Nagpilit si gumaya sila. Pumasok si Placido sa loob ng 'i 111 d . . Aiilis Isang karwahe ang huminto. Nangyari ang ibig niyang mangyari. At isa pa. into para mamtindihan mo. "Walang galang! Binatl 11 M ^abaya a ng donya si Juanito Pelaez sa pamamagitan ng pagngiti at TALASALITAAN Hanapin pagkaway. Natigilan si Isagani siya natatawag o nakikilala ng guro. Ngunit ang ibig ira kong sabihin." "Bakit hinihingi mo pa 'Na^ATALHATA babasahin ko muna. sa mga magagandang dalagang nagsisimba." isang aralin samantalang ang ibang estudyanteng kalalakihan a panay ang sulyap Dahil sa matagal na pagkabalam ay nahuli sa klase si Placido Penitente. Mabait at masunurin siyang mag-aaral. "Nariyan na ang aming guro. Kasunod ni Paulita '1 *\nnvd siya'y mapuna at makilala ng guro. Mapipilitan na sanang lumagda si Placido nang marinig niya ang "Magbigay ka na para malaman ng mga prayleng tayo'y galante.^ pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila.Hindi sumang-ayon si Placido ngunit ayaw pa rin siyang tigilan ni Pelaez. Hiningan pa siya ng ambag para sa monumento ng isang paring Dominiko na si Padre Baltazar. siya ng guro na lihim na nagbabanta at umiiling. Ayaw mo bang sumikat sa paningin ng mga guro?" Sa kabila ng pagtutol at nagpupuyos na damdamin ay napilitang magbigafl si Placido na makaiwas. ipaaalam ko lamang sa iba na ganyang halaga ang ambag mo para nuisoniMakaraignap maintind iha..

Kung mayroon ay aalis na at magdadahilang maysakit. ang dalaga sa loob pagkabalam ng simbahan pagkaraang ipagbilin sa kamag-aral na sabihing siya'y maysakit. Si Tadeo ay pumapasok lamang sa paaralan upang magtanong kung may pasok. "Anong ganda! Sinundan nito.40 bulastog Napabulalas ang mag-aaral na si Tadeo. Sa kabila nito'y .

Hindi t h pinahahawakan ng i mga ________________________________________________________ n prayle sa mga d i | im^mammmm ^ e C s ^ t ^ u y d t y a m n m t e . A 1 n g r m m g a a s tf a l b Ijjj i n g k a m s g a a n g d k a a y p u a h n a s n a l ^ o ■ o P b S n T g ^ W « r kW I W m h m W m n a a n V - . 2. Ang * upuan ay parang . Kabanata 13 ANGKLASESAPISIKA Y ISANG m parihabang silid ang b klase ng Pisika. Tungkol saan ang papel na pinapipirmahan ni Pelaez? 1. palamuti Sa isang dulo 1 silid ammmm ay ang upuan ng guro at nasa likuran t ng upuan ang pisara. Malalaki aft bintanang may rehas AI'e-tkl ^S at dito pumapasok nagsisilbing ang sinag ng araw. kristal at n iba pang g kasangkapan para sa laboratoryo. GAWAIN Ano ang nagtulak kay Placido Penitente na umayaw sa pag-aaral? Anong klaseng estudyante si Juanito Pelaez? Ilarawan kung anong klaseng paaralan ang pinapasukan nina Placidoi pagkakaroon ng dia-pichido? 4. hagdi na tatlong * baytang at eskaparate nakapaligid sa tatlong panig ng ay silid. l Walai anumang a palamuti ang mga m dingding na bato. Bakit hindi lumagda si Placido sa papel na hawak ni Pelaez? 5.41 54 EL FILIBUSTE 3. a May mga n kasangkapan | pisika g ngunit ito ay nakasusi sa isang u eskaparate na may p salamin gaya I a tanso. tubo.

Nakatayo ang gurong si Padre Millon. Ito ang unang pagkakataon niyanl makapagturo ng Pisika. "Magaling!" wika ng guro. "Tingnan nga natin kung ■ya mong ipaliwanag ito. sa metal ba o sa marmol. Sinenyasan ito ni Pelaez na iiiiuniiigayon sa lahat ng sinasabi ng guro. "Sumasang-ayon po ako sa lahat ng inyong naging pahayag. "Tingiwin 1 ko nga kung masasagot mo ito. anong uri ng salamin ito?" i ini. iT^ s^ | A V W kuwaderno at aklat habang may ilang inaantok sa klase. dahil ang ibabaw ay . Ang salamin na nasa ibabaw na ang ibabaw liulmng pang-ibabaw o ang pinagkakapitan nito'y isang substansiya na walang jilnagbago at di esensiyal na ibabaw.wika si Juanito Pelaez na nang mga sandaling iyon ay katabi ng mag-i mi linatanong ng guro. isang batang Dominikong napabantog sa pilosopiyl sa Kolehiyo ng San Juan de Letran. Tuluyang nainis ang estudyante kay Pelaez. May ilang magaaral na nakabukas ang M a m\ Nagbigay uli ang guro ng tanong tungkol sa bahagi ng salamin ngunit • i i in nang nalito ang estudyanteng mataba. "Anong kalalabasan?" "Puto rin!" dikta ni Pelaez. dahil an ng hindi pagkatuto ng mga Indiyo ay ang likas na kamangmangan. Kung ganoon ay sumasangayon ka na maaari kong alisin m\ y. I inggang puti ng isang salamin. "NagdudunungI I IS 1 1 KISMO ^ j S t — Na gp ap ak ita ito na ng ^^f iTr ra.g pa ar ala n ay fc ^T l j. Pinatigil ng guro ang estudyante. Juanito. "Ito'y nauuri sa salaming kahoy!" Nulnwa ang guro nang marinig ang sagot ni Pelaez. 1 1 '. Hindi mawari ng mag-aaral kung saang grupo o i iliipni isama ang kamagong bilang isang bubog. Nakikinig sa kanyang sinasabi ang mga magaaiul. Kung ang kapirasong kahoy gaya halimbiiwn j < > | n mi 55 ' ii i in HOI ig na pinakinis at nilagyan ng barnis at ito ay magkakaroon ng i | i I n sa anumang bagay na ihaharap dito. Padre." "Magaling. palitan ito ng puto ngunit ang kalalabasan NV NIILAMINPARIN?" Waring ang magaaral ay nanlulumong nakatawag sa Diyos. Inulit ng guro ang tanong dahilan upang "iiilinn ang magaaral. ni'. mag-aaral na malusutan ang tanong kaya't sumagot ito kahit i< iniikol tungkol sa tanong. Unang tinanong ng guro sa klase ang isang matabang mag-aaral na pann) ang hikab. HI vk J*j 7£ ka hu sa ya n ng pa gt ut ur oI \ liiiningan!" ^ r n ^ i 9 ng paara lan at ang j ■ ^>\m mw^ mw fflsm. Mistulang ponograpo itong tumugon ng isang kinabisadong leksiy oil tungkol sa salamin. V^ H M m m n a p a g h u h u l i . bahagi nito at kung anong uring bubog.

43

isang insidente iiiniang ng substansiyang katawan nito? Ano ang masasabi mo tungkol dito? "Hindi ako sumasang-ayon," tugon ni Juanito Pelaez, na bagama't hindi niiiinawaan ang tunay na katanungan at esensiya ng sinasabi ng guro ay Nu n ) agot kahit ang malinaw lamang sa pagkaunawa ay ang tinutukoy na kung Hiiumang ibabaw. Sa pakiwari niya, anumang itanong ng guro ay isa lamang pnidalaro ng mga salita na walang anumang kahulugan kung kaya anuman nng isagot ng mag-aaral ay tiyak na mali sa pandinig ng guro. "Kung ganoon ay sinasabi mong anumang bagay na nasa ilalim ng salamin nv makakaapekto sa ibabaw?" Hindi na magawang sagutin ni Juanito ang

mga sunod-sunod na tanong. Mlnalingan nito si Placido upang hingan ng sagot. Hindi ito pinansin ni Placido kaya't tinapakan ni Pelaez ang paa ng kamag-aral Napasigaw si Placido. "Aray! Walanghiya ka!" Napansin ito ng guro at ang atensiyon nito ay napunta kay Placido. "Ikaw na labis ang pagpapahalaga sa sarili at animo'y tagapagligtas. I mgnan ko nga kung maililigtas mo ang sarili? Sagutin mo ang tanong ko." Nagdiwang ang kalooban ni Pelaez na umupo na sapagkat ligtas na siya. "Ang sabi sa aklat, ang salamin ay gawa sa tanso o sa iba pang metal. Iiunabaitoomali?" "Ganyan nga po ang sinasabi sa aklat, Padre."

Nabigla ang lahat sa inasal ni Placido Penitente sapagkat noon lamang lol "Inn at baratin ng mga pilyong estudyante ang nangyaring may mag-aaral na lumaban sa guro. Naumid ang guro at nasundan, ng kawawang Intsik na mabili lang ang mga paninda. tingin si Plac ido habang papalabas ng silid. Pagkatapos noon ay nanginginig na nagsalita a sinermunan ang mga mag-aaral tungkol sa kawalan ng paggalang at binanggit din ang panukala ng Akademya ng Wikang Kastila "Hindi malayong ang binatang iyon ay isa sa mga nagpanukala! O Diyos kong mahabagm, iligtas mo po ang mga mag-aaral na ito! Magsipag-aral muna kayo bago ang wikang Kastila." Hindi agad natapos ang pagsesermon ng pari hanggang matapos ang klase. Makaraang magdasal ay naglabasan na ang may dalawang daan at tatlumpu't apat na mga mag-aaral na nang pumasok ay walang nalalamang leksiyon at nang lumabas ng silid ay nasa ganoon pa ring kalagayan. Nabawasan lamang sila ng ; sang pasanin sa buhay, ang isang oras na ginugol nila sa loob ng silid-aralan.
11L1BUSTERISMO
T

„, ...

TALASALITAAN Hanapinangsingkahuluganngmgasalita. Huwag kang magmarunong." Nalito na 4rin si Placido sa mga sinabi ng guro at mga sumunod p katanungan tungkol sa salamin, metal, merkuryo at iba pang kemikal. "Hindi 3. alipustain 5. ginugol mo alam ang leksiyon, ano ba'ng pangalan mo?" "Placido po." GAWAIN Aha! Ikaw ang Placido Penitente na mahilig bumulong! May labi limang ulit ka nang hindi pumasok ng klase." "Labing limang ulit, Padre?" ulit pa ni Placido. Ano ang nais ipahiwatig ng mga kasangkapan sa pisika na nakasusi sa loob ng "Oo, hindi mo ba narinig?" eskaparate? "Apat na beses lang po akong lumiban sa inyong klase. Kung isasam; ang araw na ito na ako ay nahuli sa pagpasok sa loob ng silid, bale limang uli paPangatwiranan kung ang pagiging isang bantog na guro sa pilosopiya ay cpektibo lamang po." sa pagtuturo ng pisika? "Minsan lamang ako magtawag ng pangalan sa talaan kaya ang sinumIlarawan kung anong uri ng mag-aaral ang mga estudyante sa pisika. Ano ang matiyempuhan kong wala ay minamarkahan ko ng pagliban ng limang ulidmasasabi ninyo sa pagtuturo ng pisika ni Padre Mil Ion? May natutuhan ba ang Tatlong beses pa lamang kitang nahuhuli kaya't labing lima lamang kaya'! mga estudyante sa pisika? Pangatwiranan. . magpasalamat ka. Sige nga, bilangin mo nga kung marunong kang magbilang, Kung limang beses ninyo akong nahuli, bale dalawampu't lima po, Padre.'j At ngayon ay may isa ka pang marka sapagkat hindi mo alam ang) leksiyon." Kabanata 14 . SA BAHAY NG MGA "Kung lalagyan ninyo ako ng marka ngayon ay dapat namang bawasarj ninyo MAG-AARAL ang aking naging pagliban sa klase." Pinakinggan lamang ng guro ang sinasabi ni Placido. "Sapagkat ako nama'y wala sa inyong talaan ngayong ig ANG bahay ng estudyanteng si Makaraig ay malaki, maluwang at may araw na ito. A imposibleng makapag-ulat ang isang taong pag-uugali. Sa ibaba ng dalawang palapag na entresuwelong may mga eleganteng rehas. Magulo ang wala sa klase." hagdan ay naroon ang paligid dahil sa mga nangangasera. May nag-aaral sa kani-kanilang mga silid, "Pilosopo! Hindi mo ba naiintindihan na ang isang Intsik. may nagtutugtugan sa balkon, may nagbabaraha, may mga nagkukuwentuhan ill mag-aaral ay maaaringj wala sa klase at hindi rin niya alam isang Nagtitinda siya ng nagtatalo-talo habang ang iba'y parang mga batang naglalaro. Iba-iba ang ang leksiyon? num.. kanilang edad at kakanin sa mga Nagpanting ang Niiliubiihayan lang ito ng loob pilyong estudyante. tainga ni Placido. at "Kayo mga Ipinukol niya ang aklat. "Tama na, Padre. Maaari ninyo salmahe, mga balat! akong markahan ng anumang ibig ninyong smarka Unsang umiyak at ^fT^^"^ tuwa sa tufing nauubos ■ a paninda at Kayo mga limonyo! ngunit* wala kayong karapatang alipustain ako! Inyo na Hindi kayo mga ang klaseng ito sapagkatj wala na akong balak na mag-aral nangangako sa: Klistiyano! Ako loko pa! ninyo! Mga salmahe! Mga salmahe!" N a r iyang naumid eskaparate
56 EL FILIBUSTERISMl

45

EL FILIBUSTERISlI i 11. m i wang tao sa isang prayle. Ang kasalukuyang Gobernador Heneral noon i , Iba't ibang klase rin ang ugali ng mga mag-aaral. May sobrang palaarj may milipat ang kaso sa Padre Provincial dahil na rin sa kautusan ng mga p'niyle." bulakbol, may maramdamin, may mainitin ang ulo at ang iba naman hindi na Nangako si Pecson na sa susunod ay dadalhin niya ang dokumento na matapos-tapos ang kaharutan sa iba pang kapwa mag-aaral. Nabawasan ang kaguluhan nang dumating ang mga kagrupo ni Makarai na nnglalaman ng petsa, mga pangalan ng nasasangkot na magpapatunay kung paano sina Isagani, Sandoval, Pecson at Pelaez. Nauna lamang sandali sina Isaga at pinamamahalaan ang katarungan. Sandoval at kasunod na rin sina Pecson at Pelaez. Makikisig ang mj "Ngunit anong magiging batayan nila para hindi ipagkaloob ang isang i tagay estudyanteng ito at disente ang pananamit. Nag-usap ang mga ito habari na magiging kapaki-pakinabang para sa lahat?" hinihintay ang pagdating ni Makaraig para talakayin nila ang tungkol s "Hindi nila ipagkakaloob kung manganganib ang Inang Bayang Espanya." Akademya ng Wikang Kastila. Si Makaraig ay isang mayamang mag-aaral rj "Sobra naman iyan! Ano'ng kinalaman ng karangalan ng Inang Bayan sa abogasya at pinuno ng grupo na nagtataguyod ng Akademya ng Wikang Kastil Si Sandoval ay isang Kastilang naging kapanalig ng mga estudyanteng Pilipin batas na tungkol sa tuntunin ng wika?" Agad din iyong sinagot ni Pecson. "Anong malay mo sa iniisip nila? Baka Naging kawani ito ng pamahalaan at nagpatuloy ng pag-aaral sa unibersidaj Siya ay larawan ng mga Kastilang may malasakit at pagpapahalaga sa mj Pilipino. naiatakot silang maunawaan ng mga estudyante ang tungkol sa batas at baka Ang pangunahing estudyante kabilang na sina Isagani, Pecson : Pelaez ay Isang araw ay sila na ang mapasunod. Ano ang mangyayari kung isang araw ling inimbitahan ni Makaraig upang pag-usapan ang kanilang plana Nagpapalitan ang buong Pilipinas ay nagkakaintindihan na?" mga ito ng kuru-kuro habang naghihintay at marami silan| katanungan na batid Hindi nagustuhan ni Sandoval ang pakiwari niyang paikot-ikot na takbo ng nilang si Makaraig lamang ang makakasagot. usapan na tila may halong pagbibiro at pagtatawa. "Napakaselan ng usaping ilo "Ano kaya ang naging resulta sa inilakad ni Padre Irene? Ano kaya an upang hindi seryosohin." naging kapasyahan ng Kapitan Heneral?" tanong nila sa isa't isa. "Kung ganoon ay patawarin sana ako ng Diyos sa aking mga pagbibirong Malaki ang sampalataya nina Isagani at Sandoval na pinagbigyan an sangkot ang mga prayle." kanilang kahilingan. Tiyak na raw ang kanilang karangalan sa ginawang it para "Kung ganoon ay sabihin mo sa akin kung ano ang maaaring maging batayan sa mga kapwa mag-aaral. Samantala, si Juanito Pelaez ay hindi napigilai ang nila ng kanilang hindi pagsang-ayon?" paghahambog sapagkat siya raw ang bumuo ng panukalang ito para s pangkat. "Sa dahilang ang mga klaseng panggabi ay maaaring magkaroon ng panganib Kinakabahan naman si Pecson. Hindi ito makumbinseng dapat nanj ipanatag ang gaya ng nangyari sa paaralan ng Malolos," patuloy ni Pecson. kanilang loob. May pangamba itong baka sila makulong lalo' may mga "Pero kahit ang mga klase sa dibuho ay ginagawa na rin ngayon sa gabi at makapangyarihang taong nakikialam. Biglang nagbago ang ihip ng hangin nang marinig iyon ni Pelaez at kaaga maging ang mga nobena at prusisyon," tugon naman ni Sandoval. kumambiyong wala siyang kinalaman pagdating sa bagay na iyon. "Hindi aki "Malalagay sa panganib ang karangalan ng unibersidad," anang matabang kasangkot pagdating sa bagay na iyan!" lalaki nang hindi pinansin ang puna. Nagngitngit ang loob ni Sandoval. "Bumubuo 'yan ng masamang pagtingii "Kailangan din namang magbigay ang unibersidad para sa mga mag-aaral. sa Kapitan Heneral. Alam kong siya'y maka-prayle ngunit sa puntong ito'i hindi siya dapat nananalig lamang sa mga ito. Mapapatunayan mo ba sa akinj Pecson, Kung totoo ang mga sinasabi ninyo, para saan pa ang paaralan, ang unibersidad kung ano'ng batayan mo sa paniniwalang walang sariling pag-iisi] ang Kapitan upang hindi matuto ang isang mag-aaral? Institusyon ng kamangmangan? Nagkakasundo ba ang mga tagapagtaguyod ng edukasyon para hadlangan ang Heneral?" "Wala akong sinasabing ganyan!" Napatawa ito na halos nakikita na an: karunungan?" bagang. "May sarili siyang desisyon sa anumang bagay na kailangan niyan Sumagot si Pecson sa sinabi ni Sandoval. "Sapagkat para sa kanila, ang pagdesisyuhan. Natitiyak ko iyan." pagsisikap na ito'y kawalan ng kasiyahan." "Kung ganoon ay patunayan mo ang mga sinasabi mo!" sigaw n Sandoval. Sumabad ang isang mag-aaral. "Ngunit paano kaya kung ang panukalang ito'y "Huwag kang magsalita ng mga walang kabuluhan at ayokoni matawag na magmula sa paaralan ng Sining at Kalakalan?" filibustero." "Magdahan-dahan tayo ng pagpapalagay," mabilis na tugon ni Sandoval. Natatawang nagpahayag si Pecson. "Ayan na naman ang filibusterismo Hindi na ba maaaring magtalo nang hindi mauuwi sa anumang pagbibintang?" "Ako'y walang pagkiling sa mga prayle sapagkat batid ninyong ako'y may Humingi si Sandoval ng isang tunay na pangyayari sa pahayag ni Pecson malayang kaisipan. Isa ako sa nagtanggol sa pagkakatatag ng Sining at Kalakalan "Hindi pa gaanong katagalan nang mangyari ang pagsasakdal ng mga at saludo ako sa paaralang iyan na hinayaan ng pamahalaang pinnunuan ng mga I I 1 1 1 , 1 BUSTERISMO 59 prayle."
58

Nalaman ko ang lahat ng nangyari sa Los ng pamahalaang makatawiran. Muling sumabad si Pelaez. kabila niyon ay hindi pa rin ninyo masasabing ang inyong pagsisikap ay Napatingin ang lahat kay Makaraig na waring naghihintay ng tiyak na masasayang. sa pamamagitan ng Intsik na si Quiroga at ng I I HUB USTERISMO 61 mananayaw na si Pepay!" tugon ni Makaraig."Na walang ipinagkaiba ang ibig sabihin sa aso ng hardinero/'parunggit Gayunman ay hindi pa rin mawala ang pag-aalinlangan ni Pecson." "Napag-usapan na namin 'yan ni Padre Irene at aniya'y nagawa na nating "Humanda tayo kung ganoon. ibinibigay din sa inyo ang lahat ng bagay na mayroon sa amin. "Ang pamahalaan ay nagkakaloob nj mga Nagpalakpakan ang lahat sa pagdating ng lalaki." pagpapatuloy ni Makaraig." wika ni Pecson. "Iyan ay kung hindi sa ating mga binti isasabit ang kadenang palamuti. ayon ay taliwas sa hangarin ng Espanya para sa lahat ng kanyang nasasakupan. Nagawa ninyong hubarin ang kanilang mga suot na maskara at ilantad ang kanilang kasagutan. gayundin ang Intsik na si Quiroga. si Sandoval sa ngalan ng Inang Bayang Kung mapakiling natin si Don Custodio ay mananalo tayo sapagkat tiniyak ng Espanya. ang malakas na palakpakan. Padre Fernandez. huwag nating hatulan ang pagbibigay ng katarungan nj pamahalaan. sa pangalawang kabo. sa unang nagbigay ng panukalang ito. Ang ibig sabihin ng lahat ng ito'j at maging sa mag-aalahas na si Simoun." "Paano ang gagawin natin para kumiling sa atin si Don Custodio?" tanong ng Niyakap ni Isagani si Sandoval bilang pagpapahalaga sa sinabi ng lalaki at isang estudyanteng tila naiinip na. "Oo." ito lalo na sa mga bagay na patungkol sa ating lupain." sabad ng isang estudyante. mga kasama!" masayang balita ni Makaraig. Sa pamamagitan ng Espanya ay nagkaroor kayo "Nakausap ko na si Padre Irene. Ipinagtanggol niya tayo laban sa lahat ng mga naroon gaya nina Padre inyong mga paaralan. At kong marinig kung paano tayo ipinagtanggol ni Padre Irene!" nakatitiyak akong may gantimpalang papuri ang pagsisikap nating ito. Padre Salvi. Sapagkat ang hindi niya pagsang." pagbabalita ni Makaraig. ang makikipagtunggali para sa inyo. "Tumigil ka na! Nais bukas. nagsunuran ang iba pang mag-aaral. Sa aking palagay ay kayang-kayang lutasin ni Don susunod na sasabihin ni Sandoval." Nahikayat ni Sandoval ang mga naroon sa kanyang mga pahayag sanhl gobernador sibil. ang Pilipinas ay binigyan ng mga kumbentonj Banos. pagbabalatkayo. "Dapat ninyong malaman. hanggang sa ipagkait din ang ating kahilingan?" ani Pecson. Wala ay ano?" "Pagkatapos? Kung walang magkakaroon ng lakas ng loob sa inyong mga nang magagawa ang ating mga kalaban kung hindi tanggapin ang pakikihamok. "Sa "Paano kung tumutol din si Don Custodio sa ating panukala?" ani Pecson. dahil isa kang Kastila." tugon ni Makaraig. Kung ako ang inagsasabi kahit I'ecson. "Narito tayo sa bahay ni Makaraig upang marinig natin ang tagumpay. Sa totoo'y pinayayaman Hinikayat ni Sandoval ang mga mag-aaral na patuloy na manalig si natin. 60 EL FILIBUSTERISMI kalahati ng sinabi mo'y tiyak na pararatangan akong isang iilibustero. Halos isang linggo silang naroon at nagsisipagdebate tungkol sa uting pinamamahalaan ng mga prayle. at ibinigay din iyan sa inyo. ni . "Ayon kay Padre Irene. Ang eskolastikong tinaglay ko'y umiiral dhj sa panukala. "Ngunit paano kung ang Kapitan Heneral ay patuloy na sumangguni "Pero matagal ng walang silbi ang lupon na iyon." "Magtigil ka na sabi!" wikang muli nang umaawat na mag-aaral. Kaya naisip nilang buhaying muli sa pamamagitan ng Natigilan ang mga mag-aaral na nagpalakpakan at waring naghihintay-nang pagdinig sa ating kaso. Kung kayo'j "Mag-aalahas na si Simoun? Ano'ng kinalaman ng hudyong iyon sa usaping nagdurusa'y gayon din kami. "May mabuting balita. tagapangulo ng Lupon ng mga Paaralang Primarya. Hintayin "May ilan pang mataas na kawani na tutol din sa ating panukala gaya ng natin ang karangalang itatampok ng pamahalaan para sa inyo. mga ginoo.. pamahalaan ng Espanya sapagkat patuloy itong nagbibigay ng magandang Agad sinawata ng isa ang mag-aaral na nagsabi niyon. Masigla pa rin dulot nang natamong palakpak ang tinig ni Sandoval. upang masayang magpalakpakan ang mga mag-aaral. "Habang walang pruweba sa isanj masamang Sa gitna ng pagtatanggol at pagtatalumpati ni Sandoval ay dumating si hangarin. Hindi na narinig ni Pelaez ang patutsada ni Pecson dahil sa patuloy na sa bandang huli'y bumagsak ang kaso natin sa mga palad ni Don Custodio. Sandoval. Custodio ang mga bagay na ito sa buwan ring ito. Ang pinakamabigat na hatol ng parusa sa Espanya'} Sibyla.Kapitan Heneral na wala siyang kikilingan." muling wika ni Pecson.." Nagpahayag ng papuri si Sandoval patungkol sa pamahalaan sa pag asang Makaraig." paliwanag ni Makaraig. pangangailangan para sa lahat." Agad napabulalas si Sandoval. Dahil natuklasan ninyo ang hindi natuklasan ng iba. Kami'y Katoliko kaya't ginawa rin kayonj Katoliko. sila'y patuloy na bibiyayaan. sa Kapitan Heneral kamatayan. na isa ako "Pati ang Intsik na iyon?" bulalas ng unang mag-aaral. Tulad din sa Espanya. matagal na nga. at pangasiwaan. "Dahil pagkatapos magbigay ng panukala at ibigay na sa kanila ang anumang kapasyahan." pakli ni Makaraig." "Ipagpapaliban na sana ng ilang buwan ang pagdinig sa panukala natin nang wika pa ng negatibong mag-isip na si Pecson. Pilipino na lumantad at lumaban ay ako. "Nasasabi mo lang iyan.

47 .

Anong klaseng estudyante ang mga ka-grupo ni Makaraig? 2. Tila ibig pang ikubli ni Hindi sumang-ayon si Isagani sapagkat mahalay tingnan kung pati k Pepay nalalaman tungkol sa pakay ni Isagani ngunit ay lalapit pa sila.i.. Batid niya i mngyaring Isagani upang maging marangal ang pamamaraan. Kondesa. Nakilala siya nito at agad kinamayan sabay paghingi ng paumanhin. I. isang mangangalakal ii mi' sinawata mataas na opisyal upang aprubahan ang desisyon nang maalala ni i n in. Anong klaseng mithiin ang ninanais ng grupo nina Isagani? Sinu-sino ang sumang-ayon sa panukala nina Isagani. sana sina Padre Irene. Maputi ang buhok nito at may pagkapanot na ang abogado." wika ni Makarai: silang mamagitan sa kanilang panig ang abogado sakaling sangguniin in I )on "Gawin muna natin ang paraang hindi mahalay. ' i. Hindi ko tiyak kung may alam kayo gaya ng pagkakaroon ng maraming pag-aari.Ii ito ang nagpanukalang ipaubaya sa Lupon ng Pamahalaang Primarya singkahulugan ng mga salita. tagapayo at tanungan ni Don Custodio. Agad niyang sinabi ang pakay at hinintay ang reaksiyon nito. a SI Ginoong Pasta ay kabilang sa pinakabantog na abogado sa Maynila.IBUSTERISMO"Ang magandang dalagang kaibigang matalik ni Don Custodio. na nagtanggol sa kanila sa Los Bafios? 5. Mini ng abogado kaya't matapos makapagpaliwanag si ay tinangkana na salita at pag-iwas sa usapan.----doon ay Pilipino ito kaya nakatitiyak na sila ng pagpanig sa kanila ng abogad imkay..ling sa pag-ibig sa bayan at paghahangad ng progresibong kamalayan.i..balkon 5.isyahan at Sumang-ayon at napagkaisahan ng lahat na piliin ang abogado ang lapitaf ni iyon ay ang hindi makisangkot sa nasabing usapin. 1 lindirinsiyamaloK | ( t ^ nang hogado. muli ni Pecson Naging masigla si Isagani sapagkat maayos ang pagtanggap sa kanya ng Nagprisinta si Juanito Pelaez na siya na ang kakausap kay Pepay sapagkj abogado. Sinu-sino ang kanilang lalapitan upang hingan ng tulong? Kabanata 15 SI GINOONG PASTA 1 2. nangangasera 3. Buki Hindi nasiraan ng loob si lsag. Padre Fernandez.. Kakausapin ko muna sIT Custodio. Disente ang pananamit at ang mukha ay pormal na halos hindi ngumingiti.iiii niyang hindi lamang si Padre Irene ang nasa panig ng mga mag-aaral at TALASALITAAN Hanapin ang . .. "Walang makahihigit sa akin i . inoong Pasta na siya'y may "May iba pa namang paraan. Marami siyang kliyente dahil kilala siya sakahusayan sa pagtatanggol. kuru-kuro ang nasabing Lupon upang magkaroon ng pagkakaabalahan.w ne uouan ngunit pagkakataon mabistayan iyon ni Isagani II. kaibigan din niya ang babae.| . Ni hindi umangat ang ulo nito at nagpatuloy sa pagsusulat gayong siya'y nakapasok Itinaas na nito ang ulo at tumambad si Isagani sa paningin ng abogado... Magtatagumpay nga 1.r payo Ginoong Pasta at kung walang mangyari ay saka n'yo na pag-isipang humingj' nangmakitang pormal at nakasimangot ang mukha ni Ginoong Pasta.. m i .^..." sab|». ng tulong kaninuman sa dalawang babae.... mil desisyon at sa katunayan ay ang kabilang panig pa nga.. 4.wangT™2 si Isagani sa pamamagitan ng matatayog na 1 ' " ' '""'"i" "^fnag^mula itong tumalakay ng mga paksang may .. Samantalang sa loob-loob ni Ginoong Pasta ay may sarili na siyang i ." ani Isagani. < ><>!" kinamot pa nito ang ulong panot..( amorra kapanalig 4..48 tang EL FILIBUSTERlSNfi 1 ." panukala ni Makaraig n anukT Si Isagani ang nagprisintang pupunta kay Ginoong Pasta sapagkat a abogado ay naging kaklase at kaibigan ng tiyuhing si Padre Florentino.in sa l-atas." " '1 "m|' i'"m:. "Si Ginoong Pasta na isang abogado ay maaari ring lapitan sapagk siya'y m jgdilim na muli ang mukha." sambit ni Isagani. Isagani at Pecson? 3.i. Marami ang naghihintay sa kanya kaya't matagal bago napaunlakan si Isagani. Ano ang layunin ng grupo ni Makaraig.ya \Tnasvahan dekreto at sapagkat kung anu-ano ang | . Hindi ako i maselang bagay at kailangan kong lubusang mag-ingat. nlmlii hindi ganoon kadali ang lahat. Kap<u>y*"<» > . Hindi na nagkaroon ng lakas ng loob si Isagani na humingi i. Sinabi niya ang pananalig ng mga kabataan kay Ginoong Pasta at imuasa "Si Ginoong Pasta ay malapit din sa isang mananahi. Dumatingl din ang pagtawag sa pangalan ni Isagani at siya'y pinapasok sa tanggapan Nasa loob ng opisina ang abogado at sa mesa nito ay maraming nakapatongl na papeles. pagtatalo sa Los Bafios at ang pagkahati ng dalawang panig... M' lahat ng ito ay alam GAWAIN 1.

