Ang Pinaikling Bersiyon

EL F IU B U S T E R IS M O
ni JOSE RIZAL

nina GLADY E. GIMENA at LESLIE S. NAVARRO

JSLPrime
4^ Quality
Printing Corporation

Karapatang Ari 2009 Prime Multi-Quality Printing Corp. GLADYRGIMENAat LESLIE S.NAVARRO

NILALAMAN

anumang paraan nang walang nasusulat na pahintulot mula sa Printer at sa mga Awtor. Anuniang paglabag ay maaaring maharap sa batas ng karapatang sipi at sa iba pang ipinatutupad na batas kaugnay nito. Kabanata 5 Kabanata 10 Kabanata 14 Kabanata 17 Editor: OFELIA E. CONCEPCION Artist: RICNERI Cover Design: MICHAEL MIRANDA Inilathala: PRIME MULTI-QUALITY PRINTING CORP. ISBN 978-971-94260-3-5 Walang bahagi ng aklat na ito ang maaaring kopyahin at irekopya sa pamamagitan ng elektroniko, makinilyado, mimyograpyo, at sa Kabanata 5: Ang Noche Buena ng Isang Kutsero ............................................................................................... 22 Kabanata 25 Kabanata ...29 7: Simoun ............................................................................................... 6: Si Basilio ............................................................................................... 4: Kabesang Tales ............................................................................................... 3: Ang mga Alamat ............................................................................................... 2: Sa Ilalim ng Kubyerta ............................................................................................... 1: Sa Kubyerta ...............................................................................................

Kabanata 33 Kabanata 35 Kabanata 37 Kabanata 44 Kabanata 50 Kabanata 54 Kabanata 57 Kabanata 62 14: 13: 9:

8:

Maligayang

Pasko

Kabanata 67

16:

Ang

Kasawian

ng

Isang

Intsik

........................................................................................................... Ang mga Pilato

............................................................................................... Kabanata 70 17: Ang Perya sa Quiapo

........................................................................................................... 10:KarangyaanatKaralitaan

............................................................................................... Kabanata 72 18: Ang mga Panlilinlang

........................................................................................................... 11: Los Banos

............................................................................................... Kabanata 76 19: Ang Mitsa

........................................................................................................... 12:PlacidoPenitente

............................................................................................... Kabanata 81 20: Ang Nagpapalagay

........................................................................................................... Ang Klase sa Pisika

............................................................................................... Kabanata 83 21: Iba't Ibang Anyo ng Maynila

........................................................................................................... Sa Bahay ng mga Mag-aaral

............................................................................................... Kabanata 86 22: Ang Palabas

........................................................................................................... 15: Si Ginoong Pasta

............................................................................................... Kabanata 90 23: Isang Bangkay

...........................................................................................................

...............................................................................................

.............................................................................................. 38: Ang Kasawian ................................................................................................................................................................................. Ang Mga Paskil ................................................................ Tawanan at Iyakan ........................ Kabanata 1°3 Kabanata *07 Kabanata Ill Kabanata 113 27: Ang Prayle at ang Pilipino Kabanata 1 SA KUBYERTA ............................................................. Kabanata 28: Ang mga Katatakutan l2^ Kabanata 29: Mga Huling Salita kay Kapitan Tiago 132 Kabanata 37: Ang Hiwaga.............................. ............................ 1 5 35: Ang Pagdiriwang .............................................................................. Kabanata 124 33: Ang Huling Matuwid .................................... 36: Kagipitan ni Ben Zayb .............................................. Kabanata 118 ............................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................................................................. 30: Si Juli Kabanata 13** 31: Ang Mataas na Kawani Kabanata 39: Ang Katapusan ................................. . Kabanata 34: Ang Kasal ni Paulita I27 EL FILIBUSTERISMO .....................................................................Kabanata 93 Kabanata 96 Kabanata 99 26: 25: 24: Mga Pangarap Kabanata 121 32: Mga Bunga ng Paskil ........................................................................... ............................................................................................................................................................................................................................ ..............................................................................................................................................................................................................

Puno rin ito ng mga pasahero. Si Padre Irene ay pusturang-pustura at nangingibabaw ang panlabas na kaanyuan. isang lalaking balbas sarado at may bigote. ginang. "Marahan po ang patakbo dahil tayo'y daraan sa palayanang iyan. Mabait ang anyo ng may edad na kapitan ng bapor. Siya ang ginang na asawa ng pekeng doktor na si Don Tiburcio de Espadafia. mga manlalakbay at mga mahahalagang tao ng lipunan ay nasa Haas ng kubyerta.11>al sa kanilang paglalakbay. ang tanging ginang na nakikiumpok sa pangkat ng mga kalalakihan. Mainit ang ulo ni Donya Victorina at lalo iyong tumitindi sa tuwing maririnig ang sigaw ng kapitan na nag-uutos sa mga timonel na may hawak na tig-isang tikin. Isang dalagang maganda at napakayaman ang pamangkin niyang si Paulita Gomez subalit maagang naulila sa ama't ina. Kilalang-kilala si Donya Victorina dahil sa katarasan ng pananalita.i ani> karanasang pinagdaanan noong kabataan bilang isang marinerong nil Makay sa niatulingsasakyangpandagatnanakapaglakbay samalawakna km Ionian. nakasalamin na animo'y bulag.BUWAN ng Disyembre noon at naglalakbay ang Bapor Tabo sa Hog Pasig galing Maynila at patungong Laguna. Walang patid ang kabubusa ng bibig ng ginang dahil sa mga labanderang naglalaba sa ilog at mga naliligo at nagpipiknik. Ang ibang manlalakbay ay may MWak na tabako habang nakikipagkuwentuhan. Si Simoun ay naroon din. Naging tagapangasiwa ng kanyang pamangkin si Donya Victorina. nakasuot ng Amerikana at hitsurang Europeo. Sa kanya nagmumula angutoskung kailan pihlhintuin a1 muling paaandarin ang bapor. Lalong pinabagal ang paglalakbay nito dahil sa maputik na tubig. "Bakit gumagawi sa dakong iyon ang iyong hangal na timonel?" asik nito. 6 EL FILIBUSTERISMO Lulan din ng bapor Tabo si Donya Victorina. Ang ilang mga prayle ay nakaupo sa magandang upuan. Mabigat ang Bapor Tabo dahil sa dami ng mga kargamento. "Mababaw po sa bahaging iyon. Mlging ang kapitan ay naghihirap sa pagdiskarte upang maiwasan ang mga ij-. Panay rin ang pagbubuga nito nang maitim na usok na babala ng bisyo't malalang sakit. Nakikialam pa ito sa kapitan at nagbibigay ng opinyon. Qlga prayle. Nahambalos ng lalaki ang babae pero pagkatapos mahimasmasan ay mabilis na tinakasan ang donya. May ilang nakadamit Europeo . Ang mga empleyado ng pamahalaan." Itinuro ng kapitan kay Donya Victorina ang bahagi ng ilog na tila palayanan. Ang kubyertang nasa itaas na bahagi ng bapor ay i Mgpapahiwatig ng taas ng antas ng mga taong lulan ng bapor. Ang bapor na ito ay nasa ilalim ng pamamahala ng mga reverendos at ilustrisimos at daong ng pamahalaan. may puti na ang mga buhok. "Aba'y bilisan naman ninyo! Kaunting tulin pa ng makina! Bakit hindi buong tulin?" pahayag pa ng donya sa kapitan. Si Simoun ay si Crisostomo Ibarra na ngayon ay nagbabalatkayong isang dayuhang mag-aalahas. Bunga ng paliko-likong agos ng ilog ay napag-usapan ang pagtutuwid nito upang hindi maging sagabal sa paglalakbay. . May hirarkiya ang mga pasahero sa Bapor Tabo bilang pagpapakita ng uri ng tao at kapangyarihang umiiral sa lllttma ng lipunan. Pabilog at hugis tabo ang bapor na kadalasang sinasalimbayan ng malakas natunog bilang pagbibigay hudyat at paghahari-harian. Nariyang kumanan o kumaliwa Mg bapor para makaiwas sa mas mababaw at mas maputik na bahagi ng Il0| Animo'y isa siyang beteranong matapos sumuong at mamuno sa initpnnuanib na misyon ay kinatandaan na ang pagpapalaki ng mga batang i il . Mababakas sa kanyang im ik 11." tugon ng kapitan. tamadatmay katigasanangulo.H mg [bang kawani ng pamahalaan ay nakamasid sa tanawing dinaraanan ng bapor. Dahil sa pagmamalabis ng ginang ay hindi nakatiis si Don Tiburcio. Mikailang ulit na sumadsad ang bapor sa mababaw na bahagi ng ilog na puloi putlk.una ng mga kalakal at kargamento. Ang mga Intsik at Indiyo ay nasa ilalim ng kubyerta I i . Labis itong nagpapahirap sa timonel na may hawak ng tikin. Panay ang reklamo ng ginang tungkol sa mga naglalayag na bangka ng mga mangingisda at balsa ng niyog. Si Don Custodio ay nagpapahinga sa kanyang kabin matapos masiyahan sa pakikipag-usap na animo'y walang kapaguran. Sa pakiwari niya'y labis na nakakaistorbo ang mga taong iydn.I iiif* sumpungin.

... "Makailang ulit nang may naganap na paghihimagsik sa bayang ito..Nakikipagtalo si Ben Zayb." Ang panukala ni Simoun ay nagbigay ng kalituhan sa mga nakikinig. Hindi na maghihimagsik ang pulong ito kahit . i n | si Don Custodio sa naging pahayag ni Simoun. "Matagal ng nangyari ang panahong iyon." I I 7 NI. "Humukay ng tuwid na kanal magbuhat sa bunganga ng ilog hanggang SH labasan na daraanan patungong Maynila. Huwag bayaran ang kanilang tnblho nang sa ganoon ay makakamenos ang pamahalaan. Kapwa malakas ang tinig at panay ang kumpas ng sinumang tagapagsalita.i 11 >i i . "Ipagpaumanhin 11iii\t>.. isang manunulat na mukha ring prayle kay Padre Camorra. Muling nagsalita si Donya Victorina. Maging si Ben Zayb ay hindi kumbinsido at naniwalang panukalang iimkiikanluranin iyon sapagkat si Simoun ay matagal nanirahan sa bahaging Norte ng Amerika." II IN 1 Simoun.ni- luyitytn?" 8 EL FILIBUSTERISMO Lahat ay nagulantang sa isinagot ni Simoun kay Don Custodio. Ngunit ang tulay ay nanatiling matatag sa pagdaan ng panahon sa kabila ng mga unos gaya ng baha at lindol. mga kabataan at mga ' ■ *' i I iiliat ay pagawain at utusang magdala ng kani-kanilang kasangkapan ni ptgkain." "Ang pagsira ay maano?" "Ngunit paano ang kuwartang gugugulin?" 'Qamitin ang mga bilanggo sa pagtatrabaho.inn \ni i >iik mahina ay mananatili sa kanilang kalagayan habang ang "< .. ." tugon ng Dominiko...." 11 nidi ito sasapat.... At kung hindi lamang dahil sa mga pari." Noon nagsalita ang mag-aalahas na si Simoun." sabi ni Simoun. na nakasuot ng malaking salamin sa mata na mangasul-ngasul ang kulay.. May isang naglakas-loob na nagsiwalat ng pagtutol.." i mig ganoon ay gamitin pati mga matatanda.. "Nakikilala mo ba ang pantas ng mga agham." Napabaling ang atensiyon ng lahat sa mag-aalahas. Hindi iyon natapos dahil nakialam ang isang pantas ng agham.IIHJSTERISMO Napangiti na lamang si Ben Zayb at sa wari'y hindi malaman ang isasagot M kubila ng paniniwalang siya lamang ang taong may matalinong pag-iisip sa IMIipinas. balbas sarado. < iinoong Simoun.. "Iyan ang ibig kong sabihin.. 11 mnanatilingbibigyangkatuwiransa pagdaan ng panahon. Noong panahong pinipilit silang maghakot ng malalaking kahoy para sa gagawing daong ng mga barko. "Walang nakaisip ng ganitong paraan gayong napakadaling solusyunan ng sinasabi ninyong suliranin.I I N I inn ( iiNloclio. i Igulllhin? Nag-alsa ba ang bayan ng Ehipto? Nagalsa ba ang mga ll in mtmy lludyo laban kay Titus? Akala ko ba'y may nalalaman kayo sa .lalakbay... Ang ibig kong sabihin ay magbukas i iK panibagong lagusan at sarhan ang dating lagusan na Ilog Pasig para sa I'."ayon I." sabi pa ni Simoun.i. Batid ninyong iyan ang tanging I. Nakikinig sa pagtatalo ang payat na paring Franciscano na si Padre Salvi. "Napakadali lamang Nolnsyunan ng suliraning iyan. isang batang pari na mukhang artilyero.magbubungangkaguluhanangganyangparaan . Nanawagan sila sa pamamagitan ng kanilang teorya at pinintasan ang tulay na ito na hindi matatag at may kahinaan.." ■ii I • 1111.. 11 aking halaga at nangangahulugan ng pagsira ng ilang kabayanan. Padre Salvi. Kilala ang lalaki bilang tagapayo ng Kapitan Heneral kaya't maging ang ilnng mahahalagang tao sa lipunan ay nakinig sa kanyang pagsasalita gaya ni I Ion Custodio. Ni hindi kailangang gumasta ng salapi. Ben Zayb?" "Sa lalawigan ng Puente del Capricho ay may ginawang tulay ang isa naming kapatid. Nakisabat na sa usapan si Padre Salvi.." Agad sinang-ayunan ni Padre Camorra ang sinabi ni Padre Salvi.. i lllV "■ noting I* >kohin ang ating mga sarili. subalit ang inyongpanukala ay nangangailangan ng D 111 ■ i k. "Mangyari pa kasing wala namang matinong lawa dito sa Pilipinas. mataas nil lalaki at may mapuputing buhok na tila lalong nagpapataas ng sarili.ir.

Hindi ba't ipinagmamalaki pa nga ninyo sa akin.ibigay sa kanila ang maraming trabaho o patawan pa sila ng malaking buwis. Walang ibig makiayon kay Don Custodio sa takot na makabangga si Simoun dahil parang ang Heneral na rin ang kanilang kinatalo...inn hindi | ■ i|| iii)'. Hindi alam ni Ben Zayb ang sagot gayong inaakala niyang siya lang ang kaisa-isang nag-iisip na ulo sapagkat hindi niya batid ang industriyang ito.n ay ganyan.. Maging si Ben Zayb. a I.. "Ang nasabi ko'y nasabi ko na! At Padre Sibyla." ani Don Custodio. Siya'y isang magaalahas na nakilala ng Kamahalan sa Havana. El." at tinapos ni Don Custodio ang pahayag sa pamamagitan ng makahulugang kumpas. Isinama siya dito upang makabayad ng utang na loob at upang lalong magpayaman sa pamamagitan ng pagbebenta ng mga brilyanteng. "Alam ba ninyo kung saan nakukuha ang mga ito? Kung kayo'y katulad ko o kasingtagal kong nanirahan sa lupaing . Ben Zayb." "Tama! Susong maliliit!" bulalas ni Don Custodio. Ano'ng halaga ninyong mga prayle kung magkakaroon ng himagsikan sa bayang ito?" Hindi na pinansin ni Simoun ang mga tumututol sa naging pahayag at nanaog na siya sa isang maliit na hagdanang papasok sa loob ng kubyerta. "Isang mulatong Amerikano!" bulalas ni Don Custodio. Indiyong Ingles!" pabulong namang wika ni Ben Zayb.IBI is 1I KI'. Isa siyang taong walang utang na loob na manghuhuthot ng salapi ng mga Indiyo at pagkatapos ay.na kailangang nababatid ang lahat. "Maaai i ha naming malaman kung ano iyon?" tanong ng mga nakarinig na liagsilapitan kay Don Custodio.tan at tinatanggap. "Hindi kailangang maging isang Indiyo para malaman ang sagot... "Isang Amerikano. Ngunithindi ItO pinagtibty sapagkat wala nito sa lawa. "Ang may kuwento sa akin ay ang Kamahalan." "Marahil »y. "Ang Amerikanong iyan ay nag-iisip na wala tayong ibang higit na pinakikitunguhan kundi ang mga taong pula ang balat kaya't wala siyang pakundangan na magsalita sa loob ng bapor kung paano gipitin at hamakin ang mga Indiyo." tugon ni Ben Zayb. Padre Salvi." "Hindi!" tutol ni Simoun. I'll. hindi ko ba malalaman iyan?" gigil ni Don Custodio..." pakli ni Don Custodio. ang pagkakagawa ng hospital ng Los Banos na siyang tinutuluyan ngayon ng Kanyang Kamahalan.... Siya rin ang nagpayong magpadala ng ekspedisyon sa Carolinas. at kahit pa ang hinamak na si Padre Sibyla ay walang tiwala sa bibitawang salita sa iba pang makakarinig... Siya rin ang namahala sa pagpapagawa ng isang barkong pandigma gayong wala naman siyang alam tungkol dito. Kundi iyong maamo na inaalagaan sa I'ateros at Pasig. "Ah. na muling tinanong si I let) Zayb. posibleng huwad. matipid ai oi ihinal na panukala para linisinang lawa ng Laguna. "Nakakita na ba kayo ng pato?" "Namaril na kami niyan sa lawa. nagharap ako ng isang simple. Hindi ba't naipagawa ito sa pamamagitan ng sapilitang pagpapatrabaho sa ilalim ng latigo ng isang uldog?" "Naghimagsik sila noon antes. "Mga susong maliliit." wika ng Dominiko. Namutla si Padre Sibyla dahil tinawag ni Simoun na kahangalan ang kanyang pagsasalita at maging si Don Custodio ay hindi nakatinag sa kinatatayuan. Gaano man karami ang kanyang salapi'y wala siyang nalalaman patungkol sa isang gawaing naval?" Maging si Ben Zayb ay pinarunggitan ni Don Custodio samantalang napapangiti lamang ng lihim si Padre Irene." naisagot ni Ben Zayb sapagkat siya'y isang inamamaliayiif.M') 9 .. "Bago Minulan ang Obras del Puerto." wika ni Padre Camorra. "Hindi patong bundok ang tinutukoy ko. Kailangan lamang ang mga mata. "Sinasabi ko sa iyo. "Kung walang panganib ay ibig ninyo akong magsalita at kung mayroon ay ayaw ninyong magsiimik. "Ang nangyari noon ay maaaring mangyari ulit. itigil na ninyo ang pagsasalita ng Latin at mga kahangalan.ii sa mga taong matagal na dito ay higit na nagdudulot ngsuliranin Mgl panukalangnapapalamutianng mga salita at malaking gugulin na siyang pmiinimv*. Noon lamang sila nakatagpo ng katunggaling tulad ni Simoun na walang pasintabi sa mga pahayag. Ano ba ang kanilang kinakain?" usisa ni Don Custodio. o sina Padre Irene at Padre Salvi.

Ay. tampipi. Don Custodio. May ilan ding nakahigang Intsik na mangangalakal na malapit sa makina.. "Kung mag-aalaga ng pato ang lahat ng bayang magkakanugnog ay mapapalalim ang ilog dahil sa panghuhuli ng susong ipapakain sa mga pato. "Pumapayag ba kayong gumawa ako ng isang artikulo tungkol sa panukala ninyo?" tanong ni Ben Zayb. 5. Maminsang paligiran nila ang isang dalagitang estudyante para bulungan at harutin o ang pagkaguluhan ang isang nagngangangang mapula ang labi dulot ng nginangatang apog at ikmo. kubyerta 4. reverendos 2. 3." "Ano'ng kaugnayan niyan sa inyong proyekto?" kunot-noo si Ben Zayb." "Pero Don Custodio. Ben Zayb at mga prayle? Anong kabutihan ang maidudulot ng sinasabi ni Simoun na pagtutuwid at paghuhukay ng kanal na daraanan ng bapor sa kabila ng gagawing pang-aalipin sa mga bilanggo at mga Indiyo? Ano ang naging reaksiyon ng mga prayle at mahahalagang tao sa marahas na suhestiyon ni Simoun tungkol sa pagpapatrabaho? Ano ang dapat katakutan ng mga prayle. Nasa gitna ang mga kargamento at kagamitang tulad ng maleta.. Ang karamihan ng pasahero ay nakaupo sa mahahabang mga bangko at mga tabureteng kahoy. at iba't ibang laki ng bayong. Paano kumilos ang mga tao sa kubyerta gaya nina Donya Victorina. 10 FILIBUSTERISMO EL 4. ang iba'y nag-uusap at ang ibang pasahero ay mga naghanay at nakahambalang na tila patay at mahimbing na natutulog. "Ayaw niyang magpagamot. May mga estudyanteng madaling makilala dahil sa bihis at puting kasuotan. Ang ilang kabataan ay nagsisipaglaro at nagbabaraha. maging nina Don Custodio at Ben Zayb sa katauhan ni Simoun? . May tatlong lalaking nag-uusap." Ibinukas ni Don Custodio ang dalawang bisig at pinagmasdan ang mga ilamamanghang nakikinig sa kanyang sinasabi. Kaibigan ni Kapitan Basilio si Kapitan Tiago kaya't kinumusta nito ang kalagayan ng kaibigan kay Basilio. "Kung ang lahat ay mag-aalaga ng pato ay dadami ang balot." May 2. Pinagtatalunan pa nila ang kilos ng makina at iniaayon nila iyon sa kanilang napag-aralan sa Pisika. Walang tigil sa paglikha ng ingay ang bapor dahil sa patuloy na pagpito at kasisigaw ng kapitan. Abala ang mga tao sa kanikaniyang gawain at hindi alintana ang ingay na dulot ng ugong ng makina at malalaking bulwak ng tubig na lumilikha ng alon. bayang magkakanugnog \ GAWAIN I Ibigay ang mga naging paghahambing ni Rizal sa Bapor Tabo at sa pamahalaang umiiral noon. nakakadiri! Mabuti pa'v matabunan na nga ng buhangin!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. dalawang kabataang estudyante at isang may edad na. Si Kapitan Basilio ay nagbuhat sa pamimili sa Maynila. Si Basilio na mag-aaral ng medisina. tumutulo pa ang laway at bahagyang nakanganga sa pagtulog. 1." paismid na wika ni Donya Victorina. Kabanata 2 SAILALI M NG KUBYER TA MASIKIP sa ilalim ng kubyerta dahil sa dami ng pasahero at mga kargamento. "Sapagkat sa bayang ito ay bihira ang nag-iisip. Ngunit sa aking palagay kaya niya ako pinaalis ay upang malaya siyang makahithit ng opyo. malalaman ninyong ang mga susong ito ay kinukuha sa mga buhanginan. timonel 3. Inutusan niya akong magtungo ng San Diego para tingnan ang mga paupahan niyang bahay. ilustrisimos 5.ito. si Isagani na mas bata ay nag-aaral sa Ateneo at si Kapitan Basilio.

. "Ang kanyang tiya. "Ang salot na opyo..UISTER1SMO ." mi Isagani.. A 11| ■ 111 a 111 rap sa mga matanda sa una ay ang pagiisip ng mga bagay na hadlang kaysa sa kabutihang naiisip ng taong nakaisip nito." Samantala ay nagtungo sa ilalim ng kubyerta si Simoun at dinatnan ang dalawang binata habang nagkukuwentuhan.. : i i .s in/it nos nequiores! I 'agkauabi nito'y naglakad palayo si Kapitan Basilio na animo'y emperador H. Alam mo bang hiniling sa akin ni Donya Victorina na hanapin ko si Don Tiburcio... Naihanda na ng mga kabataan mil'.... Noong panahon namin. Kako..palagay din si Basilio na may sulsol ni Padre Irene ang ginawang pagpapapunta sa kanya ni Kapitan Tiago sa San Diego. Hindi niya alam ang kanyang isasagot..." "Sigurado akong nangako ka upang hindi mawalan ng nobya. i ang pakinabang na walang kahirap-hirap." kuwento pa ni Isagani.. Slnermunan ako aa pagpili ng mapapangasawa..." 'Tutol nga po kaya siya narito ay upang makipagharap din sa Kapitan 111 . "Narito ka pala. marangal. Natawa rin si Isagani. Mas masama ang panahong ito kaysa panahon ng ating mga . Maganda. Maging ang mga guro ay hati sa Pilipino at Kastila.i ako... " Tutol si Padre Sibyla kaya't balewala rin iyan. "Iyon ang dahilan kung bakit ayaw ng aking tiyo na umakyat ng kubyerta.. bagamat isang ulila.." "Kaninong bahay ang gagamitin ninyo?" "Sa mayamang si Makaraig po." Nakatawa pa ring wika ni Basilio. "Kababayan mo ba siya?" . Basilio... • " S inabi pa niya ang isa sa mga winika ni Horatius na Aetasparentum fit n" tivl. Itinuturing itong isang gamot. wala naman siyang malplpintai kay Paulita.. "Kaya nang malaman ni Donya Victorina na narito ako sa ilalim ng kubyerta ay may pangungutya niya akong tiningnan. Ginamit ito ng mga tao noon na walang halong pang-aabuso sa katawan. Kung hindi matuto ng Wikang i ... "Sa aking palagay ay mahirap maisakatuparan ang isang iyan. "I I nidi masama ang inyong nais mangyari." M. Ihahandog niya ang isa sa kanyang mga Inilniy. magiliw at walang kapintasan liban lamang sa isang bagay. . Subalit alam ba ninyo na ang nagmalabis ng paggamit nito ay ang mga Tsino? Ang mga Tsino na .ni" kaya nagkangitian ang dalawang estudyante." "Kumusta ang inyong mungkahing magkaroon ng Akademya ng Wikang Kastila?" tanong pa ni Kapitan Basilio. iilia ng pondo?" Sa ambagan po..." III IH Italiagyang tumango si Kapitan Basilio... iv niaano namang matuto ng Wikang Kastila kahit paano... iyon ay paurong na." "Matutuloy po ito sapagkat ang hinihintay na lamang namin ay ang permiso nitapos makipagkita si Padre Irene sa Kapitan Heneral.. mayaman." "Naiintindihan ko..n I ii 11.. Ibig lamang ay > > > 11 1111... Kung mas naging abala na lamang sana si Kapitan Tiago kay Cicero. i Inyo.11 walang alam na kahit isang salitang Latin..... subalit kahit pa bigyan kayo ng permiso ay saan kayo I ni. kami'y nagaral kahit paano ng Wikang Latin sapagkat ang aming mga aklat ay nasusulat sa Wikang Latin. ano'ng sabi ng tiyo mo tungkol kay Paulita?" usisa ni Basilio. "Oo! Ang problema'y sa amin mismo nagtatago ang kanyang asawa!" Sabay na bumulalas ng pagtawa ang dalawang binata. Ang panahon i i ." Pagkuwa'y nagpakawala si Basilio ng tawa. i Wikang Kastila ang mga libro ninyo subalit hindi itinuturo ang wikang i i .nil sa Los Banos.nl-. Ikaw ba'y magbabakasyon na?" Napatingin din si Simoun kay Isagani. Niregaluhan namin Mg paring dalawang kabayong kastanyo at siya'y nangako sa amin ng tulong.. Siguradong uusisain sa kanya ni Donya Victorina ang tungkol kay Don Tiburcio... lalial...." IUI 12 FILIBUSTERISMO EL "Siyang tunay! Napakayaman.

" tanging naging pahayag ni Simoun. Tka nga ni Padre Camorra ay kapansin-pansin ang kawalan ng sigla ng bayang ito dahil sa dami ng tubig na iniinom. Inampon niya ang i' iinaiigking si Isagani. Hindi mo ba alam na siya ang tinatawag na (Cardinal Moreno?" Natigilan si Isagani. "Minumura siya kapag nakatalikod subalit pinupuri kung nakaharap.ii '. Ang tubig ay maaaring makapuksa ng sangkatauhan o lumunod ng mundo kapag naging dagat." alok pa ni Simoun kay Isagani. Hindi niya nakahiligan ang bokasyon ng pagpapari subalit dahil sa panata ng ina ay pumasok siya sa seminaryo. nagpahalata ang mukha ni Simoun ng pagtataka. Nasa isang bangko sa bandang hulihan at kasama ang ibang pasahero ang klerigong Indiyo. Hindi siya mapaniwalain sa mga ganyang bagay. "Hindi po ba ninyo alam?" "Hindi pa ako nakakapunta sa lugar na iyon lalo't wala namang mamimili ng alahas." "Panay ang siko ko sa iyo. "Huwag kang magalit. Inunahan siyang magsalita ni Basilio. EL 13 FILIBUSTERISMO "Napakainam na sagot." "Nagkakatipon sa kailaliman ang tubig kapag hinuhukay ng mga tao. Nakita ng kapitan si Padre Florentino at inanyayahan sa kubyerta. Idinaos ang kanyang unang misa na tatlong araw ang naging pagdiriwang lunggang sa namatay ang kanyang ina na maligaya." Lumapit ang isang katulong para sabihing hinahanap si Isagani ng kanyang tiyong si Padre Florentino. 11 ■." Tinula ni Basilio ang tula ni Isagani.pakasal ang kanyang kasintahan sa kung sino lamang na lalaki. Baka isipin ng mga prayle na ayaw ninyo silang makahalubilo. "Iinumin ko na ang aking serbesa." "Marahil ay mas makabubuting sabihin ninyo sa pari ang tulang ito. Napilitan ang pari napagbigyan ang kahilinganng kapitan kaya't ipinatawag | . Ang mabuti pa siguro'y uminom na lamang tayo ng serbesa para sa ikauunlad ng iyong lalawigan. "Bakit yata palaban ka ngayon." Pilit na ngumiti si Simoun. Taliwas iyon sa naging lubiguan ni Padre Florentino sapagkat isang linggo bago ang unang misa ay ii. Ngunit nangangamba akong pagtawanan lamang n i Padre Camorra ang inyong mga pahayag at magtanong kung kailan nagiging karagatan ang tubig. Nakatuwid ang katawan bagama't nakaupo at taas ang ulo. Si Padre Florentine} ay anak ng isang napakayaman at kilalang tao sa Maynila. "Hindi ko alam kung bakit subalit nakakatakot ang lalaking iyon. kaibigan?" usisa ni Basilio kay Isagani. At kapag ang isang bayan ay hawak ng isang paring Indiyo ay tiyak na mahirap ang bayang ito. binata. Sinuri ni Simoun si Isagani na tila may kasamang paghahamon. Sinabi ni Basilio na hindi niya kababayan si Isagani subalit magkalapit ang kanilang lalawigan. Mula noon iv I inanggap niya ang kabiguan at kalungkutan sa buhay. Marahil ay mahihirap ang tao doon." Gumuhit sa mukha ni Isagani ang pagkainis.Ipinakilala ni Basilio si Isagani sa mag-aalahas na si Simoun." Sumabad si Isagani. "Hindi kami bumibili ng isang bagay na hindi namin kailangan. Halata sa mukha ng klerigo ang pagiging marangal na tao at bakas ang kawalan ng pagmamalaki at kapalaluan. May katandaan na ito at maputi na ang mga buhok subalit halata ang malusog na pangangatawan. "Kumusta ang probinsya?" usisa ni Simoun kay Basilio. "Sabihin ninyo kay Padre Camorra na marahil kung tubig lamang ang kanilang iniinom ay wala silang usap-usapang maririnig. Iniwan niya ng walang paalam ang dalawang binata." katuwiran I tipitan sa paring Indiyo. "Mabuti sa katawan ang serbesa." Itinaas ni Simoun ang ulo ngunit hindi nakikita ang mga matang nakatago sa salaming asul." "Dumadalaw ba siya kay Kapitan Tiago?" "Mula pa nang siya'y dumating. Si Padre Florentino ang klerigong Indiyo na tiyuhin ni Isagani. i m para sabihing iwasang makita ang 1 . dahil wala akong masamang ibig sabihin. May isang nakapagsabi sa akin na ang mga parokya dito ay hawak ng isang klerigong Indiyo. Tumanggi si Isagani sapagkat hindi naman siya umiinom ng alak. Walang nangyari sa kanyang pagtutol at pagsusumamo sa matigas na kalooban ng ina na siyang nakapangyari sa luhat." "Ang tubig ay nakakapatay ng apoy.