Ang isang bayan lamang I alipin at dinadahas ang walang karapatang humingi sa kanyangpanginoon. na nangangahulugan makagambala kahit isang saglit sa taong ang buhay ay totoong mahalaga mga y subersibong pag-iisip. Hindi sila liiikapangahas na umuwi. Nariyan ang simbahang laging humihingi sa ~ Hyos at naniniwalang siya'y palaging bibiyayaan. Subalit may mga bagay IYONG hindi nauunawaan sapagkat lubhang maselan.a batas at mga kapasyahan." Pihpmo.. Bg ano mahinahong wika ni Isagani.o {"?i "lunayan Pa nga'y kapuri-puri.ag magtangka ng pagkilos n salungat sa mataas na layunin ay isang krimen na dapat parusahan.n. ^a^x'I ■_ 1_l . mmmigm im layuiii] nang may tugon ni Isagani..si uinoong rasia sa mga uagmg yauay a .49 ang higit na naguluhan sa hal kanyang mga sinabi.'<aDUDUt' mS pamahalaan. si Ginoong Pasta na na si Isagani. EL FILIBUSTERISM' rin f i I IIIBUSTERISMO 65 ng ganoong pagkilos ay nangangahulugan ng paglaban sa pamahalaan tungkol i "Hindi po namin nais na malagay kayo sa balag ng alanganin " an kanyang pamamaraan ng pagsakop. Ang s alituntunin isang panukala bagama't may mabuting layunin kung laban naman gumawl. "Ngunit ang pamahalaan ay gagawa ng salig. "Kung pagsunod sa mga alituntunin. Ngunit kakaunti pa ang aking nalalaman tungkol sa batas mga kautusan o kapasyahang pinaiiral sa ating bayan. "Nariyan ang higit na suliranin. Hindi nga ba't kapuri-puri na ang pagtulonj ""F-T"' I ay ang pagsunod sa batas hindi pagsang-ayon Ang gumaw ng sa pamahalaan na ang pagiuion« Nagpakita ng at mga kapasyahan. ka Jl: «Masamane teorva Iyan ay pagpapakita na kakaunti pa ang ngjsang panukala bagama't may mabuting layunin kung laban naman ng pamahalaan ay nakakasugat. |Sng isang bayan na nasusuklam sa kanyang pamahalaan ay walang kailangang PGIN kundi ang siya'y palayain. An isangmara^galna*1& 1." makakasama sa pamahalaan ang pagtataguyod ng L„. jyiuuinui oti citing "Ipagpaumanhin po ninyo. Marami ang hindi nakakaunawa nito." Pakiwari ng abogado ay nagtagumpay siyang tuluyang lituhin si Isa kaya't : naging kampante na ang loob.. Ngayon ay sasabihm . Iisa po ang ating layunin at nagkakaibi lamang sa humihingi man ang "•a mamamayan ay sapagkat pamamaraan. rronnontU A n «I« ~.." naniniwala silang nakahandang Napangiti ang abogado sapagkat nagtatagumpay na siyang lituhin si Isaganm magbigay ng at maiba ang paksa ng pinag-uusapan."^.i. Ano ba ang hinihingi nila? Nalalaman ng marami IW ITO'y hindi masama at sa halip ay makabubuti." 1& UCK C f B m ! Nagpakita ng hindi pagsang-ayon si Ginoong Pasta sa mga naging pahayag "j n. t 'fnimaming pagbabago sa Madrid ay naparatangang filibustero. Ang paghingi ay hindi dapat ikamuhi at sa atino l™ . Umaasa akong hi'n it^nj-. "Huwag sanang itulot ng Diyos na k'ami ang ibubunga ng ginagawa nilang paghingi.t na!. -o x ■ "v uo " ^ g i.

^ kaP^ihan ng pamahalaan katuwiran o katarungan." Isinuot ng abogado ang salamin sa mata at nagkunwaring may binabasang i i "Kabaligtaran!" tumawa ng pakutya ang abogado. Naintindihan ni Isagani na gusto na siyang paalisin ng abogado kaya't llvii'v ay ang hindi pagtupad sa tungkulin.. lumayo na. Maaari kayong makatagpo ng pinunong lubha mil-'." bingihan sa iba pang mga kuro-kuro. ano pa ba anp.. "Sa pamahalaang ito ay lis... ang hindi umiyak ay walang gatas. guslo am v t» i jr j x 6 si ^ ^rS^lLarikaU . Kastila ang nagpahayag ng panukalang iyan. kabaligtaran ang nangyayari. ngunit may iba namang makatuwiran..Iubha Umangat ang ulo ng abogado.. Kayong mga marurunong ng magsalita 11 'nr." malungkot na ngiti. "Nahuhulaan ko ang ibig ninyorg ipahiwatig." "Nasaan na ba ang aking salamin?" "May kasabihan ang mga Kastila.. ■ a ni)'. Higit na matibay an batayang ^^^^^.." Nagpakawala si Isagani nakapag-aral at nakakaunawa ng lahat." "May ibig akong sabihin. Mabuti pang pabayaan na lamang natin sa pamahalaan ang kapasyahan..50 oi D -J -or " kanyang nasasakupan ang pinakamahina sa lahat. Ang tangkaing hilingan siya kahit pa hindi naman kalabanin ay parang pagbibigay ng sapantahang siya'y nagkakamali. "Ibinigay sa atin ng pamahalaan ang mga bagay na hindi natin hinlhingj sapagkat ang paghingi ay nangangahulugan ng pagkukulang at ang ibig sabihin impiikarami. Muli itongnagpahayag saparaangpautal-utal kay Isagani." "Ngunit ang bumubuo sa pamahalaan ay ang mamamayan na siyang pagkuwa'y kumumpas ang mga kamay na waring may ibig ipahiwatig.. ang "Narito po... Ang maipapayo ko'y ipagpaubaya na lamang ang lahal ng makabubuti at siyang nararapat. isang bagay na walang gaanong halaga. n lamang kung ano ang mga bagay na kailangan ko pang gawin.. Kahit ang hinihiling ninyo ay lubhang mapanganib. Ano?Ang binata'y nangahas na 1 mangatuwiran sa kanya? Hindi ba't nakalilito na ang mga naging pahayag niya? ilalingan ng mamamayan. ang bise rektor ay tutol sa panukalang iyan." mLtagpo ng pinunong.^." hindi humingi ay hindi mabibigyan. kailangang isantabi ang ganyang paniniwala sapagkat iyan ay kahangalan. "Kailangan mong magtiwala sa kanila sapagkat lahat ay ipinagkakaloob nila. paggawa sa pamahalaan.." "Hindi! Hindi iyan ang nais kong sabihin!" agad pagtutol ni Ginoong l*MMtn. iba't iba ang pamamaraan ng |ii»inahalaan. & 1 . pinutol ako ' Natigilan si Ginoong Pasta dahil tila lumabis ang kanyang mga salita at ipusukanmo. "Ibig ninyong sabihin na ang pamahalaang kolonyal • lnndi "Sila'y mga taong maaaring magkamali kaya't hindi dapat magbingi matatag ang pagkakabuo at umaasa ito sa mga pala-palagay." Sandaling nag-alinlangan ang abogado at ipinako ang mga mata kay »'ani. kung nababatid nawawalan siya ng pag-iingat.. subalit waring nalimutan ko na. ngunit hindi sa panukala nil mi pamamaraan ng panukala.... "Binata.iiu .

ang bawat uban sa ulo ko ay magiging tinik at hindi ko ipagmamalaki bagkus ay aking ikahihiya nang labis. mangumpisal at makinabang gaya ng ginagawa ng iba. Kayo'y hindi taga-Maynila at hindi Kastlfl ang 1. Maaalala ninyo ako sasabihing may katuwiran ako sakaling kayo'y ubanin na rin.. u6 Quiroga habang no . ay naghandog ng isang hapunan sa araw na iyon 11 >ado sa kanyang tahanan sa Escolta.." saka hinipo n Ginoong Pasta ang ilang puting buhok. Magsunog din sila ang singkahulugan ng mga salita kilay sa pag-aaral at makalbong tulad ko. nagdilim ang pamngm GAWAIN hindi ako tinulungan ng mga guro sa akademya. usok ng mga tabako na m USOK. Ang kailangj masasabi ninyo sa pananaw o pagtingin ni Ginoong Pasta NII mga natin ay mga bisig para sa agrikultura. "Bibigyan ko kayo ng isang magandang payo at alai kong magagamit ninyo ito. "Napakarami ng abogado at ang iba'y nagkakasya na lamang na magti Ano'ng masasabi ninyo sa mga ideolohiya ni Isagani? Ano naman ang kawani. mga militar. mga sulci niya sa negosyo. siyang bumubuhay sa atin. Nagpunta ako dito hindi para sa aking sarili ku. kuwentuhan at i n iiirinig na iba't ibang papuri ng mga taong naroroon. kahabag-habag na binata. At kung marami man sa bilang ay kulang naman sa kasanayaj Walang masama kung ang mga magsasaka at manggagawa ay matuto rin mapabuti ang kanilang mga sarili sa pamamagitan ng edukasyon. . "Kung ang lahat sana ay nag-iisip ng tulad it. Maraming alak at masasarap na mga handang gin. Ang mga palamuti i na bahay ay galing pa sa Vienna. o maski para sa mga mamamayang nagpalago ni aking kabuhayan.. Kaya kayo natuto ng wikang Kastl ay sapagkat pinag-aralan ninyo. hindi makapag-asawa at tuluyang mawalan ng bayan na siyanj kauna-unahang kukutya sa inyong naging kasawian. Pati ang paniningil ng tamang halagi Layuan ninyo ang mga bagay na may kinalaman sa bayan at pamahalaai Magsimba. kaawa-awang Padre iciiiino!" para sa kapakanan ng higit na nakakababa. isang negosyanteng Intsik na naghahangad magkaroon ng M I ado ang mga Intsik." inya-tanyang ^ima at sakit"Palagi niyang sinasabi sa akin na isipin ko ang aking kapwa katulad pag.uiinagdag pa ng abogado.mit Mandarin si na nag-uusap WNGATAKAL k. ilubong . Panay ang ~ ~ o tohnkn na humahalo sa amoy ng bahay-Intsik na tila .." "Ang gustong matuto ay talagang matututo ngunit ilan po ba ang kagaj link it madilim ang mukha ni Ginoong Pasta at ikinukubling may nalalaman ninyo? Isa sa sampung libo? O baka higit pa. 4.. iisip ko sa aking sarili.ilialong apyan. magpautang at magpakumbaba.p." TALASALITAAN Hanapin "Kung ganoon ay gawin din nila ang ginawa ninyo. Marami siyang kaibigan na may matataas na tungkulin dahil 1111 ■ s i yang magregalo. Masaya ang buong paligid dahil sa masasayang tawanan." mi pakay ni Isagani? 66 U ^ZXZt Ano ang tunay na damdamin ni Ginoong Pasta sa inilapit na usapin ni Isagani? ' i n'lagumpay ba si Ginoong Pasta na lituhin si Isagani? Pangatwiranan.sapantaha dinadahas naglilingkod ay may hawak na aralin ang kabila kong kamay.alakal. Maliwanag at napapalamutian ang in(j. Iwaksi ij ninyo sa isipin ang pagpapabuti o pagpapasama ng bayan. maluwang na bulwagan. walang ginawa alang-alang sa bayani nagkaloob sa akin ng lahat. Ang ninyo? Ano ang mapapala ninyo sa panghihimasok sa bagay na iyan? tyf ibig hindi ito angbuhay ^ngU^^ ng is. mga prayle. Mayroon siyang mga tapat at masisipag i | i lauhan.. Ako nama'y naging alipin ng isang prayle at habaf ako'y 3balag S. Ang mabuti pa'y matuwa na lamang kayo sa pa| aaral kung paano magbigay ng lunas at magpasipsip ng lason.I.51 EL FILIBUSTERISl 1LIBIISTERISMO . "At kung aalalahanin ko ang aking buhay na walanl ginawa kundi para lamang sa aking sarili. hindi hindi ko iisiping..llong SI Quiroga." Yumukod na si Isagani pagkuwa'y umalis. Kabanata 16 ANG KASAWIAN NG ISANG INTSIK li. Kun magpapatuloy kayo sa inyong ginagawa ay baka hindi kayo makatapos ii| pag-aaral. Dinaluhan ito ng mga tanyag na panauhin gaya ng mga kilalang • ini'. mga kawani ng pamahalaan at ang nr. ang mga Natigilan ang abogado habang pinagmamasdan ang papalayong binatl "Kahabag-habag na binata! Ako man ay may ganyang kaisipan din sapagku ang lahat ay nagnanais na may masabing nagawa para sa kanyang bayan. Ang pa ba kayong matutuhan? Nakatitiyak akong maging si Padre Florenti ay sasang-ayon sa aking mga sinabi. mabistayan mga magulang ninyo. Maririnig ang ng mga botelyang champagne at bungguan ng mga kopita." "Isang pangarap! Isang ideolohiya! Isang kahibangan!" inakbayan i abogado si Isagani. Ang mabuti'y ail panggagamot ang inyong pakaisipin. Canton at Hongkong. Ang mga manggagamot ay nag-aagawan ng maysakit." "Totoo ngang napakarami ng doktor at abogado ngunit ang ibang bay ay ideolohiyang umiiral tulad ng kabataang si Isagani? wala.„ ^^^^ apyan. Nahj ako nang 2. wika naman ni Isagani. "Kung sakaling ang aking buhok ay may uban na ring gaya ng sa inyo.

Sa katunayan ang muli ang bahay sa mas mataas na halaga. ang pagpapagiba ngayon. Si Simoun ay nagpahayag ng sariling palagay." jjiyo. Ngunit dahil nakitang papalapit si Quiroga. Ngunit sa Simoun. Nawala naman ang sa mukha ng Intsik ikailanganin ko ang siyam na libong piso para bayaran ang mga taong nang makita si Simoun. mga ginang at si Don Pinagdaop ni Quiroga ang mga palad at hindi pagbati kay Simoun. kukautang kay Simoun at siya na rin ang maniningil sa iba pang pautang "Nagrereklamo pa kayo gayong naglabas na ng kautusan ang Ka fTeneral tungkol sa pagpapagiba ng mga bahay na yari sa pawid. dalawang opisyal at ang pamangkin ng Kapitan leneral ang kasapi sa binuong komisyon." kanyang rebolber ay walang bala. "Pag-aralan ninyo bakit halip mas maunlad ang ibang bansa pagdating sa pakikipagkalakalan Jcailangan ay linibigay niya ito sa isang babaing may kaugnayan sa isang taong I iipangyarihan na kailangan ng mga Intsik para umunlad ang kanilang gawin ninyo ang kanilang ginagawa. Sa oras na mangyari H "Maaari ninyong bilhin ng mura ang kanilang bahay. "May sapat bang kakayahan ang binuong komisyon?" gad dumaing ang Intsik ka "Nasabi ko na ngang ang dapat papuntahin doon ay isang kawal. ang mga yerong galbanisado na tunay na matibay. Custodio tungkol sa -ngpapadala ng komisyon sa India na mag-aaral "Nagustuhan mo ba ang pulseras?" usisa ni Simoun. rnga Sinabi ni Quiroga na babawasan ng dalawang libo ang siyam na libong kalakal na nasa daungan pa rin. Nagdat fja kung mangungutang pa ay si Simoun na ang ituturo para utangan." "At pagkatapos ay pagsisiyasat ay maraming maibibilanggo at ipatatapon. Umalis siya sa grupo ng mangangalakal "Kung hindi kayo papayag ay maaari naman akong lumapit sa iba. Naroon at panauhin rin ang mag-ai jia si • pulseras ay binili ni Quiroga kay Simoun sa halagang apat na libo II i i i -galo sa asawang Indiana na mukha namang Intsik. Bagama't nabigla ang Intsik ay kautusang iyan.52 EL FILIBUSTER tungkol sa pagtaas ng buwis at may ilang tumututol sa kompetisyong jig mga I II Mil IS TERISMO 69 Intsik sa pakikipagkalakalan. Hindi naman maaari ang pagpapagiba hindi makaraan ng hindi niya ang halagang nagugof innggihan si Simoun dahil sa isang buwan bago pa dumating ang kuwaresma. Isang koronel. gusto ko sana'y mangyari na maraming utang na loob sa mag-aalahas. May isang Simoun. Isiningit ni Don Pelaez sa usapan ang kanyang suliranin sa inan. Ilang araw lang fean at taong 'yan?" ipalalagay ko na ito sa iba't ibang mga bahay. isang iMm o u n na bagsak ang kanyalbilyan at isang magsasapatos. Malaki ang pagsasaalang-alang ni Quiroga kay Simoun hindi lamang sa lalapitan upang sila'y magpikit-mata. grupo na nag-usap kabilang ang ilang kawani. Bukod sa ano ng afig ibibili ng mahihirap na mga 'Huwag kayong mabahala dahil pananagutan ko ito. Bukod pa sa malaki ang pagkakautan Intsik kay masiglang ig-uusap na tila tinamaan na ng espiritu ng alak. Nagbalik ang dalawa sa sala at dinatnan nila ang mga taong hinihingi ng mga Intsik. Malaki ang kikitain in ayusin ninyo ang pagpapawalang bisa ng kautus p#ra maipagbili ninyong sa paglalakad ng mga kaso nila para sila mapakawalan. Walang nagawa si Quiroga nang kunin ng babae ang pulseras. ng paggawa ng sapatos para magkandatuto sa gagawp mga kawal. Napangiti si Simoun sa narinig." Nag-aalinlangan pa rin si Quiroga sapagkat takot siya sa pagtatago ng mas." S °^h K • "Ano't kailangan pang pag-aralan ang sapatos ng mga Indiyo? Maaari H katotohanan mataw Bakit may ganit paghahanda at bumabaha alak? ." Ipinagtapat ni Simoun na kakailanganin ang bodega ng Intsik "Totoo 'yan! Ngunit dapat ninyong malaman anj bago bumaba ang para sa liynng mga bala at baril." Napilitan na ring sumang-ayon si Quiroga sa lahat ng ibig mangyari malapit ito sa Kapitan Heneral kundi dahil sang-ayon si Simoun sa karapatang ni linoun. Tila uliinga naman ng maluwag ang Intsik.

n l § ang negosyo. Sinabi ni Simoun na mas makabubuting panoorin nila ito upang iimpatunayan kung totoo.r°ga ang dahilan 3ng isan Intsik mBy Sa pulutong ng mga pari ay pinag-uusapan ang tungkol sa ulong nagsasalita on may perya sa Quiapo na pinamamahalaan ni Mr. Sumama rin si Ben /iiyb upang mapatunayan na tama ang kanyang hinuha na ito'y ginagamitan ■Dang ng salamin.nnan silang magyapak gaya ng ginagawa nila sa kanilang bayan. Ayaw maniwala ■ iba at ito raw ay ginagamitan ng pandaraya sa pamamagitan ng salamin. Kap nangangahulugan ito ngpagkalusi at kam. Ang lahat ay sumang-ayon maliban kina Padre Snlvi at Don Custodio na kalaunan ay napapayag din.53 ababatid ni Simoun a ji . Kny Juanito Pelaez nagmula ang kuwentong ito. Leeds. ^r Alam ni Simoun ang taktika mmm mga Intsik sa negosyo. Qu. Nais nitong hilingin na mapanood ng pribado ang palabas.uJugi kaylnna bayan ngunit hindi naman lahat." > onanan at ibig niyan a "Totoo ngang maraming Indiyo nanaglalakad nang nakayapaksa kanilang n f i l_'Ano? Na. . ^^l^^^^^^^ ftln m pagkalugi ng negosyo.

. Ano ang binuong estudyanteng nakaaway niya sa bapor. sa peryahan. . Nagkabiruan sila sapagkat may mga larawan at lilok na nakakawangis ng nito? mga prayle. < i iio Pelaez si Paulita na lalong nagkandakuba sa pagkayuko para bumati Wwiiantala ay si Donya Victorina ang higit na nag-ukol ng pansin kay Juamto JMI . Masayang-masaya at walang pagsidlan ang kagalakan ni Padre Camoi kawastuan ng mga gawa kung may batayan ba ito ng sining. Ano ang nais mangyari ni Quiroga sa paghahanda niya ng hapunan par mga mahahalagang tao? '2. Kabanata 17 ANG PERYA "Hangal ang nakaisip gumawa ng larawang ito. Ano ang pabor kagandahan. gitara at maging kalanl ng Isa namang kuwadro ang muli nilang napansin at ito ay naglalarawan ng lata. mga tugtugin at musika magtawanan ng buong pangkat.. nahiling na siya sana ang kura paroko ng Quaipo. Ano ang taktika ng Intsik sa negosyo ayon kay Simoun? 4-. Lalong napahimutok ang i n i nang pabor na naibigay ng lalaki? matuklasang ang nobyo pala nitong si Isagani ay walang iba kundi "ii 5. Nakatawag ng pansin ng lahat ang pagdating ng dalaj dahil sa angking ano ang uri ng pamumul 3. Naglakad nang palayo ang pangkat komisyon para mag-aral sa nina Padre Camorra at tuluyan na ring naagaw ng iba ang atensiyon ng pari sa dalaga. Sa isip-isip ni Padre Camorra ay lihim na nahiling na sana ay napabilang I i 'aulita tanggihan dahil sa mga Gomez sa mga kadalagahang taga-Tiani. nagmumula sa mga instrumentong gaya ng tambol. Nilapitan m 11 . Ang perya'y punong-puno ng panonoorin at mga manonoi "Hindi ko ito maunawaan. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga sumusunod na salita." wika pa ni Ben Zayb na naging sanhi upang VValang tigil ang mga tao sa pagpaparoo't parito. Pinamagatan itong Ang Bayan ng Abaka. May pagkakataong sinasadya ng pariil matalisod upang v 1. Sumagot SA QUIAPO si Ben Zayb na iyon ay may pamagat na La Prenza Filipina o prinsang ginagamit MAGANDA ang gabi ng Enerong iyon at hindi magkamayaw ang ni tao sa Pilipinas. Ang isang lilok ay inihawig ni Ben Zayb kay Padre Camorra at bilang Kanti ay may isang lilok namang inihawig din ng prayle sa manunulat. Napatingin ang nakamasid na si Pad! Salvi sa ginawa ni ang pinal na pahayag ni Don Custodio upang matapos na ang mga pugtatalo. sabukot ang buhok at marumi ang bukod sa gulanit lit lumang damit na suot. Ang mga kutsero ay hindi makapagpatakbong matulin ng kanilang kale ito. sab kindat at pamumungay ng mga mata. GAWAIN Muling napatungayaw si Ben Zayb sapagkat ang tiyan naman niya al kinurot \. Naiinis ang binata sa bawa't tumititig kay Paulita o sa mga taong 'bibigay ng malaking atensiyon at paghanga sa kasintahan. may piring at may bantay na dalawang liwanag ng bilog na buwan. Sa loob-loob nr ay punto sila nagkasundo. Lalo pang tumingkad ang kariktan ng babw dahil sa binurdahang kasuotang hinabi sa pinya. pulseras kuwaresma 4. nagpikit-mata 5. Pinipilit unatin ng babae ang lukot na damit." sabi ni Padre Camorra. May nakita silang tindahan ng mga larawan at nililok na kahoy ng mga India? Ano ang kabulufl Indiyo. Uarawan kung anong uri ng tao si Quiroga at ni Padre Camorra dahil nakita nito si Paulita Gomez na ubod r garida ng gabing iyon. apyan 3." naman si Ben Zayb. Nasisiyahan si Paulita mga papuring naririnig ngunit na hiningi ni Simoun kay taliwas iyon sa pakiramdam ng kasintahang v ***t>* ***** "■*—o c? i Quiroga na hindi nito * nagaw. 2.54 "70 EL FILIBUSTER!* IIIIBUSTERISMO makasanggi ng dalaga at mahipo ang makinis na balat. Padre Camorra na abala pa rin sa pagtingin sa mm magagandang babaing nagsisipaglakad. Pinagtawanan din nila kaaya-ayang pakiramdam sa mga taong naroon. pulutong jl'iuuni. nakalupasay. ang mga Indiyo ay likas na mahilig sa sining at paglililok. Sa huli'y sa isang dahil sa dami ng mga magagandang dalagang nakikita niya. ng isang lalaking nakagapos ang mga kamay. Iniiwasan ng m| itong nawa ng mga Indiyo. Lumaon ay nagkaroon ng pagtatalo ang pangkat tungkol sa mga lilok na sapagkat nagbibigay-daan sa mga taong nagsisipaglakad. Napagtuunan nila ng pansin ang isang kuwadrong tanso ng babaing pisak img mata. May ibang pumintas at panay ang pagtatanong ng makadisgrasya ng mga taong bahagi ng pagsasaya ng gabing iyon. Maliwanag na maliwanag ang plaza dulot ng ilaw na lalong pinatingk. Malamig pa rin ang hangin kaya nagdudul ng guwardiya sibil. Nagawa pa nito kurutin ang "May taglay ding kakayahan at husay sa sining ang mga Indiyo subalit mas bisig ni Ben Zayb na ipinagkamaling braso ng isang dalaga ■ napatungayaw makabubuting ang paglililok na lamang ng mga santo ang kanilang ntupagin.

Tahimik lamang ang mga panauhing nasa loob ng tanghalan subalit hindi " papakita ng anumang takot o pagkabahala. Samantala. § Pagtatanghal ay manahimik an mga manonood. Biglang nawala sa pangkat si Simoun gayong malapit na silang makara sa palabas na panonoorin. Leeds. ulong nagsasalita. lilok 5 3. Ang mesa ay may ISANG Amerikano si Mr." palabas Agad namang nagpahayag ng pagtutol si Padre Camorra dahil baka tama ung hinala ni Ben Zayb. Mahusaj] siyang sa ilalim ng mesa subalit walang anumang naroon. Bakit raw kahangalan ang mga kuwadro at lilok ayon kay Padre maaari mo na bang ipakita sa amin ang mga kadayaan ng palabas 11 io? Alalahanin Camorra mong walang Indiyo dito na madaling lokohin at mapapaniwala. mga panoorin sa perya nang tuluyan na silang pumunta sa pagpapalaba ng nassasalita.Pinavaoan TIIUO ONR.lasi Mr.. "Bakit hindi. Leeds. a «"6 "M 8 nlya ang kahiiin Kahit anong gawing paghahanap ni Ben Zayb ay wala itong makita at Z™ «8 Panauhin na'siyasltin an] matamang nag-isip na mabuti sa pamamagitan ng paglalagay ng palad sa noo." I-tinaas ni Ben Zayb ang itim na tela at siniyasat upang makita ang salaming inaakalang pamamaraan ng kadayaan ngunit wala itong nakita. Leeds? naming lahat na ang iyong istilo ay dayain lamang ang aming paningin sa 5. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita 1." ayon naman kay Ben Zayb. u. Leeds.. Hinanap ng lahat si Simoun subalit wala na itdl "Hindi kaya natakot na pagbayarin natin sa panonoorin nating palabajl Mr.Kapamin-paminangg^ I I I II IIHJSTERISMO 73 kanyang kababayan ng salamin sa pandaraya. "Iwasan na lamang na may Kabanata 18 ANG MGA PAN LI LIN LANG mabasag na anuman. Bakit bigla na lamang nawala si Simoun nang magsisimula na ang pamamagitan ng salamin subalit si Padre Camorra ay hindi bastabastananiniwalakaya't. Ano ang napagtanto nina Padre Camorra nang makita ang mga In patungkol sa Walang habas na nagsalita si Ben Zayb upang gipitin si Mr. 2. 1." .." pagbibf ni Padre nJt^ Nanlawan ng lampara ang buong paligid ng entablado. magkamayaw napatungayaw 4. madilim at tila nagpapadama ng nakakapangilabot na i .alnngkot. panauhin. entablado bago at pagkataposngpagtatanghal..55 Namasyal pa sila at binusisi ang ilang mga paninda ng mga Indiyo sul isa Amerika. "Sapagkat gumagaij lamang ang lalabotnamgaimahe. Nababatid 4. sa kabilang sulok ay nag-uusap sina Padre Salvi at Don Custodio tungkol sa kung dapat bang ipagbawal o hindi ang ganoong uri ng GAWAIN Ano ang labis na ikinagalak ni Padre Camorra nang magpunta sa perya Quiapo? palabas sa hinaharap. Nakailang hinto pa sila sa mga tindahq sa panoorin ang misteryosong pagpapalabas niya ng ulon.i n . Ipinasok nito ang kamay mga panauhing prayle at matataas na opisyal ng pamahalaan. Aba'y may kakuriputan palang taglay ang taong iyon. * . Bahagya pang nakapagmura magsalita ng wikang Kastila sapagkat matagal siyang nanirahan s Timog ito dahil sa kawalan ng ebidensiya. Nakasuot ito ng itim nang salubunghj ang tatlong paang bakal na nakabaon sa sahig ng entablado. "Ginoo.. Ano ang paniniwala ni Ben Zayb sa palabas ni Mr. "O baka naman natakot na matuklasan natin ang lihim ng kanya] kaibigang may itim na takip at may nakapatong na mga bungo 0I ibapangkak.. Nangangamoy ang insenso't | 11 M 11 la na nagdudulot ng pagtaas ng balahibo ng mga dumarating pang SESSt "T ? . Leeds at upang mga Indiyo? mapawi ang anumang katatakutang namamayani sa loob ng tanghalan. 3. P Leeds na Sa oras n A ^. "Nasaan ang salamin?" usisa ni Padre Camorra. Lihim namang nag-iinspeksiyor . Senyor?" pakli ng Amerikano.v ^i j iu i: i j u l l Z ?y 83 entabladong Pagdarausan ng palabas at pangiti-ngitim naghihintayngorasnamaipahihiyaniyaangAmerikano.. Sa gitna ay may mesang Camorra..iindam.. Malugod niyang tinanggap ang mga panauhin sa kanyan perya upang man sa kanila ay walang bumili.

Ngunit nakatitiyak akong ang aking salamin ay nasa ang kakaibang takot na namamayani ng sandaling iyon. . "Hindi ko alam kung nasaan Natawa ang mga naroon sa pagbibiro ng Amerikano bagama't hindi napapalis ang salamin ninyo. Ibig po ba ninyong manalamin at makita ang Muling hinarap ni Mr. Senyor?" "Saan nakalagay ang salamin?" tanong ni Ben Zayb. Leeds si Ben Zayb.56 loob ng aking tinutuluyang silid. Senyor. "May nawawala ba kayong inyong sarili na tila namumutla?" kung ano.

Sumagot ang ulo na animo'y nanggaling sa hukay ang tinig. Naroon ako upang tapusin ang pag-aaral sa Grecia. "Binigkas ko! ang mga salitang hindi ko nauunawaan na nakasulat sa papel. Nagbukas ito ng mga mata at unti-unting iginala ang paningin hanggang sa mapako iyon kay Padre Salvi. Si kabila nang dinanas kong hirap para ito buksan. Subalit ako'y nabigo. makapangyarihan na nakabubuhay at nakapapatay. Ako'y isinakdal at napiit ngunit nakatakas hanggang sa napatay ako sa lawang Moeris. Bukod tanging si Ben Zayb ang hindi pa rin] kumbinsido at panay lamang ang ismid. Maging si Padre Camorra na madalas mangaral sa pulpito ng Tiani tungkol sa paghihirap sa impiyerno ay halosl hindi humihinga. "Hindi niya magagawa iyon ng walang anumang gamit na salamin Tiyak na papalitan niya ang mesa. Nagbukas na kusa ang kahon at unti-unting lumitaw ang isang ulo na mukhang bangkay na may malagong buhok." Sa umpisa'y banayad ang pagsasalita ng lalaki na tila panaghoy hanggang sa unti-unting lumakas na tila nag-uutos. Sapagkat hawak nila ang karunungan at kapangyarihan ay inilugmok nila ang bayan sa kamangmangan at kawalan ng sariling bait para tumutol sa kagustuhan ng mga mananakop. Nagbalik siya sa mesa at ipinatong ang kahon. Pauwi na ako sa aming bayan nang ipatawag ako ni Thot at iharap sa kanyang hukuman. hayop. . "Ako'y natutong umibig sa isang anak ng saserdote na pinagnasaan din ng isang batang saserdote ng Abydes. Leeds ang buong paligid na waring pinakikiramdaman ang epekto ng kanyang mga sinasabi. Habang ako'y nasa daan patungong Babylonia ay nakatuklas ako ng isang lihim. Tuluyang nawalan ng takip ang mesa at inilagay sa gitna ang kahon. nandito ako upang ilantad ang iyong kasamaan." Naging matagumpay ang panlilinlang sapagkat walang nangahas isa man! nang idaan ang kahon sa mga manonood. Isinangkalan niya ang sulat ko na nakuha sa aking babaing pinakamamahal. Lalong lumamig ang buong paligid at nagkukurapan ang mga nangangasul na apoy ng lampara. Ipinanganak sa panahon ni Amasis at namatay sa panahon ng pamumuno ng mga Persiano habang si Cambyses ay pabalik galing ng ekspedisyon sa Libya. bulaklak at mgi ulo ng tao. Bukbukin na ang kulay itim na kahon.' Sandaling umalis sa entablado si Mr.'' Nanaghoy ang mahiwagang ulo at umagos ang luha sa mukha. "Bubuhayin ko ang abong ito sa pamamagitan ng salita. ang salamangkerong Gaumata. Kagagawan ng saserdoteng ito ang kaguluhang nagpahamak sa akin. Maaari kayong makipag-usap sa nilikhang ito sapagkat nababatid niya ang nakaraan at hinaharap. Sa takot niyang magsumbong ako kaya ipinapatay niya ako sa pamamagitan ng mga saserdoteng taga-Ehipto. Natuklasan ko ang dalawang salitang. Leeds at nang bumalik ay may dala ng kahon na gawa sa kahoy at may nakalilok na ibon. May tiling maririnig mula sa loob ng kahon. Gayon din ang naging reaksiyon ni Padre Salvi sa kabilar nang pagtatanghal niya kung araw ng kapistahan tungkol sa buhay na purgatoryo na may apoy at maliwanag na altar sa simbahan para lamang] makahingi ng pamisa at abuloy." Saglit na huminto at pinagmasdan ni Mr. Isinara ng Amerikano ang kahon at patuloy na nagsalita. At naramdamara ko ang pagbigat ng kahon. Itinaas ng kanang kamay ang kahon at inalis ng kaliwang kamay ang takip. Gabi't araw na sinundan at pinag-usig ng batang saserdote ang birheng nagtatago sa templo ni Isis sa pulo ng Philae. ang tumambad sa akin aj ang kahong ito. Mistulang kalapating puti ang babaing aking minamahal na ipinapatay sa sindak ng isang dambuhalang paniki. Nabuhay ako upang ihayag ang iyong kalapastanganan sa Diyos at upang tawagin ka sa kamatayan!" Pagkuwa'y tumawa ang ulo ng tawang tila nagmumula sa hukay. Gayon na lamang ang aking pagkamangha nang] makita ko ang ulo na nakatitig sa akin. Pinaglabanan ko ang matinding takoi at patuloy kong binigkas ang ikalawang salita at nagsara ang takip ng kahon 1 at muling nagbalik sa abo ang laman. Ayaw pa nilang masabing nadadaya rin sila." Ibinalik ni Mr. Ako si Imuthis. "Nagtungo ako sa piramide ni Khufu na kabilang sa ikaapat na Iipi ni mga Faraon at natagpuan ko sa isang liblib na silid ang libingang yari si pulang batong buhay. Ang lahat ng mga manonood ay namutla at hindi na makagalaw. Makapangyarihan sila sapagkat pag-aari nila ang ikatlong bahagi ng buong lupain. "Napakaraming prayle at kawaning nanonood sa loob. Gayon na lamang ang tuwa ko sa pag-aakalang maj natagpuan akong isang mummy na anak ng hari. Ang tunog na may pagkapaos ay nagdulot ng paninindig ng balahibo ni Ben Zayb. Naghari ang katahimikan sa loob samantalang sa labas ng tanghalan ay napakaraming tao na ibig pumasok at makapanood ng palabas. Assyria at Persia. _. Isang babae ang hindi nakapagpigil na magtanong kung bakit hindi sila makapasok. Ah! Saserdote ng Abydes.. Mangyarinj pakaingatan sapagkat baka mabawasan ang abo at masira ang aking espinghe. "Magsalita ka at magpakilala. Nasaksihan ko hanggang sa kabilang buhay ang pagtatagumpay ng kasamaan at kabuktutan. "Maaari po bang magsimula na tayo kung handa na ang lahat?' Bumulong ang isang babaing balo. May isang babaing napaihi sa saya ang napahawak kay Padre Salvi. Ano ba naman sa kanila iyong ulo?" Samantalang sa loob ng tanghalan. Ang lihim ng huwad na Smerdis na isang impostor na tagapamahala. Maaaring siyasatin ito ninuman sapagkat ang laman nito'j isang dakot na abo at mga pirasong papel na may nakasulat. Leeds ang itim na takip ng mesa at humarap sa mgi panauhin." sagot ng lalaki sa babaing nagtanong. "Tila napakahinahon ng isang iyan." bulong ni Ben Zayb sa katabi.. Esfinghe!" utos ng Amerikano. Naantig ang damdamin ng mga manonood sa pagluha ng ulo na patuloy nagsalaysay. "Ngayon ay hindi na siya makakapagdahilan pa ng anuman.74 EL FILIBUSTERISMO Nagbalik sa upuan ang napahiyang si Ben Zayb na panay ang bulong s sarili. EL FILIBUSTERISMO 75 "Mga usyoso rin ang mga prayleng iyan. muling nagsalita ang Amerikano na bahagyang may panginginig ang tinig.

"Lubhang mapanganib ang palabas na ito.Bakit napasigaw at hinimatay si Padre Salvi? 5.. Uuwi na siya sa lalawigan at doon gagawin ang paghihiganti sa mga prayle.. alin sa siya'y mapatay o makapatay. "Wala naman siyang nakaing anuman. banayad EL FILIBUSTER1SM Kabanata 19 ANGMITSA MATINDING pagkasuklam ang naramdaman ni Placido Penitente nang lisanin ang klase ni Padre Millon. . May nadaanang dalawang kadete si Placido na nakikipagusap sa isang kawani.. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Napansin ng ina ang kanyang pag-aatubili hanggang sa napilitan siyang magtapat dito. Akma sa kanya ang pangalan kapag hindi ' i nagagalit subalit mistula siyang mabangis na hayop kapag pinagngalit nog clamdamin. Napag-isipan din niyang lumipat ng Ateneo subalit batid niyang pahihirapan siyang gawin iyon ng mga Dominiko. espinghe gayak 4. Tumabi ang mga kadete at pinagbigyan sa daan ang animo'y nagnamok na si Placido. Hindi na siya ang dating si Placido na mapagtimpi at hangad m i niya ngayong gumawa ng isang libo't isang paghihiganti matapos ang i npighatian. i ilog ang kura. Leeds? 3. Leeds patungong Hongkong na baon ang kanyang lihim. Bago pa makarating sa pinangangaserahang bahay ay nakabuo na si Placido ng dapat gawin...Ano ang nais ipahiwatig ng imahe ng ulong nagsasalita? . magsidatingan sana ang mga lintik at nang makita ang hinahanap nila! Hindi inakala ni Placido na daratnan sa bahay na tinutuluyan ang kanyang inang si Kabesang Andang. Leeds ang kahon.. Lumuwas ito para mamili. Ilang babae ang dapat sana'y hinimatay din subalit agad nagbalik ang diwa sapagkat walang nag-aasikaso sa kanila at ang lahat ay na kay Padre Salvi ang atensiyon.IBUSTERISMO 77 1... Kinabukasan din ay sumulat si Ben Zayb ng artikulo tungkol sa okulta at espiritismo.Ano ang nais patunayan ni Ben Zayb sa pagtatanghal ni Mr.. Isinara na ni Mr.. Inaasahan na ni Placido na wala na siyang pagkakataong makapagpatuloy pa sa pag-aaral kaya't ganoon na lamang ang pagbabalewala niya sa anumang kahihinatnari. 1. ik ng lalawigan ng Batangas na matapang at maginoo. ipakilala mong ikaw ay may karangalan.. humarap sa mga manonood at saka yumukod bilang pagtatapos ng pagtatanghal. "Sinabi ko nang huwag kakain ng sopas na galing sa pugad ng ibong langaylangayan sapagkat makakasama iyon sa kanya.Bakit pinanood ng mga pari. Habang nagkakagulo ang lahat ay naging abong muli ang ulo.mwala sa kanyang isip ang nangyari at tila ang mga boses ng panlilibak ■ pal uloy pa rin niyang naririnig." "Sang-ayon ako diyan. Hindi kami marunong maghiganti? Ah.76 Napasigaw si Padre Salvi.. Placido Penitente. Leeds? 2. walang habas 3. in. At ang kapalit ng llglait ay ang paghuhugas ng dugo. mga opisyal at mga mahahalagang tao ang GAWAJN palabas ni Mr." tugon ng nangangatal ding tinig ni Don Custodio na pakiwari sa sarili'y nahipnotismo ng ulong nakatingin pa rin sa kanila." wika naman ni Ben Zayb na hanggang sa huli'y nabigong makahanap ng salamin. Hindi pa . Sinabi ni Placido sa ina na hindi na siya mag-aaral. Nais niya itong habulin upang ihagis .. kailangang ipagbawal. Hindi niya alintana ang anumang bagay dahil sa galit na nararamdaman. Sinagasaan niya sa kanyang paglalakad ang mga ito. Nagbanta pa siya sa sarili.. dalhan siya ng pera.Nagtagumpay ba si Ben Zayb na pasubalian ang kakayahan ng salamangkero? 4.. . damit at pagkain. Maging ang mga ito'y gusto niyang pagsusuntukin." ani Padre Irene. Sa una'y . Nakita niyang nagdaan ang isang sasakyang karwahe na lulan sina Padre Sibyla at Don Custodio.. "Huwag! Maawa ka!" gayon na lamang an|| pagkasindak ni Padre Salvi hanggang sa siya'y nawalan ng malay-tao al bumagsak sa lapag. 2. Halata sa kanyang mga kilos na walang pakundangan ang paghahanap UK basag-ulo sa sinumang nakakasalubong ngunit wala namang nagtangkang Dumatol sa kanya. Napadaan siya ng Escolta at nakita ang ilang mga Agustino na nasa harapan tig I indahan ni Quiroga na abala sa pagpupulong. Nang makalabas sila ng tanghalan ay nagwika si Don Custodio. panaghoy 5. Nagbaba rin ng kautusan ang simbahan na ipinagbabawal ang ganoong uri ng pagtatanghal ngunit nakaalis na si Mr.

Lahat ng bagay ay tinipid ko para makapa). aral ka." ani pa ni Kabesang Andang kay Placido. Naghinagpis ng labis ang ina ni Placido nang tiyakin niyang hindi na lalaga siya mag-aaral. Binanggit din nito sa anak na mula nang makapasok ng seminaryo ang anak ni Kapitana Simona ay nagmistula na itong Obispo kung lumakad. Ipinaalala rin ni Kabesang Andang ang ginawa nilang pagtitipid ng salapi at iba pang pagpapakasakit makapag-aral lang ang anak. Noon nakiusap nang husto sa anak si Kabesang Andang. "Sa oras na maging pari ang kanyang anak ay hindi na tayo makakapaningil ng utang niya sa atin.inakala ng ina na nagbibiro ang anak kaya nagpayo ito na payapain at kalmahin ni Placido ang loob. Ni hindi ako mal^ananoahac macilarn no V«vroV>a A ••■ . "Nangako ako sa iyong ama na aalagaan kita at papapag-aralin hangman)' sa ikaw ay maging isang abogado.

at kabo." 78 § X I'L FILIBUSTERISMO 79 . batiin ninyong kabesa at sasagot siya ng Tales." upang lakaring maibalik ang anak sa mga "Mainam. Kung ng bapor. Nasa likuran ng mga ito sina kapangyarihan ng mga prayle? Magagawa nila kung ayaw nilang may magingDonya Victorina na kasabay naman sa paglalakad si Juanito Pelaez. Sinundan ni Placido si Simoun nang pumasok sa isang makipot at pasikot"Marami na akong naging pagtitiis. Muling naglakad sina Simoun at Placido patungong Trozo. Sinamahan niya itong maglako ng alahas sa kanilang ginawang kastilyero. Lumakad na kayo ngayong gabi at kausapin ang tenyente Dominiko. sana'y makakatakas na siya ng Pilipinas." Nagdahilan si sikot na daan. Narinig pa nihusto." Nang hindi makatugon si Placido ay agad pinakasakay ni Simoun ng karwahe Sa halip na maantig ay lalong bumakas ang matinding inis at galit sa mukha niang binata para doon sila mag-usap. Hindi natapos doon ang pangungumbinsi at pangangaral nito sa "Dumating na ba ang mga pulbura?" kanya upang magbalik sa eskuwelahan. Umuwi na lamang ng bahay si Placido at dinatnan pa rin niyang Kumatok ng pinto si Simoun at may sumungaw na isang tao.EL FILIBUSTERISMO Sinabi ni Placido ang pakay na nais niyang magtungo ng Hongkong." Muling lumabas ng bahay sikautusan. Kaya umalis ka at doon magpayaman upang sa kanyang pagbabalik ay magawa na niyang labananna ngayon din!" ang mga prayle." agad na tugon ni Placido "Oo. gaganapin sa Linggong darating. Nagpatuloy sa pakikiusap ang ina subalit nagbingi-bingihan pa rin si Placido. "Mas gusto ko Tila napaurong ang lalaking kausap. nakasaklav. "Ibig ko po sanang humingi ng tulong sa inyo. Sapat na ang Placido at tinungo ang daungan mga tauhan ni Kabesang Tales. Hindi ko na kayang magtiis. Hinihintay ko na lamang po ang mga kartutso. maestro. ipabilanggo o ipapatay? Ano'ng magagawa mo sa Gomez na naglalakad habang nagbubulungan. Placido." nitong kunin ang prokurador ng mga Agustino "Ang mga bomba?" "Handa na po ang lahat. may kinakausap na isang dayuhang lalaki. naroon ang ina." Umiling si Simoun. Walang abogado o doktor. Nagtaka si Placido kung bakit ang isang mayamang mag-aalahas Placido ng kung anu-ano hanggang sa lumabas na siya ng bahay at naglakad saay pumupunta sa ganoong klase ng lugar. Nakilala nito si Placido." lalawigan. Kinuha ko siya mula sa pagkakatapon at Pilipinas at Europa. "Senyor Simoun." bulong pa ni Placido. kay San Sebastian." sa pahayag ng ina. Nakaramdam siya ng gutom ngunitisang malaking solar na sa gitna'y may isang dampa na napapaligiran ng puno ng naalala niyang wala siyang pera sa bulsa." Inabutan ni Simoun ng salaping ginto ang kausap na tao. Matatagpuan ninyo sa Lamayan ang isang lalaki sa bangka. Tumambad sa kanilang paningin ang lansangan na walang tiyak na pupuntahan. Naalala niya ang ambagan nasaging. Sinabi ko na sa iyo noon pa na magtiis ka at magpakumbaba. "Sa Linggo pong darating? Hindi pa po pang maging tulisan kaysa handa ang mga karatig-pook at naghihintay pa silang bawiin ng Heneral ang bumalik ng pamantasan. "Tatalon na lamang ako sa "May balita na po ba?" dagat." Natigilan si Simoun na noon ay naman ng isang bahay na kahoy ay kiriausap ni Simoun ang isang lalaking pasakay na ng karwahe. Nag-uusap ang dalawa na hindi wikang Naunawaan ni Placido ang ilang kaganapan at noon siya pinangilabutan nang Kastila ang gamit kaya't sa kanyang palagay ay wikang Ingles ito. Senyor. "Bakit?" may sulsi at hindi ako bumibili ng bago at sa halip ay ginugugol ko sa pagpapamisa usisa ni Simoun. Kung mairerekomenda lamang sana siya ni "Ang Indiyong iyan ay dating guro kaya't mahusay magsalita ng Espanyol. Simoun sa banyagang kausap. Placido ang salitang Hongkong. Sinabi rin ni Kabesang Andang na balak "Nasa sako na po. Noon niya naisip na pumunta ng Hongkongmatatagalan pa'y baka hindi ko na abutang buhay si Maria Clara. "Hindi na natin kailangan ang karatig-pook. Sa harapan Sinundan ni Placido si Simoun. "Tunay silang maligaya. Kilala niyaInalis siya sa puwesto at ipinatapon sa bintang na panggugulo dahil sa siya'y si Simoun sapagkat ito ang nagsalaysay sa kanya ng kaibahan ng edukasyon sanaging kaibigan ni Crisostomo Ibarra. Nakita nila sina Isagani nt Paulita pilibustero? Ang ipatapon. Namataan ni Placido Penitente ang mag-aalahas na si Simoun na Tumugon ang lalaki sa utos ni Simoun. Akala ko'y ipagpapaliban ito hanggang sa pumasok ang Kuwaresma. mga karabinero at isang rehiyemento." nakapansin kay Placido isa man sa mga ito. pinagkagastusan. "Anong mapapala ko sa pagiging isang abogado?" Tahimik ang buong paglalakbay nila hanggang iutos ni Simoun na pahintuin "Ngunit ano rin ang mangyayari sa iyo ngayon? Ang paratangan kang isangang karwahe upang bumaba sila ni Placido.

Nakapag-asawa siya ng isang mestisang mayaman at sa pamamagitan ng 3 a ." Kinabukasan ay nakangiti lamang pinakinggan ni Placido ang patuloy namalabong payo sa kanya. Sa tulong ng asawa ay nakahawak siya ng lungkulin sa pamahalaan. "Baka kapag nalaman pa ng prokurador nanianggaling ng perya sa Quiapo ay muling hinarap ni Don Custodio ang pagnarito kayo ay hindi kumilos ng wala kayong regalo at pamisa. I I Ml IUUSTERISMO 81 Basta't sa unang putok ng kanyon!" Muling umalis sina Simoun at Placido. Si Don Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo ay kilala bilang "Uuena Tinta" na ang ibig sabihin ay mapagkakatiwalaan ang bawat sabihin. Naging kawani at tagapangulo ng kung anu-anong lupong pangasiwaan. Ngayon ay tila malapit nang dumating ang kanyang mi inyo ay patay na ako! Kaya tama na ang idealismo! Kailangan nang kamatayan. Dahil sa kasipagan at angking talino ay pinuri siya sa paghawak ng anumang tungkulin. Napansin iyonPepay subalit wala itong naipayo at sa halip ay hiningan pa siya nito ng ng ina ngunit ipinagsawalang bahala sapagkat sinabi ni Placido na umuwi na ito atdnlawampu't limang piso para pampalibing ng ale nitong namatay.ang kahilingan ng mga mag-aaral subalit nakapangyayari ang tinig ni Simoun "Kung ako'y tumulad sa inyo ay patay na ako! Kaya tama na ang idealismo! gayundin ang lantarang pagtutol ni Padre Sibyla. nagpahatid ng Escolta." kumilos! Gumawa ako ng masama upang mabigyang daan ang mabuti." imral ng kasulatan upang hanapan ng karapat-dapat na solusyon sa suliranin. I \n«> ang pinaghahandaan ni Simoun nang magtungo sa isang liblib na ■ I mita? "Nagtataka ka ba na may isang batang Kastilang nasalanta ng karamdamanli Ano ang dumalaw sa gunita ni Simoun nang siya ay makauwi na? Dati siyang malusog na katulad mo subalit dahil sa pagkakaroon niya nj magandang asawa ay ipinatapon siya sa Balabak. Nasa loob siya ng tanggapan nl anyo ng kanyang ama at ni Elias na tumututol sa kanyang ginagawa at pamamaraanmasusing pinag-aaralan ang mga papeles at kasulatan. Hindi dapat hnlcwalain nilalagnat lamang siya. TJmiling siya at tiniyak sa sarilingay wala siyang makitang palusot at siya ang nagigipit. TAL 2.». Nagtanong din si Don Custodio sa mananayaw mi si pagsesermon ng ina upang ituloy niya ang pangarap nito para sa kanya. TilaWikang Kastila. Pagkaraan ng ilang oras ay mag-isa nang naglalakad sa kalye si Placido pauwi sa tinutuhryang bahay." "Palagi naman akong handa. Siya ang pinagkatiwalaan at naatasang lumutas sa suliranin ni nagtatalo pa rin ang loob ni Simoun. pagpapatapon o pagpatay sa mga lalaki. lpanlilibak pangahas Siya'y kumikilos na kailangan munang mailathala sa pahayagan.61 m laman sa EL FIUBUSTERISMJ pakay niya doon? g Hongkong? Ano ang "Humanda na kayo. ganap na ikasampu at kalahati ng gabi. "Kung ako 'y tumulad hanggang sa nagkasakit. hmagpis yaman ng asawa ay nakapagnegosyo siya kahit kulang sa edukasyon. Nagdaan ang isang karwaheng walang laman. 1 Uaiat ■ ayaw nang mag-aral ni Placid a. Pinagpawisan si Simoun dahil sa gunitang ito ngunit napagtanto niyang kailangang maisakatuparan ang lahat ng binabalak niya. Makaraang lakaring mapabalik siya ng unibersidad. Doon siya pinahirapan< A i long ibig sabihin ni Simoun sa kanyang pahayag na.^ealismo 4. Bakit naisip ni Placido Mavnila saoaekat siva ay isang mahalagang tao subalit sa Espanya ay na n«Sn™ i . Hind mawala sa NAGPAPALAGAY isip niya ang mga kasawiang idinulot sa ibang tao gaya ng panggagahasa sa mga babae. ". ASALITAAN . Sumakay ang dalawa at Ipaliwanag. Marami ang nalungkot sa at walang problema sa perang p^lSo y estudyante 2. Saan man siya tiiiinuling para puksain ang kabuktutang umiiral sa lipunan. sa darating na Linggo na. Ang mga am ang inagaw sa pamilya at N AKASALALAY kay Don Custodio ang usapin tungkol sa Akademya ng namatay sa loob ng bilangguan. Tumugtog na ang orasan ng simbahan.™„ u g mahusa Nagbalik siya sa Espanya nang magkasakit sa atay. Ang kailangan ay kumilos! Gumawa ako ng masama upang mabigyang daan ang Gaya nang inaasahan ay sumangguni siya kay Ginoong Pasta na nagbigay ng mabuti. Sinurot siya ng budhi at waring nakita niya ang[to ang patuloy na gumugulo sa kanyang isip. Kabanata 20 ANG Noon ay nakauwi na rin si Simoun at patuloy na nagmumuni-muni.

Nangyayari ito ng kusa I hindi na kailangan pang sabihin nang malakas. Bandang alas siyete y medya pa lamang ay naubos na iing mga tiket at may mahabang pila para makapasok ang mga tao. Natapik niya ng In Nil sarili ang noo at ang mukha niya'y naging larawan ng isang malaking lllinpay. Ipinagpalagay niya ang sariling isang amang tagapagtanggol sa kabila ng patuloy na paniniwalang ang mga Indiyo ay ipinanganak upang sumunod at hindj mag-utos sapagkat iyon ang nauukol sa kanila "Labis kong minamahal ang mga Indiyo at ako ang kanilang amang] tagapagtanggol ngunit ang lahat ng bagay ay may kaayusan." Naging usap-usapan ang bantog na opera sapagkat balitang mahuhusay (imawit. Isatl pangkaraniwang tao lamang siya sa Madrid kahit marami pa siyang suot n brilyante. mangutya GAWAJN Hakit nakasalalay kay Don Custodio ang usapin ng Akademya ng Wikang Kastila? I Ano 1 ang ibig sabihin ng "Buena Tinta. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Ang iba'y nakikipagbangayang makabili ng tiket sapagkat ninenegosyo • ~»Ty>maoitan ne pagbebenta ng kanilang tiket sa mas mataas na halaga. Tunay na nararapat na panatilihin sila na nasaj ganoong kalagayan upang mapanatili ang kaayusan. kawani 5. Mga Proyektong Naisakatuparan. Mga Proyektong Pinigil. May nagtatawanan at may nag-uusap. Ang palabas ay isang diilang Pranses na pinamagatang "Les Cloches de Corneville. Nagkunwari 2. Hinahanap-hanap niya ang mga papuri nguij wala isa mang kumilala sa kanya dahil sa kakulangan ng pinag-aralan." na kilalang katawagan kay Don ( ustodio? A i long katangian ng mga Pilipino ang ipinakita sa mataas nilang pagtingin Itay Don Custodio na pinaniniwalaan ang lahat ng sinasabi gayong hindi naman nakapag-aral? 4. Maraming tao ang nakapila sa Teatro de Variedades dahil may pagtatanghal ang isang nagngangalang Ginoong Jouy. sumuling sumangguni 4.Ngunit ang sabi ng iba'y higit pa raw sa inaasahan ng lahat ang nukikita sa loob ng tanghalan. L Inilabas na niya ang lahat ng kuwaderno na pinagsulatan ng kanyang a pasya.82 EL FILIBUSTERISM walang pumansin sa kanya. Wala pang isang taon ay nagbalik na siya ng Pilipinas. Hindi katulad ng mga Olandes at Ingles na para lang mapasunod ang bayan ay gumagamit ng kamay na bakal. May nakasulat na "entrada general" sa pinapasukang pinto kung saan naroon ang pila. Ang dulaan ny nagliliwanag. 1. Sumapi siya sa samahang liberal dahil pagkagalit niya sa m conservador at parasito. Masasaya ang mga tao. Hindi siya naniniwala sa anumang himala at minsang sinasabi rin niya na ang mga prayle ay masamang kailangan ngj bayan at maski sa Papa ay mayroon siyang pag-aalinlangan. AUG aking pasya ay yari na!" i lautungo siya sa mesa at isinulat sa papel ang nabuong solusyon. siyang maganda ang naging karanasan sa Madrid. Nagbalik siya ng Pilipinas na may taglay na sama ng loob sa mga kababayan sa Espanya. Para maging masunurin an." Bagama't kahit kailan ay hindi siya nangungumpisal. "Kami man ay nagkakamali at tumatanggap nito. Ipinagmamalaki ni Don Custodio na siya'y isang tunay na Kastila sa pagsasabing. ang mga taong mayayaman na mahilig lamang mangutya. naatasan 3. ipinagmamalaki niya1 ang pagiging isang Katoliko Romano. Ang ipinagkakaloob namin ay ang mapagkanlong na mga prayle na higit pa sa pamalo ng mga Ingles Lalo siyang sumikat dahil sa mga pahayag na ito at kinilala siya ng mga prayle sa pamamagitan ng pagbibigay ng aroba ng tsokolate at agad inihambing ni Ben Zayb ang kanyang birtud kay Epaminondas Panay ang padala ng regalo sa kanya ng simbahan sapagkat may pangamba ang mga itong baka kumiling siya sa mga mag-aaral. Iyan ang siyensiya ngj pamamahala. Mula noon ay pinaniwala niya pati ang sariling isa siyang taong maka-Indiyo. ano ang tunay niyang saloobin sa usapin kung sino ang tagasunod at tagapag-utos? Kabanata 21 IBA'T IBANG ANYO NG MAYNILA GABI. Nirebisa niya itong mabuti hanggang sa nakatagpo siya ng solusyon mi lUUSTERISMO 83 I iing bantog na panukala ng Paaralang Artes Oficios. at magaganda ang mga mukha at katawan ng mga artistang iingsisiganap. nanonood sa mga taong nakapila na . Kumuha siya ng mga libro at binasa ang mga malalaking titik na nakasulat gaya ng Ang Proyektong Panukala. mga Pilipino ay kailangang ulit-ulitin at papaniwalaing wala siyang lakas kakayahan para lumaban. Hakit sinasabing pinaniwala ni Don Custodio ang sarili na siya ay maka-Indiyo? V Sa kabila ng sinasabi ni Don Custodio na maka-Indiyo siya. Ipinapangan ang iba upang mag-utos at ang iba'y para utusan. may mga bulaklak at halaman sa mga pintuan at bintana at may makapal na tao.

Iisa ang uri ng trabaho ng dalawang Isa namang kawal ang nakita niyang kinausap ang mga hindi kilalang two. may balbas. Sa lung banda'y umaasa siyang makakatanggap ng libreng tiket upang lllHkiipanood at hindi Isang Kastilang nagngangalang Camaroncocido na ^lindi alintana ang aj at mapalampas ang ganoong pagkakataon. ng mga paskil para sa pagtatanghal na iyon. pagtawag ri isang matandang lalaki. May kausap itong isang luibabayan na bagong salta ng Maynila kaya sinasamantala nitong kausapin b IIII 1 . Siya na tanging ulong nag-iisip sal Pilipinas ay isang mangmang?muli at saka umalis. mga kawani at iba pang matataas na tao. "Ang mga prayle ay malakas sa K npitan wikang Pranses. Dumagsa ang mga tao dahil dito. Naulinigan din ni Camaroncocido ang pinag-uusapan ng mga taong may i Maging si Ben Zayb ay sumulat ng artikulo sa wikang Kastila tungkol sa operaihnia-hinalangkilos.uu aiig Camaroncocido nang makaalis si Tiyo Kiko. Masayang nagbalita si Tiyo Kiko nabinayaran siya ng mga Pranses pagdidikit pagkuwa'y umalis ito at pinuntahan ang isang karwahe kung saan nakasakay si Simoun. Ang Kapitan Heneral ay umaalis samantalang ang mga prayle ay kasintahan ay tumutol din gayong ang mga] matatandang dalaga at iyong mga wala naiiwan. "I )oon hindi na mapintasan o maulit ang naging pagkakamali niyani pagbaybay sa pangalanay ang Kapitan Heneral at dito naman ay tungkol sa mga prayle.itng narinig at nasaksihan. Muling naglakad si Camaroncocido ang ------------v-. at pinag-uusapan iyon sa imprenta. Yayaman tayo. ang magdi" ng paskil tungkol sa palabas." wika ng kahina-Innalang ng mga paskil dahilan para dumami ang manonood ng dula. Ang mga babaing may asawa at mayHeneral.84 EL FILIBUSTERS I I I I IUUSTERISMO ■ i 85 ng labimpitong artikulo at sumangguni sa labinlimang diksiyunaryo. "Ano kaya ang mayroon? Magnanakaw o maniniktik? Ah. "Binigyan nila ako ng mataas na pabuya dahil maganda ang akind pagkakadikit "Isang putok ang hudyat.T masayang kuwento ni lalaki. Mas maingat nga lamang siya sa pagsulat upang Labis nang pinagtakhan ni Camaroncocido ang takbo ng pangyayari. nanialagkit ang mahabang mga nanonood sa teatro ay dahil ayaw sumunod sa kautusan ng I i prayle at abuhing buhok at may suot na gusot na sombrero. "Nakita mo na kung sino ang humahakot ng mga manonood? Hindi ang mill hitsura ang pumasok sa dulaan. Siya si Tij Kiko na isang Indiyo. Ano Im'ng ng isang tenor na Italyano. pang-akit sa mga tao ang pagbabawal ng mga prayle. May patilya pa ang lliya buhay nila!" buhok nito. Muling naglakad si Camaroncocido at may narinig na naman siyang ■ Sina Don Custodio kabilang ang mga prayle ay tumutol sa nasabina pagtatanghal sa paniniwalang ito'y masagwa at imoral bukod pa sa wala silang nauunawaan sa I n lawang taong nag-uusap. "May binabalak sila!" subalit mga prayle na nagpapabawal ng palabas? Alam mo bang ang kikitain nj palabas na |)iigkaraan niyon ay ipinagsawalang bahala rin ni Camaroncocido kung anuman ito ay iaabuloy nila sa kumbento?" Nahati ang mga tao sa Maynila sa pagbibigay ng opinyon tungkol sa palabas. Basta't isang putok ang hudyat!" pang nobyo ay sumang-ayon. lalaki. Umalis na ang karwahe. mga marino. magkano kaya ang ibibigay nila sa Dahil sa narinig ay nagkaroon siya ng hinala." wika ni Camaroncocido kay Tiyo Kiko. Ikinahihiya ng kapwa ^Castila ang matanf1 na kundi ang pastoral. Tila higit flin mabisang pagkatao bagama't nakikilala siya sa hindi magandang kaparaanan. Napansin iiiva ang isang taong isang paang tila naninigas habang naglalakad at narinig niya ang nakasuot ng amerikana subalit halatang may iniiwasan. Ito ang utos ng Heneral. bahala sila sa kaytwianggi at ang suC na amerikana'y hanggang tuhod. payat at ^ butuhan. Ang isa ay may hawak na rosaryo. Kailangan niyang ibangon ang sarili at nagsula Nasa labas ng teatro ang bulakbol na si Tadeo. Tiyo Kiko. Sinasabing dati itong mayaman at nagmula sa kilalang angkan. IE Maliit ang lalaki. Napagsabihan siyang isangl mangmang dahil sa nagingnangyayari sa bayan?" Ngunit pagkaraan din nito'y nagkibit-balikat Jlyang pagkakamali." Nagtatakang napatingin Hila-hila ni SPE na lamang si Tiyo Kiko kay Camaroncocido. "Kung anim na piso ang ibinayad sa iyo. "Ang dluhati ng lalaki sapagkat ito'y marumi. Ipinagtanggol naman ito ng mga pinunq ng hukbo. Misteryoso sa marami ang kanyang ang kalahati ay inaalam ang dahilan kung bakit ipinagbabawal Ely mga prayle ang isang palabas.

Labis na paghahabi ng kasinungalingan ang ginawa ni Tadeo i n ipapaniwala lamang ang kababayang probinsiyano. na mga kilalang tao sa lipunan gaya nagbibigay-pugay ito sa mga taong hindi nnan kakilala para lang patunayang isa ng mga prayle at may matataas na tungkulin sa pamahalaan. Kung sinu-sino ang 1111 a k i lalang tao ang ipinagtuturo . Pinaniniwala niya nunnito na kunwa'y kakilala ngunit hindi naman loloo. May mga pagkakataon pang kausap na siya'y maraming taong kinakapitan.upang maipakitang mas marami siyang kilala at nalalaman. hing anu-anong siyang taong may sinabi.

III. patumpik-tumpik 86 EL FILIBUSTER^ 1. Si Pepay ay nasa palkong ipinagkaloob ni Makaraig. Maging si Pecson ay naniniwala na may magandang mangyayari sa kanilang kahilingan sapagkat napakagiliw sa kanila ni Pepay. Ang mga tao ay tumahimik sapagkat dumating na ang kanilang pinakahihintay. 2. Nagsipagdatingan na rin ang ilang mga artista na sinusundan pinagkakaguluhan ng ilang mga tagahanga. Nakita niyang Inbis na nalulugod si Donya Victorina kay Pelaez at kung biyuda na ito'y maaaring pakasalan ang binata. FILIBUSTERISMO 87 Nakatawag pansin sa mga tao ang pilosopong si Don Primitivo dahil sa |inngangkin nito ng upuan ng iba. Nilapitan at binati ni Tadeo ang mga tulad niyang mag-aaral din na si J Makaraig. May ilang pumapalakpak ni ang iba nama'y pumapaswit para makatawag lang ng pansin na sila'y n. Pecson. Nagdulot iyon ng pagkakantiyawan sa loob ng teatro." pagkukunwari ni Tadeo sapagkat ar totoo'y hindi naman talaga ito nagtangkang bumili. 2. Sa kabila ng pagkakasiyahan ng mga estudyante ay nananatiling matamlay M Isagani. Gusto niyang makausap ang mananayaw. Si Pecson ung nagbalita sa lahat na pinagtibay na ng mga lupon ang kahilingan nila at unumang oras ay ilalabas na ang resulta. Hindi nakasama si Basilio kaya't may sobra silang tiket. Nakita niya ang kasintahang si Paulita Gomez na kasama ang karibal na si Juanito Pelaez. Hindi rin nakatiis na hindi manood si D Custodio bagama't sila'y nagsitutol sa nasabing palabas. Hina nagpatumpiktumpik si Tadeo nang anyayahan siya ng mga ito na sumanj sa kanilang palko kaya't iniwan ang kababayang probinsiyano na nag-iisa TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. May hawak pa itong kasulatan na animo'y sinasadyang ipakita NII kanila.iiinip at gusto nilang simulan na ang pagtatanghal. Sa wakas ay dumating ang Kapitan Heneral at nagsimula ang pagtugtog ng Marcha Real. May ilang kababaihan na nagpapaypay at ang ilan namai ay nagpapakita nang pagkainip. bangayan pabuya 4. Samantalang may ibang pakay |i Makaraig kay Pepay. May ilang nagpalagay na tinitikis ng Heneral ang mga prayle at may ilang naghinuha na maaari talagang ibig lamang nitong mapanood ang dula at makita ang magagandang artista. galit I hinanakit dahil sa nangyayaring iyon. 1. Ang iba'y nagtatawanan at may ilang nakatayo na nakakaabala sa mgl taong nagdadaan. Ang magtiyang sina Paulita Gomez at Donya Victorina ay dumatifl Nakita rin ni Tadeo ang nagbalatkayong si Padre Irene sapagkat hindi niij naitago ang mahabang ilong. Alas otso y medya ani takdang oras at kahit lagpas na sa oras ay hindi pa rin makapagsimula sapagkal hinihintay ang Kapitan Heneral. Hindi maitago ni Isagani ang nararamdamang panibugho. "Hindi na ako nakabili ng tiket. Naupo sa reserbadong upuan ang Kapitan Heneral at nagsisunuran na ang mga tao sa pag-upo. Halos iilan na lamang ang mga bakantenl upuan kaya't maaari na sanang simulan ang palabas. Naging bulungbulungan din ang pagdating ng Kapitan Heneral sapagkat batid nilang ang palabas ay ipinagbabawal ng mga prayle. "Manonood ka ba?" tanong ni Makaraig kay Tadeo. bantog 3. Balewala sa kanya ang anumanj kasayahan sa loob ng teatro at lalong wala sa loob niya ang nalalapit ni tagumpay ng kanilang panukala. 5. Ano ang disposisyon ng mga prayle sa palabas sa teatro? 5/Ano ang nais pagtakpan ng palabas? Kabanata 22 ANG PALABAS ANG loob ng teatro ay punong-puno. Nagngingitngit ang loob ni Isagani sa matinding NCIOS habang nakikitang tila nakikipagmabutihan si Paulita sa may pagkakubang binata. Sandoval at Isagani. Tumugtofl ng balse ang orchestra upang malibang ang mga tao. Maingay ang mga tao habang nagi uusap. palko 3.pinagtatakhan at ikinabibigla ng mga tao ang ikinikilos ni Tadeo sapagi hindi naman nila nakikilala ang binata. Hindi siya magawang patayuin ng may-ari jig upuan kaya't may namagitang tagapamahala ng teatro. Ang palkong kinalalagyan ni Paulita ay handog ni Pelaez. Nagpakita si Pepay ng pagkagiliw ng gabing iyon sa mga estudyante kaya't inakala nilang maganda iing resulta ng kanilang nilalakad na panukala. Nakipagkita si Pepay kay Don Custodio sa dulaan. GAWAIN Bakit dumagsa ang manonood ng opera ayon kay Camaroncocido? Anong ugali ang ipinamalas ni Camaroncocido sa loob ng teatro? Bakit labis ang pagpapanggap ni Tadeo sa paningin ng mga tao sa labas| ng teatro? Ano ang nais niyang patunayan? 4. EL FILIBUSTERISlJ j . May lumilikha na ng ingay sa pamamagitail ng baston dahil sa pagkainip at nais nang buksan ang tanghalan. Nagtama ang paningin ng magkasintahan at 88 nagpahiwatig ng paghingi ng paumanhin at pagpapaliwanag ang dalaga kl I Isagani. Walang imkapangahas makapagpaalis kay Don Primitivo kahit pa ang mga tanod. Kahit ayaw ng matandang lalaki ay napilitan siyang manood upang bigyan ng paghuhusga ang palabas.