Ang tubig ay maaaring makapuksa ng sangkatauhan o lumunod ng mundo kapag naging dagat." . Vice-Rector sapagkat nagtatamasa kayo ng magandang kabuhayan sa inyong mga kalakal sa Hongkong at mga paupahang bahay. "Marami rin akong nakitang magandang tanawin at ilog. hindi ninyo alam ang aming ginagastos!" agad tutol ni Padre Sibyla. Habang pinagmamasdan nila ang magandang kapaligiran ay nagkukuwentuhan sila na may kasamang tawanan at pagbibiruan. Padre Salvi?" Mula sa hagdanan ay lumitaw ang ulo ni Simoun na umaakyat galing sa ilalim ng kubyerta. Nagtaasan na ang bilihin ngunit ang nais nilang ibayad na halaga sa binyag ay mura pa sa lialaga ng isang manok. "Kung alamat ang pag-uusapan ay marami niyan dito sa Ilog Pasig. Maging ang mga Indiyo ay tumatawad sa pagbabayad ng buwis at humihingi pa ng I aripa gaya nang ipinatupad noon ng Arsobispo Basilio Sancho.Ano ang hinuha ni Basilio kung bakit siya pinapupunta ni Kapitan Tiago sa San Diego? 2. "Ang Alamat ng Malapad na Bato. HL FILIBUSTERISMO ' 15 Hanapin ang pangungusap." ang nakangiting tugon ni Padre Irene. "Kami ay walang hasyenda o bangko.Ano ang pananaw ni Simoun sa isang bayan na hawak ng isang paring Indiyo? 5." Kaban ata 3 ANG MGA ALAM AT WALA na ang init ng pagtatalo nang umakyat si Padre Florentino sa kubyerta. "Baka akalain ng ibang inaabuso natin ang kagandang loob ng I uplliiii" 1 lipingiti at nailing na lamang si Isagani sa sinabi ng tiyuhin. "Aba. Naroon din ang payat na Franciscano bagama't hindi gaanong maingay.Ipaliwanag ang pahayag na ito. kasama pa rin sina Don Custodio at Ben Zayb. Dumaan na sila sa bayan ng Pasig at kaakit-akit sa "Ang mga nagbabayad ng buwis sa hasyenda ay nagsisimula nang tumutol. "Ang tubig ay nakakapatay ng apoy. l.Bukod kay Kapitan Tiago. Sa halip ay nagkakasiyahan na ang umpukan ng mga pari't mahahalagang tao sa lipunan na may hawak na mga kopita. Ngunit nawala |ng ganoong paniniwala mula nang gawing kuta at tirahan ng mga tulisan. Hindi ba. subalit ang higit na kawili-wili sa akin ay ang pag-alala sa mga alamat." ani Simoun. Nagbingi-bingihan na lamang ako at tinatanggap ang anumang halagang makakayanan nila. "Saan ba kayo galing? Hindi tuloy ninyo nakita ang pinakamagandang bahagi ng paglalakbay na ito?" pasigaw na wika ni Don Custodio na tuluyan nang nawala ang inis sa tinig."ang sagot ng kapitan na halatang malaki ang pagpapahalaga sa ilog.bulwak 2. palalo GAWAJN 1. Hindi kami dumaraing sapagkat ayaw naming maging mapagkamkam. ano pa ang nais malaman ni Kapitan Basilio? Ano ang kanyang palagay tungkol dito? 3. Noong bago pa dumating ang mga Kastila ay sagrado at pinaniniwalaang may nananahang espirito sa batungbuhay. 14 FILIBUSTERISMO EL paningin nila ang mga bahay na abot-tanaw mula sa lawang pinaglalakbayan nila. taburete 4. tampipi TALASALITAAN singkahulugan at gamitin sa 3. Sa loob-niva'y nagdadahilan lamang ang pari ngunit ang totoo'y ayaw nitong niya si I)onya Victorina. "Hindi kayo dapat nagsasalita ng ganyan.Paano inuuri ng mga Pilipino ang kalagayan ng tao sa lipunan sa pamamagitan ng kubyerta? 4.kapitan upang hindi maanyayahan i I ubyerta." "Huwag na kayong dumaing at baka mapaiyak pa ako. klerigo 5. "Masamang panahon! Masamang panahon!" may himigpagbibirong wika ni Padre Sibyla." tumatawang sabad naman ni Padre Camorra.

..May isa pang alamat na alam naman ni Padre Florentino... Ben Zayb.. II . itinira niya ito sa kuweba. Dito .. i' icing." wika ni Padre Sibyla.Nags uot-i ■ 111 i ito at hinanap ang pari nang malamang naging arsobispo na ito.. ang Alamat ni I >onya Geronima. Ngunit hindi pa batid nina Simoun. Ang entrada ng kuweba ay napapalamutian ng sala-salabid na .. Padre Irene at Padre < Stmorra ang alamat kaya't hiniling na ikuwento iyon ni Padre Florentino....i ili subalit naunahan siya ni Simoun sa pagsasalita...anirahan. Dahil lihiili maaaring pakasalan ng pari ang babae... Sinasalo naman mi i inm ng isang lambat na nakalatag sa ilalim ng tubig.. namatay at napalibing ang babae. Naghintay Ito na iiiparinangpangakohanggangsatumabaattumandangdalaga... ang ilog ay umurong at naglaho ang 1 II bit lulu! ng paglalaho ni Donya Geronima samemoryang mga Indiyo. Sinasabing dahil sa naging iiiipnk nlaba ni Donya Geronima ay kailangang tumagilid ito upang makapasok 1 liweba.. Wala pang lain nmpung (aon ang nakakaraan..." pahayag ni Hi /nyb. Pinagkamalan siyang engkantada dahil sa mga pinggan at 1 ill ii" • na pilaknainihahagis niya sa ilog matapos gamitin..... Avon sa kuwento. si Donya Geronima ay isang estudyanteng kasintahan I IK I sang binatang nagpari sa kabila ng pangakong pakakasalan siya. "Alam na ng lahat iyan. i lnpnkiigandang alamat! Gusto kong gawan ng isang artikulo. I iiiliin ana ni Donya Victorina ang kagustuhan ding manirahan sa .

ayb. pilibustero kaya ito? O nadurog na parang isang totoong bato? Ikalawang tanong. marahil sa umpukan ng mahahalagang tao? I Ano ang representasyon ni Donya Geronima sa ang kapitan ay maraming nalalaman." tugon ni Padre Sibyla. masukol 4.16 EL FILIBUSTERISMO "Siyanga!" agad namang sabad ni Donya Victorina. "Sapagkat para sa akin ay hindi naging marangal iyon. Higit na malaki ang lawang ito sa alinmang lawa sa Suisa «> mga santo ang Intsik at himalang naging bato ang buwaya dahil sa himala ni San lawa sa Espafta. tumalon ito at sumisid nang Nagtaka si Padre Sibyla sa direktang pagtatanong ni Simoun kay Padre Salvi. ano ang inyong gagawin?" "Ano'ng nangyayaxi sa inyo. ang itira o ikulong na lamang sa Sta. tanong ni Simoun. hindi ba Padre Camorra?" tanong naman ni Ben /." nimpa. Ano sa palagay ninyo?" ba't isang pilibustero ang kanyang ama. malapit nang masukol. KABESANG TALES . Ang mga sanay na marino at mandaragat ay nahihilo i Ito. nimpa artikulo. "Kayo l' i y "Hindi na mahalagang pag-isipan o pag-aksayahan ng panahon ang isang bagay na hindi naman mangyayari. pagtatanggol ng kapitan sa lawang napamahal na sa kanya. pinaniniwalaan. Sa tuwing iaangat niya ang ulo ay pinauulanan siya ng bala. "Sa inyong palagay." ani naman ni Padre Sibyla. "Ang isang pilibustero kailanman ay hindi magkakaroon ng marangyang "Bilang isang gobernador eklesiyastiko. "Oo nga pala. "HindiKapitan? May naiwan kayang bakas dito sa tubig?" kaya mas mabuting ipinasok ng arsobispo si Donya Geronima sa isang beateryo. I Hakitbiglangnapunta ang usapansa alamat saibabawng kubyerta? ' Anong uri ng "Sino'ng makakapagsabi?" tanong ni Padre Camorra. ang kanyang bangkay ay. Alam ba ninyo kung saang dako ng lawa napatay ang isang nagngangalang Guevarra. Nalulula ba kayo sa lamang natin ang pinakamagandang milagro na nagawa ni San Nicolas." ang panimulang wika ng kapitan.." pagpapatuloy niHanggang sa naglaho na siya sa kanilang paningin i l FILIBUSTERISMO 17 Simoun. Padre Salvi?" hinarap ni Simoun ang Franciscano. tao ang matatagpuan sa ibabaw ng kubyerta? I Ano ang paksa ng usapin ng mga pari "Dahil alamat ang ating pinag-uusapan at tayo'y nakapasok na sa lawa. lipunan? \ no ang paniniwala ng mga tao sa Alamat ng Malapad na Bato? Nagtanong si Ben Zayb. Una. Kapitan.. ano kaya ang nangyari sa buwayang naging bato? Nakatakas din 2. "Kahanga-hanga!" sabad ni Ben Zayb. Higit na kabanalan o matatawag na romantiko "Kung ganoon. taripa 5." nakatawang tugon ni Padre Camorra. nabagbag 3." tanong ni Ben Zayb. Navarra o Ibarra?" Kabanata 4 Lahat ay napatingin dahil sa tanong na ni Ben Zayb maliban kay Simoun na nasa malayo ang tingin. " 11 indi paminsan-minsan. Tumawag sag ang ilog na ito. Nais kong isulat bilang isang artikulo ang alamat na ito." Nicolas. "Hindi kabanalang matatawag ang patirahin si Donya Geronima sa isang at sa dakong iyon na malapit sa pampang. Padre Salvi?" "Hindi ko mahuhusgahan ang ginawa ng arsobispo." kuwento ng kabo ng mga kawal na tumugis kay Ibarra. o iba pang mga lamang tubig. "Tumingin kayo sa dako roon. "Ayon sa halimbawa'y sa Sta. Clara kaysa sa isang kuweba siya tumira. ang tubig ay nagkulay-dugo. Clara upang madalaw o malibang naman "Nakasama na ng kanyang ama sa ilog na ito. arsobispo." tugon ng Franciscano sa "Pinakamurang libing." marahang tugon ni Padre Salvi." ganitong klaseng ilog na isang patak lamang ng tubig ang laman?" Nagkuwento si Padre Salvi tungkol sa isang Intsik na hindi binyagan na "Dapat ninyong malaman na hindi maaaring ihalintulad sa isang patak na 1111 > i nabagbag na ang bangka sa ilog at muntik nang sagpangin ng buwaya." "May dalawang katanungan kang maaaring idagdag sa iyong isusulat na 1. "Hindi kapani-paniwalang ang isang TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin Intsik na hindi binyagan ay gawan ng himala ng isang santong hindi naman niya sa pangungusap. "Saan nga ba dito. "Alalahanin nanahihilo na sa paglalakbay na ito? Isa kayong manlalakbay. kung kayo ang nasa posisyon ng libing. ang mga GAWAEN natuyong hayop kaya na nakita ko sa mga museo sa Europa ay bunga rin ng mga sinaunang santo?" pakli ni Simoun. Ginoong Simoun?" usisa ni Ben Zayb. i ilnntatlong kuweba na nasa pampang ng ilog at gawing isang engkantadang kalaro ang mgataon na ang nakalilipas mula nang mangyari iyon.

......... Dati itong .i M ....limit) a i i...... isang korporasyon na pag-aari ng mga pari ang .. i in. Anak niya si Telesforo na ang palayaw ay Tales..... masasabing maalwan na ang i panahon ngpag-aani..... Maputing-maputi...... i .. 111g kalabaw at daang-daang piso ay nagsarili na kasama ang ama..SA Noli Me Tangere.. Sa panahon ng pagkakaingin ay nagkasakit ang buong pamilya kanyang buhok pero may malusog na pangangatawan....i i 1 1 ■ i • i isang mayarhang tao namay-aringlupain ngunit nang magkaroon H| 11 .... siya ang mangangahoy nasi Selo. Bagama't ang ....1 11 v...........i l >i iliay...... 111 a i lggang sa namatay ang asawa at panganay na anak na si Lucia.... INKWII 1 1 ii long anak...I in ng lupain at pinagbayad nila ng buwis ang pamilya ni Tales sa ..n i r hanapbuhay ay ang paggawa ng walis... Nagkaingin sila sa dulong bayan sa isang lupaing walang .

1 11| .Nagbantarinsiyangipagkakalooblamangang 111 | m 11 1 HII s i nu inang makakapagdilig ng dugong magmumula sa kanyang ugat. Dahil sa pag-asenso ng pamilya ni Tales. Gumugol siya ng panahon sa mga paniningil at pagtungo sa kabisera. Upang maiwasan ang hindi pagkakaunawaan sa mga prayle at gobyerno. Sapagkat isa na siyang kabesa.." payo ng amang si Tandang Selo. Binalak ng mag-amang Selo at Tales na papag-aralin ang magkapatid lalo na ang babaing anak na si Juliana o Juli.. Magagawa ninyo ang lahat dahil ako'y mangmang at walang sapat na i.liwalang mananaig pa rin ang katarungan sapagkat may ilang i i i i . 1 1 i . Nakita niya ang sarili na kaawa. At baka bilang ganti ay magpamisapa sila sa iyo.>■. Diliginmuna niya Ito ng dugO kasama ang kanyang buong angkan. Tahasan na siyang tumutol. nangailangan siyang bumili ng kasuotang Amerikana. N1 1 k i pagmatigasan si Kabesang Tales na hindi niya ibibigay ang kanyang lupnln kaninuman hangga't walang naipakikitang kasulatan ng pagmamay-i n I inanggap ni Kabesang Tales ang asuntong iniharap ng mga prayle sa i. Pabalik-balik siya ng kabisera at may mga araw na hindi kumakain o mga gabing hindi natutulog. Ngayon ay humihingi ako sa kanya na v higyang katarungan at kailangan niyang ipagkaloob iyon sa akin... Siya'y masunurin at tahimik na tao kaya't naging sunud-sunuran maging sa payo ng amang si Selo." tugon ni Kabesang Tales sa ama. sombrerong piyeltro at inihanda ang sarili sa marami pang gastusin. Ang mga hukom ay hindi makapanig sa kanya dahil mga takot na maalis II lungkulin.. Bunga nito'y pinagtawanan siya Riga tao dahil sa kanyang pangangatuwiran.. Naging masagana ang ani nang sumunod pang taon kaya't tinaasan na ito ng buwis ng mga prayle. "Magpaubaya ka na.. sa bayan ng Tiani at karatig na bayan ng San Diego. Isipin mo na lamang na ang halagang iyon ay naipatalo mo sa sugal o naihulog sa tubig na sinagpang ng buwaya.. May dala siyang baril bilang proteksiyon sa mga gumagalang tulisan upang maipagpatuloy ang paglaban . Walang nakapagpabago ng kanyang pasya maging ang gobernador na pinuntahan na siya para takutin.1 asunto.ihcsangTales at nangayayat.. I umutol si Kabesang Tales. n i ' II .iiaguyod nito at sumusunod sa batas.." Dahil sa pagmamatigas na ito. Mabubuting tao ang mga hukom at nagbuhat sa mararangal na ingkan.asak a sa gitna ng matinding sikat ng araw sa bukirin at napapaltos . Naging masagana ang ani at naipagbili ng mataas na halaga. maging ang mga huwarang hukom ay blnlgyang katuwiran ang mga prayle.." Hindi pa dumarating ang susunod na taon ay muling dumating ang araw ng pagbabayad ng buwis na higit na mataas kaysa dati. "Maraming taon akong naglingkod sa hari sa pamamagitan ng paggugol ng islapi at pagpapagod ng katawan.in | M. asawa't mga anak.. Binalak ni Tales na magtayo ng bahay na kahoy sa baryo ng Sagpang. i n j 1 1 1 1 1 1 l.11 "... Sa mga araw na hindi siya i i iaa I is ay nagpupunta siya sa kanyang lupain.. ilnsang Tales na hindi totoo ang bantang mga prayle ngunit . Ni hindi siya malapitan ng tagapangasiwa ng pari at tinatanaw na lamang siya buhat sa malayo. Wala silang maisip na paraan kundi ang himukin si Kabesang Tales na magbayad ng buwis upang hindi makuha ang lupain. "Magpasensiya ka dahil dumami ang kamag-anak ng buwaya! Iyon na lamang ang isipin mo. iwa na si Kabesang Tales sapagbabantang mga pari at kahit kalahati .. pinaluluwalan ni Kabesang Tales ang mga taong nakatala na hindi nakakapagbayad ng buwis.18 _______________________________EL FILIBUSTERISMO halagang tatlumpung piso. Dahil dito'y i i 11 11 i I . Noon siya pinagbantaan ng tagapangasiwa ng mga prayle na kung hindi magbabayad ng I I HINTKKINMO 19 I i ilnl..iva an na sila upang ipasaka sa iba ang nasabing lupain." payo ng ama. Nang mabanggit ni Juli ang tungkol sa pag-ani ng tagumpay ni Basilio ay pinayuhan din niya ang apo. Hindi ko maibibigay ang lupang Ito sa sinumang hindi mahihigitan ang nagawako. i n i niyangmagbuwis. Nagbayad naman si Tales sa pag-aakalang sa mataas na presyo niya maibebenta ang mga ani. Labing-apat na taong gulang pa lamang ang anak niyang lalaki na si Tano.. 11null na nagawang banggitin ni Tandang Selo ang tungkol sa buwaya n i 111111 1111 layapa pa rin niya ang kalooban ni Kabesang Tales sa pagsasabing lining nananalo sa usapin ay nawawalan maging ng barong isusuot sa I ill I Willi. I iy i . Kung makikipag-usap ka ay tiyak na gugugol ka ng salapi na makasampung ulit ang halaga kaysa ibabayad mong buwis sa mga pari.. "Sa isang taon ay magtungo ka na sa Maynila para mag-aral katulad ng mga dalaga sa bayan.11. Nang umabot sa dalawang daang piso ang buwis ay naging sukdulan ang lahat kay Kabesang Tales. inihalal siyang kabesa de baranggay at mula noon ay tinawag siyang Kabesang Tales..i i pan lumaban. i sa pagtapak sa mga bato't ugat." Nagpatuloy si Kabesang Tales sa paggugol ng panahon at salapi upang maipanalo ang asunto. Ngunit dapat ninyong malamannanilinangko ang lupaing Ito II tulong ng aking ama. . i i v i mg lahat ay mauuwi sa pagiging alabok at tayong lahat ay isinilang along anumang saplot sa katawan.. Ipinagbayad niya pati ang mga umalis at nangamatay na.. mga ito ng isang mangangasiwa ng lupain.. Isang kaibigan ng pamilya ang nag-aaral sa Maynila at ito'y walang iba kundi si Basilio na nagmula rin sa isang hamak na angkan. Nayamot na si Kabesang Tales.

Sanglang babayaran kung mananalo ang usap kung hindi'y iilitin. patayin ang sinumang nagtatangkang pasukin ang kanyang lupain. Hindi matanggap ni Tandang Selo na ang apong babae ay magpapakatulong Ipinatawag sa hukbo si mi ibang tao. "Ano ang magagawa ng gulok na iyan sa mga tulisang may baril?" tanon] • ii i'imp si Juli. rnabait ang binata para maging "Kung aalis ka'y tutungo ako sa gubat at hindi na kailanman magbabalik.unang at gagawing katulong. tulad din ng niiliingkot na sabi ng matandang lalaki. ang kanyang lupain. daang piso kung hindi ay papatayin ito matapos ang dalawang araw na palugit i ilabok 3.. doon ay buto ng aking asawa.. Gumulo nang kanyang isip kanya at sa siya'y kasamang dalawin ng antok.i pinny I . kabaitang taglay ng Jcapatid na Hindi sumang-ayon si Juli sa sinabi ni Tandang Selo at sa halip ay si Juli.i . tulisan Nagdatingan ang mga kapitbahay at mga kaanak at pinakamaagap si lllol 4.. Umaasa 3 para matakot ang mga pari at magbaba ng kautusan ang Kapitan Henera na lynng makatagpo ng halagang dalawang daan at limampung piso sa ilalim ng ' 1 1 1 1 . Hindi na umiimik si Tandang Selo dahil sa hindi maw nakapaniwala sa pangyayaring ito. pangginggera Hermana Bali..mill." I H I --------w -~ BISPERAS ng Kapaskuhan at Kab kasalukuyang inililibot ang prusisyon n| anata 5 ANG Noche Buena sa mga lansangan nang NOCHE BUENA NG dumating ng San Diego si Basilio saka ISANG KUTSERO ng karomata.. iglaro rii anunuks subalit nagpatuloy siya sa pagbabantay ng lupain na may dalang gulok| Naglaro rin iMinm i uinillo ang nanunukso sa hanggangmay mga mapagal attulisan. TALASALITAAN Nakuha ng mga tulisan si Kabesang Tales at hiningan ng tubos na liman.. Isinuko ni Kabesang Tales ang kanyan J baril .ii ni lulinanagpapakitangkamangmangan? paggamot nito sa kanya. Maraming hind] Napakalungkot ng gabi.il iay ad ng buwis ang pamilya ni Tales? agnos na may brilyante at esmeralda na bigay ni Basilio... asunto 5. ng baril habang binabantayan I mabukasan din...> na nakapagdagdag pa ng halagang limampung piso. Binalaknilang gawin iyon subalit walang may gustong bumili hanggang may Nagpatuloy siya sa pagdadala taong nagpahiram ng kailangang halaga kapalit ang paninilbihan ni Juli. Hindi I>i i launawang kailangang makabalik ang kanyang ama upang maipanalo ang ipinagbayad ni Kabesang Tales ng anumang halaga ang anak IMNO at siya'y matubos sa pagkaalila. GAWAIN Pumayag si Juli na ipagbili ang lahat ng alahas maliban sa isang laket o| i ii .. anak. . Balisa si Juli at sa guni-guni'y • til 11\ i 11 "Magbabayad ako ng abogado." guwardiya sibil. Nasa ilalim ng " ■ i .111 ng Mahal na Baka makatagpo siyang makakauwi ang amasa kanilang —. Dahilai ito Magdamag na lumuha si Juli at umasa ng himala sa kinabukasan.. Napangarap niya ang kamusmusan sa gubat. araw ng Pasko ay magsisimulang manilbihan ang dalaga. Bawal sumibol ii Basilio nasa hindi niya malamang dahilan ay nakakamukha ng kapatid I .. si Padre Camorra Im Inging arating. I [anapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. "Ang mabuti pa'y isangla mo na ang bahay na ito sa halagang dalawan daan at limampung piso. Naantala ang paglalakbay EL FILIBUSTERISM . Birhen. Isa itong pusakal na pangginggera na nagpunta ng Maynila mula nang magretiro sa beateryo ng Compania. .. upang hind kunin ng hukbo at sa halip ay pinabayaang umalis.inn habang ang bagong panginoon niya ay nagmamatyag sa batis.16 20 Hindi doon natapos ang 1ILIBUSTERISMO paghahabol ni Kabesang Tales. "Kailangang patuloy kong bantayan ang aking mga pananim. mga Kastilang pari ang makikita sa korporasyon? Ibinayad naman ng ketongin ang laket kay Basilo bilang gantimpali dahil sa ni| ii| . 1 1111 Pilipino na makikita sa pamilya ni Tales? anak ni Kapitan Tiago na si Maria Clara na ipinagkaloob nito sa isang ketongin." wika ni Kabesang Tales kay Juli habang ito'y umiiyak "Malalaman niyang pinili kong magpaalila kaysa ipagbili ang agnos na Pinagbintangan at pinaghinalaan si Kabesang Tales na may balak siyanj i i i i ' la ng kanyang pag-ibig sa akin. Masyadong . Umaasa siyang isang supotng ginto at maging si sa kanyang isip ang pagdating ng kura..C..:---------«« »• MAOIRIB si samsamin ang lahat ng mga baril. ang anak na lalaki ni aw.." pakonsuwelo niya sa sarili. Kung mananalo ako sa usapin aj i tang ikakasal na sa isang maganda at mayamang babae si Basilio habang v mapapauwi ko siya ngunit kung hindi'y kalilimutan kong ako'y may isa pan| may hawak na pamaypay para sa amo at hawak maging luraan nito. Ang laket ay pag-aai ng . ni Tandang Selo sa anak. Ang kanyang apo na inalagaan at hindi man lang pinainitan sa HI Tano.." Pinalitan niya ng palakol ang gulok at pinasan iyon habang naglalakad. ay darating. may hubog kandilang mga daliri at may mapupulang sakong ay aalipinin Kabesang Tales..Iili 111 a11^ maging kabesa de baranggay? Ipinagbili ni Juli ang mga suklay at hikaw maging ang kanyang rosai \ . aring lungkot at sakit na nararamdaman.

ang hari ng mgaMahal na Birhen sa kasuotang Divina i i i Indiyo ay nakatali at nakakulong saora. Umaasanagdadalang tao ito sa pamamagitan • i ang marami na darating ang panahongiaglalagay ng bulak at basahan upang ito'y makakalaya.ang santo rosaryo na parang nakikipagBaltazar at Melchor na nakasakay saaway." ang i ." pabulong na wika sombrero ang kutsero at nagdasal Angng kutsero. naman ni Basilio. "Nababatid po ba ninyo kung angsa papel de Hapon at may nakapalawit tali niya sa kanang paa ay nakalag na?"na buntot. Sa bawat isang daanglumaking bahagya ang tiyan. ang iba nama'y may bitbit na maliliit na parol na nakasabit sa matagal sa pagkulata." sibil. Halos pasigaw nilang dinarasal tatlong haring mago na sina Gaspar. Hindi i i taon ay nalalagot ang tanikala ng hariuna sa prusisyon ang kura sapagkat kaya't naging malaya ang dalawa nitong I I I I . ang naantala dahil kinailangang bigyangbayaning tumalo kay Rolando ng daan an] may kahabaang prusisyon." Sumunod sa prusisyon ay angpatpat. "Kungtila napipilitan lang." nakatalukbong ng panyong puti ang ' i Nang mapansin ng kutsero na mayulo at nakatali sababa. ang aking mga kabayo at paglilingkuran Panay ang pagkukuwento ngsiya hanggang kamatayan sapagkat kutsero na wari'y nalimutan na angililigtas niya ako sa mga guwardiya ginawanj pananakit ng mga guwardiyasibil. Sinaktan ng mgipaligid sapagkat napakalakas nito. Sinadyang ipabatid sa mga tao na isang kuweba sa San Mateo. bulaklak na asusena ang baston. Muli silangBernardo Carpio ng mga Kastila. Ang sumunod sa prusisyon ay | i I I 23 kabayong nakadamba lalo na angILIBUSTERISMO kabayo ng maitim na si Haring Melchor ni Jose na nakasakay sa hamak na na animo'y mananagasa sa dalawangandas. \ ang kabayo. "Kung mayroon ayrequiem aeternam. nagpatuloy ang kutsero. guwardiya sibil ang kutsero nangTinawag siyang Bernardo ng mga walang maipakitang sedula bagoTagalog at napagkamalan siyang si inihara^ sa komandante. May dala silang i i im bilang usisa ng kutsero kay Basilio. Sa! tuwing mga guwardiya sibil at hinanapan angnagpupumiglas daw ito'y nayayanig ang kutsero ng sedula.Sa bandang likuran ni tiyak na huhulihin at ikukulong angSan Jose ay naroon ang mga l lulling maitim na Haring Melchor na nasa tabibabaing nagsisipagdasal habang ng dalawang haring Kastila.France. "ipagkakaloob ko sa kanya Ama Namin. Sumunod sa prusisyon ay ang "Marahil ay walang guwardiya sibildalawang hanay ng mga batang lalaki na sa panahong nabubuhay pa ang mgi santo. Sagitnanila'y may suot ding korona ang haring maitim ay mga batang may hilangkuneho mi pawn naalala nito ang hari ng mga Indiyo. A ng pinakahuli sa prusisyon ay ang Batay sa alamat.Hindi na tuloy niya Ngumiti lamang si Basilio at mapalo ang kabayo dahil nabasbasan na. Tila "Wala ngang guwardiya sibilisang bilanggo si San Jose dahil > * i ■ 11 noon.17 nila ng ilang oras dahil hinarang sil| ngkamay at kaliwang paa." wika ng kutsero. May dalang kandila mayroon ay hindi sila mabubuhay nangat sulo ang iba. Ang hari ng mga Indiyo. pagbibigay sigla sa Mesias sa araw ng "Kanino pong kanang paa?" usisa kapanganakan nito. Unang dumaan ang imahen ng "Kapag nakalag na ang tali sa Matusalem kaya' nagtanggal ngkanyang kanang paa. Nasiyahan ang kutsero nang "Kanang paa ng hari." Nasa tinig ng kutsero anglagitnaan ng dalawang guwardiya sibil pananaghilj sa isang masayangang andas nito at ni hindi umuusal nipanahong lumipas. malungkot at napapalamutian ■ kasama. Ang hari mawisikan ng agua bendita gayundin natin.

Kasalukuyang dumaraan ang Hindi namalayan karomata sa kuwartel nang mapuna ng kutsero na walang ilaw ang kanyang ng isang guwardiya sibil na wala karomata at "< iging si Basilio ay hindi iyong ilaw.. Tinakot pa musiko. Hindi sila pinalagpas at napuna iyon dahil abala siya sa sa kabila ng pagmamakaawa ng pagmamasid ng " i isabit na parol sa kutsero dahil naantala sila ng mga bahay.18 nagagalit siya sa mga taong ayaw IIIpagsasamantala at pang-aabuso ng mga igbayad nguwardiya sibil ay walang puknat na tatiumpung piso sasiyang nagdudulot upang unti-unti nang bawat misa sa" ii wala anumang kasiyahan sa kanilang madaling arawbayan.dahil lumalabag siya sa kautusan.. Tinawag " Alto! at niyang mga tila pilibustero ang " I natauhan sa taong ang gusto'y dalawampung piso pagmumuni-muni si Basilio. May kulang sa I i ivahang ang kawawang kutsero na siya'y nagaganap at naisisi iyon ni Basilio sa aarestuhin at kahirapan ng buhay at i• " i ilion.lalathala ang nangyari sa pahayagan presyo ng mga kalakal ay bumababa gaya ng asukal at iba I'Hir nni. Napansin niya ang prusisyon ay hindi siya kalamlaman ng paligid dahil nanlalabo pinakinggan ng guwardiya sibil at ang mga ilaw at walang gaanong patuloy ing Inalipusta. Ang I .. bagama't 111 i ikaso May niya ang ayos ng sumigaw ng prusisyon.. hayoppansaka habang tumataas *'''' pagbabayad ng buwis. Nunliimbagang na lamang si Nangangamatay ang kalahating mga Basilio at bumaba ng karomata. lamang ang bayad. Ang .

walang puknat 1. Hindi niya tinanggap ang perang ibinibigay ng alperes. "Makakaasa kayong pupunta kami ng Tiani para tingnan ang inyong mga alahas. Tinahak niya ang isang landas na walang gaanong naglalakad hanggang (narating ang matandang gubat na dating pag-aari ng mga Ibarra subalit mula ajng paniwalaang patay na ito ay kinumpiska ng pamahalaan at naipagbili kay Kapitan Tiago. sulo GAWAIN alamat ng Hari ng Indiyo ayon sa kutsero? ' Paano inilarawan ang ihga guwardiya sibil sa panahong ito? i I la kit nasabi ng kutsero na noong panahon ng santo ay walang guwardiya ilbil? i I takit naging kapani-paniwala ang alamat ni Bernardo Carpio? \ i iong ugali ang ipinamalas ni Basilio nang kausapin ang katiwala sa bahay? Kabanata 6 SI BASILIO N AGSIMULANG tumugtog ang kampana para sa hatinggabing misa at na ang mga tao para magsimba. Ito ang bay ng San Diego. ang kanyang bayan ngunit wala siyang kamag-anak isa ma Sa paglalakad ay napadaan siya sa bahay nina Kapitan Basilio na buko tanging may nagaganap na kasiyahan. "Kung maaari ko sana itong ipagkatiwala kay Kapitan Basilio. "Pupunta rin ako dahil kailangan ng kadena ng isang relo dangan at ako'v abala sa aking mga gawain.." pagtutol ng alperes." anang katiwala. tumaas pa ngunit tumaba naman mula nang makapag-asawa. maliban sa amin.I 24 EL FILIBUSTERIS i i i II IIIIISTERISMO 25 Nagpasya si Basilio na maglakad dala ang kanyang maleta." ani Kapitan Basilio. Wala ba kayong nalalaman sa nangyayari sa Sagpang?" Noon ikinuwento ng katiwala ang nangyari kay Kabesang Tales na nadakip nit ni en t ulisan. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap.. "Ang mabuti'y saka na lamang natin pagusapan. "Aginaldo ko na sa inyo. ang matandang tagabantay ng kaingin. Si Basilio ay naglalakad sa i ilve at makailang ulit na tiniyak na walang nakakakita o sumusunod sa kanya. Huminto siya sa harapan ng i 1111 ■ I u i n t on ng mga bato at nagbigay galang sa pag-aalis ng suot na sombrero 'i ' nanalangin. "Kung paniniwalaan ang sinabi ng isang tao." sabi naman ng alperes. maaari siyang gumugol ng mga regalo para sa mga ito. si Simoun ay patuloy sa pagpuri sa mga ibinebentang alahas. Nakita ni Basilio si Sinang na hindi n." ani Kapitan Basilio sapagkat naghahangad din siyang mapalapit sa mga alagad ng simbahan. sa alperes ng mga guwardiyq sibil at maging sa mag-aalahas na si Simoun. Nakakapangalakal ang lahat sa bayang ito. Hindi malupit na tao si Basilio subalit dahil sa ganoong pagtrato ni Kapitan Basilio ay napilitan siyang tratuhin na rin ng ganoon ang mas nakakababa sa kanya. "Nakapagtataka ang taong ito. na inuugoy ng hangin." tao'ng ikinamatay?" i iiandaan. "Isang pares ng hikaw na mataas ang uri. Padre Kura. Narating ni Basilio ang batis at tinawid ito sa pamamagitan nang palundagllUldag sa batuhang namumukod ang kaitiman sa kumikinang na tubig ng I'. Madilim ang gabi sa Kapaskuhang iyon at hindi nakasapat ang tanglaw ii)11 ii iwan upang magbigay ng sapat na liwanag sa loob ng gubat." nasabi ni Basilio sa sarili at saka siya nagpatuloy sa paglalakad. Sa hindi kalayuang lawa ay maririnig ang i n ahlnang liampas ng alon." ang wika ni Kapitan Basilio.tanong ni Basilio sa katiwala. Ginoong Simoun. Samantala. "Hindi ko mapapayagan ang bagay na iyan.sipaghanda .. Dalawang katulong daw sa bukid ang napiit at ang isa'y naipatapon sa malayong bayan. binibili raw niya ang mga alahas sa mababang halaga at ipinagbibili naman bilang pangregalo. subalit ayaw siyang bigyan ng misang pangmahirap sapagkat mayaman daw ang ating panginoon. "May ilan din pong namatay na kalabaw." Gusto ni Basilio na makagawa ng awtopsiya. "Wala na ba kayong ibabalitang iba sa akin? Nakakawala ng ganang kumain .nyong mga balita. Ito ang puntod ng pinakamamahal niyang ina na lingid sa uai'. "Wala ka na bang ibang ibabalita sa akin kundi panay ganyan?"." Natuwa si Kapitan Basilio sapagkat nais niyang mapalapit sa alperes para hindi pinsalain ang kanyang mga tauhang manggagawa sa bukid. 2. Nakita rin niyd na nakikipag-usap si Kapitan Basilio sa kura. Para kay Kapitan Basilio. Alingawngaw n i I n nang ng kampana ang naririnig mula doon at lagitik ng mga sanga ng i ii'"'." "Wala kayong dapat alalahanin. Pinagagalitan din niya ang mga ito gaya ng ginagawa ng kapitan. Nagbalita ang katiwala kay Basilio. Nasa kalagitnaan ang isang malaking |ninong balite na ang mga ugat ay sala-salabid." i ung namatay sana sa sakit. nakakapagnegosyo kahit saan. Nawalan ng sasabihin si Basilio at tuluyan nang hindi nakakain. Saka na lang din tayo magkuwenta. karomata 3." sabi ng kapitan.ii r.. Ang kura paroko ay nagsabi rin ng alahas na gustong bilhin at si Kapitan Basilio rin ang naatasang bumili nito. Malaki ang paggalang sa kanya nito mula nang mapanood siya nito na mag-opera na animo'y nagtitistis lamang ng manok." Narating ni Basilio ang bahay ni Kapitan Tiago na tinitirhan na lamang ng isang katiwala. "Ang isa po nating kasama ay namatay. I Ano ang 5. pagkulata andas 4. lnakyat niya ang punso at narating ang isang pook na nababakuran ng ran)' matandang pader na gumuho na.