Dinalahit ng ubo si Juanito at narinig niya ang malakas na sigaw na "Palabasin ang tisiko. Mayroong tesurero na maghahawak ng ating pananalapi nt anuman ang ating pangangailangan ay ibibigay na lamang sa atin. Patuloy pa ring umaasa si Makaraig at sinabi niya ang ilang mahahalagang l>agay na maaari nilang gawin. \'\. "Magdiwang tayo sa pansiteryang pinaglilingkuran ng mga hubad na Intsik. Isang palko ang nanatiling walang nakaupo na katabi pa man din nl Kapitan Heneral at ito'y hinihinuhang para kay Simoun. Tomas. Pinagtakhan ng marami ang ikinilos na iyon ng mga estudyante. "Kailangang maging kalahok tayo sa painamahala ng akademya at para mangyari iyon ay tayo ang kukuha at hahanap ng pondo.." pakli ni Tadeo. Gayundin naman si Sandoval rj nagkukunwang nauunawaan ang dula." Nakita ni Juanito na ang ibig magpalabas sa kanya ay si Don Custodio at natakot siya. an| babaing Pranses. balse 2. Hakit hindi pa makapagsimula ang palabas gayong halos puno na ang teatro? L Paano ipinakita ng mga tao ang kanilang pagkainip? \. May nakapagsabing nakita sa loob ng teatro si Simoun na nakikipag-usap kay Mr. Kapag nagtatawanan ay nakikitawa ito kahit hindi nauunawaan ang bagay na dapat pagtawanan. lalabas na tayo ang kabesa de barangay. Lumabafl si Ben Zayb na walang ginawa kundi ang pintasan ang nasabing palabas. Ano ang mensaheng daladala ni Pepay? I I iakit umalis ang mga estudyante gayong hindi pa tapos ang palabas? V Nasa teatro ang mga opisyal. GAWAIN I." "Kung ganoon. Ipinagkanulo ng pari ang sarili sa pamamagitan ng ilong na mahaba. panibugho Magpupunta ako ng teatro at umaasa akong magkikita tayo pagkatapos ng palabas. Jouy at nagbigay pa ng kuwintas sa isang artistang babae kaya nakapagtatakang wala raw doon si Simoun. Sumang-ayon ang lahat kaya hindi na hinintay ang pagpapalabas ng Ikalawang yugto ng dula at sila'y nagsilisan na.. panlulumo 5. Pinalakpakan pa ni Sandoval ang pang-uuyam na iyon ni Pecson dahil nais nitong makita ang loob ng pansiteryang tila punong-puno ng buhay lalo na kung gabi. tinitikis 4. Si Donya Victorina naman ay hangang-hanga sa binatang kuba. Nagpanggap si Juanito na nauunawaan niya ang awit kaya't lalo namang humanga dito si Donya Victorina." "Tama! Pagkaraang tumanggap ng palo ay kailangang magsaya!" ani Sandoval." Natapos ang unang yugto ng dula at nagkaroon ng intermisyon." tila nang-uuyam na wika ni Pecson.! Pinuntahan naman ni Tadeo si Don Custodio upang libangin at nangj makausap ni Makaraig si Pepay. Patuloy pa rin sa pagpapanggap si Juanito na nauunawaan ang palabas at hindi iyon nahahalata ni Paulita. Ang totoo'y hinuhulaan 1 Juanito ang anumang ikinukuwento kay Paulita at ito'y ibinatay lamang ii binata sa buod na nabasa sa diyaryo. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Nagpatuloy si Makaraig sa pagbibigay ng pag-asa sa mga estudyante. Buo na ang aking pasya at ito 'y aprubado na. Umawit rin si Serpolette. Gayunman ay nahulaan ko ang iyong iniisip kaya't ang aking naging kapasyahan ay isang lunas na lulutas sa suliranin ng iyong mga kaibigan. Ang Akademya ng Wikang Kastila ny pamamahalaan sa ilalim ng mga Dominiko ng Unibersidad ng Sto. "Magdiwang daw tayo at magkaroon ng isang salu-salo sabi ni Padre Irene. Kilala ni Padre Irene si Serpolette at nagkasama sill noon sa Grande Opera sa Paris. Custoding Sa kabila nito'y mapait ang ngiti ni Makaraig sapagkat ang pagsang-nyong iyon ay may kasamang kondisyon. FILIBUSTERISMO 89 Nagmamahal. Hull na nang malaman ko ang pagsang-ayon mo sa iyong mga kaibigan.baston 3.Nagsimula na ang palabas at nagsimula na ring umawit si Gertrude. Samantala ay napabulalas si Tadeo nang makilala ang paring nagmamanman. Si Tadeo naman ay nagpupumilit na isalin sa Kastila ang wikang Pranses.. Sa matinding panlulumo ay naihagis ni Pecson ang guwantes kay Sandoval. Mahal ko. Hindi raw artista ang isang gumanap sapagkat hindi ito marunong umawit. "Kung hindi ko lamang sana kayo kasama. Pinag-espiya ito ni Padre Salvi upang malaman kung maganda ba o pangit ang palabas at ito'y walang iba kundi si Padre Irene. Dala ni Pepay ang sulat na galing kay Don Custodio. prayle at mahahalagang tao maliban kanino? . l.

kumbento ng Sta. nanood ng dula si Malungkot siya at Basilio. Nang gabini tubusin niya si Juli iyon ay ilang beses sa pagpapaalila kay siyang umalis ng Hermana Penchang bahay na iba't iba ay naging abala na ang kasama. Wala siyang harapan ng hospital inatupag kundi ang na malapit sa mag-aral at nauubos Kabanata 23 . Nakiu ito sa maraming] siya ni Makaraig sa bagay. Mula nang balisa. HINDI nanood Hindi rin ng dula si Simoun. Clara bandang alas otso ng gabi at nakita naman siya EL FILIBUSTERISMi ni Camaroncocido ISANG sa teatrd bandang BANGK nuwebe ng alas AY gabi na may kausap na mga lalaki.

Palubha nang palubha ang kalagayan ng matandang lalaki at tumatagal ay nagiging mas mahirap itong pakibagayan. May pagkakataong hinahanapj siya nito at may pagkakataon namang nilalait at itinataboy. alagaan nang husto at . Hindi naman batid ni Basilio kung sino ang nagbibigay dito gayong ang i dumadalaw sa maysakit ay sina Simoun at Padre Irene lamang.9 ang kanyang] panahon sa ospital o dili kaya'y sa pagaalaga sa maysakit na si Kapitan! Tiago. Nababawasan ang paghithit ng apyan ni Kapitan Tiago sa tuwing kasama' niya si Basilio subalit kung wala ito ay may nagbibigay ng labis sa matandang) lalaki. Sa tuwing I dadalaw si Simoun ay walang ipinagbibilin sa kanya kundi ang pagalingin ang matandang maysakit.

pagtiisan ang anumang "Kumusta na ang hirap. nangako na ipapasok "Malubha na ang siya ng trabaho sa kanyang kalagayan. kalagayan ni Kapitanbukas man o sa Tiago. Noon lamang sila muling nagkita makaraanmakalawa ay maaari ng pagkikita nila sa Sansiyang malagutan ng Diego. bagay na hindi naman Wala na rin siyang pinaniniwalaan ng kagana-ganang kumain." . Sa gitna ng kaabalahan ay dumating"Kumalat na ang lason si Simoun parasa kanyang buong kumustahin angkatawan. tugon ni Basilio. isang maunlad na mahina na ang kanyang bayan at maaari pa nga pulso at | halos hindi na siyang maging guro." binata. hininga. tumitibok ang puso. Anumang oras. ] Samantalang si maysakit?" usisa Padre Irene ay ni Simoun.

Labis Pilipinas." nakakaraan mula nang magising siya na walangHI. Simoun ng Pinagbintangan pa nga buntonghininga. angnapagkamalan niya kanyang I mgaakong si Padre Irene at kinatatakutan." siyang nag-alburuto I at nagpakawala si naghinagpis.9 "Katulad ng siyang nabulag." "Katulad Simoun." akong pagkuwa'y mulingtinawag huminto sa pagsasalita sitagapagligtas. Katulad na "Ilang gabi na ang katulad. FILIBUSTERISMO nakikita J at ang buong akala niya'y tuluyan na... j . u. "Gaya ngnga niya ang pamahalaang ito.." pamahalaan.sa mata. niya akong dinukot ko Nagkunwari naman ang kanyang I mga si Basilio na walang narinig bagama't napakislot lalaki. Nang pumasok tinuran ng siya ! "Ang labis naako sa kanyang silid na nagpapahina sa kanya aymay dalang ilawan ay 1 ang bangungot..

ay muli siyang bumangon "Makimg ka sa at h. «r aafa k0 sa jy0 at tila tatlong taon ng patay.syon s'i. kanyang tandang na mayMdn .c .N akapagtatakang hindi N«f>*" akongmo na binuksan ang b. Basilio.sandaling pinigilan sa „ "Samantalang kagabiPjg^J Sangabawat sandali. . „.^"^an^ang buong bolusyon Sa isang hudyat katawan ni Simoun atko am n Qn „ .nanap naman angsasabihin ko." ako ng libu-libo habang panay ang bend.m mmit m n u akin " Natigilan si Basilio^ Tumugtog anghindi siya binigyan ng orasan ng ikasampu ngpagkakataom gabi. Pinangakuan niyawala kang malasakit sa bayan. .g isanglibrong ip inahin.srya I.gyar.

Sa Nandito ako para lalok saang sanda mg iyon ayf mga iyo ang iyong ^tayanal *a anib na bayang ito at nagl. NASA teatro Naihanda ko na ang lahat j i . i < o panay sagupaan. „„„„ tri lamang.• ang namumuno sa atoykinabukasan. Walang pasok "Ginamit ko ang aking lakas at salapi upang bukas sa mahulog sa mga a»' ^ r ^yaknaakbngtagumpa kamako y. Wala »>>«^ panahon ka "^UummJtoitongHenera nakaumang. Kanino ka pamahalaan. Pinagmasdan j .lansaa mga umapisa iyo osaiy"1»kmgmga ' ang iba ko namang ^^mdiTgld'nakapagsalit tauhan ay nammwa ang a si Basilio.9 Sa loob ng isang oras ayniya ang mukha ni sisiklab a^g reb° JSimoun na naglalarawan ng sindak sa mga mata- maVganap ay. bangpamg. . Basilio? Sa l.hbang. Pinamwalakoang.

Kaya ako nagbalik at bumuo ng. ^a ko? Xandaan mong a STS&nf«od Sa *„ a. nais kong ihgtas mo siya. Hmangad > Z Pani Nanlalamig si Basilio at hindi mawari kung ^ naniniwala ano ang dapat gawin. noc. ng amin o ituturmg mong "Si Maria Clara!" kaaway pati mga ^ alaban sa taong magkalabang dahil lamang walang pmapanigan ay 1 nangangahuluga ' & f & 'Oo.i:n wika ^ BasiHo Jg ^ ■ . sa kanya.'' .nas „ P | *J22££3£& 6 ^TaS haCiTlS^SSs^ Kapitan Tiago ay ikaw SgW ^ sasama ka balang ang makakak»aiasa labas ng banay SI sa t^anesang tales. kay Napabulalas si Basilio." mo?" akong sa pamamagitan lamang nito maaaringna . "Ano ang pasya rebo ^ ^^^0.

9 "Ngunit nahuh na po nan ni kayo ng dating. "Pa nJ sinunggaban si tav H na indi si mak Ma apan ria iwal Cla a si ra? Sim " oun sa . &ma'"11^ "& "Bakit?" "Patay na po si MariaHa sili Clara." o.

. Nakasalubong niya sa paglalakad ang dalawang Heswita na naging guro niya. daing i I I ILIBUSTERISMO GAWAIN I. Napadaan din siya la bantayog ni Anda at doon ay nakita niyang may kausap si Ben Zayb at pinag-uusapan ang biglaang pagkakasakit ni Simoun sanhi upang hindi ito inakapanood ng naging pagtatanghal sa teatro. Namatay siyang hindi niya nalalaman na nabubuhay lamang ako para sa kanya. Napakatagal ng sampung taong paghihintay upang makapag-asawang muli ing isang tao. "Kaawa-awang ginoo. labis na pagtitiis ang dinanas at namatay ng walang kaligayahang natamo. ganap na alas sais. Saan itinulad ni Simoun ang paghihingalo ni Kapitan Tiago? J Sino o ano ang tinutukoy ni Simoun na bangungot na kinatatakutan? . Narito ang sulat ni Padre Salvi na inihatid ni Padre Irene para ipaalam kay Kapitan Tiago. Umiiyak siyang walang luha at sumisigaw ng walang tinig. "Ang tao talaga!" Habang hinihintay si Paulita ay naalala ni Isagani ang mga nangyari sa kanilang salu-salo upang ipagdiwang ang kamatayan ng nais itatag na Akademya ng Wikang Kastila. . 1. mabibilang lamang sa daliri ang magiging tapat sa Inang Bayan. Ano ang mga pinagkakaabalahan ni Basilio pagkaraang tubusin si Juli? I Sino sa inyong palagay ang nagbibigay ng apyan kay Kapitan Tiago? Bakit? 4. Namatay siyang nagdurusa. Naulinigan pa niyang ayaw lumanggap ni Simoun ng bisita maging mga tauhan pa ng Kapitan Heneral Napagtanto niyang kung ang maysakit ay isang sundalong sugatan ay tiyak na hindi pag-aaksayahang dalawin ninuman. Ngunit sa halip na ang matagpuan sa loob ng kumbento ay katahimikan. matalino at nag-aral na malaki ang naging pangarap sa mundo subalit nabigo. Muling ikinaila ni Isagani na may nalalaman siya sa kinaroroonan ng nawawalang asawa ng donya bagamat ing katotohanan ay kinukupkop ito ng tiyuhing si Padre Florentino. Malugod niyang binati ang mga ito." May panggigigil na wikani Donya Victorina. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. "Pakisabing patay man o buhay ay nais ko pa rin siyang makita. Tila nawawalan na siya ng pag-asang darating pa ang kasintahan nang marinig niya ang papalapit na | karwaheng hila ng dalawang kabayong puti. nanangis 5.92 EL FILIBUSTERISMC "Kaninang hapon lamang po. Naglalakad siya sa Paseo de Maria Cristina bago pa man lumubog ang araw. apyan 3." Umagos ang luha sa pisngi ni Basilio. "Buhay si Maria Clara! Nagdadahila ka kaya mo sinasabing patay na siya. Naalala niya ang isang binatang mayaman. "Hindi totoo!" bulalas ni Simoun. Tinugtog kaninang hapon ang agunyas para sa kanya. Pakiwari ni Simoun ay dumadagundong ang kanyang dibdib. Bumilis ang tibok ng puso ni Isagani at umasa siyang si Paulita na ang dumarating. Magdamag na nanangis sa pagsisisi ang matanda habang patuloy na hinahagkan ang larawan ni Maria Clara. SA sumunod na araw ay nakatakdang makipagkita si Isagani sa kasintahang Il Paulita Gomez. Hindi siya patay kaya't kailangan mo siyang kunin! Kung hindi'y mamamatay ka bukas na bukas din. Napabuntonghininga si Isagani. Ano ang mga pahiwatig ng pagiging balisa ni Simoun? I. Tuluyang nawala sa isipan ni Basilio ang pag-aaral at humalili sa kanya ang naging kaawa-awang kalagayan ng pag-iibigan nina Crisostomo Ibarra at Maria Clara." "Ilang araw na siyang maysakit at nagpunta ako sa kumbento para malaman ang kanyang kalagayan. Ang mga daong sa dagat ay naiilawan na at unti-unti nang naglilipatan ang mga nasa jyjalecon | pntungong Bagong Bayan upang doon maglibang. "Namatay siyang hindi ko nakikita. Talagang malakj ang nagagawa Bg yaman at kapangyarihan sa isang tao. Bago pa man makapagsalita ay agad na siyang hinarap ni Donya Victorina upang hanapin ang asawang si Don Tiburcio. Nagmamadaling lumisan si Simoun. Tila naman naghulas ang lahat ng sama Itg loob ni Isagani at parang biglang gumanda ang kulay ng paligid. "Aaaaa!" sinapo ni Simoun ng dalawang palad ang kanyang ulo. Agad bumaba si Paulita at nang magtama ang kanilang paningin ay sumilay ling masayang ngiti sa labi ng dalaga. Ang dalaga nama'y walang katulad ang kagandahan at walang kamuwangan sa nangyayari sa paligid ngunit nang maglaon ay hinangad na lamang pumasok ng kumbento matapos mabigo sa pag-ibig." Naalala ni Simoun ang narinig na agunyas nang nagdaang hapon." malungkot na wika ni Basilio. "Kung ang mga liberal sa Espanya ay gaya ng mga nandito sa Pilipinas. karimlan agunyas 4. Kabanata 24 MGAPANGARAP 2." Dumidilim na ang paligid subalit wala pa rin si Paulita. "Magkaroon ka na sana ng ganap na katahimikan sa iyong libingan at hindi na makarinig ng anumang daing sa karimlan.

Sinabi nito sa matandang tiyahin na nahulog ang abaniko sa dalampasigan." "Hindi mo ba alam na maaari itong magawa sa loob lamang ng ilang Inon?" masiglang wika pa rin ni Isagani.i la II Tila ibig namang masamid ni Isagani sa narinig na hangad pa ng matandani babae ang makapag-asawang muli." Sinikap ng binatang patuloy na himukin si Paulita tungkol sa pag-unlad g Imyan.. "Tila ibig niya itong mapangasawa. ang maunlad na kalakalan.ihahango sa pagkabusabos ang bayang ito. "Sapagkat isa siyang hangal na hindi maaaring mabuhay ng walang alipin. "Pangarap! Pangarap! Sabi ni Tiya Torina. "Kaya lamang ako nagpunta doon at pumayag na sumama kay Juanito ay upang makita ka. Nadako ang ' y ' ~ kanilang pag-uusap 94 EL FILIBUSTERISMI .. ang aking pagtatampisaw sa dalampasigan. Muling natilihan si Isagani. "Totoong minamahal ko ito nang higit sa anumang bagay bago pa man kita nakilala. Ang kagubatang kailangang paglakbayan. "Kailan pa? Baka matanda na ako. Sa kabilang j dako'y nais din niya itong isiwalat sa isang tamang pagkakataon. Batid niyang hindi iyoi magugustuhan ng donya kaya napilitan siyang magsalita ng pawang mgi kasinungalingan. Nasa atin ang magandang hinaharap.. Animo'y isang kabaliwan sa kanila ang isiping ] si Pelaez ang susunod na bibiktimahin ni Donya Victorina. Gusto man niyang sabihin ang mga kapintasai ng lalaking may pagkakuba ay hindi niya nagawa. Kakalingain ang mga miigsasaka at magkakaroon ng batas na pantay-pantay para sa lahat. i iinili nito lubos na maunawaan ang damdamin ng nobyo.a ay ang mahirap na paglalakbay makarating lamang sa lalawigang 11 1 ii 1 1 koy ni Isagani. "Lilingapin tayo ng Espanya sapagkat miiwgabing kumikilos ang mga kabataan. Totoong nabigo kaming mag-i. Gumawa ng paraan si Paulita upang magkausap sila ng sarilinan ni Isagani." tutol ni Paulita sa mga naging pnhayag ni Isagani.ir." 11 indi naman maramdaman ni Paulita ang kagalakang nasa puso ni Isagani. Ang nasa isip ng i ii." Nakaramdam ng panibugho si Paulita kaya agad pinayapa ni Isagani ang kasintahan. Nabibilang na ang araw ng mga taong katulad niya sapagkat nabubuwag na nng III IIIIBUSTERISMO . Noon naisipan ni j Isagani na ipagtapat ang tunay na kalagayan ni Don Tiburcio kapalit ng pangakong ibinigay ni Paulita na hindi iyon malalaman ng tiyahin. Nakakawili ang mga ginawa kong paglilibot at pagsasaya sa piling ng kalikasan. tungkol sa lalawigan ni Isagani nai napapaligiran ng bundok at nasa baybaying dagat. "Ang aking tiya lamang ang may gusto kay Juanito. Bago pa kita 95 ay iyon ang aking mundo." Sa halip na si Paulita ang magpaliwanag kay Isagani ay nagbago ang ihip ng hangin sapagkat nagkunwari ang dalaga na nagseselos sa babaing artista na isang Pranses.i i... Ilang libo mang lungsod ay hindi ko ipagpapalit ang aking bayan." tumatawang wika pa ni Paulita. Tila napako ang iyong mga mata sa magagandang babae. limn at insektong maaaring makita ay nagpapanginig ng laman ng dalaga. ang mga hay op." Nagtawanan ang dalawa.puno ng sigla ang tinig ni Isagani. Isang pangarap sa I in na makita ang ganap na kalayaan at kaunlaran ng aking bayan. kailanman ay hindi na ai. Ngunit halos hindi mo ako pinapansin. "Sa tuwing aking mamamasdan ang kabundukan ay nakakaramdam ako ng kalayaan. Lumabas na siya ang may pagkukulang at kailangang magpaliwanag.. Darating din ang katarungan sa ni in para sa isang magandang kinabukasan.. ang mga daungan at katulad ng mga bansa in Europa ay kikilos din ang industriya sa Pilipinas." ani Isagani.11 sa pagsusulong ng isang interes ngunit nagpapatuloy naman ang lanumpay ng ibang hanay. "Ano ang palagay mo kay Juanito?" muling usisa ng donya. Hindi ito sanay sa hirap at naglalakbay lamang kung sakay ng karwahe o in n "Darating din ang panahon na magkakaroon ng daang-bakal patungo sa inning lalawigan. iyon ay magkakaroon ng katuparan sa malao't madali. At batid jimp. ii . ang aking pag-ibig.

Alam mo kung gaano kita kamahal. Paulita. "Ngunit paano kung walang mangyari sa inyong ipinaglalaban?" "Makinig ka sa akin. kailangan mo nang umuwi at baka sipunin ka na. Pasiglahin nawa ng iyong puso ang aming adhikaing mahango ang bayang ito. mamamatay akong maligaya sapagkat magniningning sa iyong mga mata ang pagmamalaki. Kung walang mangyari at namatay ako sa aking paniniwala. Sa likuran naupo sina Donya Victorina kasama ang Isang kaibigan ni Paulita habang magkatabi naman sa harapan ang imicrVaointnVinn . ngunit magwawagi pa rin kami. "Paulita." Inanyayahan ng magtiya na sumabay si Isagani na siya namang pinaunlakan ng binata. maraming kakalaban sa amin." Tila natauhan sila nang marinig ang sigaw ni Donya Victorina. Sasabihin mo sa buong daigdig habang itinuturo ang aking bangkay na namatay nng iyong minamahal na ipinaglalaban ang karapatan ng Inang Bayan.kastilyong pinaghaharian ng mga mapaniil." Mahiwaga ang pinakawalang ngiti ni Paulita sa kanyang labi. Totoong maraming tututol.

"Sana'y nandito siya para lasingin natin. Sandoval. Tiyak na lalabas ang kanyang mga sikreto. mapaniil5. Nabubuhay ang lahat. Ang iba pang handang pagkain gaya ng "lumpiang Intsik" ay Malay naman kay Padre Irene at ang "tortang alimango" ay para naman sa mga prayle na binansagan din nilang "torta ng mga prayle.Paano napatunayan ni Isagani na malaki ang nagagawa ng yaman at GAWAIN kapangyarihan ng isang tao? 2. 2. alam niya ang tungkol sa pagkawala ng isang binata at isang dalagang nagmongha. Panay ang panunuya nila at pagsasalita ng mga bagay na halos hindi na nila pinag-iisipan." "Maraming sikreto si Basilio?" usisa ng isang estudyante. Ipinagpalagay nilang ang pansit ay nagmula sa mga Intsik o Hapon subalit hindi iyon nalalaman at kinikilala.' Agad na tinutulan ni Sandoval ang talumpati ni Tadeo sapagkat ito raw ay halaw sa talumpati ng Pangulo ng Liceo ngunit nagpatuloy pa rin si Tadeol EL FILIBUSTERISMI . TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. May nagmamasid I atin sa plaza at maging ang mga pader ay nakikinig sa atin..Ano ang ipinangako ni Isagani kay Paulita kung siya man ay mamamatay atmabibigo? Torina? 5. naulinigan 3. At bilang handog ay ipagkaloob natin kay Don Custodio ang buto ng manok. "Mandaraya! Kinopya mo lang ang talumpating iyan!" sabad ni Sandoval. Nag-iisip siya ng palusa nang maalala ang isang talumpati sa klase at ipinasya niyang ariing kanyl matapos lagyan ng kaunting pagbabago. Dumating na sila sa Plaza de Sta. naghulas EL FILIBUSTERISMO Dumating si Isagani at kasunod nito ang bande-bandehadong pagkain na Inihit ng dalawang Intsik para ihain. Nagtatanong sila kung bakit kailangang danasin ng kabataan ang gayong uri ng kabiguan.Ano ang pangarap ni Isagani na nais niyang matamo? 4. Samantala ay hindi handa si Tadeo at pinag-iisipal ang sasabihin habang humihigop ng sabaw ng sopas. Cruz at kailangan na niyang bumaba sapagkat magkaiba sila ng direksiyong uuwian ng kasintahang si Paulita. katabi niya ang nobya at nalalanghap pati ang gamit nitong pabango. daong 2. Nilalahukan ng pagdiriwang at mga piyesta subalit lumalabas na pinakamasama pa ring bansa at may pinakamagulong pamahalaan.Bakit nais pang makita muli ni Donya Victorina si Don Tiburcio? 3. May ilan namang nais ding ialay ang pansit sa Eminencia Negra." Nagtatawanan at nagbibiruan ang mga estudyante ngunit halatang napipilitan lamang dahil sa naging tugon ni Don Custodio sa kanilang hiling. Nagmungkahi si Isagani na ialay din ang pansit kay Quiroga na nagnanais magtatag ng konsulado. Panay ang pagmamasid ni Sandoval sa paligid sapagkat noon lamang ito linkapasok sa ganoong uri ng pansiterya. Wala pa raw si Don Custodio ay ganito na ang nangyayari sa iba. 7 o 1. surnilay 4. Gayunpaman ay mga Intsik pa rin ang higit na nakikinabang sapagkat sila naman ang nagluluto bagama't inaakalang ito'y pagkaing Pilipino. Napakarami nitong sahog gaya ng iyong nakikita. Natahimik ang paligid. Bahagya pa niyang nasasagi ang suot na sedang damit ng dalaga na nagdudulot sa kanya ng matinding kaligayahan. Reserbado ang pansiterya para sa mga mag-aaral.78 96 Hindi inaasahan ni Isagani ang ganoong pangyayari." wika pa ni Isagani. Mahirap para sa kanila ang asahan ang isang tulad ni Pelaez.. "Oo. Sa i ka lawang pagkakataon ay wala na naman si Basilio sapagtitipon na ayon kay Tadeo ay marami raw lihim na nalalaman." 1. "Isa siya sa apat na kapangyarihan sa Pilipinas. May isang nagbigay ng babala. Mga mahahalagang sikreto. Binaybay nila ang kahabaan ng Paseo de la Sabana sa Puente de Espana. "Mga kasama. Marami na raw mga hiling na ganito ang kinahinatnan.Bakit raw pangarap lamang ang nais ni Isagani ay on kay Tiya Kabanata 25 TAWANAN AT IYAKAN ANG labing apat na kabataan ay nagtipon sa "Pansiteria Macanista de Buen Gusto" upang magdiwang sa kautusan na rin ni Padre Irene. Tiniyak ni Tadeo ang naging pahayag. na walang ibang tinutukoy kundi si Simoun. " Ang ikaapat na handa ay "pansit gisado" na ibig naman nilang ialay sa pamahalaan at sa bayan. Malalaman natin kung anong proyekto ang mabubuo niya rito. 1. Habang hilan ng karwahe ay naririnig niya ang boses sa likuran na nagsasalita tungkol kay Don Tiburcio de Espadana at nababanggit din maging ang pangalan ni Juanito Pelaez. Wala pa si Juanito Pelaez at hindi na nila ito hinintay sapagkat lagpas na IB oras." Totoong may mga pangkat-pangkat na mga nag-uusyoso sa labas n| pansitan na tanaw nila mula sa bintana. Ang ibang usapin ay natabunan na at nawalan na ng pag-asa. May nakasulat pang babala sa mesa. Inatasan ni Macaraig si Tadeo na magtalumpati at si Sandoval namal ang magbibigay ng pangwakas na pananalita sapagkat siya ang kinikilalanl pinakamagaling na orador. 3. ang pansit lang-lang ang sopas na pinakamasarap. Maraming ilaw ang loob ng pansitan at nilagyan pa ang dingding ng nakasulat na "Luwalhati kay Custodio sa kanyang katalinuhan at pansit sa lupa sa mga binatang may mabuting kalooban." Nagpaalala si Makaraig. "lpinagbibigay-alam sa lahat na huwag mag-»wan ng anumang mahalagang bagay sa ibabaw ng mesa at upuan. |1 FILIBUSTERISMO 97 "Ano bang babala iyan?" usisa pa ni Sandoval. Nakikinabang ang lahat. "Tumahimik kayo." Naghalakhakan ang mga kabataan dahil sa pang-iinsultong iyon ni Makaraig kay Don Custodio. Ganoon din daw ang nangyayari sa pamahalaan at sa Pilipinas.

" "Mga tulisan po ba ang sangkot?" "Hindi.." Sino ang tinutukoy dito? Kabanata 26 ANGMGAPASKIL MAAGANG bumangon sa higaan si Basilio dahil marami siyang dapat liawin. Hindi siya makahingi ng salapi kay Kapitan Tiago sa pag-aalalang isiping kinukuha na niya ang manang ipinapangako sa kanya." "Kung ganoon ay magmadali kang umuwi at sunugin ang anumang dokumentong mayroon ka na magsasangkot sa iyo sa samahan. Ngunit miyembro ka ba ng samahan?" "Nagbibigay lamang po ako ng ambag. sa pagpapaalila ni Juli at pagbili ng isang maliit na dampa para tirahan ng kasintahan at ng lolo nitong si Tandang Selo. "Nagpunta ka ba sa salu-salo ng mga estudyante noong gabi?" Naguluhan si Basilio at inakala niyang kamakalawa ng gabi kung saan kausap niya si Simoun ang tinutukoy ng nagtatanong. . Ginawa itong espiy tagasuplong ng mga kahina-hinalang tingin at kilos ng mga kaguruan. ang karwahe ni Simoun. Nahirang ito sa posisyon na hindi man lamang hinanapan* anumang kwalipikasyon dahil sa pagiging tapat sa korporasyon ng simbalj at malakas ang kapit sa Vice-Rector na si Padre Salvi. Dumating si Basilio ng hospital at dinatnan sa isang klinika ang kaibigan niyang katedratiko. Wala sa loob niya ang pagsesenyasan ng ilang estudyante at paanas na pag-uusap ng mga balisang mukha. lahok ang tinutukoy ng mga estudyanteng mga sikreto ni Basilio. danasin sahog 4. III. Iniwan niya ang kausap at sinabing may dadalawin pa siyang pasyente. panunuya 3. "Malubha noon ang kalagayan ni Kapitan Tiago kaya't. Piano rin niyang pumunta ng unibersidad para asikasuhin ang lisensiya sa medisina at makipagkita kay Makaraig upang utangan ng kanyang gagastusin sa pagtatapos. "Aba!" bulalas ni Makaraig. Sumakay ito sa isang karwaheng nakaparada malapit sa bangketa. Nakarating siya ng San Juan de Dios at noon niya nalaman sa isang kaibigan ang nagaganap na kaguluhan sa paligid. "Anong para iyon lang? Ibinibintang it kagagawan ng mga nagsama-samang estudyante. Isang mag-aaral na nagpunta sa bandang likuran para tingnan ang hindi pa naiaahing ulam ang nakatuklas na may nagmamanman sa kanila. "Natuklasan na! At sinasabing napakaraming sangkot na estudyante.. 5 Ipaliwanag ang pahayag na ito." Dumating ang katedratiko ng Patolohiya na mas mukhang sakristan ka. Naglalakad si Basilio patungo ng hospital ay hindi niya napansin na maagang nagsisipag-uwian ang pangkat-pangkat na mga estudyante at tila hudyat iyon na walang klase sa paaralan. Kasalukuyan siyang nakaratay dahil si nasugatan." TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. "Pagdating s usaping iyan ay nais kong malaman ninyo na may isa akong iginagalang." Tila nabunutan ng tinik sa dibdib si Basilio nang malamang hindi kasan sa kaguluhan maski si Kabesang Tales na ngayon ay itinuturing ng im tulisan. el filibuster! J "Ano po ba talaga ang nangyari?" "May mga paskil na idinikit sa unibersidad! Hindi mo ba ito nalalam "Para iyon lang?" malumanay na tugon ni Basilio." Nabahala si Basilio at sa takot na masangkot ang pangalan ay hindi na nagtanong pa.Si Pecson ang sumunod na tagapagsalita na binigyang diin naman na ang buhay nila ay laging kaakibat ng mga prayle." sabi n estudyante. Ang mga estudyante lamang ang nasasangkot dito. manggagamot. "Kasama natin sila mula pagkabuhay hanggang pagkamatay sapagkat lahat ay pinamumunuan at hinahawakan nila. "May naniniktik! Ang paboritong estudyante ni Padre Sibyla. Napabulalas ang katedratiko. iba ang may kagagawan niyon sa kanya na may masama binabalak. "Si Ginoong Simoun po ba ay nasasangkot?" "Wala siyang kinalaman dito. FILIBUSTERISMO ■I Ano 5. "Naglilingkod ang alipin ng Vice-Rector sa panginoon ng Heneral. Ipinagdiinan ni Isagani na bukod tangi ang prayleng tinutukoy niya." Agad tumutol si Isagani nang inaatake na ang mga prayle. Inakbayan siya nito at mahinahong nagtanong. 1. Nagpatuloy pa rin sa mainit na pagtatalumpati si Pecson laban sa mg prayle hanggang sa awatin na ito ni Makaraig. 2. Batid niyang hindi natuloy ang rebelyon nang gabing may palabas na dula sa teatro sapagkat nasaktan at nasugatan si Simoun ng isang hindi pa nakikilalang lalaki. "Kasama natin sila mula pagkabuhay hanggang pagkamatay sapagkat lahat ay pinamumunuan at hinahawakan nila. Ang naipon niyang pera ay nagugol niya sa pagtubos. "Anong sabwatan ito?" usisa ni Basilio sa kausap na kaibigan." "Mabuti at wala ka pala doon. Nagkagulo ang mga mag-aaral para hanapin ang sinumang nagmamanman subalit agad na itong nakaalis. May naganap daw na pagsasabwatan ang mga estudyante. Una na dito ang pagpunta ng hospital para dalawin ang kanyang mga pasyente. inatasan . Naalala niya si Simoun at inisip na pakana ito ng mag-aalahas." 100 Hindi nabahala si Basilio sapagkat wala siyang anumang itinataj dokumento maliban sa mga sulat pangklinika.

Kung listahan. "Sa oras na kayo* itiwalag nila ay hindi na kayo makakatapos ng pag-aaral. pagpugot ng ulol pananalakay. Am pakay niya ay upang magtanong tungkol sa kanyang lisensiya at alamin ani tunay na kalagayan ng mga estudyante. "Oo. sige. "Nandito ako para EL FILIBUSTERS "Hindi natin kailangang alamin kiuxg slno man sila. dinarakip l| rin at tayong magpasalam^ magbigay ng suporta sa kan^ Ngunit kung ito'y ikasisira namin. Hindi naman ito ang unang pagkakataong may inabibilanggong kabataan alang-alang sa kalayaan. Naglalaman ang mga paskil ng pagbabanta.Ang ilan naman ay umuwi nl at ang iba'y halatang may takot sa mukha." sabi niya] pangungutang ng salapi na gugugulin sa kanyang pagtatapos. Makaraig ang kanyang pagsasa^ta- mga J p&skl1 i . Kung Inalam ng kabo ang pangalan ni Basil10 at tiningnan kung nakasulat iyon sa oon nasaan ang panganib ay & %<> magpunta sapagkat narf ang karangalan. Pero sabihin mo sa akin ang tunay na nngyari. i "Walang klase at tiyak na hindi pagkabahala." Nagtungo siya sa baH ni Makaraig. narinig mong sinabi ko iyon. "Ano ba ang "Maghintay kayong bumaba ang ka-b°>' tugon ng guwardiya sibil Hindi nagtagal at nakita ni Basilio n** Pababa na ng bahay si Makaraig! kasunod pa ang kabo. Tadeo na labis pa rin ang nararamdamang kasiyahan. Noon naalala ni Basilio ang sinabi sa kanya ni Simoun. "Huwag kang mag-alala. Ngayon ay tahimik na at pawang ayaw magsipagsalita ng mga ito. Bakit tayo matatakot?" i "Ibibilanggo raw lahat ng miyembro ng samahan!" I "Bakit nug sabi ni Isagani. kaibigan. Wala tayong kailanj makipagkita sa iy°ipaliwanag kaninuman. Pabayaan natii^g mS." pagkakataong ito ay hindi tayo daf?at magpakita ng pagsang-ayon kanino. at tama ang nasa ito'y nakagawa ng kabutih] sa atin. Hindi ko kalilimutan. "Sinabi ko na noon pang kalokohan ang lahat." Umalis si Basilio at upang higit na malaman ang buong pangyayari naglakasloob siyang nagtungo sa unibersidad. aabutin ito ng isang linggo. Pelaez?" muling usisa ni Basilio. Nakita ni Basilio na dumarating si Juanito Pelaez. nangyayari. Napuna niya ang senyasan «g llang mga tao Inanyayahan din ni Makaraig ang kaD0 na sumakay na sa karwahenj naghihintay doon ngunit huli nang makita niya ang nagbabantay na guwardiya sibil sa harap sa kanila." ng ating saJ?™"' kailangang kumilos tayo pi tutulan ito at ipagtanggol ang ating Nagtaka si Basilio. Hinulaan ng ilang mga nag-uusap na estudyante ang mga pagdakil pagsuspinde at pagbilanggo sa sinumang kasangkot sa samahan. Hindi na pinatapos ni isang guwardiya sibil. "Pero ano nga ang nangyari?" "Basta't ikaw ang testigo ko.. 1 0 "Ikaw rin ba. Basilio?" agad na lances sa kanya ni Makaraig. "Ako? Ngunit bak*1 Patl ako?" sam^nan sa anumang mga pagbibintanj Narinig ni Basilio ang lahat ng sin^bl m Natawa si Makaraig. Nakita ni Basilio si Isagani na noon ay halata na ring namumutla bagama't bukas pa rin ang kakisigan. "Nalalaman kong amoy bangkay na si Kapitan Tiago at dinalaw siya ng mga uwak at buwitre. Dumaan siya ng Kalye Legazpi pagdating sa kanto ng Kalye Sonala ay nakita niya ang pangkat ng estudyante na datirating masaya kung nagkakatipon-tipon. natutuwa ka pa?" "Sino kaya ang hangal na gumawa ng mga paskil na iyon?" nagagalit na b "Ano ka ba? Hindi mo ba narinig ang sinabi ko? Walang klase!" saka kin I is si Innong ng kausap ni Isagani. ng bah Hindi na siya makaurong. Isa ito sa namumuno at aktibo sa samahan." pagdidiin pa ni Pelaez. Tadeo?" usisa ni Basilio. May kausap ito at ang malakas na boses ay nngpapahiwatigng BflUBUSTERISMO 101 | "Ano ba'ng nangyayari. dapat pa "Mabuti't hindi mo na kami pinahir3panS puntahan ka pa." Nakita nilang may papalapit na guwardiya sibil at sa takot ni Pe'-'ez na ikipin ay nagmamadali na itong umalis. Ang nalaman lamang niya ■ tungkol sa mga paskil na ipinaaalis na ng Vice Rector upang ipadala I pamahalaan. Masaya hindi ba?" ■Ion ng bulakbol na estudyante.. Naglakad na muli si Basilio na ang direksiyon ay ang unibersidad. Habang lulan ng karwahe ay sinabi ni 0*filio kay Makaraig ang pakay ni "Makikipagkita lamang ako sa aking kaibigang si Makaraig. karwahe at doon ko ikukuwento s3 »y° ang lahat ng naganap sa said salo. sabay kin sa binata. Sarado ang opisina ng sekretaryo at napansin niya ang kakaibang kilos ng mga nasa loob ng gusali. may mga doktor at abogadong naghahandog ng anumang maitutulong. "Hindi kapani-paniwalang dahil lamang sa isang pangyayari ay magkakawatak"Bakit?" watak na tayo. Akyat-panaog ang mga prayle at Hiiyundin ang mga militar." Nabuo ang hinal ni Basilio na may kinalaman si Simoun sa mga paskil.80 Agad binago ng kaibigang katedratiko ni Basilio ang usapan. pamahalaan ang tumuklas Sa "Napakagandang ugali! Sa panahon ng katahimikan ay iniiwasan kami. Sumakay ni tayo sa Is agani at kahit mahal niya kaibigan ay nagpasya siyang umalis at ta»kuran ito. Kabaligtaran naman ito ni Tadeo na masayang-masaya sapagkat walanjj pasok sa paaralan. Huwag mong kalilimutan 'yan. hindi ba?" Walang matandaan si Basilio na nagpahayag ng gayon ang lalaking may pagkakuba. Wala akong kinalaman sa ginagawa ng samahan maliban sa nagbibigay lamang ako ng inyo. "Wala akong nalalaman!" may kahalong nerbiyos ang tinig ni Pelaez. May ilang mamamayan na nagpupunta doon. Walang nagawa si Basilio kundi ang maglakad ng palayo para pumunta liH unibersidad. Nakita niya si Sandoval ngunit nagbingi-bingihan ito at hindi pinansin ang pagbati niya. namumutla ito at tila ■long nakuba dahil sa takot.

Malungkot si Padre Fernandez at waring may malalim na iniisip. Ilan lamang kayo sa mga kabataang matuwid at may sariling paninindigan. Labis niyang iginagalang ang paring nagpapatawag sa kanya. Maaari pa ngang makasama kung inyong itatanggi. Nalaman ko ring kayo'y nagdaos ng isang salusalo at hindi ninyo iyon maaaring ipagkaila sa akin. Ngunit hindi iyan ang aking gustong punahin sapagkat hindi mahalaga sa akin kung anuman ang inyong napagkasunduan ng gabing iyon."Makakaasa ka. Agad itong tumindig nang makita si Isagani. Ipinatawag ko kayo sapagkat 103 GAWAIN . Ano ang naging reaksiyon ni Basilio sa nabanggit na kaguluhan sa paaralan? Bakit? I Bakit dinakip si Basilio ng kabo? Dapat ba siyang dakpin at bakit? Kabanata 27 ANG PRAYLE AT ANG PILIPINO . Namutla si Isagani. kaibigan. Lubos kong hinahangaan ang mga mag-aaral na may kakayahang magpahayag ng sariling pag-iisip." "Hindi ko po ikinakaila." Malumanay na tugon ni Isagani sa gurong prayle. "Kung ganoon ay katibayan iyan sa anumang bunga ng inyong pagkilos. Ano ang sabwatang tinutukoy ng bulung-bulungan ng mga tao? I Sino ang nagparatang na ang mga estudyante ang may gawa ng paskil? I. 3. Sinabi nitong ipinatatawag siya ni Padre Fernandez na isang katedratiko. At sa piging ng a«ng pagtatapos ay aanyayah natin ang mga ginoong dumakip sa atin. Kinamayan nito ang binata at pinapasok sa loob ng silid. Ito ang kaisa-isang prayle na kanyang itinatangi at ipinagtatanggol sa tuwing may maririnig na pagbatikos dito.balisa 4. "Mula sa bintana ay nakita ko kayo at narinig ang sinasabi ninyo sa inyong mga kamag-aral. Nakatingin lamang si Isagani sa palakad-lakad na prayle. "Ano'ng kailangan sa akin ni Padre Fernandez?" Hindi iyon tinugon ng kapista kaya't sumunod na lamang si Isagani." dampa tulisan TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Ano ang dahilan ng pagkakaudlot ng rebolusyon? . hangal I I 1LIBUSTERISMO 5 NILAPITAN ng isang kapista si Isagani habang nagtatalumpati sa harapan ng mga kaklase.

Kung ano kami ngayon ay bunga ng inyong maling turo. ituro ang sapat na karunungan upang maging isang inyong pagkakahulma sa amin sa loob nang lumipaS na daang taon." "Ngunit bakit po kaya may mga ganoong klase ng tao?" kailangan ninyo sa aming mga prayle?" "Iyan ay minana sa magulang. mas nanaisin kong magtanggol kaysa sumugat ng kalooban. "Mahigit walong taon na akong katedratiko at nagkaroon ng dalawan libo'tEL FILIBUSTERISMO subalit binabawasan hangga't maaari ang pagbibigay ng mga limang mag-aaral. Sinabi kabataan. Padre." ninyo sa pananampalataya na ayaw magkaloob ng karunungan sa amin. Sa harapan namin mga mag-aaral. mga lisyang simulaing kasalungat ng pagsulong ng kamalayan." Nagpatuloy I si Isagani nakapag-iisip. "Ang gampanan ang inyong tungkulin?" Nabigla ang prayle. "Tumutupad kayo sa tungkulin katedratiko. Sino nga kaya ang may kagagawan nito? Mahigit tatlong daang taon ninyo kaming pinamumunuan at tungkulin? Ano bang tungkulin ang inaatang ninyo sa aming mga prayle?" "Ang tumupad sa inyong sinumpaang tungkulin na hubugin ang kabataang j kami'y tagasunod lamang sa lahat ng inyong ipinag-uutos-Lubhang napakahina ng Pilipino sa pinakatamang paraan. Tila lumalampas kung tama ang sinasabi mo ay kailangang maitama ito at nang maiwasan ang malingka na sa ating paksa. Lahat ay pinagsikapan kong turuan." marangal na tao. sa pagkakataong ito na ang aking kaharap ay labis I kong Muling nagpalakad-lakad si Padre Fernandez. Minsan man a] wala akongkaalaman at karunungan. An< ang ibig ninyong gawin namin saito'y isang malaking hadlang sa pag-unlad ng buhay?" Hindi pa rin naawat si Isagani sa pagsasabi ng mabibigat na pahayag sa pari. Ginoong Isagani. hindi lamang basta tinututulan ang subasta ng gobyerno kundi ibinibigay pagkatapos." Nanatiling nakatayo si Isagani at hinintay ang susunod na sasabihin njsa pagpapahayag ng kalooban. At lalong kahangalan ang ginawa niyang .. subalit luma. Ang nais lamang ninyong matutuhan namin ay mga kaisipang ay maamo silang humahalik ng aming mga kamay bilanj pagbibigay-galang. 1 Ngunit Isagani. angay ang pagpapakain sa bilanggo ay nagpapasubasta ang gobyerno upang may magsalita at magpahayag ng sariling kaisipan at damdamin ay pinaparatangang maitustos. Ang kakapusan ng wastong asal ay turo ninyo sa tugon ang naisagot. "Maupo kayo." ninyo." paghahalimbawa. Padre. Sa halip ay isa akong prayle at isa kayong estudyanteng Pilipino. "Huwag ninyong masamain ang aking paglalakad sapagkat hig akong lulubusin ko na ang pagpapaliwanag dahil narito na tayo." "Hindi po ako nawawala sa paksa.." kayong nakapagpapahayag sa loob ng aking klase? Sabagay ay naiiba ka sa kanila at "Mabigat ang mga paratang na iyan. Hindi ba't nasusuklam sa tuwing kami'y nakatalikod. gawing dakila at tapat na mamamayan sa bayang ito. Sa ganitong paraan ay namamatay ang sigla at sigasig ng mag-aaral na naglakas-loob na magsalita ng laban sa mga prayle." naging panukala ng binata." 1 "Hindi kaya ang masama ay ang putik na ginamit sa panghuhulma?" "Hindi ba't iyan ang aming ginagawa?" "Kung ganoon ay lalong masasabing hangal ang tagahulma sapagkat nagtiyaga pa siya sa isang masamang putik. sa gatas na nasuso sa ina. "Kapag ang pinag-uusapan ganyang uri ng pakikitungo?" "Kanino bang kasalanan ang gayong uri ng pagbabalatkayo? Sa bayang ito." Nagulat si Isagani sa tanong. "Sinasabi mo bang hindi kami tumutupad sa aming |amin. Kabaliwan ang magpakita ng tunay na kalooban dahil uusiginusapin. i dahilbilang isang tao ngunit hindi iyan maaaring sabihin ng orden na kinabibilangan dito'y naniniwala akong maaari akong makapagpaliwanag sa inyo. Sila po ang Namangha man sa tinuran ni Isagani ay malumanay na tinanggap ng pari j ang ugat ng aming pagkadisgusto." alok nit< kayitinatangi. Padre Fernandez. Ano'ng ibinibigay sa mga taong kapos sa wastong asal. "Hindi natin kailangang pag-usapan ang ating mga sarili kaya't ipinakikiusap ko sa aking katedratiko na ibahin na ang paksa. Hindi siya nakapaghanda kaya't isang marahas na "Nagkakamali kayo. Tayo'y nasa suliranin pa rin ng mga Napangiting nagpasalamat at tinanggap ng binata ang sinabi ng pari. Iyan ay hindi "Kung ganoon ay mag-usap sa paraang hindi ko kayo estudyante at hindi ] ako isang guro.104 EL F1LIBUSTERISM "Maaari ninyong sabihing nagsisikap kayong gawin ang inyong tungkulin 1 nalalaman kong kayo'y kabilang sa mga kabataang may paninindigan. Subalit kung pagkaing magpapalusog sa kaisipan ng kabataan ang pilibustero. "Ang karunungan ay ipinagkakaloob lamang sa karapat-dapat. Nais ko pong sabihin sa inyo na hindi kayo kabilang sa mga kapatid niyang itinatangi rin niya ang katedratiko." pa ang kapangyarihan sa mga prayle na salat sa pagpapakain ng edukasyon at "Usigin? Anong klase ng pang-uusig ang sinasabi mo? Hindi ba't malaya karunungan.

At dahil nagigipit ay ipinasiya niyang ibaling Fernandez sa sariling pahayag." pagtatatwa ni Padre nila ng kuru-kuro. Sumusunod din kami tulad ninyo kung hindi'y maaarinasisira sa pamamaraan ng pagpapatupad nito. "Huwag sana ninyong isisi sa amin ang lahat sapagkat may pananagutan din angnagbubunga ng masama." kaming patalsikin gaya ng ginawa sa iba naming mga kapatid-" . Mabuti ang layunin ng mga batas ng pamahalaan subalit mga kawal na humuhuli.83 paghadiang na mapatunayang ang kahusayan ng paghuhulma ay wala sa ginagamit "Ibig ba ninyong sabihin na ang pamahalaan ang naghahangad ng hindi namin na uri ng putik. "May mga kautusan na mabuti ang hangarin subalit sa pamahalaan ang sisi. Hindi iyan ang ibig kong sabihin." ikabubuti?" Naramdaman ni Padre Fernandez na siya'y nadadaig ni Isagani sa pagpapalitan "Nagkakamali ka.

usigin na ng bahay. Maging ang Intsik na si Quiroga ay apektado. kapista 3. ng sa kanya. Ipaaabot kokaibigang probinsiyal na huwag magpapasok ng Indiyong hindi nakikilala sa kanyang ang mga napag-usapan natin sa aking mga kapatid sa pahanampalataya. Ayon kay Padre Fernandez. Kikita sila ng malaki lalo sa mayayamang Nahabag ang pari at sinabi sa sariling kahabag-habag ang binata. Kayong naghahangad ng pagbabago ay maunang kumilos at susunod kami. ang karunungan ay hindi para sa lahat. para kanino lamang daw ipinagkakaloob ang at pagkakaroon ng pagmamalabis. Pinatunayan ng mga paskil ang kanyang paniniwala sapagkat Ipinagkakaloob ito sa mga taong mangangalaga nito at magtatanggol ng karangalan." Matinding takot ang namayani sa lahat ng tao mula sa Heneral hanggang sa mga "Hindi ba't ginawa na namin ang nararapat? Nanguna kami ngunit nagingIntsik.ng kanyang bodega. Kaagad ding nagpaalam ang Intsik at umuwi 1. Kay Ben Zayb na lamang nagtungp ang Intsik na si Quiroga." 5. Ginoong Isagani." niya ang pintuan ng tindahan upang madaling maisara sakaling maipit siya sa 'Tulad din ng pag-aalala kong baka hindi maniwala ang aking mga kaibigan nakaguluhan." "Hindi iyan ang ibig naming mangyari. Sinabi noon ni Simoun na iyon ay palihim na iialagay sa mga bahaymakalayo.kabataang Pilipino. may isang gurong prayle na katulad ninyo. Kailangang malaman ng lahat na wala tayong itinuturong ideya na gayasabihin sa Intsik na pabayaan muna ang mga sandata sa kinalalagyan nito. mga pulbura't bala na ipinatago nito sa kanya o kung dapat na Padre Fernandez ng pintuan si Isagani at tinanaw ang binata hanggang sa tuluyangitong ilipat. Ano ngayon ang naghihintay sa amin sanegosyo. Narinig pa ng pari na may nagtanong kung saan tutungo ang binata atbahay at baka magpahalughog ang pamahalaan. singkahulugan ng mga salita. mapapangalagaan ang sarili sakaling may aatake o sasalakayin na mga kalaban. 106 . Ipinagbilin nitong pipinsalain. Abala ito sa pag-aaral kung paano higit na ni Isagani sapagkat likas na iyon sa pagkatao ng binata. Ang mga prayleng dati-rating nagpupunta sa kanyang bazaray hindi na harapan ng aming mga guro? Ano naman ang mapapala ninyo na naghahangad ngnakakasipot. nahiga at nagdahilang maysakit na hindi rin 2. At ang madalas sabihing hindi nakabubuti sa kalagayan ng Pilipinas ang pagtuturo sa magsasaka ba'y walang karapatan sa salitang karunungan?" "Gaya nang nasabi ko na. Naging matumal ang kanyang malaking kasiraan sa amin ang nangyari. ang madadakip at mabibilanggo.nagdulot ito ng ligalig at kaguluhan sa mga mamamayan. prayle. Ipinaayos din lamang akong baka hindi sila maniwala na may isang estudyanteng katulad mo. angAno ang tinutukoy na masamang putik na ginamit sa paghuhulma ayon kay Padre "Tulungan ninyo kaming maging malaya sa pag-aaral at huwag hadlangan Fernandez? karunungan.EL FILIBUSTERISMO GAWAIN "Huwag ninyong isisi sa amin ang inyong mga kasiraan at kahinaan. May pangamba ang Intsik na baka magkahulihan at matagpuan iyon sa loob Subalit sa kabilang dako ay nagkamali si Padre Fernandez ng naging palagay. pagbabalatkayo 5. Ayaw ring tumanggap Totoo ang sinabi ng mga Heswita na hindi nanggalmg sa kanila ang natutuhanni Don Custodio ng sinumang bisita." karunungan? "Kung ganoon ay iwasto muna ang sariling pakakamali. salat 4. Hindi siya Itinatwa ng mga Heswita si Isagani matapos itong ikulong nang hapon ding iyon." "Para na ninyong sinabing magpatiwakal kami." Pinuntahan din ni Quiroga si Don Custodio upang sumangguni kung paano 107 EL FILIBUSTERISMO magdadagdag ng proteksiyon sa kanyang tindahan at tahanan. Kanino raw dapat isisi ang naging resulta ng paghuhubog sa mga estudyante? Sa mga lamang natin kung ano ang gusto ninyong mga estudyante sa aming mga gurong prayle o sa pamahalaan? Pangatwiranan. Nagpasama rin siya sa isang guwardiya Beterana sa paglabas ng bahay. sangtambak na papeles ng manunulat. Naniniwala si Simoun na marami sumagot itong pupunta sa bahay pamahalaan upang tingnan ang mga paskil. Pag-usapan 4. Sinunod niya ang payo ng isang kabutihan at tumutupad ng tungkulin?" "Inaasahan kong kapwa tayo may natutuhan sa pag-uusap na ito. Nag-aalala pasugalan sapagkat baka limasin ang perang naipatalo ng mga sugarol. "Labis kongmagpatutulong sa kanila para maabsuwelto at iyon ay nangangahulugan ng malaking kinaiinggitan ang mga Heswitang nagturo sa kanya." "Ang pamahalaan at mga prayle ang nagtutulak upang hangarin ng bawat isa na IPINANGALANDAKAN ni Ben Zayb sa peryodikong El Grito na tama siya sa magkaroon ng edukasyon sapagkat kinukutya nila ang kamangmangan. Pinagbuksan nigamitin ang mga baril." 3." Kabanata 28 "Walang pumipilit na kayo'y mag-aral. Dinatnan niyang TALASALITAAN Hanapin ang nakapatong at ginawa nitong pabigat ang dalawang kargadong rebolber sa.1. EL FILIBUSTERISMO "Ipinahamak ng binatang iyan ang kanyang sarili at tayo ang kanyangpinakiharapan ni Simoun at ipinasabing maysakit pa rin ito. Ang gusto namin ay umunlad nang walang nasasagasaang ibang tao. kinukutya tatanggap ng sinumang bisita. Ano ang pananaw ni Padre Fernandez sa naging talumpati ni Isagani? Maaaring ang ipifiagkakaganyan nga ninyo ay nag-ugat sa iabis na kahigpitan 2." salapi. Marami pa naman siyang panindang dumating at ni hindi nabuksan ang mga kahon sapagkat wala namang mamimili. Nagkulong siya sa silid. 108 . Ano ang puntong nais iparating ni Isagani sa pari? "Huwag tayong lumabas sa pinag-uusapan. Napakaraming bukid na hindi pa ANGMGAKATATAKUTAN '' naaararo." Pinuntahan ni Quiroga si Simoun upang isangguni kung panahon na upang Mahigpit na nagkamay ang dalawa at nagpaalam na ang binata.

o dili kaya'y magpatapon. Ang mga baril na nasamsam ay Maglabas daw ng ilang batalyon na may hilang kanyon upang takutin ang mgalumang eskopeta na maaari pang makasugat sa sinumang magpapaputok. Dinalaw ni Padre Irene si Kapitan Tiago na may malubhang karamdaman. kung putukan ay hindi ito napabalita at agad na inilibing. sa halip ay nagpayo na ilibot sa kalsada ang nahuling pangkat para maging babala. Maynakikipaglaban sa kurtinang napagkamalang pilibustero. kay Padre Sibyla at sa kinatawan ni Padre Salvi na si Padre Irene. Binuo raw ang planong paglusob sa lungsod. EL FILIBUSTERISMO 109 "Huwag na kayong maingay. namatay na dilat ang mata. May mga sulsol na pinaniwalaankanya si Isagani. Ang mga babae'y nasa . Sa Ermita. tiyak na maraming naputulan ng ulo. matapos mapagkamalang isang rebeldeng estudyante. May hindi pa man lang naalisan ng balot. nanginig at hindi na nakapagsalita hanggang sa hiniram itong aklat mula kay Tadeo na pinagsusunog na lamang nito. Napakapit si Kapitan Tiago nang mahigpit sa pari at nagpilit bumangon. Dahil nakakapit nang mahigpit ang bangkay ay nakaladkad ito kusang nagpakulong.Ilan ang nasaktan at nasugatan kabilang na ang opisyal na bumagsak habang Lubos na kapani-paniwala ang kuwento ng pari sa matandang maysakit. Samantalang dalawang tao ang nahuling nagbabaon ng sandata sa silong ng madamay sapagkat mahalagang mamayani ang katuwiran at katarungan na maglilinis ng bayan at tatapos ng mga kaguluhan. Nailigtas daw ang batang nagsipasok sa simbahan at kung hindi lamang sa nakapalupot na kurtinang Heneral na nang mga oras na iyon ay nakikipanayam sa mga puno ng orden onakasabit sa koro. at baka akalaing kasangkot pa kayo. Senyora. Hinabol ng sable ang mga Kastila ngunit nahulihan sila ng armas kaya't lpinagkukulong.85 Kinahapunan ay kumalat ang balitang may mga estudyanteng nakipag-ugnayan Sa isang binyagan ay may nagsabog ng salapi para sa mga bata kaya't may sa mga tulisan ng San Mateo. May ilan namanpinto ng simbahan. hindi ay malamang sa bumaha ng dugo. Malaking katanyagan ang nagpayo nga raw sa Kapitan Heneral na turuan ng leksiyon ang mga tao atnakamit ng kawal opisyal dahil sa ibang kaparaanan ng pakikipaglaban. Nagsara ang mga tindahan at maraming nawalan ng tsinelas sa pagtatakbuhan. Irene. Agad nagreklamo ang isang ng babae sapagkat may pagkakautang pa raw sa kanya si Tadeo. May ilang hindi sumang-ayon atisang bahay na kahoy." kuwento pa ni Padre Irene. Isang bingi ang nabaril sa Dulumbayan sapagkat hindi nito narinig ang sigaw na Lalong lumubha ang kalagayan ni Kapitan Tiago dahil dinakip si Basilio at "Quien Vive!" hinalughog ang kanyang tahanan na wala namang nakuha kundi mga aklat na ni Sa isang tindahan sa Maynila ay si Tadeo naman ang pinag-uusapan. doon kumalat ang balitang nagsimula na ang himagsikan. Napamulagat si Padre Irene at dahil sa matinding takot May nagsabi namang nababaliw si Isagani sapagkat hindi naman hinuhuli'y ay nagtatakbo ito. Nagtakbuhan ang mga tao at probinsiyal. isang guwardiya Beterano ang binaril at napatay ng isang kawani tao at nang magsipasok ng bahay. Nanahimik na lamang ang babae lalo nang sabihin ng kausap na may mga Inatake ang matandang lalaki. Walang anuman daw sa kanya iyon sapagkat walang utang sa mula kama hanggang sa gitna ng silid. Ngayon ay higit na pinalubha ang kalagayan nagsabing nahuli raw ito at may nagsabi namang nabaril. Maynaganap na kaguluhan. Hindi na raw baleng may ilangwalang luluhang ina o asawang babae. Nag-agawan ang mga bata kung kaya't nagkaingay sa may mga bapor pandigmang Aleman na nakadaong sa Look ng Maynila." matandang lalaki sanhi ng kilabot at panggigilalas dahil sa mga kuwento ni Padre anang kausap nitong lalaki.May isang umawat kaya hindi nangahuli ang mga ito. Tiyak na magpabaril ng ilan. Hinabol ng mga tao ang dalawa upang isuko sa pamahalaan. Kinagabihan ay tumindi ang mga katatakutan. Isang opisyal na kawal ang nagdaan at nabigla ito sa pagdaw estudyanteng nagtungo sa Malakanyang upang magpahayag ng pagkamaka-aakalang lumikha ng kaguluhan ang mga pilibustero. Bagama't nagkaroon ng "Mabuti at dumating ako kaya't nakapagpayo ng higit na kahinahunan. lalo na nang sumapit ang ikawalo ng gabi. Ano raw kaya ang gagawin ng kasintahang si Paulita Gomez? Naging napakalungkot ng gabing iyon sapagkat wala nang naglalakad sa kalsada ng mga taong mapapaniwalain.