Kinindatan pa ng guro ang kanya. Taliwas ang gurong ito sa Ibang nasa Diego at nagtungo ng Maynila.sa kapalaran ang kinabukasan? May pagkakataon na ibig na niyang magpasagasa sa mga mabibilis na kabayong may hilang karwaheng nagkikislapan sa pilak at nababalutan ng barnis. Nalagutan ng hininga ang kanyang ina nang gabing iyon. Mula noon n mas naging nagbahid dugc disente ang kanyang hitsura. hanggang nangitim Sa kabila noon ay hindi pa rin nakita ang kakayahan ni Basilio sa ikalawang naging abuhin at unti' taon ng pag-aaral dahil sa kawalan ng natatanging kakayahan o ugaling kapansinunti ring nagliwanag pansin. Isang lalaking hindi rin niya nakikilala ang lumapit at tumulong sa pagsunog niya sa bangkay ng lalaki at paglilibing sa ina. .ir ural namabuti. kaalaman ng lahat ay dinadalaw tuwing umuuwi siya sa bayan ng San Diegi Inuna paaralan. Napansin ng Dominiko na hindi siya tumatawa sa mga biro nito at sa sariling ina. Ibinili niya ito ng ' ang pares malarosas na alaalalng sapatos at sumbrerong piyeltro. panahong nag'daan na| Nasa ikalawang taon na siya nang manalo ang tandang na sasabungin ni i sa Simula' npitan Tiago at siya'y binalatuhan ng malaking halaga. Kapapasok pa lamang noon ni Maria i i beateryo kaya puno ng kapighatian si Kapitan Tiago. Binigyan siya ng pera ng mga mag-aaral at tila nagwiwikang "pagkatuwaan natin ito.Naipasa niya ang pasalitang pagsusulit na halos hindi tumitigil at magmuni-mun liiimiliinga sa pagsasalita. Nagbunga ng hindi maganda kay Basilio ang pangyayaring Iyon at hindi na guwardiya sibil.a manilbihan. Lahat ay nawalan i Ibo at mga mata at matangos ang ilong. Narating nila ang kalagitnaan ng kagubatangj iyon na hindi siya nakikilala ng ina at inakalang kabilang siya sa mga guwardiya sibil na humahabol parang may kung anong itinatanong ang kanyang mga mata. Nagsikap siya at isang bato . Sampu sila at ang siyam niyang kasama ay lumagpak Nagunita niya an i pagsusulit at umulit ng isang taon pa.utusan na walang kapalit na bayad ngunit pinayagang makapag-H i l MI San Juan de Letran. isang magandang bukas. Tinanggap siya lllln billing 26 EL FILIBUSTERISl I I ^i II I I H I . Hanggang sa masumpungan niya ang kakilalang sina Tiya Isabel at Kapitan N I'll IIIUSTERISMO 27 kababayan niya sa San Diego. Napapawi lamang ang kanyang gutom sa pamamagitan ng siya tinanong pa minsan man ng gurong ito. '. Tumatakbo siyang pipilay-pilay habang hinahabol| si Sisa. Inutusan siya nitong tumakas at magpakalayu-layo Subalit laking pagkakamali ng guro dahil marunong na si Basilio ng wikang i sa lugar na iyon. i! '. Siya'y maysakit. gula-gulanit ang damit at wala ni isang tumanggap. Napagkamalan siyang isang hangal kaya't naisip nitong hiyain siya sa harap ng buong klase. namumula ang 11111 a at nakapagpahayag nang mahusay. Binigyan siya ni Kapitan Tiago ng I umang ngunit kalaunan aj damit at siya'y bahagyang nakapagdamit nang maayos. Takot na takot niyang nilisan ang bayan ng Sanikinainis iyon ng gurong Dominiko. Wala siyang alam ' dumalaw sa pamilya ni Kabesang Tales pagsapit ng kinabukasai mlitang Latin at madalas siyang dukhain at pagtawanan. Hindi naging Umupo siya : ii nUang ang ginawang pagtrato ng mga guro't kamag-aral. na niyang huminto. . Nasagot niya ng buong husay ang i Itanungan at hindi iyon nagdulot ng katatawanan sa klase.. Noon lamang niya nakita ang lalaking matangkad. Saulado niya lahat kaya't binansagan liang loro. Pinagkatuwaan siya ng guro at mga kamag-aral at ibig ng guro na p iiunayan mga kahoy na pangsiga. Wala sa sariling sinunod niya ang utos ng lalaki at pagbalik niya'y may mga dala na siyang niyang binigkas ang leksiyon sa klase. . Nagbago ng bahagya ang kapalaran ni Basilio sa ikatlong taon dahil sa guro Labing tatlong taon na ang nakakaraan subalit hindi pa rin nawala sa isip ni nilang Dominiko na mahilig manudyo at magpatawa. Lahat ng aralin ay kinabisado niyang mabuti ultimo tuldok n ag s i m u l an . Makaraan ng ilang buwang paninilbihan kay Kapitan Tiago ay pumasok ' ni)'. Puno ng ligalig at kaguluhan ang kanyang institusyon ng karunungan na nagnanais na matuto at magsikap "' r 1111 • a 111. ang wala Icksiyon. Bakit pa siya mag-aaral gayong maaari naman iiiMiiip. Likas ang katamaran 11)' Basilio ang nangyari sa ina. Maliwanag ang gabi noon kasabay ang pagdiriwang ng gurong ito at inaasa sa mga paboritong mag-aaral ang pagpapaliwanag ng Kapaskuhan.1 l udlit. Hindi siya tinatawag sa anumang aktibidad at nababanggit 1. Sa gitna ng Namangha ng gurong Dominiko nang walang gatol at walang pagkakamali pamimighati ay isang lalaking sugatan ang lumapit at nag-utos sa kanya. i i k aa pat na taon ng pag-aaral ni Basilio ay tila nawalan na siya ng pag-' I ii Narating ni Basilio ang Maynila at kung kani-kanino siya lumapit upangnin.1 in ang sa Ang huling bahagi ay araw-araw sa tuwing binabasa ng guro sa talaan ang pangalan ng kinakitaan na niya ngj lahat ng mga mag-aaral. dito. Dinatnan niyang bangkay na ang lalaking nag-utos sa ang naging bansag sa kanya kaya't nagtanong pa ito. nakabihis ng isang dukha at nakabakya niyang gawin ang pagdalaw sa gabing iyon sapagkat nakatakda siyai] pumunta at i iyn'1 walang pumapansin at walang nais makipagkilala. Ulilang lubos na si Basilio.paglalakbay dahil nagtatago siya sa kagubatan sa tuwing nakakakita ng mgaaaral. bungang kahoy sa gubat. Siya'y napakarumi." lalaki matapos siyang tulungan.

Tinanong ng Dominiko kung saan nag-aral ng Latin si1. Kailan naging maayos ang pananamit at hitsura ni Basilio? "Sa San Juan de Letran po. tanyag nanuintik nang sumagasa sa kanya noon. TALASALITAAN resulta nang Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. Nakita niya ang sarili sa gitna ng bulwagan at siya ay nagsasalita. IM} |nili Huling taon na niya ng pag-aaral at dalawang buwan na lamang ay naangbuhok. ito ng N a g i n g magandang Basilio at may pang medalya. takot at panglaw ng gabi bagamat hindi siya mapaniwalain I pamahiin. Noon pa naghahanap si Kapitan Tiago ng lason na ilalagay sa tari ng mga panabong na PAUWI na si Basilio nang may mabanaagang liwanag sa kagubatan at may tandang at ang nalalaman lamang nitong pinakamabuting lason ay ang dugo ng marinig na mga yabag at kaluskos. Hindi gaanong kasamaan ang kanyang Latin. Anong uri ng kolehiyo mayroon sa panahon ng pag-aaral ni Basilio? pari. Kunot pa rin ang noo nito at bagama't malalakas pa ang 1 ' I i v magbalik ng San Diego at pakasalan ang kasintahang si Juli upang sila'y mahahalatang nangayayatna. Isa itong paham. ang mga babaing 28 . Humantong ang mainitang ang kanyang sarili at ang kapakanan ng mahihirap na mag-aaral ang kanyang pagtatalo sa hamunan ng away." pakli ng2.1 atapos na siya at tatanghaling isang tunay na manggagamot. ng mga mag-aaral at harapan ng guro. Isang klase ng edukasyong hindi niya inaasahan ang mayroon sa kolehiyong iyon. Isang araw ng pamamasyal ng guro na may kanya at sasabihin niya ang mga bagay na higit na mahalaga. Ito ang lalaking tumulong sa kanya nm\ I I I II. Naroon ang mga iginagalang sa agham sa Maynila. paham 4.dahil ilang 2. May hinuhukay ito." tugon ni Basilio. Piano niyang Kalungkutan. Nakabibili na siya nang maaayos na lalahas na si Simoun. Nangalap ang guro ng mga mag-aaral na mailalaban kinalingguhan niyang iyon.tanglaw 3. Sa araw ng pagtatapos ay nahirang daw n ang magtalumpati. hamak pakikipagtunggali. Makikilala siya ng lipunan sa pamamagitan ng talumpati ng kapusukan. Kabanata 7 Napapayag na rin ni Basilio si Kapitan Tiago nang maalala ng matandang lalaki na SIMOUN ang mga mag-aaral ng medisina ay tumitistis ng mga bangkay. mga mag-say Noon inudyukan ni niyang Kapitan Pinasan siya Tiago na lumipat si Basilio sa Ateneo.EL FILIBUSTERISMO humamak at hindi pumansin sa kanya at ang mga lalaking may karwaheng Isang guro ni Basilio ang kilala at gusto ng lahat. Naalala marahil ng guro ang kabataan nito na punoisasaisip at ihaharap. Hinangaan niya ang pagtuturo at ang pagmamalasakit ng mga guro sa mga mag-aaral. Hindi na siya basta pinag-aaral lamang ni Kapitan Tiago sapagkat siya'y kumikita I umigil ang anino sa tabi ng balite at noon nakilala ni Basilio ang magna rin ng salapi mula sa panggagamot. kaya naman pala. "Ah. balbas-sarado subalit mababakas pa rin sa mga mala Illy 111 ai '.Kailan napatunayan ni Basilio na karapat-dapat siyang estudyante ng kolehiyo? Basilio. lagitik 5. tanyag si Basilio sa aaral dahil sa mahu. Nagpatuloy sa pag-aaral si Basilio hanggang magpasya siyang kumuha ng kursong medisina sa kabila ng gusto ni Kapitan Tiago na kumuha siya ng kursong abogasiya upang malibre ito sa anumang kaso at pakikipagtunggali sa batas. Hinanap niya at nilapitan ang pinagmumulan Intsik na namatay sa sipilis. 1. Nakaramdam siya ng Nasa ikatlong taon na siya ng medisina nang magsimula siyang manggamot. Maganda ang naging pakikipaglaban ni ang espada at baston Basilio gamit l. Nasa harapan niya ang mga taong nagtitipon at humahanga sa kanya. marka kay k a Isang bagong mundo ang nabuksan sa mga mata ni s a m a Basilio sa paglipat ng paaralan. Kalilimutan niya kasamang mag-aaral ay napaaway ito sa ilang kadete. Nagpapatunay iyon na itinanghal sa masama pa rin ang loob ni Kapitan Tiago sa mga prayle dahil sa Nagbunga pagpasok ni Maria Clara sa kumbento. uny sino ang lalaking nagbabalatkayo. Lahat ng mga tao ay nakikinig sa makata at may progresibong pag-iisip. Lalo GAWAIN siyang nagsumikap mag-aral hanggang sa palaring maging tanyag doon. ng mga yabag at nabuo sa kanyang paningin ang isang anino.IBUSTERISMO 29 labingtatlong taon na ang nakalilipas. Kinilabutan si Basilio nang matiyak I kasuotan at nakapaghahanda na siya ng isang mabuting kinabukasan. Mas matanda na ito kaysa dati. 1. inamuhay ng tahimik at maligaya. ligalig beses siyang nanalo. Bakit palihim ang pagdalaw ni Basilio sa puntod ng kanyang ina? Ipinagmalaki siya ng mga guro maging sa mga bumisitang Dominiko na sumusuri 2. Ano ang mga naging suliranin ni Basilio habang nag-aaral? ng pamantayan ng paaralan. \ sa mga kadete kapalit ang mataas na marka.

r kasakiman at pagbabalatkayo ang aking nasaksihan.akaisip silang maghimagsik.IHSTERISMO 31 tulungan." " 11 indi. Inuudyukan ko naman ang aking tulungan lllg pan! iligalig at pangangamkam upang walang masulingan ang tao maliban ngayon. Natapos ang pag-aalinlangan ni Simoun at nilapitan si Basilio.. Ang buong buhay ko ngayon ay nasa kamay mo. Masyado kayong ill i | > rebolber. Maaari kitang iiinlinlang ng matatamis na pangako na hindi n'yo man lang pinag-aaralan n i l patayin dahil dito alang-alang sa dakila kong layunin. ." Huminto sa Kapitan Heneral. I'm i ano? taong inakala ng lahat na patay na at ang naging kabiguan ay labis ko ring Para kayo'y higit na malito at hindi magkaintindihan?" ipinagdamdam. Ayokong mamatay na hindi ko nakikita ang pagkadurog H| i "Labingtatlong taon na niilangmgabutosailalimngbangin. May sandata ako at ikaw ay magiging bunga. dalawang lalaki angpagsasalita si Simoun at nagpakawala ng malalim na buntonghininga.n i l ngiti nitpng pinagmasdan si nm a |-. "Hindi lamang para mapalapit tayo sa Binalot ng katahimikan ang buong paligid.. "Kaydali ninyong aking mga binabalak. Walang kangiti. Ang iyong kamatayan sa kagubatang ito ay maaaring ibintang sa mga tulisan Kastila sapagkat iyan ay hindi kayang salitain ng tao. Katulad ko'y may pautang ka ring dapat singilin sa Naalala ni Basilio ang buong pangyayari noon. Umalis ako sa ij kinatatayuan at bakas ang pamumutla ng| mi ■ iio paramagpayaman upang maisakatuparan ang aking paghihiganti. Cardinal Moreno at masamang tagapayq ngmapahamak. "Maaari ko po ba kayong I I .." pagtutol ni Simoun. "Totoong nakita niya.Sino kaya si Ibarra sa dalawa? Sino ang mag-aalahas na si Simoun?! ng Patuloy sa paghuhukay si Simoun. 1." . pamahalaan i miili hinahangad naming magkaisa ang bawat pulo." ang nakakaraan nang tulungan Malinding kilabot ang naramdaman ni Basilio sa mga pahayag ni Simoun. Hindi magiging lllgon ang dahil walang nakakaalam ng aking pagparito.. Hayaan ninyong kayo Mlg Ibang pangangalakal upang lalong maghirap ang mga tao. Noon niya naisip at naitanong sa sarili. Dahil sa kayamanan ay naging tanyag ako at iba't ibang sunugin ang bangkay ng isang . Kailanman ay hindi magiging wikang pambansa ang ^ ' I ing wala.. Nagpasya si Basilio na lumantad at magpakilala. Ngunit kayong mga kabataan ngayon ay Binunot ni Simoun ang i l mg ginawa kundi ang purihin ang mga Kastila.. Subalit pababayaan kitang mabuhay at wikang iyan sa kaisipan at damdamin ng mga Indiyo.. Ito ay ang buhay ng iyong kapatid at nang nabaliw mong ina. mas makabubuting tayo'y magtulungan na lamang. Pahinto-hinto ito at humihingall pagkaminsan.__________i i < v kailangang wasakin ko na ang isang tiwaling pamahalaan sa i .EL FILIBUSTERISMO nagtiyagang tulad ko. Pareho sunugin ang bangkay ng isa pang lalaki at ito rin ang tumulong na maghukajltayong inusig at ginawang salarin ng lipunang ito. sino ako?" "Isang taong dakila. Isang lalaki ang tumulona nalipunan. Nabibilang tayo sa mga taong upang ilibing ang kanyang ina.. Nabigla si Simoun.. Natigilan sa 1 i i iklln ang taong nagbuwis ng buhay alang-alang sa akin. ....it an ng paglalantad ng kanilang kabulukan sukdulang may ibang ■ i . Isa ay ang bangkay na sinunog nila na may tama ng dalawang! bala ako ang lalaking nagpunta dito labingtatlong taon na ang nakalifipas para bigyan ng baril.. Ang Polonya iiy l inaasahan kong hindi ko iyon pagsisisihan. Isang Hinahangad ninyong magkaroon ng Akademya ng Wikang Kastila. ninyo akong maglibing sa "Sa pamamagitan ng paanyaya ay nakabalik ako sa lupaing ito bilang bangkay ng aking ina at i i i langangalakal. Ginoo?" sabi niya sa lalaki.. ■ Basilio." "Alam mo ang aking lihim na maaari kong ikasawi at maaaring ikabunyag ng "Isang malaking kamalian. Hinadlangan ko lalaki. "At sa palagay mo ba'y uigarapin at inaakalang makakamit ninyo ang pantay na pagtrato ng lipunan. Batid kong ikaw ay naghirap at 30 . mukha." tugon ni Basilio.. Ito ang lalaking nagpapanggap na Simounl isangkailangang bigyan ng katarungan kaya't nagpasya akong sa halip na ikaw ay mag-aalahas na Indiyong Ingles. 11 w is ng buhay...

.in niyang mabuti kungkailangan ibunyagang isang lihim? "Hindi talino ang kabuluhan ng lahat/' . "Nag-aalinlangan kaya siya M I in II subalit pinili ko po ang karunungan sa paglilingkod sa bayan...... Kung ganoon ay "Iyan po ang ninanais na makamit ng sinumang maunlad na bansa..il .. Nais ko lamang pong mamuhay ng tahimik at ipauubaya ko naman sa kanila ang kapangyarihan?" ." "Ang pangarap mo ay isang tahimik na pamumuhay. Kinatatakutan ng mga taong iipiing ituwid ang nalilihis nilang landas..... ang paghahangad ng pantay na karapatang Namangha si Basilio sa pahayag ni Simoun.......inagawang pagtataguyod ng mga kabataan at ilang gabi maski hibla ng buhok ng aking ina't kapatid? Sa gagawin ko'y posibleng| akong hindi i ' i 1 1 1 1 a himik." |t!iinii i i | '..... Hindi ako taong pulitiko at ako ay "Sadyang likas sa tao ang matakot sa ginawa nilang multo.." f II M II 1 ... 32 EL FILIBUSTERING "Nasa iyo na kung ano ang gagawin mo sa aking lihim.nig manggagamot at iyon ang tungkuling nais kong gampanan. Pinag-isipan kong kayo'y kausapin at himukin..nwi lamang sa hamak na panggagaya at kawalan ng pag-asa........ maymarami pang madamay.... "Ano'ng ginawa mo sa alaala ng iyong umangging gamitin ang wikang Ruso habang nasa ilalim ng kapangyarihan up.... ko kayong pagpapatayimlyan ang dahilan kung bakit kita bubuhayin..." mnkii-Kastila ng mga kabataan.. "Gindo...... Tinangkang bigyang katwiran ni Basilio ang sarili subalit hindi siya subalit higit na kadakilaan ang magpagaling ng malalang sakit ng bayan." .... 1 Ii' 33 sawalang bahala ko ang inyong | sinasabi ill lui 'I '" ani Simoun sa sarili.. Hindi ba puwedeng pabayaan na nila akong 1 1 tila upang makatulong ng higit sa mga mag-aaral... Ang pagpapaubaya ay .." "Maaari mong maiwasan ang nangyari sa iba at magagawa mong mabigyan pagkakataong ng katarungan ang sinapit ng ating mga mahal sa buhay. Mimilio..... bukas ang aking tinutuluyan sa Escolta at buong puso Alalahanin mong walang kahulugan ang buhay ng walang katumbas dakilang kitang tatanggapin. masasabi mo na bang isa kang taong mapalad?" inliingalong lipunan? Darating ang panahong kikilalanin kang tanyag na id ik Impauyam na tanong ni Simoun kay Basilio. Kailangan ko ang tulong mo.... hindi sa ipinagsaI III llii ..r.."Nagpatuloy si Simoun.... Sa halip ay nagtutulak ng kasamaan para sa iba. mi' karanasanatpagpapaalilaangdamdamingmakatao .......ngda sa isang kasulatan ng kahilingan para sa pagtataguyod ng Wikang "Malaki naman ang daigdig... Ang wika ay ang illwii ng bayan at habang angkin ng "Halimbawang tulungan kita.. Ngunit kung magbago ka ng pasya....I 'll il i i 'ii'labanatlipulinangmahihinaupangmabuhayanghigit pagtuklas ng tunay na kaligayahan. isang pamilya.il." "Ako? Katatakutan nila?" "Salamat sa inyong pagtitiwala.. Samantalang kayo'y kusang nagpapasakop kiimima ang wikangMangyayari lamang sa akin ang nangyari sa kanila " nagtataguyod ng isang kabansaan.. pinayagan ni Simoun. hindi isang kabutihang loob.... Kusya..... .. Gamitin mo ang iyong talino't lakas Walang maaalipin kung walang magpapaalipin.." "May mangyayari pa ba sakaling makapaghiganti ako? Mabubuhay kol ba bayan ang kanyang sariling wika ay iMglny niya ang sariling pag-iisip. Wala akong salapi.Lalong pumait ang ngiti ni Simoun... "Walang katapusan ang karunungang maaaring matuklasan na siyanHI Minl. i i n ." i iK in ang isang hulmahan upang pagkatapos ay buuing muli "Upang maging kasangkapan sa ." Nagpasalamat si Basilio at saka tuluyang lumayo... Naiwan si Simoun na nag-iisip pa rin nang malalim... "Nasaksihan ko n i l ' i.. Kailangang maituwid ang hangaring nang-api ang taong inapi nila... Ginoo.I mamuhay sa makahayop na paraan.. ina't kapatid?" Ang mga Pranses ay pinagbawalang gamitin ang wika nila habang iiiumsakop ng "Wala akong magagawa." adhikain.' maaaring gamot sa sangkatauhan. na lalong laganap sa daigdig. Wala akong pangalan bansang Alemanya.. at Mapait na ngumiti si Simoun.. "May hihigit pa bang karamdaman sa isang i|kung makakamit mo iyan...

dakilang kaluluwa. PASKO Malapit nang sumikat ang araw at ako rin ang magbabalita sa iiii'iiis pamunaang lahat!" MADILIM pa ang paligid pero nagtitilaukan na ang mga manok. hindi na kailangan ng 1 1. bayan.1kit hindi binaril ni Simoun si Basilio gayong may pagkakataon siya? I l lakit kinilabutan si Basilio sa naging pahayag ni Simoun? -I Ano ang pananaw ng mga iyong ama ang inyong bukirin... lipulin Natutulog pa si Tandang Selo at bago tuluyang umalis ay gumawa muna siya ng ! nagbabalat-kayo 4. estudyanteng tulad ni Basilio sa pagtatatag ng "Bakit ba kailangan kong manangis?" alo ni Juli sa sarili. Akademya ng Wikang Kastila? *i Ano ang pananaw ni Simoun na taliwas sa paniniwala ng mga kabataan? i i. at Kabanata 8 . i ang . I Uimangon na si Juli at nanalangin.. kaligayahan at maging inyong mga kaunling tiis pa! At ikaw diwang marangal.. kinabukasan. kaunting MALIGAYANG i i 1 1 nidi mo nagawa ang ginagawa kong pamamaraan subalit ito ang il immlali." natatandaan niyang sabi ng binata. Pilit pinasaya ni Juli ang sarili sa paniniwalang maaari naman niyang GAWAIN madalaw nang madalas si Tandang Selo at inaliw siya ng pangako ni Basilio. i i .. Subalit walang himalang naganap dahil wala siyang nakitang Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap.ino nakilala ni Basilio na si Simoun at si Ibarra ay iisa? "Sa oras na ako'y ganap na doktor at tayo'y kasal na. budhi salabat para sa matandang lalaki.i.. i n ■ 111 in. dalawang daan at limampung piso sa ilalim ng paanan ng Mahal na Birhen. Umaasa siyang may naganap na himala sa TALASALITAAN umagang iyon.lahat.it w alang kasing buti na hindi naghangad ng anumang pagkilala. I masulingan 3. pauyam 5. Kayong nagpamana sa akin ng pangalan at yamang i la i akin.

Matagal nang nakaalis si Juli at mataas na ang araw nang dumungaw Tandang Selo sa may bintana para panoorin ang mga taong nakabihis dadalo ng misa mayor. Nak niya si Tandang Selo sa isang sulok na nakatingin sa kanyang ginagawa. Ang ilang magsasaka na walang kinalaman ay mpi i . D ang tampipi ay nilapitan ni Juli si Tandang Selo at saka nagmano. Ginampanan '. kanyang tungkulin sa pag-uutos na samsamin ang lahat ng sandata ■ i a n ang mga tulisan. Wala raw silang kasalanan sapagkat ginawa lamang i n ang trabaho at ang dapat usigin ay ang mga tulisan. pakisabi poi natuloy na ako sa pagpasok sa eskuwela. "Napipi na! Napipi na!" sabi nila. I manangis 3." Namuo ang luha sa mga mata ng matandang lalaki at nagmamadali nai binitbit ni Juli ang kanyang tampipi. bulyaw i himala 4. Nagpumilit siyang ngumiti ngunit nanginginig ang kanyang labi na nagpakawala ng impit na tunog. Marunong pong magsalita ng Kastl ang aking amo kaya't tiyak na matututo ako sa pinakamurang halaga. Kabanata 9 ANG MGA PILATO I. Ang natitirang alaala sa kanila km araw ng Kapaskuhan ay mga bakas ng kurot at pananakit ng tiyan dahil m pagkain ng mga minatamis o biskotso sa bahay ng mga kamag-anak Nakikibahagi rin sa ganitong pagsasaya ang mga may edad na namumuhav mag-isa. i aanong insidente ipinakita ni Juli ang pandidiri sa sakit na ketong? Alio ang pagtingin ng mga Pilipino sa wikang Kastila? iiii ii wan ang ugaling Pilipino sa kabanatang ito? \ n . impit GAWAIN \ ■ ang paniniwala ni Juli sa himala? . TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. i i 1111 • ang uldog na tagapangasiwa ng mga prayle na si Padre Clemente liiii-as ng kamay. Narinig niy ang mahinang lawiswis ng kawayan na tila bumubulong ng salitang paalar Tuluyang naglaho ang kanyang sigla at umagos ang luha sa kanyang pisn Napaupo siya sa isang puno na nabuwal at doon siya nanangis. bahagyang nakapinid ang mga bintana tila walang nakatira. i n i n g ang tinyente ng guwardiya sibil ay hindi natigatig. Kahit anong pilit niya ay walang lumabas na tinig sa kanyang bibig. Galing sa isang ketongin ■ laket na iyon na may esmeralda at brilyante. madilim tulad ng mga mata ng isang patay. Nakita niya ito nagiisa. Ang n ipi bata ay nakakatanggap ng aginaldong salapi mula sa mga kamag-anak im kinukuha rin ng kanilang mga magulang. May mga kasamang kurot at pagsawiiyj sa mga batang malikot na narurumihan ang baro kaya't mababakas sa kanilanl mas ibig pa nila ang lumang damit. malungkot. Dumadalaw sila sa mga magulang at kamag-anak para lumuhoil I bumati ng Maligayang Pasko.. nakapinid 4. 35 Laking gulat ni Tandang Selo na hindi na siya maka-pagsalita at wala na siyang masabing anuman. Tahim lang ang matandang lalaki nang bendisyunan siya. Nakita ni Tandang Selo ang mga kaibigan na dumaan sa harap ng ba 11 it at labis niyang ikinalungkot na hindi man lang siya nakapagbigay ng anumany aginaldo lalo na sa kanyang apong si Juli.. May ilanl kumakanta at sumasayaw bilang pagpapakita ng kakayahan at ang mga batata nagmamaktol o ayaw sumunod ay nakakatikim ng kurot at bulyaw."Pag-uwi ni ama. mapanglaw. An misa ay mahigit isang oras at ang mga bata ay pinagtitiis sa init at amoyj pawis ng mga taong nagsisiksikan. Nagdadala sila ng maliliit at walang gaanonr halagang bagay katulad ng minatamis na bungang kahoy bilang aginaldo. i ang konsepto ng aginaldo ngmga Pilipino? ii. Tuluyang sumikat ang araw at nagliwanag ang buong paligid. Ang mga tao ay may kilik o akay na batang anak. Nagmamadali siyang nanaog ng bahay nang lingunin niya ang kanilang tahanan ay tila naglaho ang lahat ng pangar na hinubog mula sa kamusmusan hanggang sa pagdadalaga. Biniro pa niya ang kanyang Ingkong. Ni hindi rin siya nagawang bah in man lang ng apo. Pagkatapos ng misa ay inililibot ang mu n i bata sa bahay-bahay ng mga kamag-anak at kaibigan upang magbigay-galaiiHj at pagbati sa pamamagitan ng paghalik sa kamay ng matatanda.UVIHI lilll N AI I'AMALITAna sa buong kabayanan ang kasawiang iyon. Ngunit ang . M lumikha ang sigawnaiyon ng isang tiyak na kaguluhan. Walang puwedeng Mil sisihin sa jyiiri at walang sinumang sinurot ng konsiyensiya.i h mi is 11 kismo 34 EL FILIBUSTERS! Nakapa niya ang kanyang laket at agad na hinalikan ngunit madali r|f nagpunas ng labi sa takot na baka mahawa. Hindi niya batid kung sinadya iyon ni Juli o nakalimoi 11 <• Dinalaw siya ng ilang kamag-anak na may kasamang mga anak. Ang iba ay 1 at ang iba naman ay nagkibit-balikat. ai dinakip ngunit hindi nila natagpuan si Kabesang Tales. Hindi makapaniwala at manghang-mangha ang mga kababaihan. Natakot siyang baka hi makapag-asawa sakaling mahawa siya ng ketong.

Gusto lamang niyang proteksiyunan ai sarili....iii|. Maghapon siyang 111■ i«11 kumibo o nagsalita man lamang. tulisan.Simoun ang sitwasyon ng mga daraanan sa nayon at kung ang 1 na pinupuri ng prayleng sumulat nito.uldog L mabubulid 4.iking bahay na nasa pagitanng San Diego at Tiani na inaasahan ni .. damit at maging ang dalawang utusan. Binigyan lamang I i ng tatlong araw ng hukuman para lisanin ang bahay. "i ii-bolder ay sasapat para maipagtanggol ang sarili laban sa mga Tftj (liriwang ang mga prayle sa pagkapanalo ng usapin tungkol sa lupain III IllllWMI I alii-sang Tales.. Kung naglagi na lamang sana si Kabesang Tales sa loob ng bahay hindi pagalagala sa lupaing binabantayan. Marami ang nagtaka sa ginawa ni upang kunin ang natipong salapi na ipantutubos kay Juli..." Muling napaantanda anj babae na may kasamaflj panghihilakbot sa kahihiyan. asang maililigtas pa si Juli.nahabag 3.... Nnl pagMiilangan.. Natagpuan din niyang pipi ang ama at ang dalagang anak na I lull ay nagpaalila sa isang matandang babaing deboto. Tila nais P yata nitong magpasalamat s sinapit ni Kabesang Tale bilang pagtubos sa kasalanui| ni Juli upang matuto ng 1 u I > < > na kabaitan at kabanalan NN| ayon sa kura ay nararapat I isang babaing binyagall Nagbunga ito nang hind.' I >.. hindi sana ito nadakip ng m.36 EL FILIBUSTERISNi totoo... Ang matandang deboto na pinaglilingkuran ngayon ni Juli i napaantanda na lamang. III 'I ipagkita nang madalas sa kura ng kumbento gaya ng bidang babae sa • i (in Iiml. Ni wala silang kahihiyan sa ginawang pagsasamantala sa i i i ukadukot sa kabesa upang maipagkaloob sa kanila ang lupain.... ipinabasa ni Hermana Penchang ang aklnl tut I ang ... Ni hindi na null apagsalita si Kabesang Tales at umupo sa tabi ng ama... Sa kabila ng lahat ay hindi nawala ang magandang kaugalian nang matandang deboto na ang dalaga ay tuluyan ng mabubulid sa kasaniiiniil pup iiuloy sa isang dayuhang panauhin. pagpayag ni Hermana Penchang kay Juli para dalawin Kabanata 10 KARANGYAAN AT ang napiping Ingkong™ Kinakailangang matuto si Juli ng tamang pagdarasal.. NAKITULOY ang mag-aalahas na si Simoun sa bahay nina Kabesang i kabila Nang malaman ni Hermana Penchang ang pagluwas ng Maynila ni Basillfl ng paghihikahos ng huli. Ang nangyari ay parusa ng langit sa isang taong lumalaban korporasyon ng simbahan." Sa paningin ni Hermana Penchang ay makasalanang kaanak si Ju. mula pagkain. naghugas ng kamay GAWAIN n > ang paniniwala ng mga Pilipino sa mga pagdurusang natatanggap sa lupu? I Ink il naghuhugas ng kamay ang mga guwardiya sibil at maging ang uldog ' pagkawala ni Kabesang Tales? \nn ang paniniwala ni Hermana Penchang sa sinapit ni Tandang Selo at luiy Juli? i Viio ang pagtingin ni Hermana Penchang kay Basilio? Paano naapektuhan " Hu a n g pagtingin niya kay Juli? I'nitiio tinanggap ni Kabesang Tales ang sinapit ng pamilya at ng kanyang lupnng sakahan? 1 \ i makarinig sa kanya magkakamali sa kanyan§ mga sinasabi. "Akalain ninyong isang dalagang malapit nang ikasal ay hindi pa marunon« magdasal.'gagalingan ng mga mamimili ng alahas... Sapagkat mayroon tayong mga kama^ anak na makasalanan na dapat sana'y tinuruan natin ng kabanalan upanj maging malapit sa Diyos subalit hindi natin ginawa.. KARALITAAN magbasa ng mga aklnl na galing sa prayle at magtrabaho upang mabayaran ang halagang dalawaiM daan at limampung piso. kung hindi ito nagsumbong ay hindi sasamsamin pati ang baril I Kabesang Tales na naging sanhi para ito malapitan at madakip ng mga tuliss| Kinailangan lamang niyang pangalagaan ang sarili sapagkat ibang klase kui tumingin sa kanya si Kabesang Tales.i"\ lamang si Simoun ng isang araw at isang gabi sapagkat iyon ang pamagat ay Tandang Basyong Makunat... Dala ni Simoun ang lahat ng ni| sapagkat ang tutubos ay ang demonyong nagbabalatkayong mag-aaral. "Madalas na ipinararanas ng Diyos ang bagay na i sapagkat ang tao'y makasalanan. Tila pumipili ito kung saang bahagi i katawan siya patatamaan ng bala. I.. Napakalaking kasalanan at kahihiyan! Sukat bang ipagkamali pi ang pagdarasal ng Aba Ginoong Maria at Santa Maria.Nang Hi il ubalik .ItliSTERISMO 37 .. ipinagpalagay nm .. Nakarating na sa kaalaman ni Hermana Penchang ang nangyari ki Tandang Selo. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. Inutusan din niya si Juli IIH | 1 im 11 ..... dinaranas ni Juli. Susmaryosep! SinumanJ na si Kabesang Tales ay nalamang may iba ng namamahala sa i inyang lupain. natigatig 5.