" Nang gabi ring >y°n ay pinalitan ang mga tanod sa pinto ng siyudad at ang ipinalit ay mga arhtyerong peninsular. kung ang isang Intsik nga na hindi binyagan ay inililibing at nabibigyan pa ng misa de requiem" Si Padre Irene ang hinirang na tagapamahala at tagapagpatupad ng testamento ng yumaong kapitan. Panay ang tango ng Sakristan Mayor bilang pagpapatotoo. matumal 5. Iba't iba ang naging paksa ng usapan tungkol sa matanda. sa korporasyon. Ang pag-iiwan pa nito ng kayamanan ay ituturing na isang banal na pamana. Paghahati-hatiin ang kayamanan nito para . Inilarawan pa ang yumao na nakasuot ng prak. kamag-anak. Subalit si Kapitan Tiago. Nakita raw diumano ng mga mongha ang nagliliwanag na kaluluwa ni Kapitan Tiago habang ito'y naghihingalo.1imasin 2. Hindi raw nakausap ni Placido ang mga bilanggo na may bilang na tatlurnpu. Gayunma'y magsipaghaiidakayo-. Ito ay nagmula sa mungkahi ni Padre Irene na mapagkalinga sa mga dukhang kabataang nais mag-aral. "Ginagawa ang paghihigpit sa mga namatay na hindi na nga nakapangumpisal ay hindi pa nakapagbayad. Nagsidating ang mga dating kaibigan. Ano ang sanhi nang inakalang simula ng himagsikan? Ano ang ugali ng mga Pilipino na ipinamalas sa kabanatang ito? Ano ang uri ng pagbabalitang mayroon sa panahong ito? NAPAKARANGAL ng libing ni Kapitan Tiago at ipinagtanggol ni Padre Irene ang bintang na hindi ito nakapangumpisal bago mamatay. anang isa. May naging sapantaha. .. "Kung ganoon ay pareho silang panalo!" Tumutol si Aristorenas.EL FILIBUSTERISMO loob ng bahay at n^gsisipagdasal o nagrorosaryo para sa mga kaluluwa ng mahal nila sa buhay. Noon dumating sina Placido kasama ang gurong magkakastilyo. nakikipanayam 4. 4.ligalig 3. 5. sa Santo Papa.alinman sa tayo'y mapatay o pumatay. halimbawang hamunin ni Kapitan Tiago ng sabong si San Pedro at magkaroon ng pustahan. kakilala at ibang nais makiramay. Nagkapalitan ng tingin ang dalawang bagong dating na sina Placido at ang magkakastilyo. Ayon sa manggagawa ng pulbura ay may mapupugutan ng ulo sa gabing iyon Hindi raw mangY^3" iyon. Nais sana niyang isulat ang ganoong pangyayari subalit hindi man lang ito nabanggit sa pahayagan ng mga sumunod na araw.Maririnig ang pagdaan ng matutuling karwahe at silbato ng mga guwardiya na animo'y naghahabol ng mga pilibustero.^. Nakahubad ito at mababakas na dinahas. Pinag-uusapan Parin doon ang mga nangyari. Tinakot ng pilosopo si Martin Aristorenas na maaari itong maging isang erehe na mabubulid ang kaluluwa sa impiyerno dahil sa kawalan 112 EL FILIBUSTERISMO Hanapin ang singkahulugan ng mga sumusunod na salita l.. Sa gayon. Kinabukasan ay natagpuan sa Luneta ang bangkay ng isang dalagita. . "Nagkunwaring maysakit ang tagapayo ng Heneral." Napaehem na naman ang platero sapagkat may narinig silang mga yabag na papalapit. dahil si Simoun na siyang madalas magpayo niyon ay maysakit. Ibinurol ang bangkay ni Kapitan Tiago sa bahay nito. Ang maaari lamang mangyari ay maging tabla. ang pisngi ay nakaumbok dahil sa paghithit ng hitso at may hawak pang sasabungin. Umuwi si Placido Penitente sa bahay na tinutuluyan ng isang platero. • Ang Intsik narriang si Quiroga ang pmagbintangan ng isa. May isang obrero na nagwika. Binawi ni Kapitan Tiago ang dalawampu't limang pisong pamana kay Basilio dahil sa kawalang-utang na loob ng binata nitong mga huling araw ngunit isinauli ni Padre Irene at siya raw ang magpapaluwal galing sa sariling bulsa. Tiago? GAWAIN Ilarawan ang epekto sa mamamayan ng kaguluhan dahil sa mga paskil? Ano ang sanhi ngpaglubha ng pakiramdam at ikinasawi ni Kapitan 3. . Naisipan pa ng sakristan na ipagsabing ang kaluluwa ni Kapitan Tiago ay may hawak pang isang tasa ng taho sapagkat kung wala ito'y hindi mauunawaan ang kaligayahan ng langit at lupa.. . sa Arsobispo. 2. Iyon daw ay pagpapala ng langit dahil sa maraming pamisang nagawa ni Kapitan Tiago noong nabubuhay pa. "Walang matatalo sapagkat ang Dagkatalo'y kaugnay ng sama ng loob kaya't ito'y walang puwang sa langit. "Hindi ako naniniwala sa mga paskil na iyan Tiyak na gaw3-gawa iyan ni Padre Salvi. Nakita iyon ni Ben Zayb at siya'y nasindak. May mga kargamento siyang nais ipasok kaya siya lumikha ng kaguluhan. Sa halip ay ang sinalanta ng buhawi sa Amerika ang nasa balita. 1ALASAU 1AAN EL FILIBUSTERISMO 111 Kabanata 29 MGA HULING SALITA KAY KAPITAN TIAGO ipamahagi sa Sta. habang nagkakagulo'y walang makapansin sa kanya. sino raw kaya ang mananalo? Ayon sa pilosopong si Don Primitivo. sino raw kaya ang sentensiyador." Umubo ang platero sapagkat nais niyang sila'y magsipag-mgat ng pananalita. sulsol 1. Clara." "Kailangang may manalo! Sapagkat ang tagumpay ay nasa panalo!"bulalas naman ng tahur na si Aristorenas. at nagiwan ng dalawampung piso para pangmatrikula ng mga estudyanteng mahihirap. Hindi raw mangyayari iyon sapagkat sa sabungan na siya tumanda at talagang may natatalo.

ja?" Sa iba namang umpukan ay pinagtatalunan ang isusuot na damit ni Kapitan Tiago. Tila nabingi si Juli at dalawang ulit pang kinailangang sabihin ng matandang babae ang balita. Hindi rin sila naniniwala na may kinalaman ito sa mga paskil sapagkat tahimik at maingat na tao si Basilio. Masama ang naging palagay ni Hermana Penchang kay Basilio. Ipinagdarasal at ipinag-aayuno siya ni Juli at sa kinatagalan ay maaaring ipagpenitensya pa siya ng dalaga. Nagkataon ring may nayari na ang sastre na isang prak na nagkakahalaga ng tatlumpu't dalawang piso. Buong akala niya'y nadaig na niya si Kapitan Tiago noong nabubuhay pa ito subalit sa kamatayan ay higit na nagpakita ng karangyaan ang yumaong matandang lalaki. Ipagkakaloob daw niya ito sa mahal na kaibigan sapagkat ni hindi niya nadalaw noong maysakit pa lamang. Ipinasuot na lamang ang isang lumang damit kay Kapitan Tiago. Nahimasmasan din ang dalaga sa pamamagitan ng wisik ng agwa bendita. Si Donya Patrocinio na matandang karibal ni KapitanTiago sa pagkamasimbahin ay nagnais na mamatay kinabukasan din upang malibing siya ng higit na dakila at mas kahanga-hanga. akyen kontalista. "Mabuti at pinalayas ko siya. 4. "Ito ang libing ko! Ito ang marunong mamatay!" bulalas m Donya Patrocinio. si Basilio pa raw ba ang hindi bibitayin? "Sinabi ko na kasi sa kanya noon pa. Higit na dinamdam ang huling balita sapagkat maaari raw ipatapon o patayin ang binata. Tiago? Ano ang ipinamalas na ugali ni Donya Patrocinio? Ano ang naging paksa ng umpukan ng mga tao sa burol ni Kapitan Kabanata 30 SI JULI NABALITA sa bayan ng San Diego ang pagkamatay ni Kapitan Tiago at ang pagkahuli kay Basiho. Hindi raw ito pinarurusahan ng Diyos. May responso sa bahay at sa daanan at iyon ay pinangungunahan ng tatlong prayle na tila hindi sapat ang isa lang para sa kaluluwa ng yumao.ng tiwala at pag-aalinlangan sa kapangyarihan ng Diyos. l. Kung ang mga pari nga ay nabitay. Iminungkahi ni Kapitan Tinong na isang abito ng Pransiskano ang dapat isuot. mas makabubuting prak din ang isuot sa lupa ng yumao. Tinutulan iyon ng nakarinig na sastre. ano't hindi iyon magagawa sa kanya ni Juli? Pinuntahan ni Hermana Bali si Juli sa kubong tinitirhan ng dalaga at ito ang nagbalita pati kay Tandang Selo ng tungkol sa nangyari kay Basilio. Ipinagkaloob sa namatay ang lahat ng uri ng ritwal at seremonyas. Hindi raw mahalaga sa langit kung anuman ang kasuotan sapagkat hindi iyon pinapansin ng Diyos. sapantaha 2." Ikinuwento pa ni Hermana Penchang kung paano siya napagaling ng agwa bendita noong siya'y naempatso. isang luma at tagpi-tagping damit ngunit napakahalaga kaya't binayaran niya ng halagang tatlumpu't anim na piso. Animo'y dinaganan ang puso niya kasabay ang pagwasak ng lahat ng kanyang pangarap at kinabukasan. Tinanggihan ni Padre Irene ang anumang mungkahi tungkol sa damit na isusuot. plagerya 5. Pinakamataas na uri ng libing ang inihandog sa yumao." wika ng Juez de Paz na tila nga may sinabing payo kay Basilio gayong wala naman. Hinimatay si Juli makaraang saklawin ng matinding takot. dukha 2. mabubulid 4. 5." Taliwas sa kalooban ni Hermana Penchang ang sinabi sapagkat ayaw niyang mawala sa kanya si Juli. Sa halip ay mas pinaniwalaan nilang paghihiganti ng mga prayle ang nangyari. Mas naniwala ang marami na iyon ang tunay na dahilan. minadali ko siyang humanap ng salaping ipangtutubos kay Juli.mapagkalinga 3. Maraming inubos na agwa bendita sa pagbabasbas ng kabaong habang panay pa ang pag-awit ng sintunado ni Padre Irene ng Dies irae mula sa koro. Marami siyang nalikom na indulhensiya dahil kay Juli. a? Pag ako paktay na. Napakaraming sinunog na insenso at mga inawit na awiting Latin. Nagkataong mayroon nito si Kapitan Tinong. lalo't suki naman niya ang namatay kaya hindi na niya patutubuan. Hindi niya ginagamit na pang-antanda sa tuwing nagsisimba siya dahil magdadala raw ng sakit. hampas at kurot. Sapagkat nakaprak daw ang kaluluwang nakita ng mga mongha. di hamak na mas mura ng apat na piso kaysa sa inaalok ni Kapitan Tinong. Ngunit marami ang hindi naniwala at nagsasabing hindi dapat mangyari iyon kay Basilio. GAWAIN Anong uri ng libing mayroon si Kapitan Tiago? Paano raw magkakaroon ng isang marangal na burol o libing ang isang tao? 3. Ililigtas daw ng damit na ito ang bangkay sa pagkasunog sa impiyerno. "Nangyari iyan sa kanya dahil narurumihan siya sa agwa bendita ng simbahan. "Sigulo puede kontalata pala isa sabungan con kilisto.Ano ang tunay na dahilan kung bakit tinanggihan ni Padre Irene ang damit na prak para isuot kay Kapitan Tiago? 1. Naniniwala silang minasama ng korporasyon ang ginawang pagtubos ni Basilio kay Juli sa pagpapaalila kay Hermana Penchang sapagkat ito'y anak ng kalaban nilang tulisan na si Kabesang Tales. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Ayan at pinarusahan siya ng Diyos. Marami rin ang mga kapitbahay na sumakit ang ulo dahil sa katutugtog ng plagerya para sa namatay. Kung ginagawa ng mga kurang manalangin para sa tao at kung nagawa nga ni Kristo na magpapako para tubusin ang kasalanan ng sanlibutan. Ayokong kalabanin ang mga prayle kaya't 114 EL FILIBUSTERISMO 113 EL FILIBUSTERISMO . Walang tigil ang pag-agos ng luha sa kanyang . Lumapit si Quiroga sa dalawang nagtatalo at inabutan ng isang tabako si Don Primitivo at saka tinanong. Enero din nang bitayin ang tatlong martir sa Cavite at tila naging pamahiin na malas ang buwang ito. Agad namang nahintatakutan at umurong si Martin Aristorenas dahil sa sinabi ni Don Primitivo.

Naghanda pa sila ng ibibigay na kauntina EL FILIBUSTERISMO 115 kahit pa nga hindi ito alam ng magulang ng babae? At ito'y aprubado ng arsobispo. Hindi nga niya iyon nagawa sa ama. Pakiwari niya ay dadalawin siya ng mga panaginip at bangungot. Subalit hindi ito basta nasisiyahan sa isang pagpapasalamat kundi tahasang humihingi ng "pagpapakasakit. Matamang pinakinggan ng hukom ang pakay ni Juli. Halos gabi-gabi siyang hindi dalawin ng antok dahil sa mga pangamba. . Para namang walang narinig si Juli sapagkat nagmadali na itong maglakad patungong kumbento. Hanggang sa siya'y makatulog at makita si Basilio na tigmak ng dugo at naghihingalo. Magdamag siyang nanangis at walang ibang pangalang tinatawag kundi ang kanyang ina. ang lapitan si Padre Camorra. Nagpasya siyang sa kinabukasan ay magsadya na ng kumbento at ipagsawalang bahala ang kung anumang mangyayari. Saklaw pa rin ng matinding takot ang dibdib sakaling siya'y sumuko na upang magtungo sa kumbento. Isang biyahero ang dumating at may dalang balita mula sa Maynila. Binalot ng matinding pangamba ang gabing iyon ni Juli. Dumaan ang mga araw na 116 EL FILIBUSTERISMO salapi at pindang na usa na nagmula sa pangangaso ni Tandang Selo. Napabalikwas ng bangon si Juli. Nakita pa nga raw ng biyahero ang bapor na sasakyan ni Basilio. ni hindi umiimik at ayaw tingnan ang sarili sa salamin. "Gagabihin na tayo. Sinunod nina Juli at Hermana Bali ang sinabi ng kawani at nagtungo sila sa hukom na Juez de Paz. Isa lamang ang isinagot ng hukom. Nangangamba siya sa mga pangitaing nakikita sa isipan. Napakagat-labi si Juli nang pumasok sa isip si Padre Camorra. kapag ginawa niya ang bagay na iyon ay susumpain niya ang sarili. Natuwa si Hermana Bali at sinikap na alisin ang anumang takot na nararamdaman ng dalaga. bakit niya gagawin para kay Basilio? Naniniwala siyang maski si Basilio ay isusumpa siya sakaling malaman ito. Isang araw pa nga'y nakita siya sa bayan na naglalakad ng may dungis ng uling sanoo. Hindi makatulog si Juli. makakuha ng lisensiya at pasaporte. Hindi na siya ngumingiti. Hindi ba't siya ang nakatulong para makalaya si Tandang Selo? Sapat ng ebidensiya iyon para makapagligtas siya ng isang bibitayin. Si Basilio ay parang hayop na tinutugis at tumindi ang takot niyang baka nga ipabaril na si Basilio kinabukasan." Hindi kumibo si Juli subalit naniwala si Hermana Bali na iyon ang tamang dapat gawin. Nauuna sa paglalakad si Juli dahil sa pagmamadali subalit habang papalapit na sila sa bayan ay muling pinanghinaan ng loob ang dalaga at bumigat ang mga hakbang. Siya'y isang tagabukid lamang. Usap-usapan sa Maynila na ipatatapon na raw sa Carolinas si Basilio at may lagda pang paturiay na hiniling iyon ng kusa ng binata. Batid ni Hermana Bali ang dahilan kung bakit ayaw ni Juli na magpunta ng kumbento. maging ang pagtatayo ng isang negosyo. ang paring nakatulong para palayain ang kanyang Ingkong na si Tandang Selo. umasa ng isang himala at ninanais na ang kamatayan. "Oo!" At inilarawan pa nga ni Juli ang lugar na ito na animo'y napuntahan na niya. Pinayuhan nito ang dalagang lumapit sa hukom. Ngunit nang umagang iyon ay muli siyang nagdalawang isip at ni hindi nanaog ng bahay. Pinalaya na raw ang lahat ng bilanggo maliban kay Basilio sapagkat wala itong tagapagtanggol. Ang dating masayahin at maayos manamit na dalaga'y naging tahimik at malungkutin. Mula pagbibinyag hanggang kamatayan. Nginig ang boses na sinabi niya sa matandang babae na ibig niyang samahan siya nito pagpunta ng kumbento. Nagbihis siya ng pinakamahusay na damit at pinuntahan si Hermana Bali. At paano nga kung barilin si Basilio? Sumikat ang araw at bahagyang nagdulot ng pag-asa ang umaga. Ngayon ay wala nang tagatangkilik si Basilio sapagkat namatay na si Kapitan Tiago. usapin sa korte at paghingi ng katarungan. Minsan ay naitanong sa kanya ni Hermana Bali kung nahuhulog ba sa impiyerno ang isang taong nagpapakamatay.mga mata bagama't walang maririnig na anumang tinig na lumalabas sa kanyang bibig. Tiyak na hindi palalayain ang binata at sa halip ay baka ipabitay pa kahit walang kasalanan." Pakiramdam ni Juli. Kinahapunan ay kumalat ang balitang mayroon ng binaril." Mula noon ay iniwasan na ni Juli kahit ang makasalubong man lang ito sapagkat sa tuwing mangyayari iyon ay napipilitan siyang magmano sa pari. Si Padre Camorra ay tinaguriang Si Kabayo sapagkat sadyang malikot sa babae. "Kung gugustuhin mo'y maaari namang mapatawad si Kabesang Tales!" Malaki ang ipinagbago ni Juli. "Alam ninyong siya'y makapangyarihan at maimpluwensiya sa pamahalaan." wika sa kanya ni Hermana Bali. Tuluyang naglaho ang pag-aalinlangan ni Juli at noon din ay nagpasya siya. kukurutin pa siya nito at pipisilin ang ilong pati pisngi habang panay ang pagkindat sa kanya. Handa ang matandang babae na samahan si Juli na magpunta ng kumbento. Wala ng ibang tutulong kay Basilio maliban sa kanya lalo't ang sinasasabing siya ang dahilan ng pagkakabilanggo nito. Ang prayle lamang daw ang makapagliligtas kay Basilio kung nanaisin nito. Mabuti pa sa kanya ang magbigti sapagkat anuman ang gawin niya'y lalabas siyang isang masamang anak. Makailang ulit ng may nagpayo na kung gagawa lamang siya "pagpapakasakit" ay maililigtas niya si Kabesang Tales. Ang lahat ng bagay sa Pilipinas ay nangangailangan ng padrino. Impit ang kanyang pag-iyak. Pinayuhan siya ni Hermana Bali na magtanong sila sa tribunal kung ano ang maaaring makatulong kay Basilio. punong-puno ng hinagpis. limitado ang kanyang kapangyarihan at hindi abot sa Maynila ang impluwensiya. Hindi ba't siya nga ang dahilan nang pananakit ng prayle sa dalawang lalaking nagtangkang mangharana sa kanya? Sa tuwing nakikita siya nitong naglalakad ng tahimik ay nagpaparinig pa ito sa kanya. "Hindi ka dapat matakot dahil kasama mo ako! Hindi ba't nakasaad nga sa aklat ng Tandang Basiong Makunat na ang mga dalaga'y sadyang nagpupunta ng kumbento para magsalaysay sa kura ng anumang nagaganap sa loob ng tahanan wala siyang ginawa kundi ang magdasal. Pinarunggitan pa si Juli na aanhin naman siya ni Padre Camorra gayong maraming magandang dalaga sa bayan na binanggit pa ang mga pangalan. Ayon sa kawani.

Wala raw gagawin sa kanya si Padre Camorra lalo't siya'y isang babaing tagabukid lamang. dahil sila mismo ang unang-unang hindi naniniwala at sumusunod sa Kanya!" Ikawalo ng gabi.Ano ang haka-haka ng mga tao sa sinapit ni Basilio? Alin sa mga ito ang sa palagay ninyo ang mas totoo? Pangatwiran. Wala akong utang na loob sa kanya kaya wala siyang maisusumbat sa akin!" Natigilan si Juli sa panunumbat ni Hermana Bali.Ano ang piano ni Hermana Penchang kay Juli kaya ayaw pakawalan? 3. Kagat-labi siyang sumunod sa utos ng matandang babae. sa ibaba.. Ang mga babae nama'y nagsipagdasal. umalis na bitbit ang kanyang sibat na gamit sa pangangaso." Sumabad ang asawa sa dasal ng babae. iniuumpog ang ulo at nagsisisigaw ng walang tinig tulad ng isang pipi. EL FILIBUSTERISMO 117 ang kumatok sa saradong pintuan ng kumbento. 2. Malalim na ang gabi'y naririnig pa rin ang kanyang panangis. sa Juez de Paz. "Kung ang Diyos na itinuturo nila ay totoo at hindi isang pandaraya. "Umuwi na tayo.. "Diyos ko po. 3. Nagtungo rin ito sa gobernadorsilyo.Ipaliwanag kung bakit ang lahat ng tao sa Pilipinas ay nangangailangan ng padrino. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Umakyat sila ng kumbento na panay ang mga tagubilin ng matandang babae. mahigit na pitong prayle mula iba't ibang mga kalapit na bayan ang nagpunta ng kumbento upang doon magpulong-pulong. tinutugis tigmak 4. Walang magawa ang mga lalaking nakakarinig kundi ang magtimpi. Isang dalaga ang tumalon sa bintana ng kumbento at bumagsak sa isang batuhan. wala pong mayaman o mahirap sa inyo. Nanlaban si Juli kaya tuluyang nainis ang matandang babae dahil sa kawalan ng tiwala ng dalaga at dahil ayaw maniwalang walang anumang panganib na magaganap. May kasamang pangangaral ang paghatak na iyon ng matandang babae. pag-aayuno 5. Samantala ay isa namang babaing animo'y nababaliw ang nagtatakbo at naghihiyaw pababa ng hagdanan ng kumbento. /zizA Pa§banggitng pangalan ^ at kinurot ng mga ina ang kanilang mga anak na nagiging madulas ang dila.Sa wakas ay nakita na nila ang kumbento at noon nanginig ang katawan ni Juli." Mahigpit siyang hinawakan ni Hermana Bali sa bisig at bahagyang kinaladkad. Wala daw siyang dapat ikatakot sapagkat kasama ito. Hindi katagalan ay isang matandang lalaki 1. Bumalik na tayo sa nayon. sa kuwartel hanggang muling nagbalik ng nayon at doon nanangis ng animo'y bata. Patay daw itong dinampot sa batong nakabunton 2. Naging maingat ang mga tao sa . "Huwag kang hangal!" bulyaw sa kanya ni Hermana Bali. "Sige. pabayaan mong ipatapon si Basilio o kaya'y ipabaril sa daan pagkaraang sabihing nagtangka siyang tumakas! Sa oras na may mangyaring masama sa kanya ay saka ka magsisisi. 4. Ikaw ang magbibigay sa amin ng katarungan. Kinabukasan ay tuluyang nawala si Tandang Selo. Nagmakaawa pa rin si Juli upang hindi sila tuluyang umakyat ng kumbento. padrino 1. . pinarunggitan GAWAIN Kinagabihan ay naging usap-usapan ang isang pangyayari na hindi nagbabanggit ng pangalan.

Kamahalan. Iniisip ninyong ang isang Kastila ay maaaring maging magnanakaw. sisisihin ng mga pilibusterong iyan at sasabihing hindi tayo marunong mangalaga ng bansa. Ngunit hindi ba't kailangan ninyong pangalagaan ang inaasahan ng marami ay unang nakalaya si Makaraig at ang pinakahull ay sibayan upang hindi mapintasan ang Espanya? Mas nararapat kayong gumawa ng Isagani dahil isang linggo pa bago nakaluwas ng Maynila ang tiyuhuv nitong simabuti sa ngalan ng bayang nagtalaga sa inyo dito sapagkat bago Padre Florentino. Ipinapahayag ito sa kakila-kilabot na paraan. ba nauunawaan ang sinabi ko? Ang ginagawa ko'y para sa kabutihan n lahat. EL FILIBUSTERISMH "Sa aking palagay. Kaya naniniwala akong wala siyang nalalaman at siya'y inosente." Namagitan ang katahimikan sa dalawa. Hindi kailangang malagay sa alanganin ay nanalakay na sa mga kumbento o sa mga Kastila tulad ng panunulisnn niang karangalan at kapangyarihan. Tulad nanghindi nagmula sa bayan. Isa akong Kastila na HI." ang bulalas ni Ben Zayb. "Totoong ang Espanya ang humirang sa inyo at ang inyong posisyon ay paggugugol ng salapi ng mga magulang at kung sinu-sinong padrino. mga aklat na pangmedisina at ilang mga polyetong mula sa Lspanya na hindi pa man lang naaalisan ng balot. at pumuntang Maynila attribunal at tanungin ng aking pananagutan?" "Ngunit paano ang bayan?" panandaliang tumuloy sa bahay-pahingahan ng mga pari. Ang mga mamamayan a mababait ng medisina ang binata at siya'y labis na pinupuri ng kanyang mga guro. isang estudyanteng alila! Walang maghahabol saNgayon." mariing wika ng Kapitan Heneral habang nakatawa na lilanang-uuyam. wala siya sa gabi ng salu-salo ng mga estudyante. FILIBUSTERISMO 119 mayroong karangalan.5." katuwiran ng Mataas na ANG laman ng balita sa mga pahayagan sa Pilipinas ay panay tungkol H N Kawani. Nagifjlnauunawaan ang ibig sabihin ng Kapitan Heneral. "Ipagpaumanhin ninyo Kapitan. minsan ay kailangang magsakripisyo ng isang kabutihan nagtatagumpay. Isa lang ang may katiyakan sa mg| balita at ito aygawin ang sarili kong kapasyahan." Nagmaang-maangan ang Mataas na Kawani na hindi niya lubos na ng katarungan para sa mga napinsala at parusa sa mga nanalakay. na hindi Matagal nang may iringan ang Kapitan Heneral at ang Mataas na Kawanikailangang maniil upang higit na maging maunlad ang Espanya. "Siya ang dapat maiwan. May lumabas pang balita n| nakipag-"Ano'ng aking ikakabahala? Ginagawa ko ang aking tungkulin." pagtatanggol ng Mataas na Kawani kay Basilio. lang nababasa. Wala sa inyong hinagap ang kadakilaan ng Espanya sapagkat wala kayo maraming tao sa kanyang mga kamay. at hindi ko ibig makihati sa inyo. Karapatan kong areglo ang pamilya ng nasawi. Sa kabila noon ay hindi napansin ang nangyari sa bayan ng Tiani. Ito ay upang hindi rin masabi ng iba na sobra-sobra ang ginawf nilang "Ano ba sa palagay mo ang ginagawa ko? Ako ba'y nagpapabaya? Hindi mo ingay ngunit wala naman palang kuwentang bagay. Tumayo nang matuwid ang Mataas na Kawani at nagpakatatag." Taos ba sa puso ni Padre Camorra ang pagtulong kay Juli? Pangatwirmi pagtatanggol pa rin ng Mataas na Kawani." anang Kapitan Heneral." "Oo nga. lupain na napalaya mula sa pagkakasakop ng mga Muslim. Sa oras na may mangyari pa'y layo ang nito.120 Bukod sa wala itong padrino ay sinabi ng Kapitan Heneral na dapat ay may kayo pumarito'y nangako kayong magpapatupad ng katarungan at kabutihafl maiwang isa sa mga nakulong upang maisalba ang karangalan at awtoridad ngng pamamahala. Nalalagay lang ito sa pahayagan kapag aii|| tulisanalang-alang sa kabutihan ng nakararami. Sumabad sa usapan ang kalihim. Ganito Europa. mga papuri sa predikador ng bansa at sa operatang Pranses na lalonn ang isang namumuno. "Ngunit hindi po ba kayo bulung-bulungan ang pagkahulog ng isang babae mula sa tuktok ng kumbento nanababahala sa inyong pananagutan?" hindi binabanggit ang pangalan ng biktima. Sa ginawa kong ito ay maisasaayos ko ang aking Matanglawin. Ngunit dapat ninyong malaman. siya dapat magpatuloy na mabilanggo sapagkat magtatapos na siya ng pag-aaral sa Ayokong mapawalay sila sa Espanya. Hindiat masusunurin.. sila'y mapagtiis. kasabay ang paghingipagkakamali at gayundin ang pagkakamali ng iba. Kaya ba akong akusahan ng isang alila sa ang pag-alis ni Padre Camorra sa kumbento. "Ang binatang iyan ay nahulihan ng Ilarawan ang sinapit na kapalaran ni Juli? Ano ang nagtulak upang sapilli niya ang ganoon? ipinagbabawal na aklat. Higit na dakila kaya't sa halip na makatulong kay Basilio ang sinabi nito. inuutusan mo ba ako ng dapat kong gawin?" kanya. Marahil ay nagtataka kayo kung bakit ako nakapagsasalita "Mas lalong mabuti! Sapagkat hindi na malalagay sa panganib ang buhay ngng ganito. Ibig sabihin ay hindi pa man 118 4. Bahagya nang bigyang puwang ang balitang may kinalaman sa mga nangyayari sa lalawigan.. ang binatang iyan ay walang kasalanan at inosente sa lahat. "Mas mabuti siyang halimbawa para higit na matakot ang karamihan. EL FILIBUSTERISMO Naiwan sa kulungan si Basilio sa salang pag-iingat ng ipinagbabawal na aklat. lalong nagipit ang ang bayang pinagmulan natin noong wala pa itong nasasakop maliban sa sariling kalagayan ng binata. At isa pa. ngunit may nakapagsabing isangjs estudyante "Napakaganda ng bayang ito. Pinahahalagahan ko ang inyong pananagutan taong ito. "Anong bayan? Ano ba sa akin ang bayan? Utang na loob ko ba sa kanya ang "Kahabag-habag na Padre Camorra. Muling nagsalita ang Mataas na Nakalaya na ang mga estudyanteng nabilanggo sa pamamagitan ngKawani." gobyerno.aking tungkulin at posisyon?" "Napakamasayahin pa naman niyang tao at kaybuti ng kanyang kalooban. nabubuhay silang patuloy na umaasa lamang. Kabanata 31 ANG MATAAS NA KAWANI .

"Iniibig ko ang Espa ny| l. Senyor?" Makaraan ng dalawang oras. tandaan ninyong hindi nagkulang ang Espanya sa pagmamahal sa inyo Nt hindi na maipit o malagay sa alanganin. 121 Fernandez ngunit bumagsak naman sa lahat ng iba pa samantalang si . Ang masayang si Sa harapan ng palasyo ay nakaparada ang isang karwahe at naghihintnjfj angTadeo ay sinunog na ang mga aklat at inihanda ang sarili sa mahabang bakasyon. iringan 5." kaguluhan. Anong uri ng tao ang Kapitan Heneral? Pangatwiranan. handa akong gumawa ng pagpapakasakit. Inaakay natin sila sa liwanag subalit binubulag din upang hindi3. "Saan po tayo. at pangamba ang kanilang nakakamit. sila'y inilululong natin sa bisyo. Si Isagani ay pumasa sa asignatura ni Padre EL FILIBUSTERISMO Napatingin sa kanya ang lalaki at nagkamot ng ulo. Si Makaraig naman ay Sumakay ang Mataas na Kawani." Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Kung kinakailangan ay magsaka ng kanilang lupain at upang tuluyang makaiwas sa mga nangyaring papanigan ko ang mga Pilipino upang mapangalagaan ang interes ng aking bayang Espanya.mamamatay-tao. Ano ang dahilan ng pagkakahuli kay Basilio? Makatarungan ba ito? mabuting buhay. "Hindi ako militar at ako'y matanda na. Tinanggap ni Pecson ang pagbagsak at natatawang Tinapunan lamang ng makahulugang tingin ng Mataas na Kawani ani Kapitan Heneral. Nagpatuloy sa pagsasalita ang Mataas na Kawani. Maraming estudyanteng bumagsak sa pag-aaral at bihira ang pumasa sa mga "Nalalaman ba ninyo kung kailan ang alis ng barko?" pagsusulit. Ngunit kung pai n sa bayang PINAUWI ng mga ina ang mga anak na nag-aaral para magbakasyon o Espanya. nang-uuyam kaya ako narito at nagsasalita. at nagsabing babalik sa Espanya sakay ng unang barkong aalis.naghirang 3. Ipinagkaloob natin ang edukasyon sa kanila habang4. polyeto 4. ngunit ipinagkait natin ito sa kanilang 1. "Pagdating ng panahon na kayo'y malaytnaglakbay patu-ngong Europa at doon na namuhay ng masagana upang na. Hindi nagkaroon ng anumang sagabal pakikipaglaban para sa inyong karapatan. mapangkamkam ng kapangyarihan at mapang-abuso huwag TALASALITAAN lamang mawalan ng pag-aari. Anong uri ng tao ang Mataas na Kawani? Pangatwiran. pagkalinga at katapatan." upang makakuha siya ng pasaporte. nagbitiw sa tungkulin ang Mataas na Kawani. Pinangakuan ng Espanya ang islang ito ng GAWAIN katarungan. tribunal kasuklaman ang bansang ito. Inakala ng Kapitan Heneral na tapos na sa pagsasalita ang Mataas na Kawani. Sinabi nating makakamit nila ang sibilisasyon ngunit Bakit hindi pumabor kay Basilio ang pagtatanggol ng Mataas na Kawani? hinahadlangan natin ang kanilang karunungan sa takot na hangarin nila ang2. Ano ang ikinukubli ng mga pahayagan sa mga balitang inilalathala? mamamayan pagkatapos. Yumuko siya at walang paalam na umalis. Sa halip na makamit nila ang kataruni m ay takot5. Ayokong dumating ang panahong dustain at 2. Si Juanito Pelaez ay pinamahala sa negosyo ng ama. nila makita ang ating luho. isang Indiyo na nagpapatakbo nito. Ano kaya ang gagawin naiiu kung tayo ang nasa kalagayan nila? Naniniwala ba kayong may karapatatt silang maghimagsik at Kabanata 32 MGA ang katarungan ay nararapat na mapasakamay nila?" BUNGA NG PASKIL Hindi pa rin nagsasalita ang Kapitan Heneral at hinayaan lamang ang Mataas na Kawani. ipinagmalaki na papasok na lamang siyang kawani sa hukuman.