" Hinan niya sina Sinang. Nagdatingan ang mga kamag-anak nang malaman ang balitang naro ang mag-aalahas na si Simoun. Nasa isip din nila ang magandad resulta ng pakikipagkaibigan sa isang taong malapit sa Kapitan Heneral. Dumating si Kapitan Basilio kasama ang asawa at anak na si Sinan upang bumili ng alahas sa halagang tatlong libong piso. mga brilyante o matatandang brilyante. Apatnapung araw na indulhensiya ang katumbas sa sinumanj makababasa o mababasahan nito." wika ni Kabesang Tales. Bagama't . "Malayo rin ang kayang abutin ng bala ng baril na ito. mga antigong bato sapagkat iyan ang hilig ni ama. nagkaroon sila ng pagkakataong makapagkuwentuhan at tingn™ ang mga alahas at hiyas na galing Europa. "Mayroon ngang alahas na talagang antigo. Nalaglag ang bunga at nanatili lamang tahimik si Kabesang Tales. Bukod sa pagbabatian sa araw na iyon ." Pagkasabi niyon ay binaril ni Simoun ang isang punong may bunga na may layong dalawang metro mula sa kinatatayuan nila. kasama n ang aso at pusa. "May rod akong kuwintas ni Cleopatra na natagpuan sa piramide. "Nakakatiyak akong ang hanap ninyo'y mga brilyantc." sagot ni Sinang. mga singsing ng senador at kabalyerong Romano na natagpuan sa gumuhong Cartago. Kapaskuhan." Inilabas ni Simoun ang isniuj kahon na gawa sa pinalamutiang bakal at may matibay na kandado." anang Hermana sa dalagt Ikinuwento rin ng Hermana kay Kapitana Tika ang tungkol kay Jul) "Diyos ko."May mga baril silang kayang iputok mula sa malayo." Inayos ni Simoun sa mesa ang dalawang baul na may lamang alalia ■ "Hindi ninyo maiibigan ang tubog lang sa ginto o mga huwad na bato. "Marahil ay iyong ipinadala ni Anibal matapos ang digmaan sa Cannon. ng dalawampung indulhensiya." wika ni Kapitan Basilio na labis na kinakabahan sa matinding pananal>il." "Oo nga po. Balak ni Herman Penchang na EL FILIBUSTERS bumili ng singsing para sa Birhen ng Antipolo habang si Juli a( naiwan sa bahay upang kabisaduhin ang pulyetong binili sa prayle ng dalawanl sentimos. "Nagtamo kaming nakikinig. lumaki lamang siya na akala mo'y mabuti ngunit sa pagbasa niy ng apatnapung ulit ng pulyeto ay wala siyang natandaan isa man sa mg salita.

pitaka.a.. Lumantad II 11111 a ng paningin ang mga brilyanteng kumikislap.i r dama ni Maria Antoineta. krus at iba pang mamahaling III i • Naglalaman din ito ng iba't ibang klase ng bato o hiyas na may iba't II mi if. Ang I iidabaihan ay nagnanais makita ang rosaryo na nabendisyunan ng Papa llonia sa paniniwalang makakamit nila ang kapatawaran kahit hindi na . III nryo. turkesa. Napalatak muli si Sinang kaya't il mot na naman ng inang si Kapitana Tika na hindi rin napigilan ang sarili sa i ■ 1 11111 ..' iiinpisal o magkaroon ng debosyon.may nalalaman tungkol sa kasaysayan ay hindi pa siya nakakah H ng anumang buhat sa nakaraan dahil sa kawalan ng museo sa Pilipinai "Mayroon din ditong hikaw ng mga dalaga ng Roma na natagpuan ifl bahay pahingahan ni Annio Mucio Papilino sa Pompea.iu 11 i pang iba. mga palawit ng kuwintas. mga rubi na kulay dugo na galing nng India. "Ang singsing na ito ■ naging pag-aari ng prinsesa ng Lambelle at ang mga hikaw naman ay sa . Napabuntonghininga ang mga kadalagahan at sa takot ni i in. esmeralda.. "Narito ang antigong alahas. lalagyan ng posporo na napapalamutian ng mga brilyante. relikaryo...nndang babae nang malaman na ang halaga niyon ay tatlong libong piso. I.. mga perlas na galing ng silangan.. Ang ikaapat na sisidlan ay may lamang iba't ibang uri ng bato at ang lahat H|| nnroon ay nagbulungan sa paghanga. N a isip ni Hermana Penchang na kapag ang hikaw na iyon ang ipinagkaloob ■ 11 111 ieng Maria ng Antipolo ay tiyak na pauunlakan ang kanyang kahilingan." I "Ang dalawang hikaw na iyon..nln gal na niyang inaasam na magkaroon ng milagro upang gunitain ng walang atayan ang kanyang pangalan sa lupa at magkaroon ng buhay na walang ran sa langit katulad ng nangyari kay Kapitan Ines.." bulalas ni Kapitan illio. hugis at anyo gaya ng sapiro. brilyante at ... sapiro na mula sa Ceylon at 1 ■ T ng II I . . "Iligit na antigo ang mga alahas ng mga Romano." patuloy ni Simoun i i i n HtllSTERISMO 39 I iniiango si Kapitan Basilio at nagpakita ng interes na makita iyon. mga esmeralda na may llnt't ibang hugis na nagmula sa Peru.ma Tika na magtaas ng presyo ang mag-aalahas ay nakurot nito ang mp ipalatak na anak na si Sinang." sambit ni Sinang habang nakahawak sa ina.. Napakrus ang . Hindi pa sila nakakakita ng ganoon karaming kayamanan.. Hmuksan ang takip ng kahon at tumambad ang sisidlang puno ng mga iii|i nng. rubi.... I tinuksan ni Simoun ang ikatlong sisidlan at lumantad ang mgarelo." wika pa ni Simoun..

.... Brilyante rin ang mamula-mulang batong ito tulad ng 1 "I' ni I Miong ito na napagkakamalang esmeralda. "Napakatigas ng batong ito at lubhang •i il iiuiap tapyasin.... Binabayaran ito ngTsinong ... sa panahong siya'y • ilin'i at kailangang lisanin ang tahanang iyon. Ito ang itinuturing na '. Napakaningning ng mga batong iyon na animo'y i sa bog ng liwanag sa kadiliman ng gabi. Nilaio-laro ni Simoun ang mga alahas na parang ibig takamin ang mga . 1 idling galing i iii'.. Maging si Kabesang Tales na lumapit para tingnan ang kayamanan a 11 1v iisang lumayo upang makaiwas sa tukso...nlaki sa buong daigdig.ng Persya. Ang kayamanang ito na lulu ni' isang lalaki sa panahon ng kanyang kasawian..nan ninyo ang dalawang brilyanteng itim.

. ilaipundar na alahas at ang mga natira ay wala ng halaga.i I. makapal at selyado. Si Simoun na rin ang nagbago ng usapan para pawiin ang nararanulamang M iabi ni Kabesang Tales na naipagbili na ng dalagang anak ang lahat ng 1 in n i " tukso ng mga taong naroon.. ang dalawang magiting na mandirigma at para lamang ito mabili. 1 1 i i \ mi in Simoun at natiyakna iyon nga ang relikaryo ni Maria Clara. 11 ." 1111111iIi ang bawat isa ng kanilang nagustuhan at nakayanan..." sabi naman ni Simoun. SUA: „„ akin?" H I I I Huang ay kumuha ng isang pares ng hikaw." at magligtas ng isang kasawian sa hinaharap.. baka ang Hindi ito tumitimbang na dalawang karat subalit binili ko ito sa halaganl kuwintas dalawampung libong piso kaya't hindi ko ito ipagbibili sa halagang mas mabab| . i| IIig na ito nang lumagda siya sa kasunduang parusang kamatayan sa III 'linn ng 40 EL FILIBUSTERISn I I I II nil i \ 11 KISMO ml diktadura....I ikinabangan. tila w da ba kayong nais ipagbili sa akin?' mga pagbabanta ng matang naglalagos mula sa suot na salaming asul.. Sa pamamagitan niyan ay naakit sa tatlumpung libong piso. i n i ■. Ang asul ay higit na mahal ang halaga kaysa 1 i. Inilabas niya ang isang kuwintas. "Kaylaki naman ng daliri ni Sulla.. sa buhay at kinabukasan ng isang dalaga at kapayapaan n§ isang matandang lalaki sa mga nalalabi pa nitong I .. 11 1 1 1 . at sa pamamagitan ng isang dakot nito ay maaari kong lunurin sa luha ang lahat ng mamamayan sa Pilipinas." i 'Hi ay relikaryong makabibili nito. laket at si Kapitana Tika ay bumili ng relikaryo..30 si Quiroga sa halagang anim na libong piso upang iregalo sa isa| ... .. "Siyanga ano...ii Sulla.... Si Kabesang Tales ay nag-iisip nai kahit anong pinakamaliit na brilyanteng naroon ay sasapat ng halaga upan matubos ang anak na si Juli sa pagkaalila. Hindi naman tumitinag si Simoun at waring nasasabik sa sasabihin ni i iln .. Mapalad ang makapagsusuot ng kuwintas tatlo at kalahating karat ay nagkakahalaga ng pitumpung libong pisfl ^Hii" Tumanggap ako ng sulat mula sa Virrey ng India na nag-aalok ng 11 nidi ko nga tatawaran iyan ng tatlong piso!" labingdalawang libras esterlinas upang mapasakanila ito...i n alahas ng aking Ang kuwintas ay may iba't ibang palawit ng mga diyos.. relos.lulli Inn ng pagkakatatag ng lipunang ito.." Kapag ang isang ito ang nairegalo sa tamang tao ay kaya na niyang "May iba pa akong alahas. "Ano'ng malay mo. May bumili Tinapik-tapik ni Simoun ang kahon.d iyo sm ma) ulo ng buwitreng yari sa batong haspe at napapagitna sa dalawang pakpak na sagisag ng kaibigang nagmongha. samantalang sa kahon ang buhay at kamatayan. Si Kapitan Basilio ay bumili ng ■ i. berdeng bato." I [angal! Maaaring mabayaran ito sa halagang bente. Kinailangan dito ang isang espesyal na paglalakba ivsnr at Marco Antonio.■ may pinong kadena para sa tinyente. Mahusay angginto Sa kabila ng kayamanang naroon ay nagkaroon ng pag-aalinlangan an J mga . "Tulad ng isang manggagamot ay dala ko ..ig i big sa kanilang panahon.. "Ito'y malapad.. lit ni mi iyon.." sambit ni Sinang." Mangha at puno ng takot na-napatingin sa kanya ang lahat sapagkat nagsasabi i. Ito namang nagmula pa sa minahan ng Golconda n| may .. Dalawang daliri na "Masdan ninyo ang mga asul na batong ito na animo'y walang malay atj tahimik..... Maging si Sinang ay hindi na kinukurot ng ina sapagkat napagtant marahil nito na hindi rin naman magtutubo lang ng halagang limang piso s Simoun dahil sa mga bulalas na napipigilan. Lahat ay tila natakot humipo at nawalan ng lakas ng loob parfl bumili. 1 1 1 ighog ni Kabesang Tales ang ilang kahon at nakita niya ang relikaryo.." may brilyante at esmeralda... n il' kasya sa singsing na ito.. Tales... ang lason at gamut." wika pa ni Sinang.. "Mas mahal ang halaga ng batong ito kaysa berdeng bato kahit maliit.i 11111 gatang mabuti ang hiyas na : ito na may dalawang libong taon makapangyarihang senyora." Parang nabasa ni Simoun ang isip ni Kabesang Tales at mga taong naroon..>. Ang mabuti pa'y tigilan na natin ito.. hindi ko matiyak kung magkano ang halaga Clara?" nito subalit ito'y laan sa mga museo at mayayamang pamahalaan lamang ang 1 1 1 " i Ian at naalala iyon ni Kabesang Tales.sing. pambabaing hikaw para sa prayle mil' im la b a s naman ni ...uui nio pa ni Simoun.g tunawin para sa ibang alahas!" wika naman ni Kapitana Tika kay mamimili.. Suot niya ang gintong mga araw.. At ang batong pula na ito ay kayan magpalaya 8 namang lahat ay huwag na lang.. i Simoun ang singsing na sinasabing posibleng naging Isang maliit na batong mas mahalaga pa| sa isang tahanan.in). siya ng totoo.. viir gusto ko'y makabago.. May nagsabi pa ng.... "Ngunit kung ganyan magpabilanggo ng isang kaaway. 11!" wika ni Kapitan Basilio." dahil hindi niya ibig maakit ang ama na bilhin ang m ibulnlassi Sinangi Inihiwalay ni Simoun ang tatlong mangasul-ngasul na batong katamtam ang laki subalit makapal at makinis ang pagkakatapyas. ' iHI . Mayroong kung ano sa tinig ni Simoun na hindi nila mawari.. mapabalik ang bukid sa kanya s hindi na mapaalis sa bahay na iyon." mga reyna ng Ehipto.... \in' laket po ni Maria "Ito ang kuwintas ni Cleopatra.

...aga-San Diego kaya't nasaid din ang laman ng kanilang mga bulsa. mamimiling nais makatipid kaya't dinala nila ang alahas na hind. Magkano ninyo ito ipagbibili sa ° .. * .. .>"' "6 ... 1 " ci Simoun ng lumang alahas.making .i.... May h i i \ o i i ni simoun ai iuiiij<uv "o •.31 || Ihn pang maaaring ipangregalo. M '. j to namimili at nakikipagpahtan si & . Ang mga taga-Tiani ay ayaw magpadaig sa lag»—o .mhanko ito.

. Manangis o humalakhak kayo sa mga pulong I'luaglapunan sa inyo na walang katiyakan ang hinaharap. Kinuha at muling pinagmasdan ni Kabesang Tales ang relikaryo. walang sinuman sa inyong Huminto siya at tinutop ang noo. Kailangan ko ng sandata sapagkat ako 'y H11111 igkod sa Espanya at sa Hari ngunit nang humingi na kayo ng katarungan mamumundok at sasama na sa mga tulisan.. Taos puso kayong 1 1 1 • 111 igkod sa Espany a at sa Hari ngunit nang humingi na kayo ng katarungan & I n IHIINTI ItlSMO I y a 0 1 a u 1. limang daang piso? aUsang IIIJ3 Nguniti-. I r lino kinasangkapan ni Simoun ang mga alahas para sa kanyang layunin? taong I ' liiu g o l ninyo ang inyong buhay sa paggawa. V. "Magsipanatag kayo.Habang naglalakad ■ napadaan siya sa nasasakupan ng kanyang lupain at nakita ang tagapangasiv| ng mga prayle habang may iba nang nagsasaka sa bukirin..••------1.. ." Hinarap ni Kabesang Tales si Simoun. Lopez. Silvestre Ubaldo.. Manuel anak habang nakikita niya ang mga nagtatawanang lalaki..v-------------------------nk "Limang daang piso..------llg I^clLCmja.32 42 EL FILIBUSTERISp Natigilan si Kabesang Tales. mga payapang Naalala niya ang sumpang binitawan na walang sinumang maaarinj umangkin ng mamamayan ng Calamba! Walang lupain maliban sa mga taong magdidilig ng sariling dugo. pag-iimpok. Nabigo si Simoun sa paghihintay kay Kabesang Tales sapagkat hindi it . Nagbalik ang lahat ng kanyang alaala. laslas ang leeg at puno rin ng sa loob ng kumbento at marami ang naniniwalang mamama siyang isang santa.. manangis a ta y tao! Ang inyong mga pangalan ay Luis Habana. busabos "'J' "5 b *"**b™J -oi o <= 2. sa nagtatawanan ang mga ito at siya'y patuloy rg hinahamak.gui.— -------. i "Maipagbibili ba ninyo ito sa akin sa halagang. "iig Espanya at sa malao't madali'y makakamit n'yo rin ang katarungan. Dali-daling nanaog ng bahay si Kabesang Tales.. i GAWAIN Eigasani.ang dinakipin namga9 OLLWARHIVFL SIBIL. Ipagpapalit ko ang relikaryo sa ii ir banal na kaugalian ng bayan ay kanilang niyurakan. i lllong | >agpaslang ang ng M1D guwardiya sibil. A in nV i mil nig Selo .. kayo ~ Calamba! Nilinis ninyo ang inyong mga landas na nilakaran ng mga ito. natuwa nang dumating ang apat na guwardiya sibil para . hingin ang pahintulot ng aking anak. Maging ang asawa ng magsasaka ' tulad ng isang banal na alaala. Mateo Elejorde. Ini niyang naganap kinagabihan. Pinupuri siya ni Padre Salvi at maaaring iyan ang dahi kung bakit hindi iyan Ipinagbilin ni Simoun sa mga utusan na sa lawa magdaan patungo nm Los ipinagbili ni Juli at mas piniling magpaalila. pamamagitan ng dugo na iginuhit ng daliri. . Ang tagapangasiwang prayle humingi ng mas malaki upang mailigtas sila sa kagipitan. pinalayas at kinamkam I ni i an g ugali ang ipinamalas ng mga kababaihan at ng mga Pilipino sa ' i apin ng inyong tahanan! Pinagbawalan ang ibang kupkupin kayo at patuluyin! Hindi pa naging sapat ang kawalan ng katarungan at katwiran. kinaawaan at patuloy kayong inusig hanggang sa kabilang buhay gaya i ig i ■ Telesforo Juan de Dios inawa kay Mariano Herbosa. Bigla iihimatn | ||i r . Kinabukasan ay natagpuan niyang bukas ang lalagyan ng kanyan rebolber at nawawala ito. Ipagpatawad ninyong pagnakawan ko kayo sa loob ng -------. "Kung maaari po'y nais ko munanj Banos habang dala ang kanyang malalaking maleta. pagtitipid at r i | u ipu ya t ! Ngunit pagkatapos ay inagaw sa inyo ito.pulyeto 3. Pumikit siya at pagmulat ay nakita nij ang magsasaka at ang tagapangasiwa na nagtatawanan pa rin habang itinutui ang g inyong mga pangalan ay Luis Habana.. nagkamot ng ulo at tila nagulumihananj Mirii ivanr. vi»." TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap.111 a n sa inyong nagtataglay ng pangalang Tales. .^. bukirin.-----j— -------sarili kong tahanan. Taos puso kayong inyong rebolber. .ii) Kigasani ang sulak f kanyang dugo na animo'y nahuli niya ang asawang Itkgpuan ding patay nang maaaiing araw. Cayetano de kanyang bahay. Silvestre I i n ia ia wa g na bayan ng Uammua: num^u... Higit ang naging pagtitiis ninyo kay i 11 mahulog kayo sa anting mga kamay ay tiyak na hihingan icsang Tales subalit wala isa man sa inyong nakaisip na maghiganti. msias ang iccg <U PUNU MI . Natagpuan din niya ang relikaryo ni Maria Clara may kalakip na sulat. ang bangkay n asawa't Jesus. sapagkat maging I'anal na kaugalian ng bayan ay kanilang niyurakan.mr. Leandro Lopez. I.I in ni!' magsasaka sa lupain ni Kabesang Tales ay natagpuang basag Samantalang nagsalita si Hermana Penchang." "Mapangahas ngunit lalong mabuti. -----------. Babalik ako bago gumabi..u.. Hindi i ' " kayo ng malaking tubos. "Kung ako'y iingatan ■ iyan mn Iwngo al puno ng lupa angmgabibig. Marunong siyang tumupad sfl kanyang pangako. Sa lupa siyj magialakbay dala ang kanyang mga alahas.dahil walana ito ay ang matandang ama na Tales. Ipinapayo I pmagmaramutan kayo at nilitis ng gaya ng isang kriminal.indulhensiya 5. <l." paulit na naibulong ni Kabesang Tales.------umuwi.. Cayetar~ 10 Lopez. May nakapagsabing napakapayat nal Maria Clara nntitgpuan ding patay nang madaling araw.u l Q . Inilayo kayo sa kong mag-iba na kayo ng landas sapagkat sa oras na illlng ng inyong mga asawa't anak. bibig. Paciano Mercado. Matias Belarmino." Sumang-ayon si Simoun." pabulong na sabi Simoun. Pinanonood lang i ■ "Natagpuan ko na ang taong aking hinahanap.. Tinunto niya ang Hidalgo. inusig 4... Matias Belarmino. Pakiwari niya'y kapirasong papel na natagpuan na may nakasulat na in ilang Tales. May \iiiiinino may kasiping na ibai lalaki sa silid.

" tugon ni Padre Sibyla. Nagsawa na ako sa pakikinig tungkol sa kabutihan kaya't n M ko na itong isilid sa sako at itapon sa dagat na ang pabigat ay ang aking i n J j brilyante. Paano kung siya'y paling sa pamamaril at wala siyarj mapatamaan isa man? Ano ang iisipin sa kanya ng mga Indiyong kasama lal na ang mga asintado sa pamamaril? Malalagay sa kahihiyan ang karangala ng kanyang Inang Bayang Espanya. myos na ng kalihim ang mga trabahong kailangang bigyang pansin tulad ng 'i n i mga kasunduan. ig buwan.. Kayo I'nilre Sibyla. Nasa kabilang ||ld naman sina Simoun at Ben Zayb habang maririnig ang naggugulungang i "l. . Sa loob-loob ng Kapitan Heneral ay mas mabuting wala silang hayop n matagpuan sa gubat. Sinabi ni Simoun na ang kinnlJ lang . "Gusto mo bang pumalit kay Padre Camorra?" biniro pa siya ni Padre i rone." "Hindi ba't makapagbabayad kayo sa pamamagitan ng paggawa ng kiibutihan. daga o maski ibo| Hindi mapalagay ang ilang pinuno ng bayan tulad ng mga gobernadorsily at kabesa de barangay sa takot na maalis sa tungkulin o mailipat ng bayal Nangangamba silang sakaling walang mahuli sa pangangaso ang panginod ay sila ang ipalit bilang mga hayop na sisiluin." "Bakit ang hindi?" Si Simoun ang pumalit kay Padre Camorra. Iniutos ng Kapitan Heneral na magbalik na silang lahat sa Los Banos a habang naglalakbay ay walang anumang isinalaysay ang matagumpay q pangangaso noon sa Peninsula na waring ang tinig ay may kahalonj panghahamak sa uri ng pangangasong mayroon sa Pilipinas. at ang lawang may matatagpuani buwaya. panalangin at pagbibigay?" "Anumang kabutihan ay hindi naipagbibili gaya ng brilyante. Nakikipagbilyar si Simoun kay Ben Zayb. "Maaari mong itaya ang iyong brilyante.. at iba pa. Ito ay nasa I . pagtitimpi sa sarili. "Kung ganoon ay maaari ninyo akong bayaran ng inyong pangako. Padre Fernandez at ang mataas na opisyal "Ano'ng mapapala ninyo sa sinasabi ninyong kabutihan. pagpapakuloM pagpapatapon o pagpapabitay. 46 EL FILIBUSTER I SMI i kihaging dulo ng sala ay naroon ang kalihim na nakaupo at nasa i • • 'i ' H i angmesangmaramingnakapatongnamgapapelatpapeles. Panay na lamang ang hikab ng kalihim. at pagsunod sa kabutihang asal sa loob ng II n i a ng araw. limampu sa 1 1 u . At kayo.hahatid sa tapunang bayan at iba pa. isang utos na pagpapatapon na walang nakasulat na pangalan.." wika ng Kapitan Heneral. Natutuwa ang Kapitan Heneral dahil sa pagkakamali ng dalawang prayle sa pagbibitaw ng baraha hanggang hindi na nakapagpigil si Padre Camorra na pagsalitaan si Padre Irene. "At ano naman all para sa pagpapatapon at pagpapabitay?" "Para luminis ang bayan at maalis ang lahat ng masasamang binhi. Padre Irene ay sasabihin lamang na lilimutin ninyo ang knlinisang ugali. Mula sa bilyaran ay sumilip si Simoun. mga suspensiyon. kababaang-loob.i ng bilyar.. ang awa sa kapwa. sina Don Custodio at isang mataas na opisyal ang nasa loob ng silid 111 11 hii ig si Padre Fernandez ay palakad-lakad at hindi mapakali.. inpagtagumpayan ba ni Simoun ang kanyang layunin na I pagsiklabin ang ■ I auulamin ng mga naaapi tulad ni Kabesang Tales? Patunayan. \ no ang naramdaman ni Simoun sa pagkawala ng kanyang rebolber? Kabanata 11 EL FILIBUSTERIS] LOS BANOS NAGPUNTA sa Buso-buso ang Kapitan Heneral ng Pilipinas kasama an| ilang mga prayle. Senor Simoun?" tanong ng mataas na opisyB "Marami. sa bawat limang bilang ay mangangako na kayo'y hindi kikilala mi karalitaan. Sa bandang kaliwa ay matatagpuan ang In I n 1111 II i s i gang kinaroroonan ng maraming kawayan. Sa kabila |t| i ■ 11 'Ii I ibang ng Kapitan Heneral ay tinutugunan nito ang gawaing opisyal.. Sa mga huling araw ng Disyembre ay matatagpuang naglalaro ng tresilyq o baraha ang Kapitan Heneral sa sala habang naghihintay ng pananghalian. Ipinalagay ng mga naroon na ang ganoong kaisipan ni Simoun ay dtiM sa pagkaharang sa kanya ng mga tulisan." tu\M ni Simoun." "Kung ganoon ay tawagin natin si Simoun. "Maaari Imyong magbayad sa akin ng limang utos ng pagpapakulong." r IID I II Pambihirang hamon.33 brilyante at alahas? I Malcryalistiko ba ang mga prayle at mga taong may mataas na katungkulan 1 mi lipunan? Patunayan. Higit pa nganl nakaakit sa kanya ang paliguan ng Dampalit (Daang Paliit). Samantala ay naiinis ang walang kamalay-malay na si Padre Camorra dahil napagtatatalo ito. Si Padre Fernandez ang napiling kapalit ni Padre Camorra subalit tumanggi 11' i "II indi ako magaling na manlalaro ng baraha. Nasa masayang kalagayan ang Kapitan Heneral para mahi-ngan ng anumang pabor o karapatan lalo't nananalo siya laban kina Padre Irene at Padre Sibyla na sinasadyang magpa-talo. May kasama silanj banda ng musiko kaya walang nahuling anumang hayop.. Kaliligo lamang niya at kasalukuyang umiinom ng sabaw ng buko at kumakaii| ng malambot na laman nito.. kawani at mga sundalo para mangaso. Napakaliit " i l i i n ihingi kong kapalit ng aking brilyante. I mg madaliang utos sa guwardiya sibil ng madaliang pagpapabitay o |ni".. Seryoso ito sa paglalaro at hindi alam kung ano ang nagaganap." 11 inarap ni Simoun ang Kapitan Heneral sa pamamagitan ng tapik. "At ano n iman ang inyong ipantataya?" "Ano nga ba?" wika naman ni Padre Sibyla. "Kahit si Kristo pa ang maglaro ay hindi makakatagal! Punyemas!" Nagpaliwanag si Padre Irene ngunit galit pa ring nilisan ni Padre Camorra Nlig mesa para magtungo sa silid kung saan naroon si Simoun..IIUISTERISMO I 45 I llttutanaw mula sa nakabukas na balkon ng bahay ang pulo ng Talim na ■ lit) i itlapat ang pulo ng Calamba. Galit na tumayo si Padre Camorra at inihagis ang baraha sa ulo ni Padre in nr.. pagpapalipat at 11 1 11 • I' i higay ng grasya ngunit ang isang mas mahalagang usaping hinihiling ng |jgl mag-aaral tungkol sa Akademya ng Wikang Kastila ay hindi pa nito nupagtutuunan ng pansin. pagpapatapon. "Ang Kapitan Heneral ay maaaring magawa ang anumang naisin subalit kaming mga prayle.. Dahil sa kakaibang kundisyong ito ng pagsusim ay lumapit sina Don Custodio. ang talon." "Isang kapritso!" bumulalas ng tawa si Padre Irene. ang maliit ni bukal sa pampang ng lawa..

"Ang mabul i | m' w pag-usapan natin ang ilang mas mabubuting bagay.i n g paaralan sa araw ng trabaho at sabungan sa araw ng Sabado ii maging sa pista opisyal.along. i • na nagniningning ang mga mata dahil sa patriyotismo. ang Kamahalan ay matiwasay na makakapaglaro ng baralm i hindi na kailangang bulabugin ng kanyang kalihim. n n i i maging praktikal tayo!" tugonni Don Custodio sapasaring. w a ang mataas na opisyal sa sinapit ng guro na sa halip na tulungan mil pa sa trabaho. i'1 1 ilmsiero raw ang guro sa Tiani." Nakinig ang lahat... si Plato ay sa ilalim ng mga kahoy at si ' a mga bundok at lawa. Ang mabuti pa siguro'y II mi niya. ." sabi ng Kapitan Heneral na tiningnan pa si Simoun. katulad natin." \ .1 ig lllic ( n msalungat ang Kapitan Heneral ng mataas na opisyal kaya't walang If I ia pagtutol nito. Hinangad niyang tulungan ito at sinabing maraming llilml 'in paaralan na hindi pa rin naisasakatuparan.11 pi i wedeng pagsabay-sabayin ang lahat ng kailangang gawin. i. • Irgul ang pagbili nito.a (iobcmador ng lalawigan. Hindi ito maaaring pabayaan... ." ■ nig lahat ay isipin muna ang kapakanannglnang Bayang Espanya.... May kalahating onw m bago mananghalian at marami pa tayong asuntong pag-uusapan. Palagay ba ninyo." anang Kapitan Heneral. "Tama." wika nang naghihikah ni kalihim. i niii ni Don Custodio na gawing paaralan ang sabungan.i ." tugonng Kapitan n. ." il Si in ales ay nagturo sa plaza.i\ iit) ganitong uri ng sandata ngunit hindi pa rin sumang-ayon ang Kapitan Urn | mi ISTKRISMO 47 ang armas na ang sukat ay hindi hahaba sa anim na milimetro." wika naman ng kalihim." panukala ni Don Custodio." pakli ni Padre Sibyla.. Don Custodio. Itinigil na ng Kapitan Heneral ang laro at parunggitan." sabi pa ni Simoun... I HI aining nagrereklamo sa maestrong iyan. Subukan nating tay< > nf) mamundok at manirahan doon." 1 1 ...." pakli i nil I lincral. Hindi nga lamang hayagan. panglalait na pahayag ni Padre Camorra. "Tulad mo.34 sa kanya ng mga tulisan ay ang dalawang rebolber at mga bala kapa In J kanyang kalayaan." nakatawang wika ni Padre Padre Sibyla.. "Ang mga tulisan ay marangal! Sila ang tanging marangal na kumikita n ikabubuhay nila.. "Huwag \ dang say say ang mga biniling kasangkapan sa paaralan dahil sa maayos na paaralan.ii i alahisanghuminginglabispasalnangBayan.." "Bakit natin sila gagayahin?" Sinabi ng mataas na opisyal na manok at daga lamang ang napapai. hiliil i ng halaga na ang nagugolkosa bagay na iyan.. "Ipagbawal din ito. . guro sa Tiani ay humihingi nang maayos na paaralan." ayon naman kay Padre Camorra.i akong kinalaman sa bagay na iyan. katulad ko. tiyak na matatahimik ang bayang ito. kung ako ay nahulog sa inyong mga kamaj pakakawalan ninyo ako nang hindi kukunin ang kalahati ng aking mga alal >a." pansin ng mataas na opisyal. Kinumusta pa raw ng mga tulisan ang Kapitan Henerall Anang Kapitan Heneral ay ipagbabawal at ipakukumpiska nito ang n J sandata upang hindi dumami ang armas ng mga tulisan sa hinaharap.. . Min na daw ang bubungan at dahil dito'y nababasa na ang mga mapa at Im ii wang ginastusan niya ng sariling pera. i ii." Nagbigay ng payo si Simoun. .ung-ayon ang mga nakarinig sa payo ni Simoun maliban sa mataas I IMVII I Sinabi nito kay Padre Fernandez na ang mungkahing ito ay hindi ml ni hindi magiging maayos ang mga alituntunin. Ang katotohanan rt tayo'y mga tulisan din.. i ' i i na buwan na mulang ipagbawal ang pagdadala ng baril ngunit ni • nit in ng kasiguraduhan ang mga taga-angkat na dayuhan na hindi id iwal ang mahihinang kalibre ng baril. "Hindi makatarungan sa isang guro nabastana lamang hi paaralan habang maraming maaaring mamatay ng gutom sa 11 * . sa buong daigdig." Tumutol ang mataas na opisyal. Kung anu-ano ang iniisip i I." wika naman il dlhiin maayos na paaralan? Kanya na nga ang buong kamalig." patutsada amorra. kaiulad na mungkahi." Magsasalita sana si Don Custodio upang salungatin ang kagaspangan n| mga sinasabi kay Padre Irene bagama't totoo ang naging pahayag ni Simoiiij "Hindi masamang may mga tulisan sa bundok sapagkat ang tunay n mga tulisan ay nasa bayan at siyudad.. May paraan sa bagay na iyan. "Tungkol po sa mahihinang kalibre ng baril. Kapii nangyari iyon.. "Ang pagkakaroon ng ganitong aimij ay pinahihintulutan sa lahat ng lugar. "Ang il i il v HI ig sinulatan ay ang Direktor ng Administrasyon o kaya'y nagpunta l\ i -." ■ . Aminin na natin nang tahasan sa Inb ' isa dahil wala namang Indiyong nakakarinig sa atin. .." Napahikab ang kalihim at nagtawanan ang lahat nang makita ito.

. "Si Padni ■ pasulatin ane ka lih im • 1 Salvi ang higit na nakakaalam ng kanyang nakaraan. "Pag-aalsa? Rebolusyon?" I umnyo na ang Kap.. isang tahimik na rebolusyon. K ? coming nakahanda na ang pananghahan. 1 -I at 0 t t n m a ^u t rnakikipagtalo sila "Ano? Ititigil ang klase ng mag-aaral para bigyang daan ang pagsasabon Ml Mir n TIARA kanila ay ang magbayad ngsa mga at sumunod sa I arapa sa buwis Magbibitiw muna ako sa aking tungkulin!" sambit ng Kapitan Heneral. ^-gkawaninalumapitsaKapitanHene^aL^ iln inr . 1 -i pagbabago at pagsulong kaya't mapanganib. "Hindi papayag ang mga may-ari ng sabungan na nagbabay ng buwis sa ...... 1 i v . Ang mayamang si Makaraiu aj . 1 1 1 1. "Wala akong problema si r...„ I .. . . Ipinagtanggol nito ang mga kabataan. Para naman kay Simon ay kahinaII „. . lales ay nasa sahasatu -u-i1 ■ 1 kanya.." ayon kay Padre Irene." at .tan Heneral kaya natigil ang pagtatalo."Hindi Sabado o Linggo lamang ginagamit ang sabungan.„ . Ang mga Indiyo ay hindi dapat matuto ng sabong." f a ja u i na nila ang matanda.. & KdIltnm ng isang kautusan para sa tinyente ng siya ay hinuli ng mga guwardiya sibil at napatay ang ina't kapaticl samantalang mil a-ami na palavan na «.. Nagulumihan ang mataas na opisyal. .. ang ama niya ay nasangkot at napatay sa isang bayarang pag aalsa. pala iyan sa sasabihinko sa KLahalan. nm'ko.h ." katwiran ni Don Custodio. ." wika ng kalihim. Mas marami sila sa atin Tinanong ng Kapitan Heneral ang mataas na opisyal at sang-ayon ito »<■ ' ' . Ipinagtanggol ni Padre Fernandez si Isagani.. . an§ kahilingan nila at kung magtatagumpay panahon at isang paghamak sa mga Dominiko. Padre Irene at Don Custodio Camorra.. kailanman...runon ma S gpatawad!" ang wika ng Kapitan Heneral.n na nn Padre Camorra ang pagpapalaya kay Tandang Selo. Hindi pinag-uusapan dito ang pagtuturo ng "Imoral ang sinasabi mong iyan.» "Tubig na tahimik ang Basilio na iyan...jj-." Higit na nagpupuyos ang damdamin | Padre in 1 ' ula May isane himn„ i _ u . Isinunod sa usapan ang mungkahi ng mga kabataan tungk sa Akademya Fernandez na isa ring Dominiko.i if * i -i .." pahayag 11 igulil si Padre Sibyla nang mabanggit ang Heswita.... Narinig kong noon bata pa 1 ..j . ' 11 "msl a e ang lahat.. pamahalaan. Inn 1 1 ni. . Pumasok ang kura Padre Sibyla. Binanggit din ang pangalan ni Makaraig..liiNiin.rpapasalamat atbkilala sila ng utang na loob sa atin Bakit hindi hinala ang mungkahing iyon ng mga kabataan." ani Don Custodio. 1 kamingnabaoeau■ j . . 1111111 GAWAIN 11 3. „l long itinulak din. 0 11 <n I os lianos upane sahih..1 sapagkat sa nrao.. ..Patriotismo " i n i a i i ang hamon ni Sim—>—» . Hindi na nila masasabmg Ipinag-utos ng Kapitan Heneral na kunin ang pangalan ni Basilio ngunli 1.. na kung maaari'y sanghindi nagtagal ang usapan dito. . i i l ... "Kung magkagayonpdnind natin ni ilnn silanarahin^. „jl san i nila ng Wikang Kastila...asintado 5." Sinabi ng kalihirt ang anp bagay ay maaaring pag-usapan habang nanghihimagas. .. longkapahtm Kabesang Tales" bastos." mga pangalan ng namumunong mag-aaral.1 . '■ "\r "^taasnaopisyal...•"'"gPfsyonng dalagang iyan. a \ * ■ Irene sa naging mungkahi ni Don Custodio.■ 0 0 J m 48 EL FILIBUSTER^ • . May anim na buwan na itong nakabinbin fl hinihintay na masabingnatalo nila tayo.:.'... ° "Ngunit mas makabubuting isara ito ng ilang araw kaysa hindi na buk imiiiii'.. ay tiyak na yayabang ang mga iyan.in si I'adre Sibvla «ir.... ' i i . a a ay sang-ayunan natin ang balak nila..i if 1 » Pinutol ng Kapitan Heneral ang pagtatalo at pag-aaralan na lamang dat niya g akln av ililninsiP d p isusunod nila ang pamahalaan.. .... Pamangkin ito ng kurang klerigo b b ""Hidmaaan namang lpagpabukas na ang ilang usapin. humihihng na palayain ang kanyang nuno 1 11 Pinintasan naman ni Padre Camorra si Isagani dahil ang binata raw ajfl . c u 1 • .1 I : Hire Camorra «a t ji_.." pahayag Padre ."yon na nnsmaPadre Fernandez. MatuwiH 1 u-v •■ x 1 kagustuhan ng mga mag-aaral. paling mi.. & ." .ulngSto. Si Isagani raw ay mahilig Ilnniiilongangkalihimnamaof • • t..liainon ni Simoun sa Kapitan Heneral sa paglalaro ng baraha IHIPNLII iing kanyang mga brilyante? 4 . Itinulak ko siya at ako'j| Hindi ba Puwedengmananghalianmuna?"anangKapitan Heneral. l > y 0 A ^ ^litsakanila? Kung mahina man sila ngayo'y i T • 1 n 1 lalakas din. "Muntik na kaming magkasuntukan sa bapor. "MAAFLJ 1 namang pagbigyan ang kanilang kahilingan at kung sila'y magmamalabis ay saka bawiin ang ibinigay na anumang pahintulot. Tumutol naman si Padre Sibyla dahil WAMF raw sa 1™ .. tumutol ang mataas na opisyal." araw na po Slyang nagpapabalik-balik. I* 1 -i • ~.. 49 1 4 si 0 1111 IN 1 1 kismo . mini I..' "' ." sabad ni Don Custodio..i ^ .. TALASALITAAN ILL 1 nanapin angsingkahulugan ng mga salita.. "Ang ilang "Pinamumunuan ito ng mga kabataang repormista. oiuyia.Ton^ "Higit na imoral ang magkaroon ng pasugalan o masamang bis. Isinunod ay si Basilio. 1 ilnn ang mga Heswita?" "Isang mapayapang pag-aalsa.j-j "Kung ganoon ay maaari namang mawalan ng pasok pag may magagan na amurra.." 11H mi ii.lining walang paaralan... M u r .l'.0 .. Sa halip na lamang ang anumang kapasyahan..1. 1 1 ™. samantalang . "Isa paboritong mag-aaral ni Padre Irene at may tagasuportang isang kondesa kaya't in ..

" Halata sa mukha ni Placido ang i m1 ■ k ainis kay Pelaez na bagama't magiliw sa kanya ay halata ang nakakalokong |M|tngisi. Sa Escuela Municipal naman nag-aaral ang mga estudyanteng kababaihan. "Kumusta. "At ikaw?" "Alam mo bang nagbakasyon ako sa Tiani dahil sa paanyaya ni Padre I iimorra? Napakaliberal na pari. tulad din ng estilo ni I'ulie Paco. Naglalakad siya sa Daang Escolta patungong Unibersidad ng Santo Tomas. Penitente? Ano'ng nangyari sa iyong bakasyon ?" usisa EL FILIBUSTERISMI 50 3. "Ano nga pala ang leksiyon kahapon?" tanong pa ni Pelaez. Nag-iisang anak ito ng isang negosyanteng mestiso at may pagkakuba ang katawan. may maayos na kasuotan at sunod anj layaw sa ina. Pista opisyal ng paaralan kapag Linggo at Huwebes. Naglalakad din ang mga ito habang may kasunod na alalay na tagabitbit ng kanilang mga aklat at kagamitan. Ang mga taga-Unibersidad ng Santo Tomas ay walang dalang aklat subalit magara kung manamit at may mga dalang baston. Ang mga taga-San Juan de Letran ay higit na marami ang bilang ng mga mag-aaral." "Ay oo nga pala. 5. Ang mga mag-aaral ng Ateneo ay matutuling maglakad. Wala kaming pinalagpas na buhay doon. aaral ni Padre Valerio sa Tanauan. Pulos panghaharana ang ginawa namin. Siya ang kumakanta at iniiiiitugtog ng gitara at may dala akong biyolin. walanj kasintahang kailangang pakasalan. Nakiusap sa kanya ang ina na kung maaari'y tapusin niya kahit batsilyer sa artes dahil nasa ikaapat na taon na siya sa kolehiyo. Galit na tiningnan ni Placido ang estudyanteng kuba. Maganda lamang at mahinhin llibalit mangmang at ngayo'y isang alila. Kung hindi lamang malaking halaga na rin ng salapi at panahon ang nagugol niya sa pag-aaral at sa labis na panghihinayang ay baka napapayag na rin niya ang ina na tumigil na siya." Bumulong pa si Pelaez pagkuwa'y nagtawa. Binati siya nito ng buong giliw. noong kamakalawa?" "Huwebes iyon. "Walang pasok kahapon. Dalawang suli na ang ipinadala niya sa ina pagkaraan ng halos isang buwang pagbabakasyoi sa lalawigan na naglalaman ng pakiusap na payagan siyang huminto na si pagaaral. Ano't umaayaw siya sa karunungan at pagbabasa ng aklat' Ano't nagpapakita siya ng paglaban sa payo ng prayle at mga aral ng Tandang] Basyong Makunat? Naipangako ng ina sa namayapa niyang ama ang pagtapusin siya ng pag-aaral. Eh. Mahilig'sa kasiyahan. Tila lalong nagpasakit ng kanyang ulo ang lalaking kaharap. May kasungitan at likas na mahiyain subalit |ini'. Hindi siya mabisyong tao. "Wala namang gaanong nangyari. Nasa bukana ng Puerto ng Unibersidad ng Santo Tomas si Placido Penitente nang may tumapik sa kanya. 4. Pero nagtataka ako kung paano siya nagustuhan Basilio? Napakatanga niya sa pagpili ng babae.36 iii! Ml pagiging bulastog at maloko sa mga kamag-aral na madalas pagmulan ng gulo. nalimutan ko!" bulalas ni Pelaez.' Maraming nagtataka kay Placido kung bakit ibig niyang tumigil sa pagaaral gayong may likas siyang talino at itinuturing na pinakamahusay na m. Alam mo bang sinaktan pa ni Padre ( iimorra ang dalawang lalaking nangharana din sa kanya? Hindi ko na alam rnig sumunod na nangyari.(laraanan naman niya ang pinagdaanan ng lahat ng mga babae. Ang ibig niya ay umm na ng lalawigan at magsaka o maghanapbuhay ng kahit ano. si Juanito Pelaez." saka ito inmawang malakas. Ano rin ang hamon ni Simoun kay Padre Sibyla kung matalo ito sa barahj| Ano ang pananaw ni Simoun sa mga tulisan? Ano ang ipinakitang ugali ng Kapitan Heneral habang pinag-uusapan ar| ilang mahahalagang usapin? Kabanata 12 PLACIDO PEMTENTE SI Placido Penitente ay mag-aaral ng Unibersidad ng Santo Tomas ngunit ayaw na niyang mag-aral at nais na ngang huminto. "Hinarana din n 1111 i n ang nobya ni Basilio. Sila ay nakadamit Filipino at kakaunti lamang ang aklat na dala." "Magaling kung ganoon. Si Pelaez ay mapaglangis at bolero kaya't paborito ng mga guro sa kabila ng III i' laez. Mangiyak-ngiyak sa sama ng loob si Placido ngunit wala siyang magawa kundi ang makisabay sa mga estudyanteng naglalakad patungo sa kani-kanilang paaralan. "Ano'ng nangyari HI . may mga dalang aklat na waring patuloy na nag-iisip ng mga leksiyon at nakadamit pangEuropeo. Hindi sila magagaslaw kumilos at tahimik sa paglalakad na animo'y nakapila sa isang prusisyon.

inning Miyerkules?" "Umulan. Ngunit may listahan naman ' ii ng mga naroon." "Noong Martes?" "Kaarawan ng isang guro kaya't bumati kami kasama ang isang orkestra a mga pumpon ng bulaklak. "Hindi ko alam." ." II inanap ba niya ako?" Nagkibit ng balikat si Placido.

kat sila'y kapisanang itinatag upang tumulong sa Diyos sa digmaan liihnn sa kasamaan at upang hadlangan ang mga babasahing ipinagbabawal. + i/ommo tainaa sanaekat ivon ane miwang i 52 EL FILIBUSTERI i i ' i i m BO 0 lit I.u-ido.— ^ -. Iniabot sa kanya ang ilang pirasong papel. imdam niya'y piningot ang kanyang tainga sapagkat iyon ang miwang maalala ang tungkol sa paglagda sa isang Dia-pichido ang tawag sa araw na napapagitnaan ng dalawang araw walang pasok na kadalasang hindi na pinapasukan ng mga mag-aaral bulakbol at tamadnihil in ng isang amain para mag-aral. I agdaan mo na ito. nagpupuyos ." Ang paglagda ng carabineros celestiales ay sapat na upang pagkatiwalaan il'. 5. Ang mabuti pa'y magdiwang uT dahil sa niya ang isa nilang kabesa de barangay na nabilanggo ng ilang buwan panggitnang araw ng pista opisyal. mila "Hayaan mo na ang mga leksiyon. -~ ^IMMONTNNO hindi nauunawaan." Binuklat ni Placido ang aklat at sinabing may mga kailanga estudyante at maging si Placido ay 1'iok na rin nang marinig na may tumawag memoryahin. sa kanyang pangalan. Pinapipirma siya sa kasulatan. u^. Hindi ako lumalagda sa isang bagay na hindi ko nauunawaan. Lalong nainis si Placi<B paglalakad.38 ' II illllSTERISMO ' 53 ito dahil kinagigiliwan ng mga guro." pagtutol III ri.™. ik maipatapon dahil sa paglagda ng dokumentong hindi nauunawaan.. "Maglakwatsa na tayo!" muling yaya ni Pelaez. ulatan.. 111*11. i llgpasukan na sa paaralan ang mga "Unang araw ng klase kaya't binasa lamang ang mga listahan at nagtalj ng mga leksiyon." a niya ang isa nuang Kauesa us ucuoiiga.:•->. m .ii'. Penitente!" 1111111 i nto siya sa Tinapik ni Pelaez ang aklat at ito'y tumilapon. . Ano'ng problema doon? Walang dapat ikabahala dahil lumagda nga ang 1 1 1 nvmgcarabineros celestiales. Galit na pinulot ni Placido ang aklat na tumilapon. Sa kung anong himala ay nnod ito "Ano naman ang nangyari noong Lunes?" kay Paulita sa loob ng simbahan. .

At isa pa. Ayaw mo bang sumikat sa paningin ng mga guro?" Sa kabila ng pagtutol at nagpupuyos na damdamin ay napilitang magbigafl si Placido na makaiwas. Hiningan pa siya ng ambag para sa monumento ng isang paring Dominiko na si Padre Baltazar. apat na piso at ibabalik ko rin sa iyo ang dalawang piso.Hindi sumang-ayon si Placido ngunit ayaw pa rin siyang tigilan ni Pelaez. Nais nivang lalo't nakitang bumababa sa karwahe ang kasintahan. ipaaalam ko lamang sa iba na ganyang halaga ang ambag mo para nuisoniMakaraignap maintind iha. Mabait at masunurin siyang mag-aaral. Mapipilitan na sanang lumagda si Placido nang marinig niya ang "Magbigay ka na para malaman ng mga prayleng tayo'y galante. Aiilis Isang karwahe ang huminto. Namula si Isagani at nahihiyang bumati samantalang si Pelaez ay nag-alis ng dia-pichido sombrero at yumukod na animo'y isang komandante. ang singkahulugan ng mga salita. . ayokong kalabanin si ang mga nagtitipong mag-aaral. Nnsa letrang Q na ang pagtawag.. Nangyari ang ibig niyang mangyari. galante ." "Bakit hinihingi mo pa 'Na^ATALHATA babasahin ko muna.' Mamaya na." Malapit na sila sa Unibersidad nang mapadaan sa simbahan kung saa naroon "Nagtatawag din paminsan-minsan. nagtatawag. Kasunod ni Paulita '1 *\nnvd siya'y mapuna at makilala ng guro." isang aralin samantalang ang ibang estudyanteng kalalakihan a panay ang sulyap Dahil sa matagal na pagkabalam ay nahuli sa klase si Placido Penitente. siya ng guro na lihim na nagbabanta at umiiling. Gawin mo ng pagdarasal "i mga kasamang mag-aaral. Pag-aari ito ng isang pamilyang relihiyoscl na na sana siya nang maalala niyang malapit na ang pagsusulit ngunit hindi |)N rin bumibisita sa Birhen ng Rosaryo sa espesyal na araw.11 indi na patiyad at sa halip ay pinatunog pa ang takong ng sapatos.. sa mga magagandang dalagang nagsisimba.. Ngunit ang ibig ira kong sabihin. Naroon si Isagani na nakikipag-usa tungkol sa Miikaraig." "Hindi naman siya Placido upang tigilan siya ni Pelaez. Petisyon ito laban sa hinihinging I kung ibabalik mo rin?" "Oo nga ano? Napakatanga ko talaga. Pumasok si Placido sa loob ng 'i 111 d . into para mamtindihan mo.' Nagpilit si gumaya sila. "Walang galang! Binatl 11 M ^abaya a ng donya si Juanito Pelaez sa pamamagitan ng pagngiti at TALASALITAAN Hanapin pagkaway. Nipuna sl ^^|saakin! Gomez ang tiyahing si Donya Victorina na kinaiinisan ng mga naroon. "Nariyan na ang aming guro. Natigilan si Isagani siya natatawag o nakikilala ng guro.^ pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila.

40 bulastog Napabulalas ang mag-aaral na si Tadeo. Kung mayroon ay aalis na at magdadahilang maysakit. "Anong ganda! Sinundan nito. Sa kabila nito'y . Si Tadeo ay pumapasok lamang sa paaralan upang magtanong kung may pasok. ang dalaga sa loob pagkabalam ng simbahan pagkaraang ipagbilin sa kamag-aral na sabihing siya'y maysakit.

Malalaki aft bintanang may rehas AI'e-tkl ^S at dito pumapasok nagsisilbing ang sinag ng araw. Ang * upuan ay parang . A 1 n g r m m g a a s tf a l b Ijjj i n g k a m s g a a n g d k a a y p u a h n a s n a l ^ o ■ o P b S n T g ^ W « r kW I W m h m W m n a a n V - . tubo. GAWAIN Ano ang nagtulak kay Placido Penitente na umayaw sa pag-aaral? Anong klaseng estudyante si Juanito Pelaez? Ilarawan kung anong klaseng paaralan ang pinapasukan nina Placidoi pagkakaroon ng dia-pichido? 4. kristal at n iba pang g kasangkapan para sa laboratoryo. Hindi t h pinahahawakan ng i mga ________________________________________________________ n prayle sa mga d i | im^mammmm ^ e C s ^ t ^ u y d t y a m n m t e . Bakit hindi lumagda si Placido sa papel na hawak ni Pelaez? 5. 2. palamuti Sa isang dulo 1 silid ammmm ay ang upuan ng guro at nasa likuran t ng upuan ang pisara. Kabanata 13 ANGKLASESAPISIKA Y ISANG m parihabang silid ang b klase ng Pisika. hagdi na tatlong * baytang at eskaparate nakapaligid sa tatlong panig ng ay silid. l Walai anumang a palamuti ang mga m dingding na bato. Tungkol saan ang papel na pinapipirmahan ni Pelaez? 1.41 54 EL FILIBUSTE 3. a May mga n kasangkapan | pisika g ngunit ito ay nakasusi sa isang u eskaparate na may p salamin gaya I a tanso.

I inggang puti ng isang salamin. Kung ang kapirasong kahoy gaya halimbiiwn j < > | n mi 55 ' ii i in HOI ig na pinakinis at nilagyan ng barnis at ito ay magkakaroon ng i | i I n sa anumang bagay na ihaharap dito. "Anong kalalabasan?" "Puto rin!" dikta ni Pelaez. Juanito. Unang tinanong ng guro sa klase ang isang matabang mag-aaral na pann) ang hikab. sa metal ba o sa marmol. "Sumasang-ayon po ako sa lahat ng inyong naging pahayag. HI vk J*j 7£ ka hu sa ya n ng pa gt ut ur oI \ liiiningan!" ^ r n ^ i 9 ng paara lan at ang j ■ ^>\m mw^ mw fflsm. "Tingiwin 1 ko nga kung masasagot mo ito. bahagi nito at kung anong uring bubog. palitan ito ng puto ngunit ang kalalabasan NV NIILAMINPARIN?" Waring ang magaaral ay nanlulumong nakatawag sa Diyos. "Ito'y nauuri sa salaming kahoy!" Nulnwa ang guro nang marinig ang sagot ni Pelaez. Hindi mawari ng mag-aaral kung saang grupo o i iliipni isama ang kamagong bilang isang bubog. "NagdudunungI I IS 1 1 KISMO ^ j S t — Na gp ap ak ita ito na ng ^^f iTr ra. Nakikinig sa kanyang sinasabi ang mga magaaiul. Ito ang unang pagkakataon niyanl makapagturo ng Pisika.wika si Juanito Pelaez na nang mga sandaling iyon ay katabi ng mag-i mi linatanong ng guro. Ang salamin na nasa ibabaw na ang ibabaw liulmng pang-ibabaw o ang pinagkakapitan nito'y isang substansiya na walang jilnagbago at di esensiyal na ibabaw.g pa ar ala n ay fc ^T l j. Padre. Nakatayo ang gurong si Padre Millon. V^ H M m m n a p a g h u h u l i . dahil an ng hindi pagkatuto ng mga Indiyo ay ang likas na kamangmangan. Inulit ng guro ang tanong dahilan upang "iiilinn ang magaaral. anong uri ng salamin ito?" i ini. Sinenyasan ito ni Pelaez na iiiiuniiigayon sa lahat ng sinasabi ng guro. Pinatigil ng guro ang estudyante. isang batang Dominikong napabantog sa pilosopiyl sa Kolehiyo ng San Juan de Letran. 1 1 '. May ilang magaaral na nakabukas ang M a m\ Nagbigay uli ang guro ng tanong tungkol sa bahagi ng salamin ngunit • i i in nang nalito ang estudyanteng mataba. mag-aaral na malusutan ang tanong kaya't sumagot ito kahit i< iniikol tungkol sa tanong. "Magaling!" wika ng guro. ni'. Kung ganoon ay sumasangayon ka na maaari kong alisin m\ y. dahil ang ibabaw ay . Tuluyang nainis ang estudyante kay Pelaez." "Magaling. "Tingnan nga natin kung ■ya mong ipaliwanag ito. Mistulang ponograpo itong tumugon ng isang kinabisadong leksiy oil tungkol sa salamin. iT^ s^ | A V W kuwaderno at aklat habang may ilang inaantok sa klase.

43

isang insidente iiiniang ng substansiyang katawan nito? Ano ang masasabi mo tungkol dito? "Hindi ako sumasang-ayon," tugon ni Juanito Pelaez, na bagama't hindi niiiinawaan ang tunay na katanungan at esensiya ng sinasabi ng guro ay Nu n ) agot kahit ang malinaw lamang sa pagkaunawa ay ang tinutukoy na kung Hiiumang ibabaw. Sa pakiwari niya, anumang itanong ng guro ay isa lamang pnidalaro ng mga salita na walang anumang kahulugan kung kaya anuman nng isagot ng mag-aaral ay tiyak na mali sa pandinig ng guro. "Kung ganoon ay sinasabi mong anumang bagay na nasa ilalim ng salamin nv makakaapekto sa ibabaw?" Hindi na magawang sagutin ni Juanito ang

mga sunod-sunod na tanong. Mlnalingan nito si Placido upang hingan ng sagot. Hindi ito pinansin ni Placido kaya't tinapakan ni Pelaez ang paa ng kamag-aral Napasigaw si Placido. "Aray! Walanghiya ka!" Napansin ito ng guro at ang atensiyon nito ay napunta kay Placido. "Ikaw na labis ang pagpapahalaga sa sarili at animo'y tagapagligtas. I mgnan ko nga kung maililigtas mo ang sarili? Sagutin mo ang tanong ko." Nagdiwang ang kalooban ni Pelaez na umupo na sapagkat ligtas na siya. "Ang sabi sa aklat, ang salamin ay gawa sa tanso o sa iba pang metal. Iiunabaitoomali?" "Ganyan nga po ang sinasabi sa aklat, Padre."

Nabigla ang lahat sa inasal ni Placido Penitente sapagkat noon lamang lol "Inn at baratin ng mga pilyong estudyante ang nangyaring may mag-aaral na lumaban sa guro. Naumid ang guro at nasundan, ng kawawang Intsik na mabili lang ang mga paninda. tingin si Plac ido habang papalabas ng silid. Pagkatapos noon ay nanginginig na nagsalita a sinermunan ang mga mag-aaral tungkol sa kawalan ng paggalang at binanggit din ang panukala ng Akademya ng Wikang Kastila "Hindi malayong ang binatang iyon ay isa sa mga nagpanukala! O Diyos kong mahabagm, iligtas mo po ang mga mag-aaral na ito! Magsipag-aral muna kayo bago ang wikang Kastila." Hindi agad natapos ang pagsesermon ng pari hanggang matapos ang klase. Makaraang magdasal ay naglabasan na ang may dalawang daan at tatlumpu't apat na mga mag-aaral na nang pumasok ay walang nalalamang leksiyon at nang lumabas ng silid ay nasa ganoon pa ring kalagayan. Nabawasan lamang sila ng ; sang pasanin sa buhay, ang isang oras na ginugol nila sa loob ng silid-aralan.
11L1BUSTERISMO
T

„, ...

TALASALITAAN Hanapinangsingkahuluganngmgasalita. Huwag kang magmarunong." Nalito na 4rin si Placido sa mga sinabi ng guro at mga sumunod p katanungan tungkol sa salamin, metal, merkuryo at iba pang kemikal. "Hindi 3. alipustain 5. ginugol mo alam ang leksiyon, ano ba'ng pangalan mo?" "Placido po." GAWAIN Aha! Ikaw ang Placido Penitente na mahilig bumulong! May labi limang ulit ka nang hindi pumasok ng klase." "Labing limang ulit, Padre?" ulit pa ni Placido. Ano ang nais ipahiwatig ng mga kasangkapan sa pisika na nakasusi sa loob ng "Oo, hindi mo ba narinig?" eskaparate? "Apat na beses lang po akong lumiban sa inyong klase. Kung isasam; ang araw na ito na ako ay nahuli sa pagpasok sa loob ng silid, bale limang uli paPangatwiranan kung ang pagiging isang bantog na guro sa pilosopiya ay cpektibo lamang po." sa pagtuturo ng pisika? "Minsan lamang ako magtawag ng pangalan sa talaan kaya ang sinumIlarawan kung anong uri ng mag-aaral ang mga estudyante sa pisika. Ano ang matiyempuhan kong wala ay minamarkahan ko ng pagliban ng limang ulidmasasabi ninyo sa pagtuturo ng pisika ni Padre Mil Ion? May natutuhan ba ang Tatlong beses pa lamang kitang nahuhuli kaya't labing lima lamang kaya'! mga estudyante sa pisika? Pangatwiranan. . magpasalamat ka. Sige nga, bilangin mo nga kung marunong kang magbilang, Kung limang beses ninyo akong nahuli, bale dalawampu't lima po, Padre.'j At ngayon ay may isa ka pang marka sapagkat hindi mo alam ang) leksiyon." Kabanata 14 . SA BAHAY NG MGA "Kung lalagyan ninyo ako ng marka ngayon ay dapat namang bawasarj ninyo MAG-AARAL ang aking naging pagliban sa klase." Pinakinggan lamang ng guro ang sinasabi ni Placido. "Sapagkat ako nama'y wala sa inyong talaan ngayong ig ANG bahay ng estudyanteng si Makaraig ay malaki, maluwang at may araw na ito. A imposibleng makapag-ulat ang isang taong pag-uugali. Sa ibaba ng dalawang palapag na entresuwelong may mga eleganteng rehas. Magulo ang wala sa klase." hagdan ay naroon ang paligid dahil sa mga nangangasera. May nag-aaral sa kani-kanilang mga silid, "Pilosopo! Hindi mo ba naiintindihan na ang isang Intsik. may nagtutugtugan sa balkon, may nagbabaraha, may mga nagkukuwentuhan ill mag-aaral ay maaaringj wala sa klase at hindi rin niya alam isang Nagtitinda siya ng nagtatalo-talo habang ang iba'y parang mga batang naglalaro. Iba-iba ang ang leksiyon? num.. kanilang edad at kakanin sa mga Nagpanting ang Niiliubiihayan lang ito ng loob pilyong estudyante. tainga ni Placido. at "Kayo mga Ipinukol niya ang aklat. "Tama na, Padre. Maaari ninyo salmahe, mga balat! akong markahan ng anumang ibig ninyong smarka Unsang umiyak at ^fT^^"^ tuwa sa tufing nauubos ■ a paninda at Kayo mga limonyo! ngunit* wala kayong karapatang alipustain ako! Inyo na Hindi kayo mga ang klaseng ito sapagkatj wala na akong balak na mag-aral nangangako sa: Klistiyano! Ako loko pa! ninyo! Mga salmahe! Mga salmahe!" N a r iyang naumid eskaparate
56 EL FILIBUSTERISMl