buwan nang Abril ay napabalitang ikakasal na si Paulita Gomez kay Juanito Pelaez. "Akalain mong nabili na nga niya ng napakamurang halaga ang bahay ni Kapitan Tiago. Kabilang si Simoun sa nakiusyoso upang alamin kung sino ang mga nawalan ng bahay na hindi mapatid ang mga pag-iyak. Ito'y bilang pasasalamat sa kanyang paggaling sa hindi naman maunawaang karamdaman at bilang pamamaalam na rin sa bansang nagpalago sa kanyang kabuhayan. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita kutsero 3. kinakalinga pag-aalsa 4. Napabalit0 rin sa buong bayan ang malaking pagdiriwang na ihahanda ni Simoun at pagpapamigay ng mga alahas sa mga kaibigan at kakilala. Senyor Simoun. Madalas napagkikita si Simoun sa tindahan ni Don Timoteo at sinasabing naging magkasosyo sa negosyo ang dalawa. Bakit ba hindi niya pipilftn si Juanito. Hindi raw pinakinggan ng Kapitan Heneral ang payo ni Simoun sa unang pagkakataon sapagkat hindi na raw nito ikararangal ang kahit isang araw na dagdag na kapangyarihan. "Hindi n'yo alam kung ano ang pinanggalingan ng magandang kapalaran ni Don Timoteo. piIyo. negosyanteng naiinggit sa kapalaran ni Don Timoteo. masaya. artilyero 1. Magaling na si Simoun ayon sa peryodiko." Tumugon ang kausap ng negosyante. Mangyayari ang kasal dalawang araw bago umalis ang Kapitan Heneral. ang kutserong hinagupit nang magpunta ito ng Maynila at ito ang nagb#lita ng pagkamatay ni Juli at pagkawala ni Tandang Selo. "Sadya nga yatang may taong ipinapanganak na suwerte. Ang tanging naging kaguluhan ay ang pag-aalsa ng mga artilyero na hindi pinaalam ang dahilan Giniba ang mga bahay na yari sa mahinang materyales habang binabantayan ng mga kabalyeriya sakaling may mga nawalan ng bahay na ibig lumaban." tugon ni Simoun. Bunga nito'y marami ang umaasa na sila'y maaanyayahan sa nasabing pagdiriwang. naging kasosyo ni Simoun at ngayon ay ikakasal ang anak sa isang maganda at mayamang babae. Tama lang daw na ang piliin niya ay si Juanito sapagkat nais niyang sundin ang teorya ni Darwin na nagpapaangkin ang isang babae sa isang lalaking higit na nababagay sa kanya at nauunawaan ang buhay na kinagisnan niya. naparaming kalakal na yero. 3. Lumipas na ang Kuwaresma at Semana Santa. Naging praktikal si Paulita kaya naglahong tuluyan ang pagtingin kay Isagani. 5. at isang mestisong Kastila na sanay mamuhay sa Maynila Malayo ito kung ikukumpara kay Isagani na isang probinsyano at may malaking pangarap para sa . bilang kagandahang loob ay siyang magiging ninong at si Simoun ay isa sa mga punong abala. anak ng mayamang negosyante." sabi ng isang 4. "Walang duda na mangyayari ito." ani Ben Zayb. Si Basilio ay nanatili sa kulungan at tuwing ikatlong £»raw ay sumasailalim sa pagsisiyasat at pagtatanong ng iba't ibang mga tao. 2. 1. ulilang lubos at tanging kinakalinga ng amaing klerigo na ayaw sa luho at sayawan na siyang gustung-gusto ng mga kadalagahan. Ang iba'y nagpilit na makipaglapit kay Simoun o kay Don Timoteo upang makasama sa mga tatanggap ng imbitasyon." EL FILIBUSTERISMO . Inilagay niya ang lahat ng naipong kayamanan sa loob ng isang maletang bakal na nababalutan ng lona. Iyon na lamang daw ang gagawing panggulat ni Simoun sapagkat hindi siya nakagawa ng sariling pagdiriwang dahil walang sariling bahay. Sasabay na nga siya sa pag-alis ng Kapitan Heneral na ayaw nang magpahaba pa ng araw ng panunungkulan dahil Totoo ngang ikakasal na si Paulita kay Juanito. Pinananabikan ng bawat isa ang usap-usapang magsasabog si Simoun ng brilyante at perlas bilang handog sa bagong kasal. Lamang ay wala akong sariling bahay na maaaring pagdausan ng pagdiriwang. Kung sabagay batid naman nating may utang din kayo sa bayang ito kaya kayo lalong yumaman. nakapagbenta ng 5. \Valang pagbabago sa kanyang kalagayan maliban sa nadaragdagan ang mga k^sulatang selyado sa kanya. May naging impluwensiya raw ito sa pagkakabili ni Don Timoteo ng bahay ni Kapitan Tiago sa napakamurang halaga. bakit nag-anunsiyo si Simoun ng pamamahagi ng mgn alahas at brilyante? 124 EL FILIBUSTERISMO Kabanata 33 ANG HULING MATUWID MAGHAPON sa loob ng bahay si Simoun sapagkat abala sa pag-aayos ng kanyang mga alahas at armas. isang mahusay. tigib GAWADSf Ano ang naging resulta ng kaguluhan sa mga mag-aaral? Ano ang pagtingin sa isang taga-Maynila at isang probinsiyano? Ano ang dahilan ng pagpili ni Paulita Gomez kay Juanito Pelaez? Bakit nais ni Simoun na magtagal pa at humingi ng ekstensiyon ang Kapitan Heneral sa pananatili sa Pilipinas? Sa inyong palagay. May ilang natirang pulseras at alfiler na kanyang panregalo." pakli ni Ben Zayb. Napabalitang sasabay na siya sa pag-alis ng kaibigang Kapitan Heneral. Ang Kapitan Heneral. Naging usap-usapan na ipinayo ni Simoun sa Kapitan Heneral na manatili pa sa Pilipinas at humingi ng palugit sa Hari ng Espanya at idahilan ang kampanyang pandigma. 2. "Totoo bang isa itong malaking pagdiriwang? Aba'y mukhang sosorpresahin n'yo nga kami. Makaraan ng ilang linggo.122 -EL FILIBUSTERISMO Sandoval ay nakapanlinlang sa tribunal dahil sa mahusay na pananalita at pagtatalumpati bukod pa sa isa siyang Kastila. bihasa.23 lalawigang animo'y gubat na tigib ng linta. Mistulang itinatapal ito sa kanyang katawan ng mga mangmang na manggagamot gayong wala siyang sakit. Dinalaw siya ni S Jnong. Habang tumatagal ay hindi na masyadong nakikita si Simoun at madalang na itong makisalamuha sa mga tao. "Sana pala'y binili ninyo ang bahay ni Kapitan Tiago na nabili lamang ni Senyor Timoteo Pelaez ng napakamurang halaga. Pagkaraan ng buwan ng Abril ay tuluyan nang naglaho ang mga pangamba at naging abala ang mga tao sa nalalapit na pagdiriwang para sa kasal nina Paulita at Juanito. Iyon na raw ang makabagbag damdaming pamamaalam ni Simoun sa mga mamamayan ng Pilipinas. Hindi lahat ng tao'y may ganyang kalaking suwerte.

Binigyan mo ako ng panibagong pag-asa at dahilan upang .. Kung malaki ang ipinagbago niya'y higit si Basilio. Nakakahabag ang ayos nito. Bunga nito'y nabilanggo ako at utang ko sa inyo ang aking paglaya. Ako sa mataas na antas ng lipunan ang siyang magsusulsol upang higit na maging mapag-imbot at upang itulak ang mga matuwid sa kawalan ng katuwiran. ang himagsikan. Nagkaroon ako ng pag-aalinlangan nang dumating na ang sandali ng panganib dahil may pinakaiingatan akong pag-ibig sa aking puso. Naglaho na ang maamong mga mata at naging mabalasik at matalim ang pinakakawalang mga tingin. isa akong masamang anak at kapatid sapagkat nilimot ko ang mga kaluluwang pinaslang at pinahirapan kaya ako pinarusahan ng Diyos. Ngayon ay patay na ang aking pag-ibig. Mabuti't naparito ka. Tama nga pala kayo. Kung hindi man tayo nakasumpong ng isang makinis na estatwa. Humpak ang pisngi. Mas higit na lumalim ang gatla sa noo niya at pagitan ng mga kilay." Nawala ang pag-aalinlangan sa mukha ni Simoun. Tumutol ako sa paglahok sa himagsikan at ito'y nabigo." Ang iba'y nagpapakawala na lamang ng ngiting makahulugan. gusot ang damit at magulo ang buhok. Nakahanda na akong ipagtanggol at bigyang katarungan ang mga sawimpalad. Mas lalong tumigas at lumungkot ang mukha niya mula nang magkasakit. Natagpuan na niya ang hinahanap. Napabulalas ang binata. "Ginoong Simoun." Hindi lubusang naunawaan ni Basilio ang sinabi ni Simoun. nitro-gliserina. Dahil sa iyo'y napawi ang aking pag-aalinlangan na isakatuparan ito. "Kung hindi nga lang sana huli na. nitro-gliserina! Ngunit higit pa ang bisa nito sapagkat ito'y tinipong luha ng mga sawimpalad. Kaya ako narito ay upang humingi ng sandata at hangaring sumiklab na ang himagsikan. higit tayong nakapagtulungan noon. Nagpapasalamat ako sa iyo at binawi mo ang iyong pag-aatubili. Nasa mesa ang isang iiawan na ang hugis ay bunga ng granada at pati ang magaspang na balat nito ay tulad ng nasabing prutas. Ikaw naman sana sa mga kabataan. Mistula raw itong namatay at nabuhay sa sindak sapagkat nakita ang kawalang hanggan. May ilang malisyosong nagbigay ng pahayag tungkol sa pagalis din ni Simoun. "Tama ako. Ang dating matikas na tindig ay naging hukot at palagi na lamang siyang nakayuko. Hindi ko hawak ang aking sarili dahil umiibig pa ako. Nabasa ni Basilio ang nakasulat na pormula. pagiging makasarili at paniniwala sa magagawa ng kabataan." Tumayo si Simoun at umaliwalas ang kanyang mukha. sa bayan upang manggising at pasulakin ang kanilang dugo!" Sinabi din ni Simoun na walang nakiisa sa kanya sa mga taong mayayaman at matatalino dahil sa kahinaan ng loob. "Kapag simot na ang parang ay maghahanap na ng ibang lugar ang balang. "Nabigo ang kilusan dahil sa aking pag-uurong-sulong. Nang gabing iyon ay nagbilin si Simoun sa utusan na papasukin ang lalaking nagngangalang Basilio kung darating. Binulabog ng mga katok ang pribadong sandali ni Simoun." Nagpatuloy si Simoun sa pagsasalita. May ilang nagpalagay na ayaw humiwalay ni Simoun sa kinakapitan at kaya rin aalis si Simoun ay sapagkat nasaid na nito ang yaman ng mga Indiyo. Nabigla siya nang makita si Basilio. hayaan na lamang natin ang magaspang na batong ating tatapyasin ang humubog ng kanilang bukas. Pumasok siya ng silid at doon nagnilaynilay. Ngayon ay nakahanda na akong gumanti ng masama laban sa kasamaan. "Apat na buwan na ang nakalilipas mula nang kausapin ninyo ako tungkol sa inyong piano. Nagbalik ang lahat ng kanyang sigla gaya noong sila'y unang nagtagpo sa gubat may apat na buwan na ang nakakaraan. Nagpunta sila sa laboratoryo at doon ipinakita ni Simoun ang kanyang produkto. "Pampasabog!" "Tama ka. mga tinimping galit at kawalan ng sawimpalad. "Ngunit hindi na bale. Hindi na ako magdadalawang isip pa dahil muli mong binuhay ang aking damdamin upang kumilos. Tinanggal ni Simoun ang mitsa. Sapagkat nasa panig ko ang katwiran at katarungan para sa mga EL FILIBUSTERISMO 125 ipagpatuloy ang aking binabalak. Malamang daw na baka mabawi pa ang kayamanang nahuthot ni Simoun mula sa mga mamamayan. Tumanggi akong makiisa at isa pala iyong malaking kamalian. Sa mga kabundukan at mga taong api niya natagpuan ang pakikiisa at hinahangad na pagtulong.." Nakinig lamang si Simoun sa mga sinasabi ni Basilio. Bumakas ang kasiyahan ng tagumpay sa kanyang mga mata.sa sasabihin ng tao. Hindi raw ibig ni Simoun na magpaiwan dahil aalis na ang malakas na kinakapitan lalo't ang nakatakda raw pumalit na Kapitan Heneral ay higit na makatuwiran at huwaran.

EL FILIBUSTI I i 126 . . . . . . ng pagganti! Sa iyong pagdml katarungan, mga pagdurusang naghihintay g*gin nito ang mga mandu ,,i ay nawala ang aking pag-aalinlangan. Pasa& na pagSabog ng kasam« at mapagsamantala. Maririnigng lahat ang rriaiait aking pinasingaw ang amoy." pakakita ng ganoong uri Hindi nakakibo si Basilio. Noon lamang * apawi ang lahat ng kanj | likido bagama't naririnig na niya iyon. Bigiang kahinahunan. • _t pagkatapos ay lumantad Inayos ni Simoun ang kailangang gaWin a* v paningin ni Basilio ang isang magarang lampar - Ila,agay ko ang ilawang "Isang malaking kasayahan ang magaf£ V,ararangalan. Magbibigay sa kinaroroonan ng mga piling panauhin at rngng pista hanggang tuluyi ng ibayong liwanag sa buong paligid na pagda Tiyak na may la,ap. t upan itong lumabopagkalipasngdalawarn^pungmin ang mitsa) sasabog ;m itaas ang mitsa ng lamparang ito. Sa oras sinumang makakaligtas lampara kasama ang buong kabahayan atwa . f^jkinggan ang mga sinabi Halos hindi humihinga si Basilio habang P'n jtutulong." Simoun. "Kung ganoon ay wala na pala akong "May iba kang kailangang gawin.' bomba. Hindi na mauulil "Ganap na alas nuwebe ng gabi ay sasaDog ^ Ngayon ay nandi|u ang naging kabiguan noon dahil sa kawalan ngP njia ang pagsah()|, ka na kaya't hindi na mangyayari iyon. Sa or sig) mga inapi at mgfl ay magsisipaglabasan ang mga armado n a p |ajes sa may Sta Mesg S;| kapuspalad upang makipagtagpo kay Kabes g arte] ang mga sundalong kabilang dako ay maglalabasan sa kanilang rng magkaroon ng dahilan pinaniwala kong may magaganap na pag-aai v sinumang ituro ko." ang Kapitan Heneral na manatih. Babanlin m ^ mamamayan sa pag. Sinabi pa ni Simoun na maglalabasan ang hjndi organisado ay aakalang pumutok na ang himagsikan at sap & tindahan ng Intsik na g. kailangang pamunuan ni Basilio. Pupunta *> lahat ng kalaban patina rin Quiroga upang kunin ang mga baril at patayin ang ang mga tumangging maging rebolusyonaryo. "Lahat?" tanong ni Basilio. ang iahat ng mga duwag "Oo, lahat." paniniyak ni Simoun. Pawy-Kailangang baguhin ang sapagkat magsisilang sila ng lahing mahina at a v ^ b& ang kamatayan lahi. Ano, Basilio? Natatakot ka ba? Kmikilabutan. ^ maililigtas na dalawampung libong katao kumpara sa milyong s<i maisilang? ^ATULOV si Simoun. "Kailangang Hindi nakasagot si Basilio kaya t nagparuioy magsisilang ng • da a malipol ang masasama. Mula sa dugong ° "^a™apaalipin." bagong lahi na hindi nakailanmanmagpapaapiai kagimbal-gimbal na "At ano ang sasabihin ng buong mundo pangyayaringito?" . sapagkat laging bibigyang "Pupurihin ng mundo ang pangyayaring ly-UI ^ katuwiran kung sino ang higit na malakas. Hindi na v
INALAKPAKAN NG EUR

ang mga bansa sa kanluran na pumatay ng mga Indiyo sa Amerika? Gayundin ang kanilang galak nang lupigin ng Portugal ang Moluccas at nang halos ubusin ng Inglatera ang mga lipi ng Pasipiko para may puntahan ang mga taong nagsisilikas. Mas mahalaga ang bunga kaysa sa sanhi. Gawing mahusay ang paggawa ng kabuktutan at higit itong hahangaan ng marami kaysa sa kabutihang gawa ng mga taong kimi." "Sige, sang-ayon ako. Ano ba sa akin kung sila'y pumalakpak o mangutya? Ang mundo ay walang malasakit sa mga taong api, mga kawawa at babaing mahina. Bakit ko pagmamalasakitan ang lipunang hindi nagmalasakit sa akin?" "Iyan ang gusto kong marinig sa iyo, Basilio!" masayang wika ni Simoun sabay kuha ng rebolber sa isang kahon. "Hintayin mo ako ng alas diyes sa harapan ng simbahan ng San Sebastian upang bigyan kayo ng huling tagubilin. Tandaan mong sa oras pa lamang ng alas nuwebe ay dapat na malayong-malayo ka na sa Kalye Anloague." Kinuha ni Basilio ang rebolber, kinargahan ng bala at saka itinago sa bulsang panloob ng suot na amerikana. Nagpaalam na siya, "Hanggang mamaya!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. nahuthot 3. parang gatla 4. matikas

1. 2.

5.

nagnilay-nilay GAWADsf

1.Ano ang mga haka-haka ng mga tao sa pagsabay umalis ni Simoun sa 2.Anong ibig sabihin ni Simoun sa pahayag na, "Kung hindi man tayo
Kapitan Heneral? nakasumpong ng isang makinis na estatwa, hayaan na lamang natin ang magaspang na batong ating tatapyasin ang humubog ng kanilang bukas." 3.Bakit si Simoun ang unang pinuntahan ni Basilio? 4.Anong damdamin ang ipinakita ni Basilio nang lumapit siya kay Simoun? 5.Makatarungan ba ang naging desisyon ni Basilio? Pangatwiranan. Kabanata 34 ANG KASAL NI PAULITA NAGLALAKAD si Basilio ganap na ikapito ng gabi. Pinag-iisipan niyang mabuti ang mga kailangang gawin. Nanggaling siya sa bahay na tinutuluyan ng kaibigang si Isagani at nalaman niyang hindi pa ito umuuwi. Doon sana niya nais makituloy kahit pansamantala sapagkat wala siyang salapi. Ang tanging mayroon siya ay ang ibinigay na rebolber ni Simoun. Hindi mawala sa kanyang isip ang tungkol sa lampara at kinikilabutan siya sa tuwing maiisip ang kasawiang idudulot niyon sa mga tao. Naalala niya

EL FILIBUSTERISMO

127

,28

EL FILIBUSTERISMO^

ang bilin ni Simoun na lumayo siya sa Kalye Anloague kung saan naroon ang dating tahanan ni Kapitan Tiago. May magaganap na kasayahan sapagkal doon idaraos ang piging ng kasal nina Paulita at Juanito. Napagtagni-tagm niya ang lahat ng sinabi ni Simoun at alam na niya ang panganib na magaganap. Nakita ni Basilio nang dumating ang karwahe ng bagong kasal kung saan lulan sina Paulita at Juanito. Si Paulita ay nakabelo at nakadamit pangkasal. Napabulalas si Basilio, "Kaawa-awang Isagani! 1 Ano kaya ang nangyari sa kanya?" Pinag-isipan niyang mabuti kung tamang isama si Isagani sa binabalak nila ni Simoun. Sa huli ay naniniwala siyang hmdi iibigin ni Isagani ang sumama sa isang karahasan. Hindi dinanas ni Isagani ang mga kasawiang dmanas niya. Nagunitang muli ni Basilio ang pagkabilanggo, ang kabiguan sa pag-aaral at ang mga nangyari kay Juli. Kung hindi sana nila sinapit iyon ay natapos na siya ng kursong Medisina, isa na siyang manggagamot at marahil ay kasal na rin sila ni Juli at nagsasamang matiwasay. Muli niyang kinapa ang rebolber at kinainipan ang isang malakas na pagsabog na siyang hudyat ng malagim na karahasan. Nakita ni Basilio na dumating na si Simoun dala ang isang regalong nakabalot. Naglalakad ito at kasunod ng tila prusisyon ng mga tao. Naroon din ang kutsero ni Simoun na si Sinong, ang lalaking binugbog ng mga guwardiya sibil sa San Diego at nagbalita sa kanya ng mga nangyari sa Tiani. Naglakad si Basilio patungong Kalye Anloague sapagkat doon ang tungo halos ng lahat ng bisita. Ang Kapitan Heneral na siyang ninong ay hindi nagpunta ng simbahan subalit dadalo naman sa hapunan, dala ang isang tanging ilawang handog naman ni Simoun. Sa harapan ng bahay ay may nakaparadang karwahe at bumababa ang mga nakasakay. Masayang-masaya si Don Timoteo Pelaez na ama ni Juanito. Higit pa sa pinangarap niya ang pangyayaring iyon na bumagsak mula sa langit ang isang napakalaking suwerte sa buhay nilang mag-ama. Naikasal ang kanyang si Juanito sa isang mayaman at napakagandang babae at pinautang siya ni Simoun ng gastusin sa kasal. Ang bahay na iyon ni Kapitan Tiago ay nabili niya sa halagang halos ibigay na lamang sa kanya. Isa ring pinagpalang kapalaran na ang ninong sa kasal ng kanyang anak at manugang ay ang isa pinakamakapangyarihang tao Pilipinas. Sa mga oras na iyon ay bisita niya
FILIBUSTERISMO
ar

Velasquez at Murillo ay uindi naman niya kaya. Nagkasya na lamang siya sa isang kromo. Inilabas ang pinakamagagandang plato, kubyertos at mga kasangkapang j^basagin para sa handaan. May mahabang mesa na kasya ang tatlumpung ^atao at mayroon ding maliliit na mesa na pandalawahan lamang. May ^kapatong na bulaklak sa gitna ng mesa at ilang palamuting laso't ilaw. Ang mga dakilang panauhin at mga diyus-diyusan ay nasa malaking mesa ua nakalagay sa asotea. Pitong kubyertos lamang ang naroon pati ang Puiakamasasarap at pinakamamahaling alak. Sadyang hinanap ni Don Timoteo j*ng pinakamasasarap at pinakamamahalin upang ihain sa mesang iyon. At **Uig sasabihin lamang ng Kapitan Heneral na ibig nitong kumain ng tao ay na gagawa ng isang malaking krimen si Don Timoteo. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. piging 3. lulan 5. handog alpombra 4. muwebles

1. 2.

GAWAIN * • Ano ang nagtulak kay Basilio upang umanib sa mga balak ni Simoun? 2- Bakit sa palagay ni Don Timoteo Pelaez ay napakasuwerte niya? ^ Sa handaan ba ay makikitaan ng pantay na pagtrato sa lahat ng bisita? ^lagbigay ng halimbawa at pangatwiranan. ^- Ano'ng ipinahihiwatig ng pagpapakasal ni Paulita at Juanito? ^- Anong ugaling Pilipino ang ipinapakita ni Don Timoteo Pelaez? Kabanata 35 ANG PAGDIRIWANG DUMATING ang mga bagong kasal kasama si Donya Victorina. Panay
Bn i ,L.I!~^I__________________________-----------------------XT------------------------I!T«*.»--------

130

EL FILIBUSTER1SM

129

»g lahat ng importanteng tao sa Maynila at si Simoun ay may handog na Parnbihirang regalo para sa bagong kasal. Nagkaroon ng malaking pagbabago ang dating bahay ni Kapitan Tiago sapagkat pinuno ito ng palamuti. Ang mga dingding ay dinikitan ng magagarang Papel at nawala ang amoy ng usok at apyan. Ang malawak na sala ay ni latagan alpombra. Nilagyan ito ng malalaking salamin kaya't higit na naging lalaking tingnan. Nilagyan ng kurtinang pelus na kulay pula at nabuburdahan a§ ginto at may unang titik ng pangalan ng bagong kasal. Bago ang mga "nuwebles at kasangkapang sunod sa uso. Ang tanging napintasan ay ang ^korasyong kromong Intsik na matitingkad ang kulay na ipinalit ni Don ^irnoteo sa mga lumang litograpiya ng mga santo ni Kapitan Tiago. Ayaw ^aman niyang maglagay ng mga larawang guhit ng mga Pilipino. Gustuhin j^an sana niyang bumili ng mga pinta nina Rafael,

diyus-diyusan gaya ng mga kawani ng pamahalaan, mga negosyante, malalaking tao ng lipunan. Kanya-kanyang pagpapakitang gilas at mga kilo na nagpapakilalang sila'y sanay sa mga ganoong uri ng okasyon. Marangyan pagdiriwang ang idinulot ng mga palamuti at napakaraming ilaw na nagbibigay ng matinding liwanag sa buong paligid. Maririnig ang kalansingan ng mg kristal at babasaging kasangkapan na higit na nagpapatingkad ng kasiyah ng mga naroon. Si Don Timoteo ang pinakaabala sa lahat at hindi ito mapakali. Panay ang ikot at pagbati sa lahat ng naroon at sa mga dumarating pang bisita. Sa pagdating ng bagong kasal, ni Donya Victorina at mga abay ay higit na naging masigla ang paligid. Nagkaroon ng palitan ng mga makahulugang tingin at ngiti ukol sa bagong kasal. Tila naman lalong nakuba si Juanito dahil sa pagtugon sa mga yumuyukod at bumabati. Sinisikap niyang mawala ang pagkakuba subalit kailangan niyang tumugon sa pagbati ng mga tao.

Dumating na rin sa wakas sina Padre Salvi at Padre Irene ngunit wala pa ang panauhing pandangal na Kapitan Heneral. Masakit na ang mga paa, binti at balakang ni Don Timoteo subalit wala siyang magawa. Kanina pa nga niya gustong pumunta ng palikuran dahil sa tawag ng kalikasan subalit hindi siya makaalis dahil wala pa ang Kapitan Heneral. Kailangang naroon siya kapag dumating ito kaya't anumang hirap ay kanya na lamang titiisin. May pumintas muli sa mga kromo sa pader na ito'y maruming tingnan. "Nakakarumi ng dingding? Aba, hindi ba ninyo nalalaman na iyan ay pinakamahal na mabibili sa Maynila sapagkat iyan ay inangkat pa sa Europa." Nagalit na si Don Timoteo at sinabing sisingilin daw niya ang utang ng sinumang mamintas kinabukasan din. Narinig nila ang yabag nang rumaragasang kabayo at dumating na ang Kapitan Heneral. "Nariyan na ang Kapitan Heneral!" wika ng isang panauhin. Nawala ang pagkayamot at masamang pakiramdam ni Don Timoteo nang tiyaking dumating na ang panauhing pandangal. Napalitan ito ng pagkalito at hindi magkandaugagang isinama ang anak at ilang piling panauhin upang salubungin ang dumating. Tumugtog ang Marcha Real at habang umaakyat ang Kapitan Heneral ay tunay na ipinapadama ni Don Timoteo na ang bahay ay maaaring ariing kanya ng Kamahalaan. Bakas ang lungkot sa mukha ng Kapitan Heneral sapagkat kaunti na lamang ang nalalabi sa maningning niyang araw. Tatlong taon niyang pinagharian ang Pilipinas na nagbigay sa kanya ng maraming salapi sa bangko, mga pag-aaring hotel at iba pang negosyo. Ang ibang tulad niya'y nagsiyanr din at pagkatapos ay muling naghirap. Naiisip din niya ang kinalabang Mataas na Kawani na ngayon ay naghihintay sa kanyang pagbabalik sa Espanya para siya'y iharap sa korte. Sana nga'y nagtagal pa siya gaya ng payo ni Simoun subalit halata na rin niya sa kilos ng mga taong nabawasan na ang pagtatangi sa kanya. Ang iba pa nga'y nagagawa nang tumingin ng diretso sa kanya. "Papalubog na ang araw," wika ni Ben Zayb kay Padre Irene na patungkol sa pagbaba sa puwesto ng Kapitan Heneral.
I-L FILIBUSTERISMO 131

Si Basilio ay nasa harapan ng bahay at nakikita ang mga nagdaratingang panauhin. Kanina'y nakaramdam siya ng habag sa mga walang malay na madadamay at gusto niyang bigyang babala ang mga iyon. Bagama't puno ng paghihimagsik ang dibdib dahil sa sinapit ng kanyang mga mahal sa buhay, dahil kay Juli at sa namatay nilang pangarap, biglang nagkaroon na naman siyangpagaalinlangan. Marami ang madadamay na walang kasalanan. Nguni't nang makita niya ang pagdating nina Padre Salvi at Padre Irene ay nagbago ang lahat sa kanya. "Hindi ako dapat magkulang sa pagtitiwalang ipinagkaloob sa akin. Ako'y may utang na loob kay Senyor Simoun samantalang wala sa mga taong ito. Siya rin ang humukay ng libingan ng aking ina na kanilang pinaslang. Nagpakabuti ako TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita l.marangya \ mmaragasa 5:nagpaJdtanggilas 2. yamot 4-hindl magkandaugaga

at sa kabila ng aking pagpapatawad ay ano ang naging kapalit? Mabuti pa ngang magkadurog-durog silang lahat at humalo sa hangin," mahina niyang sambit. Nakita niya nang bumaba ng bahay si Simoun. May ilaw na ang lampara at malapit na ang itinakdang oras ni Simoun. Narinig pa ni Basilio ang utos ni Simoun sa kutsero. "Sa Escolta! Magmadali ka!" Nagmadali na rin si Basilio sa paglalakad palayo sa pook na iyon. Nakasalubong niya si Isagani na papunta sa Kalye Anloague, sa dating bahay ni Kapitan Tiago, sa bahay kung saan kasalukuyang ipinagdiriwang ang kasal nina Paulita at Juanito. Nag-usap ang dalawa at nakadamang habag si Basilio kay Isagani. "Gusto mo na bang mamatay?" Hindi tuminag si Isagani sa kinatatayuan. "Makinig ka sa sasabihin ko. May magaganap na pagsabog sa bahay na iyan at lahat ay masasawi. Mas makabubuting umalis na tayo sa lugar na ito. Hindi tayo dapat magsayang ng panahon." "Gusto kong makita si Paulita sapagkat bukas ay iba na siya," malungkot ang tila wala sa sariling si Isagani. Walang nagawa si Basilio kundi ang lumayo at iwanan ang kaibigan. Naiwan si Isagani na nakatanaw sa bahay na pinagdadausan ng piging. Nalaman niyang sasabog ang bahay na iyon at naroon ang kanyang babaing pinakamamahal. Hindi niya papayagang mangyari iyon. Mabilis na nagpasya si Isagani na pumasok sa loob ng bahay. Nakapasok siya dahil sa maayos na kasuotan. Sa loob ay may nakakita ng isang pirasong paiw|EL FIL,BUSTERIsrMO Mane thecel, pares, n»a mS ibig sabihin ay "tapos na ani nakasulat ay May pinna ito ng pa^g3'311 ni Crisostomo Ibarra. ^P^gyarihan m-o." "Ito'y lagda ng is^ng pilibusterong may sampung t*nn wika ni Don Custody sa namumutlang Kapitan Heneral nan8namamata^y." Maging si Padre Sa,vi ay namutla nang makita at t ma kamay nga iyon ni c *"isostomo Ibarra. patunayang suL atNatakot ang lah^ at tatawag sana ng mga kawal subalit wala itong mPta kundi mga tagapagsilbi NilaiT8 apitan Hene-ial m na la ang loob at nagkunw^ng bindi natatakot. mang n ito "Ipagpatuloy ang kasayahang ito at huwag hav* masamang biro," uto<? n 8 Slram ng isa :ng g Kapitan Heneral sa lahat Nagwika si Don Custodio, "hindi ba't ang kahulim gan n pares ay papatayin tayong lahat?" g Mane thecel, Natigilan ang lah*»t kasabay ng pagkahulog ng iU^ u u . Lumamlam na ar>g aP°y sa mitsa ng lamparang vff*08-mutusan ng Kapitan general si Padre Simoun Irene na itaas an •"' kaya't Ngunit bago mafcakilos si Padre Irene at sundin an -Sa" Heneral, isang anino ^°g biglang sumulpot para kunin 7 i * "8 KaPitan ang mga sumunod nj» para Mabiiis P^gyayari at ni wala halos nat ' tumakbo ang anino at itinapon sa ilog pansin ang lampara - Mabilis ua

T ^

kayumanggi. Nalaman niya na ito pala ang nabiktimang pari.i May humingi ng bari1 "P^g habulin ngunit wala na "8 magnanakaw.^^ f P "?8 kaguluhan. itak at iba pang uri ng patalim. puti ang buhok at ito'y kumikilos dalang ilang rebolber at mga bala ang manunulat. Nawalan ng saysay ang pagsusulat ng artikulo at mga pagsisinungaling ni Ben Zayb. Matinding sama ng loob ang naramdaman niya ngunit walang nagawa maging ang patnugot para siya pagbigyan. eskopeta. 134 . Ang pagkatigagal ng mga panauhin sa takot ay binaligtad ng manunulat at pinalabas na ang mga ito ay sanay sa pagharap sa ganoong klase ng pagsubok. "Mahigit dalawang libong piso ang nakuha at nasugatan nang malubha ang pari at dalawang alila." at isinulat ni Ben Zayb ang sumunod pang mga pahayag ng lalaki. ni Padre Camorra. Magkikita-kita raw sila sa Sta. hudyat daw ay isang malakas na pagsabog. Napuno ng kasinungalingan at pagtatakip ang balita ngunit hindi ito napalathala kinabukasan sapagkat hindi pinayagan ng Kapitan Heneral. at maging sina Padre Irene. Ang sabi ay nilusob ng mga tulisan ang bahay na pahingahan ng mga prayle sa Pasig./Sinabi raw ng mga tulisan na niyaya sila niNabalot ng hiwaga ang buong pangyayari. kung kaya't ang ibang tulisan ay umurong at nagbalik ng kabundukan. Agad pinuntahan ni Ben Zayb si Padre Camorra sa bahay na pahingahan ng mga prayle sa Pasig. "Apatnapu o higit pa ang mga tulisan at sila'y armado ng baril. Ibinalik kay Ben Zayb ang kanyang artikulo kalakip ang patalastas na mahigpit na ipinagbabawal ang paglalabas ng anumang nangyari sa kasalan. At silang mga Nagtalo ang dalawa." A i ang nagsipagtago at nangakong maghihiganti sa namumunong Kastila na hindi tumupad mga brilyante?" tanong pa rin ni Ben Zayb. Dinatnan nito si Don Custodio na ayon sa utos ng Kapitan Heneral na kaibigan nitong matalik. hindi na ito matagpuan sa tinutuluyang bahay niya sa Escolta. mga bahay ng mayayamang tao. Pamumunuan Dinalaw ni Ben Zayb si Don Custodio sa bahay ng matandang lalaki. nakatalon na sa ilog ^ mino sapaglcat GAWAJN 1. Don Custodio at Padre Salvi ay pinagmukha niyang matapang na hindi natakot sa malaking panganib. Bakit tinawag na mfiliit na diyus-diyusan ang ilang mga bisita1? 2. Ngunit ang totoo ay tatlong tulisan lamang ang lumusob doon na pawang mga itak ang dala at halagang limampung piso ang tanging natangay." Nais ni Ben Zayb na palakihin ang pangyayari gaya ng unang napabalita. Makatarungan bang sumabog ang lampara? Pangatwiranan Kabanata 36 KAGIPITAN NI BEN ZAYB UMUWI agad ng ^. Sa kabilang dako ay pinaratangan niya na isang masamang nilalang ang pinagbibintangang EL FILIBUSTERISMO ng salita sa ikalawang pagkakataon na pagsiklab sana ng himagsikan.Nagkaroon ng kaguluhan sapagkat napasok daw <. Hangad ng manunulat ang mabuting paglalakbay ng Kamahalan kaya't nais niya itong pabaunan ng isang magandang artikulo. Sino ang salarin naflg Pagkaudlot ng pagsabog? Bakit niya ito einawa? 5. Ano ang ikinatatakot ng Kapitan Heneral sapagbabalik niya sa Esnanva? 2. Bakas ang matinding takot sa mukha ni Padre Camorra. Kailangan daw damihan ang bilang ng mga tulisang sumalakay. sa kanila ang mga artilyero upang sumuporta kaya't wala raw dapat ikatakot. Nabahala si Ben Zayb sa naging kalagayan ng pari. "Huwag ninyong sasabihin ang mga iyan at marahil kayo'y nahihilo pa. Pinasok nila ang "Ano ka bang tao ka? Bakit hindi ko malalaman ang nangyari?" pakikipagtalopinakamalapit na kumbentong maaaring salakayin at doon nangulimbat. Ang pagkahimatay ni Padre Salvi ay sinabi niyang bunga ng sama ng loob sapagkat sa kabila ng pangangaral sa mga Indiyo ay nakagawa pa ng ganoong kasamaan. Isusulat niya ang mga pangyayH^g dalathala sa pahayagan. kailangang palabasin natin na maraming lumusob dito para magnakaw." na walang iba kundi si Simoun. Mesa. May daw sila ng isang Kastila na mataas. Natagpuan din ang Naputol ang pagtatalo nila nang may lumapit para sabihing nadakip na ang mgamaraming mga bala at pulbura sa loob ng bahay nito kaya't unti-unti nang tumitindi tulisan. Marami ang nabigla sa mga nakakakilala Matanglawin na sumapi sa pangkat upang sumalakay at mangulimbat sa kumbento atkay Simoun. Ngunit kapansin-pansin ang pagkawala ni Simoun at pilit ni Ben Zayb. "Hintay. EL FILIBUSTERISMO 133 ang Kapitan Heneral upang hindi nito baunin sa paglisan ang isang masamang karanasan. Makikipagtagpo pa rawnaghahanda ng kasong ihaharap laban kay Simoun." sabi ng nagbalita. Nagtaka si Ben Zayb kung bakit hindi na lamang hinayaan ang balita gayong hindi naman iyon makakaabot ng Espanya. Isang balita ang dumating kay Ben Zayb. iba kundi si Kabesang Tales. Ayaw paniwalaan ang mga tulisan sa paglalarawan nila sa tinutukoy na pinuno "Basta. Ang ilan ay Kapwa iniisip ng dalawa ang lugar na maaaring puntahan ni Simoun. Nasugatan ito sa kamay at nabukulan sa ulo. naiwan daw ay nagpasya na lamang gawin ang kailangang gawin. Ang mga nahuli ay kabilang raw sa mga tauhan ni Matanglawin na walangang hinala at paniniwalang si Simoun nga ang pinunong tinutukoy ng mga tulisan. Bakit ipinagtapat ni Pasiho kay Isagani ang magaganap na oaesabop? 4. Pinalabas niyang bayani ang Kapitan Heneral. Ang "May katotohanan ba ang balita?" tanong ni Ben Zayb. Nasira ang mga silya dahil sa ginawang pagtatanggol ng pari sa sarili kaya't sugatan ang kanyang kamay. GuSt0 niyang papurihan ata os magnanakaw. Ngunit walang naganap na pagsabog "Saan ba siya maaaring matagpuan?" ganting tanong ni Don Custodio.