45

EL FILIBUSTERISlI i 11. m i wang tao sa isang prayle. Ang kasalukuyang Gobernador Heneral noon i , Iba't ibang klase rin ang ugali ng mga mag-aaral. May sobrang palaarj may milipat ang kaso sa Padre Provincial dahil na rin sa kautusan ng mga p'niyle." bulakbol, may maramdamin, may mainitin ang ulo at ang iba naman hindi na Nangako si Pecson na sa susunod ay dadalhin niya ang dokumento na matapos-tapos ang kaharutan sa iba pang kapwa mag-aaral. Nabawasan ang kaguluhan nang dumating ang mga kagrupo ni Makarai na nnglalaman ng petsa, mga pangalan ng nasasangkot na magpapatunay kung paano sina Isagani, Sandoval, Pecson at Pelaez. Nauna lamang sandali sina Isaga at pinamamahalaan ang katarungan. Sandoval at kasunod na rin sina Pecson at Pelaez. Makikisig ang mj "Ngunit anong magiging batayan nila para hindi ipagkaloob ang isang i tagay estudyanteng ito at disente ang pananamit. Nag-usap ang mga ito habari na magiging kapaki-pakinabang para sa lahat?" hinihintay ang pagdating ni Makaraig para talakayin nila ang tungkol s "Hindi nila ipagkakaloob kung manganganib ang Inang Bayang Espanya." Akademya ng Wikang Kastila. Si Makaraig ay isang mayamang mag-aaral rj "Sobra naman iyan! Ano'ng kinalaman ng karangalan ng Inang Bayan sa abogasya at pinuno ng grupo na nagtataguyod ng Akademya ng Wikang Kastil Si Sandoval ay isang Kastilang naging kapanalig ng mga estudyanteng Pilipin batas na tungkol sa tuntunin ng wika?" Agad din iyong sinagot ni Pecson. "Anong malay mo sa iniisip nila? Baka Naging kawani ito ng pamahalaan at nagpatuloy ng pag-aaral sa unibersidaj Siya ay larawan ng mga Kastilang may malasakit at pagpapahalaga sa mj Pilipino. naiatakot silang maunawaan ng mga estudyante ang tungkol sa batas at baka Ang pangunahing estudyante kabilang na sina Isagani, Pecson : Pelaez ay Isang araw ay sila na ang mapasunod. Ano ang mangyayari kung isang araw ling inimbitahan ni Makaraig upang pag-usapan ang kanilang plana Nagpapalitan ang buong Pilipinas ay nagkakaintindihan na?" mga ito ng kuru-kuro habang naghihintay at marami silan| katanungan na batid Hindi nagustuhan ni Sandoval ang pakiwari niyang paikot-ikot na takbo ng nilang si Makaraig lamang ang makakasagot. usapan na tila may halong pagbibiro at pagtatawa. "Napakaselan ng usaping ilo "Ano kaya ang naging resulta sa inilakad ni Padre Irene? Ano kaya an upang hindi seryosohin." naging kapasyahan ng Kapitan Heneral?" tanong nila sa isa't isa. "Kung ganoon ay patawarin sana ako ng Diyos sa aking mga pagbibirong Malaki ang sampalataya nina Isagani at Sandoval na pinagbigyan an sangkot ang mga prayle." kanilang kahilingan. Tiyak na raw ang kanilang karangalan sa ginawang it para "Kung ganoon ay sabihin mo sa akin kung ano ang maaaring maging batayan sa mga kapwa mag-aaral. Samantala, si Juanito Pelaez ay hindi napigilai ang nila ng kanilang hindi pagsang-ayon?" paghahambog sapagkat siya raw ang bumuo ng panukalang ito para s pangkat. "Sa dahilang ang mga klaseng panggabi ay maaaring magkaroon ng panganib Kinakabahan naman si Pecson. Hindi ito makumbinseng dapat nanj ipanatag ang gaya ng nangyari sa paaralan ng Malolos," patuloy ni Pecson. kanilang loob. May pangamba itong baka sila makulong lalo' may mga "Pero kahit ang mga klase sa dibuho ay ginagawa na rin ngayon sa gabi at makapangyarihang taong nakikialam. Biglang nagbago ang ihip ng hangin nang marinig iyon ni Pelaez at kaaga maging ang mga nobena at prusisyon," tugon naman ni Sandoval. kumambiyong wala siyang kinalaman pagdating sa bagay na iyon. "Hindi aki "Malalagay sa panganib ang karangalan ng unibersidad," anang matabang kasangkot pagdating sa bagay na iyan!" lalaki nang hindi pinansin ang puna. Nagngitngit ang loob ni Sandoval. "Bumubuo 'yan ng masamang pagtingii "Kailangan din namang magbigay ang unibersidad para sa mga mag-aaral. sa Kapitan Heneral. Alam kong siya'y maka-prayle ngunit sa puntong ito'i hindi siya dapat nananalig lamang sa mga ito. Mapapatunayan mo ba sa akinj Pecson, Kung totoo ang mga sinasabi ninyo, para saan pa ang paaralan, ang unibersidad kung ano'ng batayan mo sa paniniwalang walang sariling pag-iisi] ang Kapitan upang hindi matuto ang isang mag-aaral? Institusyon ng kamangmangan? Nagkakasundo ba ang mga tagapagtaguyod ng edukasyon para hadlangan ang Heneral?" "Wala akong sinasabing ganyan!" Napatawa ito na halos nakikita na an: karunungan?" bagang. "May sarili siyang desisyon sa anumang bagay na kailangan niyan Sumagot si Pecson sa sinabi ni Sandoval. "Sapagkat para sa kanila, ang pagdesisyuhan. Natitiyak ko iyan." pagsisikap na ito'y kawalan ng kasiyahan." "Kung ganoon ay patunayan mo ang mga sinasabi mo!" sigaw n Sandoval. Sumabad ang isang mag-aaral. "Ngunit paano kaya kung ang panukalang ito'y "Huwag kang magsalita ng mga walang kabuluhan at ayokoni matawag na magmula sa paaralan ng Sining at Kalakalan?" filibustero." "Magdahan-dahan tayo ng pagpapalagay," mabilis na tugon ni Sandoval. Natatawang nagpahayag si Pecson. "Ayan na naman ang filibusterismo Hindi na ba maaaring magtalo nang hindi mauuwi sa anumang pagbibintang?" "Ako'y walang pagkiling sa mga prayle sapagkat batid ninyong ako'y may Humingi si Sandoval ng isang tunay na pangyayari sa pahayag ni Pecson malayang kaisipan. Isa ako sa nagtanggol sa pagkakatatag ng Sining at Kalakalan "Hindi pa gaanong katagalan nang mangyari ang pagsasakdal ng mga at saludo ako sa paaralang iyan na hinayaan ng pamahalaang pinnunuan ng mga I I 1 1 1 , 1 BUSTERISMO 59 prayle."
58

Ipinagtanggol niya tayo laban sa lahat ng mga naroon gaya nina Padre inyong mga paaralan. mga ginoo. nagsunuran ang iba pang mag-aaral. "Iyan ay kung hindi sa ating mga binti isasabit ang kadenang palamuti." pagbabalita ni Makaraig. Masigla pa rin dulot nang natamong palakpak ang tinig ni Sandoval. "Ayon kay Padre Irene. Ang pinakamabigat na hatol ng parusa sa Espanya'} Sibyla. ni . Kung ako ang inagsasabi kahit I'ecson." "Napag-usapan na namin 'yan ni Padre Irene at aniya'y nagawa na nating "Humanda tayo kung ganoon. pamahalaan ng Espanya sapagkat patuloy itong nagbibigay ng magandang Agad sinawata ng isa ang mag-aaral na nagsabi niyon. Sa pamamagitan ng Espanya ay nagkaroor kayo "Nakausap ko na si Padre Irene. "Ang pamahalaan ay nagkakaloob nj mga Nagpalakpakan ang lahat sa pagdating ng lalaki." pagpapatuloy ni Makaraig." Nahikayat ni Sandoval ang mga naroon sa kanyang mga pahayag sanhl gobernador sibil. mga kasama!" masayang balita ni Makaraig. ibinibigay din sa inyo ang lahat ng bagay na mayroon sa amin." sabad ng isang estudyante. hanggang sa ipagkait din ang ating kahilingan?" ani Pecson. upang masayang magpalakpakan ang mga mag-aaral. sa unang nagbigay ng panukalang ito. Ang eskolastikong tinaglay ko'y umiiral dhj sa panukala. Sapagkat ang hindi niya pagsang. Ang ibig sabihin ng lahat ng ito'j at maging sa mag-aalahas na si Simoun. Hintayin "May ilan pang mataas na kawani na tutol din sa ating panukala gaya ng natin ang karangalang itatampok ng pamahalaan para sa inyo." pakli ni Makaraig. si Sandoval sa ngalan ng Inang Bayang Kung mapakiling natin si Don Custodio ay mananalo tayo sapagkat tiniyak ng Espanya. at pangasiwaan. "Ngunit paano kung ang Kapitan Heneral ay patuloy na sumangguni "Pero matagal ng walang silbi ang lupon na iyon. at ibinigay din iyan sa inyo. sa pangalawang kabo. Tulad din sa Espanya. "Dapat ninyong malaman. pangangailangan para sa lahat. "Nasasabi mo lang iyan. Kung kayo'j "Mag-aalahas na si Simoun? Ano'ng kinalaman ng hudyong iyon sa usaping nagdurusa'y gayon din kami. "Dahil pagkatapos magbigay ng panukala at ibigay na sa kanila ang anumang kapasyahan." "Magtigil ka na sabi!" wikang muli nang umaawat na mag-aaral. dahil isa kang Kastila. ang makikipagtunggali para sa inyo. Padre Fernandez. Nagawa ninyong hubarin ang kanilang mga suot na maskara at ilantad ang kanilang kasagutan.Kapitan Heneral na wala siyang kikilingan. na isa ako "Pati ang Intsik na iyon?" bulalas ng unang mag-aaral. gayundin ang Intsik na si Quiroga. kabila niyon ay hindi pa rin ninyo masasabing ang inyong pagsisikap ay Napatingin ang lahat kay Makaraig na waring naghihintay ng tiyak na masasayang. ang Pilipinas ay binigyan ng mga kumbentonj Banos. "Narito tayo sa bahay ni Makaraig upang marinig natin ang tagumpay. Pilipino na lumantad at lumaban ay ako. Kami'y Katoliko kaya't ginawa rin kayonj Katoliko. Hindi na narinig ni Pelaez ang patutsada ni Pecson dahil sa patuloy na sa bandang huli'y bumagsak ang kaso natin sa mga palad ni Don Custodio. sila'y patuloy na bibiyayaan. "May mabuting balita." Agad napabulalas si Sandoval. Sa aking palagay ay kayang-kayang lutasin ni Don susunod na sasabihin ni Sandoval. pagbabalatkayo.. Padre Salvi. ayon ay taliwas sa hangarin ng Espanya para sa lahat ng kanyang nasasakupan." paliwanag ni Makaraig. "Habang walang pruweba sa isanj masamang Sa gitna ng pagtatanggol at pagtatalumpati ni Sandoval ay dumating si hangarin. Nalaman ko ang lahat ng nangyari sa Los ng pamahalaang makatawiran." Nagpahayag ng papuri si Sandoval patungkol sa pamahalaan sa pag asang Makaraig. tagapangulo ng Lupon ng mga Paaralang Primarya.. Custodio ang mga bagay na ito sa buwan ring ito." "Paano ang gagawin natin para kumiling sa atin si Don Custodio?" tanong ng Niyakap ni Isagani si Sandoval bilang pagpapahalaga sa sinabi ng lalaki at isang estudyanteng tila naiinip na." ito lalo na sa mga bagay na patungkol sa ating lupain. Halos isang linggo silang naroon at nagsisipagdebate tungkol sa uting pinamamahalaan ng mga prayle." muling wika ni Pecson. Dahil natuklasan ninyo ang hindi natuklasan ng iba." tugon ni Makaraig. At kong marinig kung paano tayo ipinagtanggol ni Padre Irene!" nakatitiyak akong may gantimpalang papuri ang pagsisikap nating ito. 60 EL FILIBUSTERISMI kalahati ng sinabi mo'y tiyak na pararatangan akong isang iilibustero. "Tumigil ka na! Nais bukas. huwag nating hatulan ang pagbibigay ng katarungan nj pamahalaan. Sa totoo'y pinayayaman Hinikayat ni Sandoval ang mga mag-aaral na patuloy na manalig si natin. Muling sumabad si Pelaez. matagal na nga." "Ipagpapaliban na sana ng ilang buwan ang pagdinig sa panukala natin nang wika pa ng negatibong mag-isip na si Pecson."Na walang ipinagkaiba ang ibig sabihin sa aso ng hardinero/'parunggit Gayunman ay hindi pa rin mawala ang pag-aalinlangan ni Pecson. Wala ay ano?" "Pagkatapos? Kung walang magkakaroon ng lakas ng loob sa inyong mga nang magagawa ang ating mga kalaban kung hindi tanggapin ang pakikihamok. "Oo. "Sa "Paano kung tumutol din si Don Custodio sa ating panukala?" ani Pecson." wika ni Pecson. ang malakas na palakpakan. Kaya naisip nilang buhaying muli sa pamamagitan ng Natigilan ang mga mag-aaral na nagpalakpakan at waring naghihintay-nang pagdinig sa ating kaso. sa Kapitan Heneral kamatayan. Sandoval. sa pamamagitan ng Intsik na si Quiroga at ng I I HUB USTERISMO 61 mananayaw na si Pepay!" tugon ni Makaraig.

47 .

. Buki Hindi nasiraan ng loob si lsag. Marami siyang kliyente dahil kilala siya sakahusayan sa pagtatanggol." " '1 "m|' i'"m:.w ne uouan ngunit pagkakataon mabistayan iyon ni Isagani II... Marami ang naghihintay sa kanya kaya't matagal bago napaunlakan si Isagani." ani Isagani. Anong klaseng estudyante ang mga ka-grupo ni Makaraig? 2.. kuru-kuro ang nasabing Lupon upang magkaroon ng pagkakaabalahan. Samantalang sa loob-loob ni Ginoong Pasta ay may sarili na siyang i . Ano ang layunin ng grupo ni Makaraig." panukala ni Makaraig n anukT Si Isagani ang nagprisintang pupunta kay Ginoong Pasta sapagkat a abogado ay naging kaklase at kaibigan ng tiyuhing si Padre Florentino.. Mini ng abogado kaya't matapos makapagpaliwanag si ay tinangkana na salita at pag-iwas sa usapan..isyahan at Sumang-ayon at napagkaisahan ng lahat na piliin ang abogado ang lapitaf ni iyon ay ang hindi makisangkot sa nasabing usapin. Disente ang pananamit at ang mukha ay pormal na halos hindi ngumingiti. sana sina Padre Irene.IBUSTERISMO"Ang magandang dalagang kaibigang matalik ni Don Custodio. muli ni Pecson Naging masigla si Isagani sapagkat maayos ang pagtanggap sa kanya ng Nagprisinta si Juanito Pelaez na siya na ang kakausap kay Pepay sapagkj abogado. M' lahat ng ito ay alam GAWAIN 1.ya \Tnasvahan dekreto at sapagkat kung anu-ano ang | . Isagani at Pecson? 3.. Nakilala siya nito at agad kinamayan sabay paghingi ng paumanhin.i. a SI Ginoong Pasta ay kabilang sa pinakabantog na abogado sa Maynila. 1 lindirinsiyamaloK | ( t ^ nang hogado.. Padre Fernandez. "Si Ginoong Pasta na isang abogado ay maaari ring lapitan sapagk siya'y m jgdilim na muli ang mukha..in sa l-atas.i. Kakausapin ko muna sIT Custodio. nlmlii hindi ganoon kadali ang lahat." sab|». Hindi ko tiyak kung may alam kayo gaya ng pagkakaroon ng maraming pag-aari. ' i... ng tulong kaninuman sa dalawang babae. Sinu-sino ang kanilang lalapitan upang hingan ng tulong? Kabanata 15 SI GINOONG PASTA 1 2.wangT™2 si Isagani sa pamamagitan ng matatayog na 1 ' " ' '""'"i" "^fnag^mula itong tumalakay ng mga paksang may . Sinabi niya ang pananalig ng mga kabataan kay Ginoong Pasta at imuasa "Si Ginoong Pasta ay malapit din sa isang mananahi...i.^.| . mil desisyon at sa katunayan ay ang kabilang panig pa nga." sambit ni Isagani. Tila ibig pang ikubli ni Hindi sumang-ayon si Isagani sapagkat mahalay tingnan kung pati k Pepay nalalaman tungkol sa pakay ni Isagani ngunit ay lalapit pa sila. inoong Pasta na siya'y may "May iba pa namang paraan. Agad niyang sinabi ang pakay at hinintay ang reaksiyon nito. .----doon ay Pilipino ito kaya nakatitiyak na sila ng pagpanig sa kanila ng abogad imkay.48 tang EL FILIBUSTERlSNfi 1 . Kondesa. isang mangangalakal ii mi' sinawata mataas na opisyal upang aprubahan ang desisyon nang maalala ni i n in.Ii ito ang nagpanukalang ipaubaya sa Lupon ng Pamahalaang Primarya singkahulugan ng mga salita.. "Walang makahihigit sa akin i . Hindi na nagkaroon ng lakas ng loob si Isagani na humingi i. < ><>!" kinamot pa nito ang ulong panot. I. Batid niya i mngyaring Isagani upang maging marangal ang pamamaraan. pagtatalo sa Los Bafios at ang pagkahati ng dalawang panig. kaibigan din niya ang babae. m i . tagapayo at tanungan ni Don Custodio. 4. na nagtanggol sa kanila sa Los Bafios? 5.( amorra kapanalig 4. Hindi ako i maselang bagay at kailangan kong lubusang mag-ingat..iiii niyang hindi lamang si Padre Irene ang nasa panig ng mga mag-aaral at TALASALITAAN Hanapin ang ." wika ni Makarai: silang mamagitan sa kanilang panig ang abogado sakaling sangguniin in I )on "Gawin muna natin ang paraang hindi mahalay..ling sa pag-ibig sa bayan at paghahangad ng progresibong kamalayan.balkon 5.r payo Ginoong Pasta at kung walang mangyari ay saka n'yo na pag-isipang humingj' nangmakitang pormal at nakasimangot ang mukha ni Ginoong Pasta. Dumatingl din ang pagtawag sa pangalan ni Isagani at siya'y pinapasok sa tanggapan Nasa loob ng opisina ang abogado at sa mesa nito ay maraming nakapatongl na papeles. Anong klaseng mithiin ang ninanais ng grupo nina Isagani? Sinu-sino ang sumang-ayon sa panukala nina Isagani.. Kap<u>y*"<» > . nangangasera 3.. Ni hindi umangat ang ulo nito at nagpatuloy sa pagsusulat gayong siya'y nakapasok Itinaas na nito ang ulo at tumambad si Isagani sa paningin ng abogado. Magtatagumpay nga 1. Maputi ang buhok nito at may pagkapanot na ang abogado..

"^.o {"?i "lunayan Pa nga'y kapuri-puri. "Ngunit ang pamahalaan ay gagawa ng salig. ^a^x'I ■_ 1_l . EL FILIBUSTERISM' rin f i I IIIBUSTERISMO 65 ng ganoong pagkilos ay nangangahulugan ng paglaban sa pamahalaan tungkol i "Hindi po namin nais na malagay kayo sa balag ng alanganin " an kanyang pamamaraan ng pagsakop. |Sng isang bayan na nasusuklam sa kanyang pamahalaan ay walang kailangang PGIN kundi ang siya'y palayain.49 ang higit na naguluhan sa hal kanyang mga sinabi.i. Hindi sila liiikapangahas na umuwi." Pihpmo. Subalit may mga bagay IYONG hindi nauunawaan sapagkat lubhang maselan. Ngayon ay sasabihm .'<aDUDUt' mS pamahalaan. "Nariyan ang higit na suliranin." naniniwala silang nakahandang Napangiti ang abogado sapagkat nagtatagumpay na siyang lituhin si Isaganm magbigay ng at maiba ang paksa ng pinag-uusapan. Ang paghingi ay hindi dapat ikamuhi at sa atino l™ . "Kung pagsunod sa mga alituntunin. Ngunit kakaunti pa ang aking nalalaman tungkol sa batas mga kautusan o kapasyahang pinaiiral sa ating bayan. ka Jl: «Masamane teorva Iyan ay pagpapakita na kakaunti pa ang ngjsang panukala bagama't may mabuting layunin kung laban naman ng pamahalaan ay nakakasugat." makakasama sa pamahalaan ang pagtataguyod ng L„. Nariyan ang simbahang laging humihingi sa ~ Hyos at naniniwalang siya'y palaging bibiyayaan. Marami ang hindi nakakaunawa nito. Iisa po ang ating layunin at nagkakaibi lamang sa humihingi man ang "•a mamamayan ay sapagkat pamamaraan. Ano ba ang hinihingi nila? Nalalaman ng marami IW ITO'y hindi masama at sa halip ay makabubuti.ag magtangka ng pagkilos n salungat sa mataas na layunin ay isang krimen na dapat parusahan. Ang isang bayan lamang I alipin at dinadahas ang walang karapatang humingi sa kanyangpanginoon.n.." Pakiwari ng abogado ay nagtagumpay siyang tuluyang lituhin si Isa kaya't : naging kampante na ang loob.a batas at mga kapasyahan." 1& UCK C f B m ! Nagpakita ng hindi pagsang-ayon si Ginoong Pasta sa mga naging pahayag "j n. t 'fnimaming pagbabago sa Madrid ay naparatangang filibustero. -o x ■ "v uo " ^ g i. mmmigm im layuiii] nang may tugon ni Isagani. Ang s alituntunin isang panukala bagama't may mabuting layunin kung laban naman gumawl. An isangmara^galna*1& 1.. Hindi nga ba't kapuri-puri na ang pagtulonj ""F-T"' I ay ang pagsunod sa batas hindi pagsang-ayon Ang gumaw ng sa pamahalaan na ang pagiuion« Nagpakita ng at mga kapasyahan. jyiuuinui oti citing "Ipagpaumanhin po ninyo.t na!.si uinoong rasia sa mga uagmg yauay a . na nangangahulugan makagambala kahit isang saglit sa taong ang buhay ay totoong mahalaga mga y subersibong pag-iisip.. rronnontU A n «I« ~. "Huwag sanang itulot ng Diyos na k'ami ang ibubunga ng ginagawa nilang paghingi. Bg ano mahinahong wika ni Isagani. si Ginoong Pasta na na si Isagani. Umaasa akong hi'n it^nj-..

. "Kailangan mong magtiwala sa kanila sapagkat lahat ay ipinagkakaloob nila.. Ang maipapayo ko'y ipagpaubaya na lamang ang lahal ng makabubuti at siyang nararapat.. ang hindi umiyak ay walang gatas. n lamang kung ano ang mga bagay na kailangan ko pang gawin. Ano?Ang binata'y nangahas na 1 mangatuwiran sa kanya? Hindi ba't nakalilito na ang mga naging pahayag niya? ilalingan ng mamamayan. Ang tangkaing hilingan siya kahit pa hindi naman kalabanin ay parang pagbibigay ng sapantahang siya'y nagkakamali. kailangang isantabi ang ganyang paniniwala sapagkat iyan ay kahangalan. "Sa pamahalaang ito ay lis." Isinuot ng abogado ang salamin sa mata at nagkunwaring may binabasang i i "Kabaligtaran!" tumawa ng pakutya ang abogado. ang "Narito po. pinutol ako ' Natigilan si Ginoong Pasta dahil tila lumabis ang kanyang mga salita at ipusukanmo." "May ibig akong sabihin. Kastila ang nagpahayag ng panukalang iyan. "Nahuhulaan ko ang ibig ninyorg ipahiwatig. Mabuti pang pabayaan na lamang natin sa pamahalaan ang kapasyahan. guslo am v t» i jr j x 6 si ^ ^rS^lLarikaU . ngunit may iba namang makatuwiran. subalit waring nalimutan ko na." "Ngunit ang bumubuo sa pamahalaan ay ang mamamayan na siyang pagkuwa'y kumumpas ang mga kamay na waring may ibig ipahiwatig.Iubha Umangat ang ulo ng abogado.. lumayo na.^. isang bagay na walang gaanong halaga.. "Ibig ninyong sabihin na ang pamahalaang kolonyal • lnndi "Sila'y mga taong maaaring magkamali kaya't hindi dapat magbingi matatag ang pagkakabuo at umaasa ito sa mga pala-palagay. kung nababatid nawawalan siya ng pag-iingat." bingihan sa iba pang mga kuro-kuro.. iba't iba ang pamamaraan ng |ii»inahalaan. ang bise rektor ay tutol sa panukalang iyan. "Ibinigay sa atin ng pamahalaan ang mga bagay na hindi natin hinlhingj sapagkat ang paghingi ay nangangahulugan ng pagkukulang at ang ibig sabihin impiikarami.. ■ a ni)'." "Nasaan na ba ang aking salamin?" "May kasabihan ang mga Kastila." hindi humingi ay hindi mabibigyan.." Nagpakawala si Isagani nakapag-aral at nakakaunawa ng lahat..." malungkot na ngiti. Kayong mga marurunong ng magsalita 11 'nr. "Binata. Higit na matibay an batayang ^^^^^. ano pa ba anp.." "Hindi! Hindi iyan ang nais kong sabihin!" agad pagtutol ni Ginoong l*MMtn.. Maaari kayong makatagpo ng pinunong lubha mil-'. ngunit hindi sa panukala nil mi pamamaraan ng panukala.. kabaligtaran ang nangyayari. Kahit ang hinihiling ninyo ay lubhang mapanganib. Muli itongnagpahayag saparaangpautal-utal kay Isagani.." mLtagpo ng pinunong." Sandaling nag-alinlangan ang abogado at ipinako ang mga mata kay »'ani.^ kaP^ihan ng pamahalaan katuwiran o katarungan.. & 1 .. paggawa sa pamahalaan.iiu ... Naintindihan ni Isagani na gusto na siyang paalisin ng abogado kaya't llvii'v ay ang hindi pagtupad sa tungkulin.50 oi D -J -or " kanyang nasasakupan ang pinakamahina sa lahat.

isang negosyanteng Intsik na naghahangad magkaroon ng M I ado ang mga Intsik. walang ginawa alang-alang sa bayani nagkaloob sa akin ng lahat. Maaalala ninyo ako sasabihing may katuwiran ako sakaling kayo'y ubanin na rin. Ang kailangj masasabi ninyo sa pananaw o pagtingin ni Ginoong Pasta NII mga natin ay mga bisig para sa agrikultura. Maliwanag at napapalamutian ang in(j.. hindi makapag-asawa at tuluyang mawalan ng bayan na siyanj kauna-unahang kukutya sa inyong naging kasawian." "Isang pangarap! Isang ideolohiya! Isang kahibangan!" inakbayan i abogado si Isagani.51 EL FILIBUSTERISl 1LIBIISTERISMO . u6 Quiroga habang no . Masaya ang buong paligid dahil sa masasayang tawanan. Ang pa ba kayong matutuhan? Nakatitiyak akong maging si Padre Florenti ay sasang-ayon sa aking mga sinabi. Nahj ako nang 2. hindi hindi ko iisiping." TALASALITAAN Hanapin "Kung ganoon ay gawin din nila ang ginawa ninyo." inya-tanyang ^ima at sakit"Palagi niyang sinasabi sa akin na isipin ko ang aking kapwa katulad pag.sapantaha dinadahas naglilingkod ay may hawak na aralin ang kabila kong kamay. mga kawani ng pamahalaan at ang nr. Ang mga palamuti i na bahay ay galing pa sa Vienna. maluwang na bulwagan... mga sulci niya sa negosyo. Ang ninyo? Ano ang mapapala ninyo sa panghihimasok sa bagay na iyan? tyf ibig hindi ito angbuhay ^ngU^^ ng is. Ang mga manggagamot ay nag-aagawan ng maysakit.„ ^^^^ apyan." mi pakay ni Isagani? 66 U ^ZXZt Ano ang tunay na damdamin ni Ginoong Pasta sa inilapit na usapin ni Isagani? ' i n'lagumpay ba si Ginoong Pasta na lituhin si Isagani? Pangatwiranan. 4. ang mga Natigilan ang abogado habang pinagmamasdan ang papalayong binatl "Kahabag-habag na binata! Ako man ay may ganyang kaisipan din sapagku ang lahat ay nagnanais na may masabing nagawa para sa kanyang bayan. Kaya kayo natuto ng wikang Kastl ay sapagkat pinag-aralan ninyo. Maraming alak at masasarap na mga handang gin. Dinaluhan ito ng mga tanyag na panauhin gaya ng mga kilalang • ini'. "Kung ang lahat sana ay nag-iisip ng tulad it.I. mga prayle. Ako nama'y naging alipin ng isang prayle at habaf ako'y 3balag S." saka hinipo n Ginoong Pasta ang ilang puting buhok.llong SI Quiroga.uiinagdag pa ng abogado." "Ang gustong matuto ay talagang matututo ngunit ilan po ba ang kagaj link it madilim ang mukha ni Ginoong Pasta at ikinukubling may nalalaman ninyo? Isa sa sampung libo? O baka higit pa. mangumpisal at makinabang gaya ng ginagawa ng iba. Canton at Hongkong. mga militar. Maririnig ang ng mga botelyang champagne at bungguan ng mga kopita. Marami siyang kaibigan na may matataas na tungkulin dahil 1111 ■ s i yang magregalo. Ang mabuti'y ail panggagamot ang inyong pakaisipin. "Kung sakaling ang aking buhok ay may uban na ring gaya ng sa inyo. o maski para sa mga mamamayang nagpalago ni aking kabuhayan.. Kun magpapatuloy kayo sa inyong ginagawa ay baka hindi kayo makatapos ii| pag-aaral. . kuwentuhan at i n iiirinig na iba't ibang papuri ng mga taong naroroon. "Bibigyan ko kayo ng isang magandang payo at alai kong magagamit ninyo ito. kaawa-awang Padre iciiiino!" para sa kapakanan ng higit na nakakababa. ilubong . Kayo'y hindi taga-Maynila at hindi Kastlfl ang 1. Mayroon siyang mga tapat at masisipag i | i lauhan. Pati ang paniningil ng tamang halagi Layuan ninyo ang mga bagay na may kinalaman sa bayan at pamahalaai Magsimba. At kung marami man sa bilang ay kulang naman sa kasanayaj Walang masama kung ang mga magsasaka at manggagawa ay matuto rin mapabuti ang kanilang mga sarili sa pamamagitan ng edukasyon.mit Mandarin si na nag-uusap WNGATAKAL k. usok ng mga tabako na m USOK." "Totoo ngang napakarami ng doktor at abogado ngunit ang ibang bay ay ideolohiyang umiiral tulad ng kabataang si Isagani? wala. "At kung aalalahanin ko ang aking buhay na walanl ginawa kundi para lamang sa aking sarili. siyang bumubuhay sa atin.ilialong apyan.p. ay naghandog ng isang hapunan sa araw na iyon 11 >ado sa kanyang tahanan sa Escolta. Panay ang ~ ~ o tohnkn na humahalo sa amoy ng bahay-Intsik na tila . iisip ko sa aking sarili.alakal. Ang mabuti pa'y matuwa na lamang kayo sa pa| aaral kung paano magbigay ng lunas at magpasipsip ng lason. Nagpunta ako dito hindi para sa aking sarili ku.. kahabag-habag na binata. mabistayan mga magulang ninyo. magpautang at magpakumbaba. ang bawat uban sa ulo ko ay magiging tinik at hindi ko ipagmamalaki bagkus ay aking ikahihiya nang labis.. Kabanata 16 ANG KASAWIAN NG ISANG INTSIK li. "Napakarami ng abogado at ang iba'y nagkakasya na lamang na magti Ano'ng masasabi ninyo sa mga ideolohiya ni Isagani? Ano naman ang kawani.. Iwaksi ij ninyo sa isipin ang pagpapabuti o pagpapasama ng bayan." Yumukod na si Isagani pagkuwa'y umalis. nagdilim ang pamngm GAWAIN hindi ako tinulungan ng mga guro sa akademya. Magsunog din sila ang singkahulugan ng mga salita kilay sa pag-aaral at makalbong tulad ko. wika naman ni Isagani.

Ilang araw lang fean at taong 'yan?" ipalalagay ko na ito sa iba't ibang mga bahay. Isang koronel. Walang nagawa si Quiroga nang kunin ng babae ang pulseras." Ipinagtapat ni Simoun na kakailanganin ang bodega ng Intsik "Totoo 'yan! Ngunit dapat ninyong malaman anj bago bumaba ang para sa liynng mga bala at baril. grupo na nag-usap kabilang ang ilang kawani. Malaki ang kikitain in ayusin ninyo ang pagpapawalang bisa ng kautus p#ra maipagbili ninyong sa paglalakad ng mga kaso nila para sila mapakawalan. Sa oras na mangyari H "Maaari ninyong bilhin ng mura ang kanilang bahay. Isiningit ni Don Pelaez sa usapan ang kanyang suliranin sa inan. rnga Sinabi ni Quiroga na babawasan ng dalawang libo ang siyam na libong kalakal na nasa daungan pa rin. "Pag-aralan ninyo bakit halip mas maunlad ang ibang bansa pagdating sa pakikipagkalakalan Jcailangan ay linibigay niya ito sa isang babaing may kaugnayan sa isang taong I iipangyarihan na kailangan ng mga Intsik para umunlad ang kanilang gawin ninyo ang kanilang ginagawa. Sa katunayan ang muli ang bahay sa mas mataas na halaga. isang iMm o u n na bagsak ang kanyalbilyan at isang magsasapatos. May isang Simoun." "At pagkatapos ay pagsisiyasat ay maraming maibibilanggo at ipatatapon. Napangiti si Simoun sa narinig. Hindi naman maaari ang pagpapagiba hindi makaraan ng hindi niya ang halagang nagugof innggihan si Simoun dahil sa isang buwan bago pa dumating ang kuwaresma.52 EL FILIBUSTER tungkol sa pagtaas ng buwis at may ilang tumututol sa kompetisyong jig mga I II Mil IS TERISMO 69 Intsik sa pakikipagkalakalan. Naroon at panauhin rin ang mag-ai jia si • pulseras ay binili ni Quiroga kay Simoun sa halagang apat na libo II i i i -galo sa asawang Indiana na mukha namang Intsik. kukautang kay Simoun at siya na rin ang maniningil sa iba pang pautang "Nagrereklamo pa kayo gayong naglabas na ng kautusan ang Ka fTeneral tungkol sa pagpapagiba ng mga bahay na yari sa pawid. Ngunit sa Simoun. Nawala naman ang sa mukha ng Intsik ikailanganin ko ang siyam na libong piso para bayaran ang mga taong nang makita si Simoun. ang pagpapagiba ngayon." kanyang rebolber ay walang bala. Custodio tungkol sa -ngpapadala ng komisyon sa India na mag-aaral "Nagustuhan mo ba ang pulseras?" usisa ni Simoun. gusto ko sana'y mangyari na maraming utang na loob sa mag-aalahas. mga ginang at si Don Pinagdaop ni Quiroga ang mga palad at hindi pagbati kay Simoun. Bukod sa ano ng afig ibibili ng mahihirap na mga 'Huwag kayong mabahala dahil pananagutan ko ito." jjiyo." Nag-aalinlangan pa rin si Quiroga sapagkat takot siya sa pagtatago ng mas. Nagdat fja kung mangungutang pa ay si Simoun na ang ituturo para utangan. ng paggawa ng sapatos para magkandatuto sa gagawp mga kawal. Bagama't nabigla ang Intsik ay kautusang iyan. Bukod pa sa malaki ang pagkakautan Intsik kay masiglang ig-uusap na tila tinamaan na ng espiritu ng alak. Si Simoun ay nagpahayag ng sariling palagay. Tila uliinga naman ng maluwag ang Intsik." S °^h K • "Ano't kailangan pang pag-aralan ang sapatos ng mga Indiyo? Maaari H katotohanan mataw Bakit may ganit paghahanda at bumabaha alak? . "May sapat bang kakayahan ang binuong komisyon?" gad dumaing ang Intsik ka "Nasabi ko na ngang ang dapat papuntahin doon ay isang kawal." Napilitan na ring sumang-ayon si Quiroga sa lahat ng ibig mangyari malapit ito sa Kapitan Heneral kundi dahil sang-ayon si Simoun sa karapatang ni linoun. Ngunit dahil nakitang papalapit si Quiroga. dalawang opisyal at ang pamangkin ng Kapitan leneral ang kasapi sa binuong komisyon. Umalis siya sa grupo ng mangangalakal "Kung hindi kayo papayag ay maaari naman akong lumapit sa iba. Malaki ang pagsasaalang-alang ni Quiroga kay Simoun hindi lamang sa lalapitan upang sila'y magpikit-mata. Nagbalik ang dalawa sa sala at dinatnan nila ang mga taong hinihingi ng mga Intsik. ang mga yerong galbanisado na tunay na matibay.

nnan silang magyapak gaya ng ginagawa nila sa kanilang bayan." > onanan at ibig niyan a "Totoo ngang maraming Indiyo nanaglalakad nang nakayapaksa kanilang n f i l_'Ano? Na. Nais nitong hilingin na mapanood ng pribado ang palabas.uJugi kaylnna bayan ngunit hindi naman lahat. Qu. Sinabi ni Simoun na mas makabubuting panoorin nila ito upang iimpatunayan kung totoo. Sumama rin si Ben /iiyb upang mapatunayan na tama ang kanyang hinuha na ito'y ginagamitan ■Dang ng salamin. ^r Alam ni Simoun ang taktika mmm mga Intsik sa negosyo. Kap nangangahulugan ito ngpagkalusi at kam. ^^l^^^^^^^ ftln m pagkalugi ng negosyo. n l § ang negosyo. Kny Juanito Pelaez nagmula ang kuwentong ito.53 ababatid ni Simoun a ji . Ang lahat ay sumang-ayon maliban kina Padre Snlvi at Don Custodio na kalaunan ay napapayag din. Leeds. Ayaw maniwala ■ iba at ito raw ay ginagamitan ng pandaraya sa pamamagitan ng salamin. .r°ga ang dahilan 3ng isan Intsik mBy Sa pulutong ng mga pari ay pinag-uusapan ang tungkol sa ulong nagsasalita on may perya sa Quiapo na pinamamahalaan ni Mr.

Lumaon ay nagkaroon ng pagtatalo ang pangkat tungkol sa mga lilok na sapagkat nagbibigay-daan sa mga taong nagsisipaglakad. ang mga Indiyo ay likas na mahilig sa sining at paglililok. May pagkakataong sinasadya ng pariil matalisod upang v 1. sab kindat at pamumungay ng mga mata. Nagkabiruan sila sapagkat may mga larawan at lilok na nakakawangis ng nito? mga prayle. Nagawa pa nito kurutin ang "May taglay ding kakayahan at husay sa sining ang mga Indiyo subalit mas bisig ni Ben Zayb na ipinagkamaling braso ng isang dalaga ■ napatungayaw makabubuting ang paglililok na lamang ng mga santo ang kanilang ntupagin. Pinagtawanan din nila kaaya-ayang pakiramdam sa mga taong naroon. Ano ang binuong estudyanteng nakaaway niya sa bapor. Naglakad nang palayo ang pangkat komisyon para mag-aral sa nina Padre Camorra at tuluyan na ring naagaw ng iba ang atensiyon ng pari sa dalaga. Iniiwasan ng m| itong nawa ng mga Indiyo. Napagtuunan nila ng pansin ang isang kuwadrong tanso ng babaing pisak img mata. pulutong jl'iuuni. nagmumula sa mga instrumentong gaya ng tambol. Lalong napahimutok ang i n i nang pabor na naibigay ng lalaki? matuklasang ang nobyo pala nitong si Isagani ay walang iba kundi "ii 5. Ano ang nais mangyari ni Quiroga sa paghahanda niya ng hapunan par mga mahahalagang tao? '2. Ano ang taktika ng Intsik sa negosyo ayon kay Simoun? 4-." naman si Ben Zayb. nakalupasay. 2. Sumagot SA QUIAPO si Ben Zayb na iyon ay may pamagat na La Prenza Filipina o prinsang ginagamit MAGANDA ang gabi ng Enerong iyon at hindi magkamayaw ang ni tao sa Pilipinas. Pinipilit unatin ng babae ang lukot na damit. Maliwanag na maliwanag ang plaza dulot ng ilaw na lalong pinatingk. . ng isang lalaking nakagapos ang mga kamay. Masayang-masaya at walang pagsidlan ang kagalakan ni Padre Camoi kawastuan ng mga gawa kung may batayan ba ito ng sining. May nakita silang tindahan ng mga larawan at nililok na kahoy ng mga India? Ano ang kabulufl Indiyo. Naiinis ang binata sa bawa't tumititig kay Paulita o sa mga taong 'bibigay ng malaking atensiyon at paghanga sa kasintahan. GAWAIN Muling napatungayaw si Ben Zayb sapagkat ang tiyan naman niya al kinurot \. May ibang pumintas at panay ang pagtatanong ng makadisgrasya ng mga taong bahagi ng pagsasaya ng gabing iyon. gitara at maging kalanl ng Isa namang kuwadro ang muli nilang napansin at ito ay naglalarawan ng lata. nahiling na siya sana ang kura paroko ng Quaipo. Nakatawag ng pansin ng lahat ang pagdating ng dalaj dahil sa angking ano ang uri ng pamumul 3. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga sumusunod na salita. Ang isang lilok ay inihawig ni Ben Zayb kay Padre Camorra at bilang Kanti ay may isang lilok namang inihawig din ng prayle sa manunulat. < i iio Pelaez si Paulita na lalong nagkandakuba sa pagkayuko para bumati Wwiiantala ay si Donya Victorina ang higit na nag-ukol ng pansin kay Juamto JMI . Sa huli'y sa isang dahil sa dami ng mga magagandang dalagang nakikita niya. Ang mga kutsero ay hindi makapagpatakbong matulin ng kanilang kale ito. Ano ang pabor kagandahan. Sa loob-loob nr ay punto sila nagkasundo.. Kabanata 17 ANG PERYA "Hangal ang nakaisip gumawa ng larawang ito. Lalo pang tumingkad ang kariktan ng babw dahil sa binurdahang kasuotang hinabi sa pinya. nagpikit-mata 5. Ang perya'y punong-puno ng panonoorin at mga manonoi "Hindi ko ito maunawaan." sabi ni Padre Camorra. Malamig pa rin ang hangin kaya nagdudul ng guwardiya sibil. Nasisiyahan si Paulita mga papuring naririnig ngunit na hiningi ni Simoun kay taliwas iyon sa pakiramdam ng kasintahang v ***t>* ***** "■*—o c? i Quiroga na hindi nito * nagaw.54 "70 EL FILIBUSTER!* IIIIBUSTERISMO makasanggi ng dalaga at mahipo ang makinis na balat. may piring at may bantay na dalawang liwanag ng bilog na buwan. Pinamagatan itong Ang Bayan ng Abaka. mga tugtugin at musika magtawanan ng buong pangkat. pulseras kuwaresma 4. sabukot ang buhok at marumi ang bukod sa gulanit lit lumang damit na suot. ." wika pa ni Ben Zayb na naging sanhi upang VValang tigil ang mga tao sa pagpaparoo't parito. Padre Camorra na abala pa rin sa pagtingin sa mm magagandang babaing nagsisipaglakad. Napatingin ang nakamasid na si Pad! Salvi sa ginawa ni ang pinal na pahayag ni Don Custodio upang matapos na ang mga pugtatalo. apyan 3. Sa isip-isip ni Padre Camorra ay lihim na nahiling na sana ay napabilang I i 'aulita tanggihan dahil sa mga Gomez sa mga kadalagahang taga-Tiani. sa peryahan. Nilapitan m 11 . Uarawan kung anong uri ng tao si Quiroga at ni Padre Camorra dahil nakita nito si Paulita Gomez na ubod r garida ng gabing iyon.

Kapamin-paminangg^ I I I II IIHJSTERISMO 73 kanyang kababayan ng salamin sa pandaraya.v ^i j iu i: i j u l l Z ?y 83 entabladong Pagdarausan ng palabas at pangiti-ngitim naghihintayngorasnamaipahihiyaniyaangAmerikano. entablado bago at pagkataposngpagtatanghal.." I-tinaas ni Ben Zayb ang itim na tela at siniyasat upang makita ang salaming inaakalang pamamaraan ng kadayaan ngunit wala itong nakita. * . 2. a «"6 "M 8 nlya ang kahiiin Kahit anong gawing paghahanap ni Ben Zayb ay wala itong makita at Z™ «8 Panauhin na'siyasltin an] matamang nag-isip na mabuti sa pamamagitan ng paglalagay ng palad sa noo.Pinavaoan TIIUO ONR. Leeds? naming lahat na ang iyong istilo ay dayain lamang ang aming paningin sa 5.. Leeds at upang mga Indiyo? mapawi ang anumang katatakutang namamayani sa loob ng tanghalan. Lihim namang nag-iinspeksiyor . sa kabilang sulok ay nag-uusap sina Padre Salvi at Don Custodio tungkol sa kung dapat bang ipagbawal o hindi ang ganoong uri ng GAWAIN Ano ang labis na ikinagalak ni Padre Camorra nang magpunta sa perya Quiapo? palabas sa hinaharap. Leeds.. Ano ang paniniwala ni Ben Zayb sa palabas ni Mr.alnngkot. Tahimik lamang ang mga panauhing nasa loob ng tanghalan subalit hindi " papakita ng anumang takot o pagkabahala.iindam. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita 1. "Ginoo." ayon naman kay Ben Zayb. Nangangamoy ang insenso't | 11 M 11 la na nagdudulot ng pagtaas ng balahibo ng mga dumarating pang SESSt "T ? . Aba'y may kakuriputan palang taglay ang taong iyon. § Pagtatanghal ay manahimik an mga manonood." pagbibf ni Padre nJt^ Nanlawan ng lampara ang buong paligid ng entablado.. magkamayaw napatungayaw 4. "Sapagkat gumagaij lamang ang lalabotnamgaimahe..lasi Mr. Senyor?" pakli ng Amerikano.. Biglang nawala sa pangkat si Simoun gayong malapit na silang makara sa palabas na panonoorin. Bahagya pang nakapagmura magsalita ng wikang Kastila sapagkat matagal siyang nanirahan s Timog ito dahil sa kawalan ng ebidensiya. panauhin. Nakasuot ito ng itim nang salubunghj ang tatlong paang bakal na nakabaon sa sahig ng entablado. Bakit raw kahangalan ang mga kuwadro at lilok ayon kay Padre maaari mo na bang ipakita sa amin ang mga kadayaan ng palabas 11 io? Alalahanin Camorra mong walang Indiyo dito na madaling lokohin at mapapaniwala. Nakailang hinto pa sila sa mga tindahq sa panoorin ang misteryosong pagpapalabas niya ng ulon." palabas Agad namang nagpahayag ng pagtutol si Padre Camorra dahil baka tama ung hinala ni Ben Zayb." . "Nasaan ang salamin?" usisa ni Padre Camorra. Sa gitna ay may mesang Camorra. Ipinasok nito ang kamay mga panauhing prayle at matataas na opisyal ng pamahalaan.. "O baka naman natakot na matuklasan natin ang lihim ng kanya] kaibigang may itim na takip at may nakapatong na mga bungo 0I ibapangkak. u. lilok 5 3. Malugod niyang tinanggap ang mga panauhin sa kanyan perya upang man sa kanila ay walang bumili. "Bakit hindi. "Iwasan na lamang na may Kabanata 18 ANG MGA PAN LI LIN LANG mabasag na anuman. Samantala. Mahusaj] siyang sa ilalim ng mesa subalit walang anumang naroon. Ano ang napagtanto nina Padre Camorra nang makita ang mga In patungkol sa Walang habas na nagsalita si Ben Zayb upang gipitin si Mr.. ulong nagsasalita.. Leeds. P Leeds na Sa oras n A ^. 1. Leeds. 3. Bakit bigla na lamang nawala si Simoun nang magsisimula na ang pamamagitan ng salamin subalit si Padre Camorra ay hindi bastabastananiniwalakaya't.i n . madilim at tila nagpapadama ng nakakapangilabot na i .55 Namasyal pa sila at binusisi ang ilang mga paninda ng mga Indiyo sul isa Amerika. Ang mesa ay may ISANG Amerikano si Mr. Nababatid 4. Hinanap ng lahat si Simoun subalit wala na itdl "Hindi kaya natakot na pagbayarin natin sa panonoorin nating palabajl Mr. mga panoorin sa perya nang tuluyan na silang pumunta sa pagpapalaba ng nassasalita.

Senyor. "Hindi ko alam kung nasaan Natawa ang mga naroon sa pagbibiro ng Amerikano bagama't hindi napapalis ang salamin ninyo.56 loob ng aking tinutuluyang silid. . Ngunit nakatitiyak akong ang aking salamin ay nasa ang kakaibang takot na namamayani ng sandaling iyon. Ibig po ba ninyong manalamin at makita ang Muling hinarap ni Mr. Leeds si Ben Zayb. Senyor?" "Saan nakalagay ang salamin?" tanong ni Ben Zayb. "May nawawala ba kayong inyong sarili na tila namumutla?" kung ano.

Nagbukas ito ng mga mata at unti-unting iginala ang paningin hanggang sa mapako iyon kay Padre Salvi. Mistulang kalapating puti ang babaing aking minamahal na ipinapatay sa sindak ng isang dambuhalang paniki. Makapangyarihan sila sapagkat pag-aari nila ang ikatlong bahagi ng buong lupain. Bukbukin na ang kulay itim na kahon. Natuklasan ko ang dalawang salitang. muling nagsalita ang Amerikano na bahagyang may panginginig ang tinig. "Maaari po bang magsimula na tayo kung handa na ang lahat?' Bumulong ang isang babaing balo." sagot ng lalaki sa babaing nagtanong. Subalit ako'y nabigo. "Magsalita ka at magpakilala. Maaaring siyasatin ito ninuman sapagkat ang laman nito'j isang dakot na abo at mga pirasong papel na may nakasulat. "Bubuhayin ko ang abong ito sa pamamagitan ng salita.." Sa umpisa'y banayad ang pagsasalita ng lalaki na tila panaghoy hanggang sa unti-unting lumakas na tila nag-uutos. Kagagawan ng saserdoteng ito ang kaguluhang nagpahamak sa akin. Nagbalik siya sa mesa at ipinatong ang kahon. Lalong lumamig ang buong paligid at nagkukurapan ang mga nangangasul na apoy ng lampara. "Hindi niya magagawa iyon ng walang anumang gamit na salamin Tiyak na papalitan niya ang mesa. nandito ako upang ilantad ang iyong kasamaan." Saglit na huminto at pinagmasdan ni Mr. Gayon na lamang ang tuwa ko sa pag-aakalang maj natagpuan akong isang mummy na anak ng hari." Ibinalik ni Mr." bulong ni Ben Zayb sa katabi. Assyria at Persia. Ano ba naman sa kanila iyong ulo?" Samantalang sa loob ng tanghalan.' Sandaling umalis sa entablado si Mr. Pinaglabanan ko ang matinding takoi at patuloy kong binigkas ang ikalawang salita at nagsara ang takip ng kahon 1 at muling nagbalik sa abo ang laman. bulaklak at mgi ulo ng tao. Ang tunog na may pagkapaos ay nagdulot ng paninindig ng balahibo ni Ben Zayb. May tiling maririnig mula sa loob ng kahon. Naantig ang damdamin ng mga manonood sa pagluha ng ulo na patuloy nagsalaysay. Gayon din ang naging reaksiyon ni Padre Salvi sa kabilar nang pagtatanghal niya kung araw ng kapistahan tungkol sa buhay na purgatoryo na may apoy at maliwanag na altar sa simbahan para lamang] makahingi ng pamisa at abuloy. "Ngayon ay hindi na siya makakapagdahilan pa ng anuman. hayop. Naghari ang katahimikan sa loob samantalang sa labas ng tanghalan ay napakaraming tao na ibig pumasok at makapanood ng palabas. Itinaas ng kanang kamay ang kahon at inalis ng kaliwang kamay ang takip. Ang lahat ng mga manonood ay namutla at hindi na makagalaw. Ako si Imuthis. Maaari kayong makipag-usap sa nilikhang ito sapagkat nababatid niya ang nakaraan at hinaharap. ang salamangkerong Gaumata. Gabi't araw na sinundan at pinag-usig ng batang saserdote ang birheng nagtatago sa templo ni Isis sa pulo ng Philae. Isinangkalan niya ang sulat ko na nakuha sa aking babaing pinakamamahal. Sa takot niyang magsumbong ako kaya ipinapatay niya ako sa pamamagitan ng mga saserdoteng taga-Ehipto. Habang ako'y nasa daan patungong Babylonia ay nakatuklas ako ng isang lihim.74 EL FILIBUSTERISMO Nagbalik sa upuan ang napahiyang si Ben Zayb na panay ang bulong s sarili.'' Nanaghoy ang mahiwagang ulo at umagos ang luha sa mukha. Bukod tanging si Ben Zayb ang hindi pa rin] kumbinsido at panay lamang ang ismid. Naroon ako upang tapusin ang pag-aaral sa Grecia. EL FILIBUSTERISMO 75 "Mga usyoso rin ang mga prayleng iyan. Esfinghe!" utos ng Amerikano. ang tumambad sa akin aj ang kahong ito. _.. Pauwi na ako sa aming bayan nang ipatawag ako ni Thot at iharap sa kanyang hukuman." Naging matagumpay ang panlilinlang sapagkat walang nangahas isa man! nang idaan ang kahon sa mga manonood. Ang lihim ng huwad na Smerdis na isang impostor na tagapamahala. Ipinanganak sa panahon ni Amasis at namatay sa panahon ng pamumuno ng mga Persiano habang si Cambyses ay pabalik galing ng ekspedisyon sa Libya. Nasaksihan ko hanggang sa kabilang buhay ang pagtatagumpay ng kasamaan at kabuktutan. Isang babae ang hindi nakapagpigil na magtanong kung bakit hindi sila makapasok. makapangyarihan na nakabubuhay at nakapapatay. Ayaw pa nilang masabing nadadaya rin sila. Tuluyang nawalan ng takip ang mesa at inilagay sa gitna ang kahon. Leeds ang buong paligid na waring pinakikiramdaman ang epekto ng kanyang mga sinasabi. "Nagtungo ako sa piramide ni Khufu na kabilang sa ikaapat na Iipi ni mga Faraon at natagpuan ko sa isang liblib na silid ang libingang yari si pulang batong buhay. Mangyarinj pakaingatan sapagkat baka mabawasan ang abo at masira ang aking espinghe. Gayon na lamang ang aking pagkamangha nang] makita ko ang ulo na nakatitig sa akin. Nabuhay ako upang ihayag ang iyong kalapastanganan sa Diyos at upang tawagin ka sa kamatayan!" Pagkuwa'y tumawa ang ulo ng tawang tila nagmumula sa hukay. Si kabila nang dinanas kong hirap para ito buksan. "Tila napakahinahon ng isang iyan. At naramdamara ko ang pagbigat ng kahon. "Binigkas ko! ang mga salitang hindi ko nauunawaan na nakasulat sa papel. Ako'y isinakdal at napiit ngunit nakatakas hanggang sa napatay ako sa lawang Moeris. Sumagot ang ulo na animo'y nanggaling sa hukay ang tinig. Sapagkat hawak nila ang karunungan at kapangyarihan ay inilugmok nila ang bayan sa kamangmangan at kawalan ng sariling bait para tumutol sa kagustuhan ng mga mananakop. Ah! Saserdote ng Abydes. Leeds ang itim na takip ng mesa at humarap sa mgi panauhin. Maging si Padre Camorra na madalas mangaral sa pulpito ng Tiani tungkol sa paghihirap sa impiyerno ay halosl hindi humihinga. "Napakaraming prayle at kawaning nanonood sa loob. Nagbukas na kusa ang kahon at unti-unting lumitaw ang isang ulo na mukhang bangkay na may malagong buhok. Isinara ng Amerikano ang kahon at patuloy na nagsalita. Leeds at nang bumalik ay may dala ng kahon na gawa sa kahoy at may nakalilok na ibon. . May isang babaing napaihi sa saya ang napahawak kay Padre Salvi. "Ako'y natutong umibig sa isang anak ng saserdote na pinagnasaan din ng isang batang saserdote ng Abydes.

IBUSTERISMO 77 1.. mga opisyal at mga mahahalagang tao ang GAWAJN palabas ni Mr. Napansin ng ina ang kanyang pag-aatubili hanggang sa napilitan siyang magtapat dito. alin sa siya'y mapatay o makapatay.Ano ang nais ipahiwatig ng imahe ng ulong nagsasalita? ." "Sang-ayon ako diyan. Habang nagkakagulo ang lahat ay naging abong muli ang ulo.. Leeds patungong Hongkong na baon ang kanyang lihim. "Sinabi ko nang huwag kakain ng sopas na galing sa pugad ng ibong langaylangayan sapagkat makakasama iyon sa kanya. Nagbanta pa siya sa sarili. ik ng lalawigan ng Batangas na matapang at maginoo. in. Nais niya itong habulin upang ihagis . May nadaanang dalawang kadete si Placido na nakikipagusap sa isang kawani.76 Napasigaw si Padre Salvi. Sinabi ni Placido sa ina na hindi na siya mag-aaral. Sinagasaan niya sa kanyang paglalakad ang mga ito. Akma sa kanya ang pangalan kapag hindi ' i nagagalit subalit mistula siyang mabangis na hayop kapag pinagngalit nog clamdamin.Bakit pinanood ng mga pari.. Placido Penitente. dalhan siya ng pera.. Nang makalabas sila ng tanghalan ay nagwika si Don Custodio. magsidatingan sana ang mga lintik at nang makita ang hinahanap nila! Hindi inakala ni Placido na daratnan sa bahay na tinutuluyan ang kanyang inang si Kabesang Andang. Lumuwas ito para mamili." ani Padre Irene.Bakit napasigaw at hinimatay si Padre Salvi? 5. Hindi pa . . "Lubhang mapanganib ang palabas na ito. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Napadaan siya ng Escolta at nakita ang ilang mga Agustino na nasa harapan tig I indahan ni Quiroga na abala sa pagpupulong. Ilang babae ang dapat sana'y hinimatay din subalit agad nagbalik ang diwa sapagkat walang nag-aasikaso sa kanila at ang lahat ay na kay Padre Salvi ang atensiyon. Isinara na ni Mr. Napag-isipan din niyang lumipat ng Ateneo subalit batid niyang pahihirapan siyang gawin iyon ng mga Dominiko. Hindi niya alintana ang anumang bagay dahil sa galit na nararamdaman.. Nakita niyang nagdaan ang isang sasakyang karwahe na lulan sina Padre Sibyla at Don Custodio. Hindi na siya ang dating si Placido na mapagtimpi at hangad m i niya ngayong gumawa ng isang libo't isang paghihiganti matapos ang i npighatian." tugon ng nangangatal ding tinig ni Don Custodio na pakiwari sa sarili'y nahipnotismo ng ulong nakatingin pa rin sa kanila..Ano ang nais patunayan ni Ben Zayb sa pagtatanghal ni Mr. Tumabi ang mga kadete at pinagbigyan sa daan ang animo'y nagnamok na si Placido. Leeds? 2. Leeds ang kahon. i ilog ang kura.. damit at pagkain. Inaasahan na ni Placido na wala na siyang pagkakataong makapagpatuloy pa sa pag-aaral kaya't ganoon na lamang ang pagbabalewala niya sa anumang kahihinatnari. "Huwag! Maawa ka!" gayon na lamang an|| pagkasindak ni Padre Salvi hanggang sa siya'y nawalan ng malay-tao al bumagsak sa lapag. Halata sa kanyang mga kilos na walang pakundangan ang paghahanap UK basag-ulo sa sinumang nakakasalubong ngunit wala namang nagtangkang Dumatol sa kanya... Bago pa makarating sa pinangangaserahang bahay ay nakabuo na si Placido ng dapat gawin. kailangang ipagbawal. espinghe gayak 4. Uuwi na siya sa lalawigan at doon gagawin ang paghihiganti sa mga prayle. 1. Kinabukasan din ay sumulat si Ben Zayb ng artikulo tungkol sa okulta at espiritismo.Nagtagumpay ba si Ben Zayb na pasubalian ang kakayahan ng salamangkero? 4. "Wala naman siyang nakaing anuman.. walang habas 3. banayad EL FILIBUSTER1SM Kabanata 19 ANGMITSA MATINDING pagkasuklam ang naramdaman ni Placido Penitente nang lisanin ang klase ni Padre Millon. Maging ang mga ito'y gusto niyang pagsusuntukin." wika naman ni Ben Zayb na hanggang sa huli'y nabigong makahanap ng salamin. Hindi kami marunong maghiganti? Ah.. Leeds? 3. panaghoy 5... At ang kapalit ng llglait ay ang paghuhugas ng dugo. humarap sa mga manonood at saka yumukod bilang pagtatapos ng pagtatanghal.. ipakilala mong ikaw ay may karangalan.mwala sa kanyang isip ang nangyari at tila ang mga boses ng panlilibak ■ pal uloy pa rin niyang naririnig. .. Sa una'y . Nagbaba rin ng kautusan ang simbahan na ipinagbabawal ang ganoong uri ng pagtatanghal ngunit nakaalis na si Mr.. 2.

inakala ng ina na nagbibiro ang anak kaya nagpayo ito na payapain at kalmahin ni Placido ang loob. "Sa oras na maging pari ang kanyang anak ay hindi na tayo makakapaningil ng utang niya sa atin. Lahat ng bagay ay tinipid ko para makapa). aral ka. "Nangako ako sa iyong ama na aalagaan kita at papapag-aralin hangman)' sa ikaw ay maging isang abogado. Ipinaalala rin ni Kabesang Andang ang ginawa nilang pagtitipid ng salapi at iba pang pagpapakasakit makapag-aral lang ang anak. Binanggit din nito sa anak na mula nang makapasok ng seminaryo ang anak ni Kapitana Simona ay nagmistula na itong Obispo kung lumakad. Noon nakiusap nang husto sa anak si Kabesang Andang. Naghinagpis ng labis ang ina ni Placido nang tiyakin niyang hindi na lalaga siya mag-aaral. Ni hindi ako mal^ananoahac macilarn no V«vroV>a A ••■ ." ani pa ni Kabesang Andang kay Placido.

" bulong pa ni Placido." Inabutan ni Simoun ng salaping ginto ang kausap na tao. batiin ninyong kabesa at sasagot siya ng Tales. Walang abogado o doktor." Umiling si Simoun. Namataan ni Placido Penitente ang mag-aalahas na si Simoun na Tumugon ang lalaki sa utos ni Simoun." Natigilan si Simoun na noon ay naman ng isang bahay na kahoy ay kiriausap ni Simoun ang isang lalaking pasakay na ng karwahe. Naalala niya ang ambagan nasaging. Sapat na ang Placido at tinungo ang daungan mga tauhan ni Kabesang Tales. Nagpatuloy sa pakikiusap ang ina subalit nagbingi-bingihan pa rin si Placido. Tumambad sa kanilang paningin ang lansangan na walang tiyak na pupuntahan. Matatagpuan ninyo sa Lamayan ang isang lalaki sa bangka. Kaya umalis ka at doon magpayaman upang sa kanyang pagbabalik ay magawa na niyang labananna ngayon din!" ang mga prayle." nitong kunin ang prokurador ng mga Agustino "Ang mga bomba?" "Handa na po ang lahat. "Hindi na natin kailangan ang karatig-pook. pinagkagastusan. Kinuha ko siya mula sa pagkakatapon at Pilipinas at Europa." Nagdahilan si sikot na daan. kay San Sebastian. Nakilala nito si Placido." sa pahayag ng ina. Nasa likuran ng mga ito sina kapangyarihan ng mga prayle? Magagawa nila kung ayaw nilang may magingDonya Victorina na kasabay naman sa paglalakad si Juanito Pelaez. "Mas gusto ko Tila napaurong ang lalaking kausap." Nang hindi makatugon si Placido ay agad pinakasakay ni Simoun ng karwahe Sa halip na maantig ay lalong bumakas ang matinding inis at galit sa mukha niang binata para doon sila mag-usap. "Senyor Simoun. Nagtaka si Placido kung bakit ang isang mayamang mag-aalahas Placido ng kung anu-ano hanggang sa lumabas na siya ng bahay at naglakad saay pumupunta sa ganoong klase ng lugar. Kung mairerekomenda lamang sana siya ni "Ang Indiyong iyan ay dating guro kaya't mahusay magsalita ng Espanyol." lalawigan. Sinabi rin ni Kabesang Andang na balak "Nasa sako na po. Sinabi ko na sa iyo noon pa na magtiis ka at magpakumbaba. nakasaklav. ipabilanggo o ipapatay? Ano'ng magagawa mo sa Gomez na naglalakad habang nagbubulungan. "Bakit?" may sulsi at hindi ako bumibili ng bago at sa halip ay ginugugol ko sa pagpapamisa usisa ni Simoun. mga karabinero at isang rehiyemento." agad na tugon ni Placido "Oo. Muling naglakad sina Simoun at Placido patungong Trozo. Placido. Nakita nila sina Isagani nt Paulita pilibustero? Ang ipatapon." Muling lumabas ng bahay sikautusan. Umuwi na lamang ng bahay si Placido at dinatnan pa rin niyang Kumatok ng pinto si Simoun at may sumungaw na isang tao. Hindi ko na kayang magtiis. Sa harapan Sinundan ni Placido si Simoun. Kung ng bapor. Hinihintay ko na lamang po ang mga kartutso. Hindi natapos doon ang pangungumbinsi at pangangaral nito sa "Dumating na ba ang mga pulbura?" kanya upang magbalik sa eskuwelahan. "Sa Linggo pong darating? Hindi pa po pang maging tulisan kaysa handa ang mga karatig-pook at naghihintay pa silang bawiin ng Heneral ang bumalik ng pamantasan. Sinundan ni Placido si Simoun nang pumasok sa isang makipot at pasikot"Marami na akong naging pagtitiis. "Anong mapapala ko sa pagiging isang abogado?" Tahimik ang buong paglalakbay nila hanggang iutos ni Simoun na pahintuin "Ngunit ano rin ang mangyayari sa iyo ngayon? Ang paratangan kang isangang karwahe upang bumaba sila ni Placido. sana'y makakatakas na siya ng Pilipinas. naroon ang ina. "Tatalon na lamang ako sa "May balita na po ba?" dagat." 78 § X I'L FILIBUSTERISMO 79 . Narinig pa nihusto. Sinamahan niya itong maglako ng alahas sa kanilang ginawang kastilyero. at kabo. Placido ang salitang Hongkong. "Tunay silang maligaya." nakapansin kay Placido isa man sa mga ito. Simoun sa banyagang kausap. gaganapin sa Linggong darating. Nakaramdam siya ng gutom ngunitisang malaking solar na sa gitna'y may isang dampa na napapaligiran ng puno ng naalala niyang wala siyang pera sa bulsa. Senyor." upang lakaring maibalik ang anak sa mga "Mainam. Nag-uusap ang dalawa na hindi wikang Naunawaan ni Placido ang ilang kaganapan at noon siya pinangilabutan nang Kastila ang gamit kaya't sa kanyang palagay ay wikang Ingles ito. Noon niya naisip na pumunta ng Hongkongmatatagalan pa'y baka hindi ko na abutang buhay si Maria Clara. maestro. "Ibig ko po sanang humingi ng tulong sa inyo. Lumakad na kayo ngayong gabi at kausapin ang tenyente Dominiko. may kinakausap na isang dayuhang lalaki.EL FILIBUSTERISMO Sinabi ni Placido ang pakay na nais niyang magtungo ng Hongkong. Akala ko'y ipagpapaliban ito hanggang sa pumasok ang Kuwaresma. Kilala niyaInalis siya sa puwesto at ipinatapon sa bintang na panggugulo dahil sa siya'y si Simoun sapagkat ito ang nagsalaysay sa kanya ng kaibahan ng edukasyon sanaging kaibigan ni Crisostomo Ibarra.