Maging ang pinakabatang si Tinay ay nabagot dahil sa mag-isang TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan paglalaro ng sungka..Ano ang nakatagong intensiyon ng mga pari at ni Ben Zayb sa kagustuhang Ang nasa sentro ng usapan ay ang payat na lalaking si Chichoy na makita si Simoun? pinapakinggan ng lahat. Cruz. Ang asawa nitong si Kapitana Loleng na isang masipag at matalinong 4. Tiyak na may biyayang dala ang hangin.Paano nagkaroon ng ideya ang lahat na si Simoun ang pinuno ngbabae ay nag-ukol din ng pansin sa kuwentuhan sa halip na pansinin ang isang plato himagsikan? na may lamang butil ng mga perlas at brilyante sa kanyang harapan. Maging si Isagani ay hindi pinansin ang pagtawag ni Tinay na dumadalaw lamang sa tahanan ng mga Orenda gayong patnugot madalas makipagsungka sa kanya ang binata at makipagdayaan." bahay ng isang mayamang pamilya. entrusuwelo 3. na ama ng tahanan at may palayaw na Kapitan Toringgoy ay 2. Naghatid ng pares ng hikaw si Chichoy na panregalo ng ama sa anak at manugang."Sa oras na mahuli siya'y. Ito ang Pamilya Orenda na negosyante ng Animo'y may naganap na senyasan sa mga pinakawalang tingin ng dalawang alahas sa komersiyong pook ng Sta. 5. Maging ang GAWAIN magandang dalaga ng mga Orenda ay hindi namintana kasama ang nobyong si 1. Zayb? Si Dominggo. nagpipiyano o ibang pinagkakaabalahan ang pamilya at sa halip ay nakikiumpok ang bawat miyembro sa lalaki.Ano ang nilalaman ng artikulo ni Ben Zayb? Bakit niya ito isinulat? hindi nagbihis at lumabas.tigagal 5. pakikipagsabwatan at mga pagsalakay. Nakita raw ni Chichoy ang ginigibang Kabanata 37 ANG kiosko na kinainan ng mga diyos-diyusan. mangulimbat 4. paksa ng usapan. Ito ang nagkukuwento sapagkat galing ito sa bahay ni Don Timoteo at doon nasagap ang mga balita. Hindi nito lubos na maunawaan kung ano ang halaga ng pinaguusapan ng mga taong nagtitipon sa kanila tungkol sa mga sako ng pulbura. mga ng mga salita. Naging usap-usapan din ito sa .Ano ang nangyari sa mga tulisang naghihintay ng hudyat sa pagsiklab ng kasinggulang ngunit nang araw na iyon ay hindi umalis ng bahay upang makinig din himagsikan? kay Chichoy. 1.. Naroon din si Momoy. Ugali nitong mamasyal at makipagkuwentuhan sa mga 3. HIWAGA "Saku-sakong pulbura ang nasa ilalim ng sahig! Mayroon din sa bubungan at ilalim ne mga mesa! Kung may isang nagsindi ng sigarilyo ay tiyak na SA kabila ng mga pag-iingat at paghihigpit ay kumalat din ang mga balibalitang maraming idinagdag at naging pagbabago. ang kasintahan ni Sensia. Walang naglalaro.Bakit hindi pinahintulutan ng Kapitan Heneral na malathala ang artikulo ni Ben Momoy upang makinig sa kuwento ni Chichoy. hiwaga Nakinig lang si Isagani sa mga kuwento ng platerong si Chichoy. Malungkot at EL FILIBUSTERISMO 135 tahimik lang siya.

Ayon pa kay Chichoy.. kagagawan. "Kung nagkaroon ng pagsabog. At isang magnanakaw daw ang pumasok para nakawin ang lamparang iyon na galing kay Simoun." binata. Sino ba talaga angkabahayan ni Don Timoteo." dagdag na dapat managot sa pangyayaring ito?" impormasyon ni Chichoy. na tayo ngayong Kapitan Heneral." tiningnanmga dalaga ng Orenda na si Binday." Lahat ay natigilan at din daw doon si Ginoong Pasta athindi nakapaniwala sa sinabi ni Chichoy. at may nagpalagay na isang Indiyo. "Ang mabuti pa siguro'y magtago ka na lamang at baka ikaw pa ang "Oo nga! Nakipagsosyo siya upang maisagawa ang binabalak na panggugulo at mapagbintangan. mahahalagang mga tao at maging mga "Nakatalon daw sa ilog kasama ang lampara. Napasusmaryosep si Kapitan Loleng. Ayaw n'yo kasing maniwala sa sinabi ni sa pagkukuwento si Chichoy. Loleng. Pinaghahanap na ngayon si Simoun. "Malamang daw na isa sa mga kaaway ni Don Timoteo oSimoun sa handaan?" Si Momoy ang sumagot. "Naroon." gawain. Naalala nito ang kulay bughaw na ningas sa ng dalaga ang kasintahang si Momoy. Agad nag-usisa si Sensia." Napatingin ang mga dalaga kay Isagani at nagpakawala lamang ng ngiti ang "Pero kaibigan siya ng Kapitan Heneral at kasosyo sa negosyo ni Don Timoteo. lumapit pa nga sa kioskong tinutukoy ni Chichoy. Hindi "Sino naman kaya ang gagawa noon?" nagugulumihanang tanong nl Kapitana Loleng subalit hindi mababakasan ng takot. kawani ng pamahalaan. "Kagabi ay lumamlam sumagot. Samantalang si Momoy ay maputlang-naiwasan ng kapitan na lihim na sulyapan ang kinaroroonan ni Isagani. Sila lamang naman daw ni Simoun ang namahala ng mgaTiya Tentay na isang demonyo si Simoun at nabili na ang kaluluwa ng mga Kastila. maputla at natitilihan."May kinalaman kaya ang mga estudyante?" "Si Makaraig?" Pinutol ng pag-ubo ni Kapitan Toringgoy ang mga naging pala-palagay. Bakit hindi siya magkakaganoon? Isa siya sa mga bisita atNgumiti si Chichoy." Si Kapitan Toringgoy angNagkuwento na rin ang ngatal pa rin sa takot na si Momoy. "Labis akong nabahala sapagkat kung nangyari ang pagsabog ay tiyak na walapalakad-lakad.. Dumating ang mga guwardiya sibil at walang matukoy kung sino ang maywika pa rin ni Sensia. Nagpatuloy "Nauunawaan ko na ngayon ang lahat. arsobispo. Tiyak na wawasakin ng malakas na pagsabog ang buongmayroon namang nagsabing Intsik daw. Nagbigay ng kani-kaniyang hinala ang mga nakikinig ng kuwentuhan. Nagpilit magpakatatag si Momoy at magtapang-tapangan sa harap ng pamilya ang ilaw sa kasalan. pati ikaw ay." patuloy na wika ni Chichoy. Simoun at pati na rin ang amoy asupreng bahay nito. naalala isa sa mga karibal ni Juanito. "Hindi ba nahuli ang magnanakaw?" may isang nagtanong. May nagsabing isa raw itong Kastila. dumalawIto'y walang iba kung hindi ang mag-aalahas na si Simoun.. "Sasabihin ko na sa inyo kung sino ang higit na pinaghihinalaan." Ngayon ay malinaw na sa lahat ang hindi maipaliwanag na kayamanan ni "Ngunit. "Hindi malaman ni Don Timoteo kung sino ang dapat sisihin sa pangyayari. Nakita ko siya. na kuwento ni Momoy. "Ang kumuha ng pag-aari ng iba ay isang malaking "Hindi kaya kagagawan din ito ng mga prayle?" kasalanan. Kung nalaman lang marahil ng magnanakaw na ito ang tunay na layunin "Baka naman ng Intsik na si Quiroga. "Wala ba si nagbigay ng pahayag. bahay ng mag-aalahas nang nagpunta sila para bumili ng mga bato." hindi maituloy nang nagkakandautal na si Momoy ang sasabihin." pagpatay.. Ah." paliwanag naman ni Momoy. Walang sinabing anuman si Isagani kung kaya't hinarap ito ni Kapitanbulalas pang wika ng dalaga. "Naroon pa naman ang lahat ng may "Pinaniniwalaan na sa pamamagitan ng lamparang iyan ay sasabog ang buong pagkakautang sa akin! Bukod pa sa mayroon tayong bahay doon." patuloy Kalye Anloague." Nakildnig pa ring mabuti si Isagani habang ng kasintahan. Noon sumabad ang isa pa sa Nagsalita si Sensia. Binilinan kaming ilihim ang lahat at saka kami pinaalis." ay malamang sa pinag-isipan niyang mabuti ang lahat at tiyak na hindi niya iyon EL FILIBUSTERISMO 137 136 EL FILIBUSTERISMO . Noon nagsalita si Isagani. "Walang matitira kung nagkaroon ng pagsabog." kong umalis siya kaagad dahil kukunin daw niya angregalo para sa bagong kasal. Muling nagpakawala ng ngiti si Isagani pero nanatiling umid ang dila.

Anuman ang maging kapalit ay hindi ko nanaising malagay sa kanyang katayuan. 2. 3. lumamlam 5. ningas .kukunin. 1. Makaraan ng isang oras ay nagpaalam na si Isagani sa pamilya upang umuwi at mamuhay sa piling ng kanyang amain. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita." Nagpatuloy sa kuwentuhan ang mga naroon. nabagot 3. platero ngatal 4.

Humahalo ang pawis . Nabigong hulihin ng mga humahabol na sundalo ang pangkat ng tulisan dahilan upang dakpin ang mga walang malay na magsasaka na nagkakamit ng parusa. May anim o pitong magsasaka ang dinakip ng mga guwardiya sibil na naglalakad sa gilid ng bundok isang katanghaliang tapat. 3. Kung nalaman lang marahil ng magnanakaw na ito ang tunay na layunin ay malamang sa pinag-isipan niyang mabuti ang lahat at tiyak na hindi niya iyon kukunin. Nilulusob ng kanyang pangkat ang bawat madaanang lalawigan. Isang malaking pinsala ang idinulot ng panunulisan ni Matanglawin sa kabuhayan ng mga lalawigan. Binigla niya ang bayan ng Cavite na matapos lusubin ay tinangay ang lahat ng sandata sa tribunal. Ipaliwanag ang pahayag ni Isagani. Binabantayan ng sampling sundalo ang pamamaybay nila sa pitak." 5. 2. GAWALM Ano ang labis na ikinabigla ni Kapitan Loleng sa mga narinig na balita? Ano ang pala-palagay ng mga tao tulad nina Kapitan Loleng at Kapitan Toringgoy sa nabigong kaguluhan? May katotohanan ba ang mga bali-balita at haka-haka ng mga tao? Pangatwiran. Abot-siko at kabit-kabit ang pagkakagapos sa mga ito. "Ang kumuha ngpag-aari ng iba ay isang malaking kasalanan. winasak ang mga pananim at nangulimbat sa mga mayayamang tao. sinunog ang isang kabyawan sa Batangas. Napakainit ng buwang iyon ng Mayo kaya't labis ang naranasang hirap ng mga dinakip. Anuman ang maging kapalit ay hindi ko nanaising malagay sa kanyang katayuan. Pinatay niya ang Juez de Paz ng Tiani. Kung ikaw si Isagani. Kabanata 38 ANG KASAWIAN NAGING kilabot ng buong Luzon si Matanglawin at lumaganap na ang kanyang panunulisan. ano ang iyong gagawin at bakit? Pangatwiranan.138 EL FILIBUSTERISMO 1. Sumisigid sa kanilang utak ang tindi ng init na tila nagpapakawala ng kanilang katinuan at malay-tao. 4. Umabot saTayabas at Panggasinan hanggang sa Albay ang pananalakay ni Matanglawin at ikinalat ng dugo ang kanyang pangalan. walang pandong at mga nakayapak. Naghasik siya ng takot sa mga negosyanteng naglalakbay at ang mga mahihirap naman ay natatakot madiin sa ginagawang paghahasik ng lagim ng mga tulisan.

Sa tuwing inihahampas ng mga kawal ang hawak na sanga sa kanilang katawan ay napapatakbo ang ilang nahuli at pasubsob na napapasunod ang nasa dakong hulihan." sagot ng lalaking tinatawag na Carolino. Pagkatapos ay muli silang makakaranas ng hagupit ng mga sanga na may kasama pang mga sigaw na pautos. sulong!" muling sigaw ni Mautang.. "Baguhan ka ano? Ano ba'ng ginagawa ninyo sa mga bilanggo ninyo sa digmaan?" sagot ng lalaki. pagkahapo at hirap na walang kahulilip." "Hala. Sa gayon ay magtangka silang tumakas at ng. Iginala ng kabo ang tingin sa paligid at natiyak niyang nasa isang ilang na lugar sila.. "Huwag kang hangal! Sinasadya ko silang pagmalupitan at saktan para galitin. "Higit na mabuti. Nang-uusig na tiningnan ng bihag si Manaka-naka silang humihinto sa paglalakad tuwing iinom ang mga sundalo. May ilang bumabagsak sa lupa dahil sa panghihina subalit napipilitang bumangon muli para danasin ang patuloy na paeDaoarusa. "Pabayaan mo silang maglakad ng malaya. "Mapanganib ang lugar na ito. pagod.nila sa alikabok at nagiging putik na nakabahid sa kanilang mukha at katawan. Isang sundalo ang lihim na umiiling at halatang tutol sa kalupitan ng mga kasama. pung!" Isang bilanggo ang nakiusap na magpahinga dahil sa tindi ng pagod subalit hindi pumayag ang kabong kasama nila. Hindi niya nakayanan ang ginagawa ng isang sundalo na bukod sa hinahagupit ang nahuli'y sinisipa at tinatadyakan pa sa tuwing nadadapa. EL FILIBUSTERISMO 139 paglalakad. Bakas sa kanilang anyo ang magkahalong poot at kawalang pag-asa. kunot ang noo bilang pagtutol at halatang masama ang loob. Isang malakas na hagupit ang ipinagkaloob ni Mautang sa isang bihag. Nilapitan ni Mautang si Carolino at pagkuwa'y binulungan. Tahimik siya sa . Mautang!" sigaw niya sa kasama.

" Mas matitinding hagupit ang naging tugon ni Mautang sa lalaking nagsalita. Sumigaw ang kabo na namumutla. "Mas malupit ka pa kaysa sa mga panginoon. Napasigaw ito sa takot. Muli na namang sumipol ang isang punglo kasunod ang malakas na putok at nasapol ang binti ng kabo. Nakatago ang namamaril sa isang malaking bato na nasa bandang itaas.Mautang. "Tigil!" Tumigil ang pangkat sa paglalakad upang magkubli. . Pagkuwa'y isang malakas na putok ang kanilang narinig. Tinamaan ng bala ang dibdib ng malupit na sundalo at bumagsak ito sa lupa na isang bangkay.

Ganap niyang pinalaya ang kalungkutan sa pamamagitan ng musika. Hindi tuloy malaman ni Padre Florentino ang dapat Sindak at namumutla ang mukha si Carolino. matanda at nagpunta sa kakahuyan upang magtago sa dampa ng isang mangangahoy. Malungkot na tumugtog ng kanyang armonyum si Padre Florentino. Senyor Simoun?" "Wala na kayong dapat ikabahala! Huli na rin naman ang lahat. mo kung hindi'y ikaw ang babarilin ko!" Walang pag-aalinlangang tinanggap ni Padre Florentino si Simoun. kabyawan 5. Marahil daw. Buhay pa ito kaya't sinaksak ng sundalo ngtinutugis? Natiyak ng pari ang kanyang hinala nang tanggapin ang telegrama lalo't bayoneta. Malakas ito. sapat upang makapagpahinga.. kayamanan ng lalaki. Ano ang lihim na itinatago ng katauhan ni Carolino? madaliang pagpapakasal ni Paulita Gomez kay Juanito Pelaez na lalong nagpaaba sa 5. Bakit nag-alinlangan si Carolino na barilin ang matandang lalaki? kalagayan ng kanyang pamangkin. walang iba kundi si Tandang Selo. Inisip ni Padre GAWAIN Florentino kung paano maililigtas ng isang paring Pilipinong tulad niya ang isang 1. Kabesang Tales at apo ni Tandang Selo. "Carolino. 2. Buhay o . Malinis at mahangin ang silid. sumisigid nalamang huhulihin patay man o buhay ay nakuha pang ngumiti nang pakutya. Nakapagtatakang sa kanya nagpunta si Simoun upang magpakalinga.EL FILIBUSTERISMOdarakpin daw sa gabing iyon.. Bakit kailangang parusahan at saktan ang mga nadakip na bihag ayon kay Kinalimutan na ni Padre Florentino ang panlilibak sa kanya ni Simoun may Mautang? dalawang buwan na ang nakalilipas mula nang lapitan niya ito at hingan ng tulong para mapalaya si Isagani. Napasubsob sa batuhan ang tinamaang lalaki. Sugatan Hindi agad nakatinag si Carolino kaya't muling nagtungayaw ang kabo. maging 142 EL FILIBUSTERISMO Nagsaliwan ang himig at ang ugong ng alon. Nilapitan ng isang utusan ang pari para sabihing ipinasusundo siya ng maysakit at nais makausap. Tiburcio ang nangalaga dito. Sinikap niyang suriin ang ni Tandang Selo sa pamamagitan ng mga titig ang dalamhating nais ipahiwatig sa apo. Ngunit ang totoo ay si Simoun ang Kastilang tinutukoy sa telegrama." nagkakandautal na wika ni Don Tiburcio. gamitin mo ang pagiging asintado mo!" ang utos ng kabo. Bunga rin ng kalungkutang ito ang pag-alis ng matalik niyang kaibigang si Don Tiburcio de Espadafta sa pag-aakalang natunton na ito ng naghahanap na asawang si Donya Victorina. Umalis sa bahay ng pari ang sunod-sunod na putukan. Ang tanging nasa isip Napilitan si Carolino na asintahin ang lalaki b>agama't tila nababanaag niya atng pari ay wala na ang Kapitan Heneral at nagsisimula nang maghiganti ang mga pamilyar ang hitsura ng lalaki. Nakapagtatakang ni walang pag-aalala si Simoun sa banta nang nakaambang paghuli rito. Tanging si Don itinuturo sa likod ng batuhan. Sumunod ay ang ipabaril.. EL FILIBUSTERISMO 141 iisipan niyang mabuti kung dapat niyang isuko si Simoun. May dala itong Lumitaw ang isang lalaki mula sa pagkukubli sa malaking bato na tila sumenyas. Inakala ng pobreng matanda na siya ang tinutukoy sa telegrama na "Diyos na mahabagin! Ano'ng ginawa ninyo. "Barilinitong dumating may dalawang araw na ang nakalilipas at humihingi ng tulong sa pari. Kinalimutan ni Padre Florentino ang lahat at ang tanging inisip ay ang kapakanan ni Simoun. Agad pinuntahan ng pari ang silid kung saan naroon si Simoun.. Sapagkat hindi na makapagsalita. duguan at pagod na pagod. "Diyata't. maleta. Ano ang idinulot ni Matanglawin sa mga tao? tulad ni Simoun gayong noon ay hinamak at dinusta nito ang kanyang pagkamababang-uri bilang isang Indiyong pari. Isa sa mga sundalo ang nagmamadaling umakyat upang tingnan ang isang Ngunit saan nanggaling ang sugat? Nagkasugat ba ito sa pagtakas habang matandang lalaki na naghihingalo. sinabi na lamang Tumigil sa pagtugtog si Padre Florentino. mayaman at 1. paghahasik makapangyarihan ngunit sa kabila ng kahabag-habag na kalagayan at kahit pa 2. Si Carolino ay si Tano na anak niipasya sakaling may dumating na mga guwardiya sibil upang hulihin si Simoun.makahulugang ngiti ni Simoun nang mabatid nito ang tungkol sa telegrama at sa mga Bangkay na ang matandang lalaki ngunit nakaturo pa rin sa likod ng mga bato. pa malinaw ang tunay na kalagayan ni Simoun para sa kanya. Napilitan si Carolino na kalabitin ang gatilyo at sumipoltaong pinagkakautangan ni Simoun sapagkat wala na itong padrino. Tinawag siyang Carolino sapagkat galing siyaMalubha ang sugat nito at mas magiging masama ang kalagayan nito dahil sa isang ng Carolinas at doon nakipagdigma. Bakit dinakip ng mga sundalo ang mga magsasaka at iba pang tao? 3. ang ang kanyang punglo. Pinag 140 Kabanata 39 ANG KATAPUSAN NASA tahanan niya si Padre Florentino kung saan mula sa bintana ay abot-tanaw ang laot. Hindi man lang kumurap ang mga mata nitong nakatitig kay Carolino at mayayaw magpasundo ng manggagamot ni Simoun mula sa kabisera. poot 3. Natigagal naman si tumutugis kay Simoun ay ang pumalit na Heneral upang makuha ang bitbit na Carolino. darating upang dakpin ito sa ganap na ikawalo ng gabi. pandong 4. Batid din niya na may malaking kinalaman si Simoun sa 4. Ano ang ibig sabihin ng mga ngiting iyon at sa kabila ng mga pagbabanta ay hindi man lang nakaisip magtago ni TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan Simoun? ng mga salita. Inisip ng pari na isang palalo si Simoun. Ang kanyang nabaril ay ang kanyang lolo namahabang paglalakbay. Wala pang nakakarating na balita sa pari at hindi "Barilin mo!" muling utos ng kabo. ang Victorinang iyon ay magagawa akong Nagsiluhod ang mga bilanggo kasama ang pa^mamakaawa.

Tumayo na ang pari. Ibinulong ni Simoun ang kanyang lihim sa pari. Inihanda niya ang sarili sa paggawa ng kabutihan at pagpapatawad sa mga "Kailangang magtiis ang mga nilulupig upang higit silang maging karapat-dapat taong nagkasala sa kanyang ama pabayaan lamang siyang mabuhay nang payapa. Sumumpa siya ng paghihiganti. Ano pa ba ang naghihintay sa bansa dala ang kayamanan ng kanyang pamilya. Naging sunud-pakikipagtunggali ay pagpapalakas. Diyos na nagpaparusa sa mga nagkasala at ito kaya't naging malapit ang loob nito sa kanya at mula noon ay naging matalik silang magkaibigan kasama ang mga lihim na krimen ng kapitan. Pinautang niyakalaking pagpapasakit." "May pangontra sa lason. Siya ang bumigo ng inyong pangarap sa na mahulog sa kanilang mgapamamagitan ng pagkamatay ng babaing inyong iniibig. Ginoo. pag-ibig. Sundin ang kalooban niya. si Padre Florentino sa natuklasan. Doon niya nakilala ang Kapitan Heneral na noon ay isang komandante pa lamang. Naghari ang katahimikan at noon inihingi ng tawad ng pari ang mga naging kasalanan ni Simoun. Ginoo.. sunuran ito sa kanyang mga payo na gumawa ng labag sa katarungan upang makamit "Mawawala din ito. Ang apormorpina. "Ay magpatuloy sa kanyang kaawa-awang kalagayan?" patuloy ng pari sa hindi Makinig na lamang kayong mabuti at wala ng panahon. Ipinagtapat ang tunay niyangng pag-ibig!" pagkatao. Hindi ko ibignakita niya ang inyong paghihirap. kinabukasan at kalayaan. Nakipagkalakalan siya upang lalong mga taong labis na ang naging paghihirap at wala nang matanaw na magandang umunlad. Labintatlong taon na ang susukatin ito sa naging kasalanan ng mga namamahala? Bakit hindi na lang ako ang nakakaraan. "Matapat at makatarungang Diyos. Napahindik si Padre Florentino. ngayon?" tanong pa ni Simoun. Ayokong maagawpaghahanda at ang mahiwagang. nila sa akin ang aking lihim. hindi makapaniwala ang nais. ang pagkukulang sa kamay. Sa kabila ng inyong pagkakamali ay patay ay kailangan nila akong hulihin. ang tunay niyang pangalan. oras. sa pagkalinga ng Diyos. Nakilahok bukas? Hindi ninyo nasaksihan ang aking mga nasaksihan. Ang pagtubos ay nangangahuluhan ng kabutihan at pagtitiis. Nais kong sabihin ninyo sa akin kung tunay na may Diyos. Tumakas siya at nangibang "Madaling sabihin iyan ng mga taong hindi nagtiis. Kasamang naglaho ang kanyang pangalan. "Kung ganoon ay nagkamali ako. ang magtiis at gumawa ay para sa mga taong maniniwala na ang kaligtasan ay nasa kanila ring kamatayan. Sa tulong ng kanyang salapinagbibigay ng biyaya sa mga nagpakasakit. Ang pagtitiis ay pagpapatibay at ang ay naging Kapitan Heneral ang kaibigan at ipinadala sa Pilipinas. Walang laman ang mga botelya ng gamot. Higit na hahalimuyak ang amoy ng isang botelya ng Ngunit may mahiwagang mga kamay na nagtulak sa kanya upang mapahamak."May dinaramdam po ba kayo?" usisa ni Padre Florentino kay Simoun. Iniligtas siya sa kamatayan ng isang kaibigang nagbuwis ng "Magtiis at gumawa!" buhay para sa kanya." ang bayan sa pamamagitan ng pagwasak ng pangarap ng iba. pabangong nabasag. Huwag nating isisi . Ang maging tagapagligtas ng ninyo ang aking lihim isang bayan ay hindi nangangahulugan ng kapahamakan nito. Mahaba ang matapat na pangungumpisal ni Simoun na inabot ng gabi. Hindi katarungan ang --------------"--a—1 at sasabihin ko sa inyo lumikha ng isa pang krimen. yaman. Ano'ng dapat kong gawin lahat sa kanya. galing siya ng Europa at nagbalik ng Pilipinas na puno ng pangarap at kanyang parusahan at ipagkaloob ang tagumpay sa bayan?" pag-asa.. Nabigla.." kalooban at panlilinlang. may eter. "Ang Diyos ay mapagpatawad. Marahil nga." makahulugan tugon ni Simoun." EL FILIBUSTERISMO 143 Itinanong pa ni Simoun kung anong klaseng Diyos ang humingi ng ganoon din siya sa himagsikan sa Cuba at tumulong upang maipanalo ang digmaan. Ayokong mamatay na baon ang aking lihim." wika ni Simoun. Ginoo. Kailangang malaman "Sapagkat mali ang naging pamamaraan ninyo. Ano ba ang nagawa kong kasalanan kung Isinalaysay ni Simoun ang nakaraang buhay. sa pagbili ng kanilang "Huwag na ninyong sayangin ang oras.natapos na pahayag ni Simoun. Pag-ibig ang tanging tagapagligtas. mangyari ang isang kaguluhang gawa-gawa lamang na nagbunga ng pagkawala ng "Kaya nga lalo kong hinangad na sila'y pagmalupitan." ani Padre Florentino." "Kung ganoon ay bakit Niya ako pinabayaan?" mapait na wika ni Simoun. Hindi lalaya lahat.." "Kaloob ba ng Diyos na ang kapuluang ito. "Nalalaman kong hindi Niya pinababayaan ang mga Nalalapit na ang itinakdangtaong tumatawag at naniniwala sa Kanya. may kloropomo.

4. 5. Lumakad siya palapit sa bintanang durungawan at doon pinagmasdan ang alon. Ang kalayaan at pagsasarili ay makakamit natin ng may kahandaan. ano marahil ang iyong ginawa? Gagawin mo rin ba ang ginawa ni Simoun at bakit? . Kung dumating ang isang panahon na kakailanganin ka para sa isang dakilang mithiin.144 EL FILIBUSTERISMO sa iba ang ating kasawian. Nangilid ang luha sa mga mata ng pari. pakutya 5.. Tinanglawan nito si Simoun at nabatid na ito ay patay na. Lumuhod at nanalangin si Padre Florentino. GAWAIN Ano ang ibig sabihin ng mga ngiti ni Simoun. "Manatili ka sana sa kailaliman ng karagatan na walang hanggan." Ipinatawag din ng pari ang iba pang mga utusan upang paluhurin at pagdasalin. "Nasaan ang kabataang handang magpakasakit sa bayan? Nasaan ang kanilang mga pangarap at kasiglahan alang-alang sa kabutihan ng bayan? Hinihintay namin kayo. magpakalinga 2. Nang matiyak ng pari na nag-iisa siya ay buong lakas na inihagis ang maleta upang lamunin ng karagatan. 2. dinusta 4. 3. Samantala. diyan ka muna upang hindi maging kasangkapan ng kabuktutan at upang hindi maging tagapag-udyok ng kasakiman!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. l. Nang mapunang hindi umiimik ang maysakit ay pabulong na nagwika si Padre Florentino. kabataan. nagpaaba 1. kasama ang mga korales at perlas. gayong nakatakda na ang pagdakip sa kanya? Bakit lihim na nagtataka si Padre Florentino sa paglapit sa kanya ni Simoun? Ano ang ipinahihiwatig ng pagtatapon ni Padre Florentino ng kayamanan ni Simoun sa dagat? Kung ikaw si Padre Florentino ano ang iyong ipapayo o sasabihin kay Simoun? Kung ikaw si Simoun." Ginagap ni Simoun ang kamay ng pari at masuyong pinisil. "Kaawaan nawa ang taong nagbuyo sa kanya na maging masama. kayong mga walang bahid ng dungis at karapat-dapat ng isang karangalan!" May kumatok na utusan at nagtatanong kung magsisindi na ba ng ilawan.mabatid 3. Naghari ang katahimikan. sapagkat kung wala'y mas mabuti pa ang mabigo na lamang. Kinuha ni Padre Florentino ang maletang may kayamanan ni Simoun at nagtungo sa talampas na laging pinupuntahan ni Isagani upang pagmasdan at isipin ang lalim ng karagatan. iluwa ka sana ng dagat sa pamamagitan ng utos ng Diyos..