Nasa loob siya ng tanggapan nl anyo ng kanyang ama at ni Elias na tumututol sa kanyang ginagawa at pamamaraanmasusing pinag-aaralan ang mga papeles at kasulatan. Sinurot siya ng budhi at waring nakita niya ang[to ang patuloy na gumugulo sa kanyang isip. "Baka kapag nalaman pa ng prokurador nanianggaling ng perya sa Quiapo ay muling hinarap ni Don Custodio ang pagnarito kayo ay hindi kumilos ng wala kayong regalo at pamisa. Pinagpawisan si Simoun dahil sa gunitang ito ngunit napagtanto niyang kailangang maisakatuparan ang lahat ng binabalak niya. Ang kailangan ay kumilos! Gumawa ako ng masama upang mabigyang daan ang Gaya nang inaasahan ay sumangguni siya kay Ginoong Pasta na nagbigay ng mabuti. Kabanata 20 ANG Noon ay nakauwi na rin si Simoun at patuloy na nagmumuni-muni. Saan man siya tiiiinuling para puksain ang kabuktutang umiiral sa lipunan.». TJmiling siya at tiniyak sa sarilingay wala siyang makitang palusot at siya ang nagigipit. Bakit naisip ni Placido Mavnila saoaekat siva ay isang mahalagang tao subalit sa Espanya ay na n«Sn™ i .ang kahilingan ng mga mag-aaral subalit nakapangyayari ang tinig ni Simoun "Kung ako'y tumulad sa inyo ay patay na ako! Kaya tama na ang idealismo! gayundin ang lantarang pagtutol ni Padre Sibyla. ganap na ikasampu at kalahati ng gabi. Tumugtog na ang orasan ng simbahan. Naging kawani at tagapangulo ng kung anu-anong lupong pangasiwaan. Makaraang lakaring mapabalik siya ng unibersidad. ". "Kung ako 'y tumulad hanggang sa nagkasakit. Hind mawala sa NAGPAPALAGAY isip niya ang mga kasawiang idinulot sa ibang tao gaya ng panggagahasa sa mga babae. hmagpis yaman ng asawa ay nakapagnegosyo siya kahit kulang sa edukasyon.^ealismo 4. Si Don Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo ay kilala bilang "Uuena Tinta" na ang ibig sabihin ay mapagkakatiwalaan ang bawat sabihin. 1 Uaiat ■ ayaw nang mag-aral ni Placid a. Siya ang pinagkatiwalaan at naatasang lumutas sa suliranin ni nagtatalo pa rin ang loob ni Simoun.61 m laman sa EL FIUBUSTERISMJ pakay niya doon? g Hongkong? Ano ang "Humanda na kayo." kumilos! Gumawa ako ng masama upang mabigyang daan ang mabuti. nagpahatid ng Escolta.™„ u g mahusa Nagbalik siya sa Espanya nang magkasakit sa atay. ASALITAAN . Marami ang nalungkot sa at walang problema sa perang p^lSo y estudyante 2. lpanlilibak pangahas Siya'y kumikilos na kailangan munang mailathala sa pahayagan. TAL 2. Sa tulong ng asawa ay nakahawak siya ng lungkulin sa pamahalaan. Napansin iyonPepay subalit wala itong naipayo at sa halip ay hiningan pa siya nito ng ng ina ngunit ipinagsawalang bahala sapagkat sinabi ni Placido na umuwi na ito atdnlawampu't limang piso para pampalibing ng ale nitong namatay. TilaWikang Kastila. Hindi dapat hnlcwalain nilalagnat lamang siya." Kinabukasan ay nakangiti lamang pinakinggan ni Placido ang patuloy namalabong payo sa kanya. Pagkaraan ng ilang oras ay mag-isa nang naglalakad sa kalye si Placido pauwi sa tinutuhryang bahay. Dahil sa kasipagan at angking talino ay pinuri siya sa paghawak ng anumang tungkulin. Sumakay ang dalawa at Ipaliwanag. Ngayon ay tila malapit nang dumating ang kanyang mi inyo ay patay na ako! Kaya tama na ang idealismo! Kailangan nang kamatayan. Doon siya pinahirapan< A i long ibig sabihin ni Simoun sa kanyang pahayag na. Ang mga am ang inagaw sa pamilya at N AKASALALAY kay Don Custodio ang usapin tungkol sa Akademya ng namatay sa loob ng bilangguan." "Palagi naman akong handa. pagpapatapon o pagpatay sa mga lalaki. Nakapag-asawa siya ng isang mestisang mayaman at sa pamamagitan ng 3 a ." imral ng kasulatan upang hanapan ng karapat-dapat na solusyon sa suliranin. Nagtanong din si Don Custodio sa mananayaw mi si pagsesermon ng ina upang ituloy niya ang pangarap nito para sa kanya. Nagdaan ang isang karwaheng walang laman. sa darating na Linggo na. I \n«> ang pinaghahandaan ni Simoun nang magtungo sa isang liblib na ■ I mita? "Nagtataka ka ba na may isang batang Kastilang nasalanta ng karamdamanli Ano ang dumalaw sa gunita ni Simoun nang siya ay makauwi na? Dati siyang malusog na katulad mo subalit dahil sa pagkakaroon niya nj magandang asawa ay ipinatapon siya sa Balabak. I I Ml IUUSTERISMO 81 Basta't sa unang putok ng kanyon!" Muling umalis sina Simoun at Placido.

Mga Proyektong Naisakatuparan. ano ang tunay niyang saloobin sa usapin kung sino ang tagasunod at tagapag-utos? Kabanata 21 IBA'T IBANG ANYO NG MAYNILA GABI. Ipinagmamalaki ni Don Custodio na siya'y isang tunay na Kastila sa pagsasabing. Hakit sinasabing pinaniwala ni Don Custodio ang sarili na siya ay maka-Indiyo? V Sa kabila ng sinasabi ni Don Custodio na maka-Indiyo siya. Isatl pangkaraniwang tao lamang siya sa Madrid kahit marami pa siyang suot n brilyante. Hinahanap-hanap niya ang mga papuri nguij wala isa mang kumilala sa kanya dahil sa kakulangan ng pinag-aralan." na kilalang katawagan kay Don ( ustodio? A i long katangian ng mga Pilipino ang ipinakita sa mataas nilang pagtingin Itay Don Custodio na pinaniniwalaan ang lahat ng sinasabi gayong hindi naman nakapag-aral? 4. naatasan 3. Iyan ang siyensiya ngj pamamahala. mangutya GAWAJN Hakit nakasalalay kay Don Custodio ang usapin ng Akademya ng Wikang Kastila? I Ano 1 ang ibig sabihin ng "Buena Tinta. Ipinapangan ang iba upang mag-utos at ang iba'y para utusan. ang mga taong mayayaman na mahilig lamang mangutya. May nagtatawanan at may nag-uusap." Bagama't kahit kailan ay hindi siya nangungumpisal. Wala pang isang taon ay nagbalik na siya ng Pilipinas. Para maging masunurin an. ipinagmamalaki niya1 ang pagiging isang Katoliko Romano. Ang ipinagkakaloob namin ay ang mapagkanlong na mga prayle na higit pa sa pamalo ng mga Ingles Lalo siyang sumikat dahil sa mga pahayag na ito at kinilala siya ng mga prayle sa pamamagitan ng pagbibigay ng aroba ng tsokolate at agad inihambing ni Ben Zayb ang kanyang birtud kay Epaminondas Panay ang padala ng regalo sa kanya ng simbahan sapagkat may pangamba ang mga itong baka kumiling siya sa mga mag-aaral. kawani 5. may mga bulaklak at halaman sa mga pintuan at bintana at may makapal na tao. Natapik niya ng In Nil sarili ang noo at ang mukha niya'y naging larawan ng isang malaking lllinpay. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita.Ngunit ang sabi ng iba'y higit pa raw sa inaasahan ng lahat ang nukikita sa loob ng tanghalan. Ang iba'y nakikipagbangayang makabili ng tiket sapagkat ninenegosyo • ~»Ty>maoitan ne pagbebenta ng kanilang tiket sa mas mataas na halaga." Naging usap-usapan ang bantog na opera sapagkat balitang mahuhusay (imawit. sumuling sumangguni 4. Hindi siya naniniwala sa anumang himala at minsang sinasabi rin niya na ang mga prayle ay masamang kailangan ngj bayan at maski sa Papa ay mayroon siyang pag-aalinlangan. Sumapi siya sa samahang liberal dahil pagkagalit niya sa m conservador at parasito. Mga Proyektong Pinigil. nanonood sa mga taong nakapila na . Ang dulaan ny nagliliwanag. Masasaya ang mga tao. mga Pilipino ay kailangang ulit-ulitin at papaniwalaing wala siyang lakas kakayahan para lumaban. Nirebisa niya itong mabuti hanggang sa nakatagpo siya ng solusyon mi lUUSTERISMO 83 I iing bantog na panukala ng Paaralang Artes Oficios. Tunay na nararapat na panatilihin sila na nasaj ganoong kalagayan upang mapanatili ang kaayusan.82 EL FILIBUSTERISM walang pumansin sa kanya. Nagbalik siya ng Pilipinas na may taglay na sama ng loob sa mga kababayan sa Espanya. at magaganda ang mga mukha at katawan ng mga artistang iingsisiganap. "Kami man ay nagkakamali at tumatanggap nito. May nakasulat na "entrada general" sa pinapasukang pinto kung saan naroon ang pila. siyang maganda ang naging karanasan sa Madrid. Ipinagpalagay niya ang sariling isang amang tagapagtanggol sa kabila ng patuloy na paniniwalang ang mga Indiyo ay ipinanganak upang sumunod at hindj mag-utos sapagkat iyon ang nauukol sa kanila "Labis kong minamahal ang mga Indiyo at ako ang kanilang amang] tagapagtanggol ngunit ang lahat ng bagay ay may kaayusan. AUG aking pasya ay yari na!" i lautungo siya sa mesa at isinulat sa papel ang nabuong solusyon. Nagkunwari 2. 1. Nangyayari ito ng kusa I hindi na kailangan pang sabihin nang malakas. Hindi katulad ng mga Olandes at Ingles na para lang mapasunod ang bayan ay gumagamit ng kamay na bakal. Kumuha siya ng mga libro at binasa ang mga malalaking titik na nakasulat gaya ng Ang Proyektong Panukala. Mula noon ay pinaniwala niya pati ang sariling isa siyang taong maka-Indiyo. Maraming tao ang nakapila sa Teatro de Variedades dahil may pagtatanghal ang isang nagngangalang Ginoong Jouy. Ang palabas ay isang diilang Pranses na pinamagatang "Les Cloches de Corneville. L Inilabas na niya ang lahat ng kuwaderno na pinagsulatan ng kanyang a pasya. Bandang alas siyete y medya pa lamang ay naubos na iing mga tiket at may mahabang pila para makapasok ang mga tao.

Dumagsa ang mga tao dahil dito. pagtawag ri isang matandang lalaki. Ipinagtanggol naman ito ng mga pinunq ng hukbo. "Nakita mo na kung sino ang humahakot ng mga manonood? Hindi ang mill hitsura ang pumasok sa dulaan." wika ng kahina-Innalang ng mga paskil dahilan para dumami ang manonood ng dula. Umalis na ang karwahe.84 EL FILIBUSTERS I I I I IUUSTERISMO ■ i 85 ng labimpitong artikulo at sumangguni sa labinlimang diksiyunaryo. pang-akit sa mga tao ang pagbabawal ng mga prayle. Napansin iiiva ang isang taong isang paang tila naninigas habang naglalakad at narinig niya ang nakasuot ng amerikana subalit halatang may iniiwasan. Masayang nagbalita si Tiyo Kiko nabinayaran siya ng mga Pranses pagdidikit pagkuwa'y umalis ito at pinuntahan ang isang karwahe kung saan nakasakay si Simoun. Muling naglakad si Camaroncocido ang ------------v-. Naulinigan din ni Camaroncocido ang pinag-uusapan ng mga taong may i Maging si Ben Zayb ay sumulat ng artikulo sa wikang Kastila tungkol sa operaihnia-hinalangkilos. payat at ^ butuhan. "Ang dluhati ng lalaki sapagkat ito'y marumi. mga marino. Misteryoso sa marami ang kanyang ang kalahati ay inaalam ang dahilan kung bakit ipinagbabawal Ely mga prayle ang isang palabas. Yayaman tayo. lalaki. Siya na tanging ulong nag-iisip sal Pilipinas ay isang mangmang?muli at saka umalis. "I )oon hindi na mapintasan o maulit ang naging pagkakamali niyani pagbaybay sa pangalanay ang Kapitan Heneral at dito naman ay tungkol sa mga prayle. IE Maliit ang lalaki. "May binabalak sila!" subalit mga prayle na nagpapabawal ng palabas? Alam mo bang ang kikitain nj palabas na |)iigkaraan niyon ay ipinagsawalang bahala rin ni Camaroncocido kung anuman ito ay iaabuloy nila sa kumbento?" Nahati ang mga tao sa Maynila sa pagbibigay ng opinyon tungkol sa palabas. mga kawani at iba pang matataas na tao. Ang isa ay may hawak na rosaryo. May kausap itong isang luibabayan na bagong salta ng Maynila kaya sinasamantala nitong kausapin b IIII 1 . ng mga paskil para sa pagtatanghal na iyon. Ito ang utos ng Heneral. Tila higit flin mabisang pagkatao bagama't nakikilala siya sa hindi magandang kaparaanan. Napagsabihan siyang isangl mangmang dahil sa nagingnangyayari sa bayan?" Ngunit pagkaraan din nito'y nagkibit-balikat Jlyang pagkakamali. at pinag-uusapan iyon sa imprenta. "Ano kaya ang mayroon? Magnanakaw o maniniktik? Ah. Mas maingat nga lamang siya sa pagsulat upang Labis nang pinagtakhan ni Camaroncocido ang takbo ng pangyayari." Nagtatakang napatingin Hila-hila ni SPE na lamang si Tiyo Kiko kay Camaroncocido. Siya si Tij Kiko na isang Indiyo. "Kung anim na piso ang ibinayad sa iyo. Sa lung banda'y umaasa siyang makakatanggap ng libreng tiket upang lllHkiipanood at hindi Isang Kastilang nagngangalang Camaroncocido na ^lindi alintana ang aj at mapalampas ang ganoong pagkakataon. Ikinahihiya ng kapwa ^Castila ang matanf1 na kundi ang pastoral. Muling naglakad si Camaroncocido at may narinig na naman siyang ■ Sina Don Custodio kabilang ang mga prayle ay tumutol sa nasabina pagtatanghal sa paniniwalang ito'y masagwa at imoral bukod pa sa wala silang nauunawaan sa I n lawang taong nag-uusap." wika ni Camaroncocido kay Tiyo Kiko.uu aiig Camaroncocido nang makaalis si Tiyo Kiko. magkano kaya ang ibibigay nila sa Dahil sa narinig ay nagkaroon siya ng hinala. may balbas. bahala sila sa kaytwianggi at ang suC na amerikana'y hanggang tuhod. Sinasabing dati itong mayaman at nagmula sa kilalang angkan. Ang Kapitan Heneral ay umaalis samantalang ang mga prayle ay kasintahan ay tumutol din gayong ang mga] matatandang dalaga at iyong mga wala naiiwan. Tiyo Kiko. Iisa ang uri ng trabaho ng dalawang Isa namang kawal ang nakita niyang kinausap ang mga hindi kilalang two. Kailangan niyang ibangon ang sarili at nagsula Nasa labas ng teatro ang bulakbol na si Tadeo.T masayang kuwento ni lalaki. ang magdi" ng paskil tungkol sa palabas. Basta't isang putok ang hudyat!" pang nobyo ay sumang-ayon. Ang mga babaing may asawa at mayHeneral.itng narinig at nasaksihan. May patilya pa ang lliya buhay nila!" buhok nito. "Binigyan nila ako ng mataas na pabuya dahil maganda ang akind pagkakadikit "Isang putok ang hudyat. nanialagkit ang mahabang mga nanonood sa teatro ay dahil ayaw sumunod sa kautusan ng I i prayle at abuhing buhok at may suot na gusot na sombrero. Ano Im'ng ng isang tenor na Italyano. "Ang mga prayle ay malakas sa K npitan wikang Pranses.

hing anu-anong siyang taong may sinabi. May mga pagkakataon pang kausap na siya'y maraming taong kinakapitan. na mga kilalang tao sa lipunan gaya nagbibigay-pugay ito sa mga taong hindi nnan kakilala para lang patunayang isa ng mga prayle at may matataas na tungkulin sa pamahalaan. Pinaniniwala niya nunnito na kunwa'y kakilala ngunit hindi naman loloo. Kung sinu-sino ang 1111 a k i lalang tao ang ipinagtuturo . Labis na paghahabi ng kasinungalingan ang ginawa ni Tadeo i n ipapaniwala lamang ang kababayang probinsiyano.upang maipakitang mas marami siyang kilala at nalalaman.

Nagsipagdatingan na rin ang ilang mga artista na sinusundan pinagkakaguluhan ng ilang mga tagahanga. bantog 3. Hindi maitago ni Isagani ang nararamdamang panibugho. Nagdulot iyon ng pagkakantiyawan sa loob ng teatro. Nakita niyang Inbis na nalulugod si Donya Victorina kay Pelaez at kung biyuda na ito'y maaaring pakasalan ang binata. "Manonood ka ba?" tanong ni Makaraig kay Tadeo." pagkukunwari ni Tadeo sapagkat ar totoo'y hindi naman talaga ito nagtangkang bumili. Hindi rin nakatiis na hindi manood si D Custodio bagama't sila'y nagsitutol sa nasabing palabas. Hina nagpatumpiktumpik si Tadeo nang anyayahan siya ng mga ito na sumanj sa kanilang palko kaya't iniwan ang kababayang probinsiyano na nag-iisa TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Maging si Pecson ay naniniwala na may magandang mangyayari sa kanilang kahilingan sapagkat napakagiliw sa kanila ni Pepay. Naupo sa reserbadong upuan ang Kapitan Heneral at nagsisunuran na ang mga tao sa pag-upo. May lumilikha na ng ingay sa pamamagitail ng baston dahil sa pagkainip at nais nang buksan ang tanghalan. Hindi siya magawang patayuin ng may-ari jig upuan kaya't may namagitang tagapamahala ng teatro. Nagpakita si Pepay ng pagkagiliw ng gabing iyon sa mga estudyante kaya't inakala nilang maganda iing resulta ng kanilang nilalakad na panukala. EL FILIBUSTERISlJ j . Balewala sa kanya ang anumanj kasayahan sa loob ng teatro at lalong wala sa loob niya ang nalalapit ni tagumpay ng kanilang panukala. Tumugtofl ng balse ang orchestra upang malibang ang mga tao. patumpik-tumpik 86 EL FILIBUSTER^ 1. May ilang kababaihan na nagpapaypay at ang ilan namai ay nagpapakita nang pagkainip. galit I hinanakit dahil sa nangyayaring iyon. GAWAIN Bakit dumagsa ang manonood ng opera ayon kay Camaroncocido? Anong ugali ang ipinamalas ni Camaroncocido sa loob ng teatro? Bakit labis ang pagpapanggap ni Tadeo sa paningin ng mga tao sa labas| ng teatro? Ano ang nais niyang patunayan? 4. Sa wakas ay dumating ang Kapitan Heneral at nagsimula ang pagtugtog ng Marcha Real. Ano ang disposisyon ng mga prayle sa palabas sa teatro? 5/Ano ang nais pagtakpan ng palabas? Kabanata 22 ANG PALABAS ANG loob ng teatro ay punong-puno.iiinip at gusto nilang simulan na ang pagtatanghal. Nagngingitngit ang loob ni Isagani sa matinding NCIOS habang nakikitang tila nakikipagmabutihan si Paulita sa may pagkakubang binata. Maingay ang mga tao habang nagi uusap. Kahit ayaw ng matandang lalaki ay napilitan siyang manood upang bigyan ng paghuhusga ang palabas. FILIBUSTERISMO 87 Nakatawag pansin sa mga tao ang pilosopong si Don Primitivo dahil sa |inngangkin nito ng upuan ng iba. Pecson. Nagtama ang paningin ng magkasintahan at 88 nagpahiwatig ng paghingi ng paumanhin at pagpapaliwanag ang dalaga kl I Isagani. Nakita niya ang kasintahang si Paulita Gomez na kasama ang karibal na si Juanito Pelaez. Walang imkapangahas makapagpaalis kay Don Primitivo kahit pa ang mga tanod. Alas otso y medya ani takdang oras at kahit lagpas na sa oras ay hindi pa rin makapagsimula sapagkal hinihintay ang Kapitan Heneral. Nakipagkita si Pepay kay Don Custodio sa dulaan. "Hindi na ako nakabili ng tiket. Nilapitan at binati ni Tadeo ang mga tulad niyang mag-aaral din na si J Makaraig. Ang palkong kinalalagyan ni Paulita ay handog ni Pelaez. Samantalang may ibang pakay |i Makaraig kay Pepay. Ang iba'y nagtatawanan at may ilang nakatayo na nakakaabala sa mgl taong nagdadaan. Si Pepay ay nasa palkong ipinagkaloob ni Makaraig. Gusto niyang makausap ang mananayaw. 1. Sandoval at Isagani. 2. Naging bulungbulungan din ang pagdating ng Kapitan Heneral sapagkat batid nilang ang palabas ay ipinagbabawal ng mga prayle. Halos iilan na lamang ang mga bakantenl upuan kaya't maaari na sanang simulan ang palabas. Ang magtiyang sina Paulita Gomez at Donya Victorina ay dumatifl Nakita rin ni Tadeo ang nagbalatkayong si Padre Irene sapagkat hindi niij naitago ang mahabang ilong. 2. Sa kabila ng pagkakasiyahan ng mga estudyante ay nananatiling matamlay M Isagani. May hawak pa itong kasulatan na animo'y sinasadyang ipakita NII kanila. Ang mga tao ay tumahimik sapagkat dumating na ang kanilang pinakahihintay. III. palko 3. May ilang nagpalagay na tinitikis ng Heneral ang mga prayle at may ilang naghinuha na maaari talagang ibig lamang nitong mapanood ang dula at makita ang magagandang artista. May ilang pumapalakpak ni ang iba nama'y pumapaswit para makatawag lang ng pansin na sila'y n. Si Pecson ung nagbalita sa lahat na pinagtibay na ng mga lupon ang kahilingan nila at unumang oras ay ilalabas na ang resulta.pinagtatakhan at ikinabibigla ng mga tao ang ikinikilos ni Tadeo sapagi hindi naman nila nakikilala ang binata. 5. Hindi nakasama si Basilio kaya't may sobra silang tiket. bangayan pabuya 4.

Lumabafl si Ben Zayb na walang ginawa kundi ang pintasan ang nasabing palabas." "Tama! Pagkaraang tumanggap ng palo ay kailangang magsaya!" ani Sandoval. Patuloy pa ring umaasa si Makaraig at sinabi niya ang ilang mahahalagang l>agay na maaari nilang gawin. Sumang-ayon ang lahat kaya hindi na hinintay ang pagpapalabas ng Ikalawang yugto ng dula at sila'y nagsilisan na." Natapos ang unang yugto ng dula at nagkaroon ng intermisyon. Samantala ay napabulalas si Tadeo nang makilala ang paring nagmamanman.baston 3. Patuloy pa rin sa pagpapanggap si Juanito na nauunawaan ang palabas at hindi iyon nahahalata ni Paulita. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. balse 2. Pinag-espiya ito ni Padre Salvi upang malaman kung maganda ba o pangit ang palabas at ito'y walang iba kundi si Padre Irene. Dinalahit ng ubo si Juanito at narinig niya ang malakas na sigaw na "Palabasin ang tisiko. l. Gayunman ay nahulaan ko ang iyong iniisip kaya't ang aking naging kapasyahan ay isang lunas na lulutas sa suliranin ng iyong mga kaibigan." pakli ni Tadeo. May nakapagsabing nakita sa loob ng teatro si Simoun na nakikipag-usap kay Mr. an| babaing Pranses. Gayundin naman si Sandoval rj nagkukunwang nauunawaan ang dula. Kapag nagtatawanan ay nakikitawa ito kahit hindi nauunawaan ang bagay na dapat pagtawanan. Mayroong tesurero na maghahawak ng ating pananalapi nt anuman ang ating pangangailangan ay ibibigay na lamang sa atin.Nagsimula na ang palabas at nagsimula na ring umawit si Gertrude.. Buo na ang aking pasya at ito 'y aprubado na. Sa matinding panlulumo ay naihagis ni Pecson ang guwantes kay Sandoval. Dala ni Pepay ang sulat na galing kay Don Custodio. tinitikis 4. \'\. "Kung hindi ko lamang sana kayo kasama.. Hakit hindi pa makapagsimula ang palabas gayong halos puno na ang teatro? L Paano ipinakita ng mga tao ang kanilang pagkainip? \. Si Tadeo naman ay nagpupumilit na isalin sa Kastila ang wikang Pranses. panibugho Magpupunta ako ng teatro at umaasa akong magkikita tayo pagkatapos ng palabas." "Kung ganoon. Nagpanggap si Juanito na nauunawaan niya ang awit kaya't lalo namang humanga dito si Donya Victorina. Isang palko ang nanatiling walang nakaupo na katabi pa man din nl Kapitan Heneral at ito'y hinihinuhang para kay Simoun. Ipinagkanulo ng pari ang sarili sa pamamagitan ng ilong na mahaba.. Ang Akademya ng Wikang Kastila ny pamamahalaan sa ilalim ng mga Dominiko ng Unibersidad ng Sto. "Kailangang maging kalahok tayo sa painamahala ng akademya at para mangyari iyon ay tayo ang kukuha at hahanap ng pondo. Ang totoo'y hinuhulaan 1 Juanito ang anumang ikinukuwento kay Paulita at ito'y ibinatay lamang ii binata sa buod na nabasa sa diyaryo. Pinagtakhan ng marami ang ikinilos na iyon ng mga estudyante. "Magdiwang daw tayo at magkaroon ng isang salu-salo sabi ni Padre Irene. Custoding Sa kabila nito'y mapait ang ngiti ni Makaraig sapagkat ang pagsang-nyong iyon ay may kasamang kondisyon. Tomas. Nagpatuloy si Makaraig sa pagbibigay ng pag-asa sa mga estudyante. Umawit rin si Serpolette.! Pinuntahan naman ni Tadeo si Don Custodio upang libangin at nangj makausap ni Makaraig si Pepay. FILIBUSTERISMO 89 Nagmamahal. Jouy at nagbigay pa ng kuwintas sa isang artistang babae kaya nakapagtatakang wala raw doon si Simoun. Si Donya Victorina naman ay hangang-hanga sa binatang kuba." Nakita ni Juanito na ang ibig magpalabas sa kanya ay si Don Custodio at natakot siya. "Magdiwang tayo sa pansiteryang pinaglilingkuran ng mga hubad na Intsik. Hindi raw artista ang isang gumanap sapagkat hindi ito marunong umawit. Ano ang mensaheng daladala ni Pepay? I I iakit umalis ang mga estudyante gayong hindi pa tapos ang palabas? V Nasa teatro ang mga opisyal. Mahal ko. Pinalakpakan pa ni Sandoval ang pang-uuyam na iyon ni Pecson dahil nais nitong makita ang loob ng pansiteryang tila punong-puno ng buhay lalo na kung gabi. Hull na nang malaman ko ang pagsang-ayon mo sa iyong mga kaibigan." tila nang-uuyam na wika ni Pecson. Kilala ni Padre Irene si Serpolette at nagkasama sill noon sa Grande Opera sa Paris. GAWAIN I. prayle at mahahalagang tao maliban kanino? . lalabas na tayo ang kabesa de barangay. panlulumo 5.

Nang gabini tubusin niya si Juli iyon ay ilang beses sa pagpapaalila kay siyang umalis ng Hermana Penchang bahay na iba't iba ay naging abala na ang kasama.kumbento ng Sta. HINDI nanood Hindi rin ng dula si Simoun. Mula nang balisa. Clara bandang alas otso ng gabi at nakita naman siya EL FILIBUSTERISMi ni Camaroncocido ISANG sa teatrd bandang BANGK nuwebe ng alas AY gabi na may kausap na mga lalaki. nanood ng dula si Malungkot siya at Basilio. Nakiu ito sa maraming] siya ni Makaraig sa bagay. Wala siyang harapan ng hospital inatupag kundi ang na malapit sa mag-aral at nauubos Kabanata 23 .

alagaan nang husto at . Sa tuwing I dadalaw si Simoun ay walang ipinagbibilin sa kanya kundi ang pagalingin ang matandang maysakit. Hindi naman batid ni Basilio kung sino ang nagbibigay dito gayong ang i dumadalaw sa maysakit ay sina Simoun at Padre Irene lamang. May pagkakataong hinahanapj siya nito at may pagkakataon namang nilalait at itinataboy. Nababawasan ang paghithit ng apyan ni Kapitan Tiago sa tuwing kasama' niya si Basilio subalit kung wala ito ay may nagbibigay ng labis sa matandang) lalaki. Palubha nang palubha ang kalagayan ng matandang lalaki at tumatagal ay nagiging mas mahirap itong pakibagayan.9 ang kanyang] panahon sa ospital o dili kaya'y sa pagaalaga sa maysakit na si Kapitan! Tiago.

] Samantalang si maysakit?" usisa Padre Irene ay ni Simoun. bagay na hindi naman Wala na rin siyang pinaniniwalaan ng kagana-ganang kumain. kalagayan ni Kapitanbukas man o sa Tiago. Anumang oras. Sa gitna ng kaabalahan ay dumating"Kumalat na ang lason si Simoun parasa kanyang buong kumustahin angkatawan." binata.pagtiisan ang anumang "Kumusta na ang hirap. isang maunlad na mahina na ang kanyang bayan at maaari pa nga pulso at | halos hindi na siyang maging guro. Noon lamang sila muling nagkita makaraanmakalawa ay maaari ng pagkikita nila sa Sansiyang malagutan ng Diego. nangako na ipapasok "Malubha na ang siya ng trabaho sa kanyang kalagayan. tumitibok ang puso. tugon ni Basilio. hininga." .

sa mata. angnapagkamalan niya kanyang I mgaakong si Padre Irene at kinatatakutan.. niya akong dinukot ko Nagkunwari naman ang kanyang I mga si Basilio na walang narinig bagama't napakislot lalaki. Simoun ng Pinagbintangan pa nga buntonghininga. Nang pumasok tinuran ng siya ! "Ang labis naako sa kanyang silid na nagpapahina sa kanya aymay dalang ilawan ay 1 ang bangungot...." "Katulad Simoun." akong pagkuwa'y mulingtinawag huminto sa pagsasalita sitagapagligtas. j . u.9 "Katulad ng siyang nabulag. Katulad na "Ilang gabi na ang katulad." nakakaraan mula nang magising siya na walangHI. Labis Pilipinas." siyang nag-alburuto I at nagpakawala si naghinagpis. FILIBUSTERISMO nakikita J at ang buong akala niya'y tuluyan na." pamahalaan. "Gaya ngnga niya ang pamahalaang ito.

^"^an^ang buong bolusyon Sa isang hudyat katawan ni Simoun atko am n Qn „ .nanap naman angsasabihin ko. Basilio. .c .g isanglibrong ip inahin. Pinangakuan niyawala kang malasakit sa bayan. . kanyang tandang na mayMdn .m mmit m n u akin " Natigilan si Basilio^ Tumugtog anghindi siya binigyan ng orasan ng ikasampu ngpagkakataom gabi.syon s'i." ako ng libu-libo habang panay ang bend.srya I. „. «r aafa k0 sa jy0 at tila tatlong taon ng patay.sandaling pinigilan sa „ "Samantalang kagabiPjg^J Sangabawat sandali.gyar.N akapagtatakang hindi N«f>*" akongmo na binuksan ang b. ay muli siyang bumangon "Makimg ka sa at h.

• ang namumuno sa atoykinabukasan. Kanino ka pamahalaan.9 Sa loob ng isang oras ayniya ang mukha ni sisiklab a^g reb° JSimoun na naglalarawan ng sindak sa mga mata- maVganap ay. „„„„ tri lamang. bangpamg. Pinamwalakoang. Walang pasok "Ginamit ko ang aking lakas at salapi upang bukas sa mahulog sa mga a»' ^ r ^yaknaakbngtagumpa kamako y.lansaa mga umapisa iyo osaiy"1»kmgmga ' ang iba ko namang ^^mdiTgld'nakapagsalit tauhan ay nammwa ang a si Basilio. i < o panay sagupaan. Pinagmasdan j . Sa Nandito ako para lalok saang sanda mg iyon ayf mga iyo ang iyong ^tayanal *a anib na bayang ito at nagl.hbang. . Wala »>>«^ panahon ka "^UummJtoitongHenera nakaumang. NASA teatro Naihanda ko na ang lahat j i . Basilio? Sa l.

nas „ P | *J22££3£& 6 ^TaS haCiTlS^SSs^ Kapitan Tiago ay ikaw SgW ^ sasama ka balang ang makakak»aiasa labas ng banay SI sa t^anesang tales. sa kanya. "Ano ang pasya rebo ^ ^^^0. Kaya ako nagbalik at bumuo ng. kay Napabulalas si Basilio. ng amin o ituturmg mong "Si Maria Clara!" kaaway pati mga ^ alaban sa taong magkalabang dahil lamang walang pmapanigan ay 1 nangangahuluga ' & f & 'Oo. ^a ko? Xandaan mong a STS&nf«od Sa *„ a. nais kong ihgtas mo siya." mo?" akong sa pamamagitan lamang nito maaaringna .'' .i:n wika ^ BasiHo Jg ^ ■ . Hmangad > Z Pani Nanlalamig si Basilio at hindi mawari kung ^ naniniwala ano ang dapat gawin. noc.

"Pa nJ sinunggaban si tav H na indi si mak Ma apan ria iwal Cla a si ra? Sim " oun sa . &ma'"11^ "& "Bakit?" "Patay na po si MariaHa sili Clara.9 "Ngunit nahuh na po nan ni kayo ng dating." o.

Narito ang sulat ni Padre Salvi na inihatid ni Padre Irene para ipaalam kay Kapitan Tiago. karimlan agunyas 4. matalino at nag-aral na malaki ang naging pangarap sa mundo subalit nabigo." malungkot na wika ni Basilio. "Namatay siyang hindi ko nakikita. Ang dalaga nama'y walang katulad ang kagandahan at walang kamuwangan sa nangyayari sa paligid ngunit nang maglaon ay hinangad na lamang pumasok ng kumbento matapos mabigo sa pag-ibig. Tuluyang nawala sa isipan ni Basilio ang pag-aaral at humalili sa kanya ang naging kaawa-awang kalagayan ng pag-iibigan nina Crisostomo Ibarra at Maria Clara. nanangis 5. Kabanata 24 MGAPANGARAP 2. Ang mga daong sa dagat ay naiilawan na at unti-unti nang naglilipatan ang mga nasa jyjalecon | pntungong Bagong Bayan upang doon maglibang." Naalala ni Simoun ang narinig na agunyas nang nagdaang hapon." May panggigigil na wikani Donya Victorina. Talagang malakj ang nagagawa Bg yaman at kapangyarihan sa isang tao. daing i I I ILIBUSTERISMO GAWAIN I. "Pakisabing patay man o buhay ay nais ko pa rin siyang makita." Umagos ang luha sa pisngi ni Basilio. Bumilis ang tibok ng puso ni Isagani at umasa siyang si Paulita na ang dumarating. Pakiwari ni Simoun ay dumadagundong ang kanyang dibdib. "Buhay si Maria Clara! Nagdadahila ka kaya mo sinasabing patay na siya. Nakasalubong niya sa paglalakad ang dalawang Heswita na naging guro niya." "Ilang araw na siyang maysakit at nagpunta ako sa kumbento para malaman ang kanyang kalagayan. Napadaan din siya la bantayog ni Anda at doon ay nakita niyang may kausap si Ben Zayb at pinag-uusapan ang biglaang pagkakasakit ni Simoun sanhi upang hindi ito inakapanood ng naging pagtatanghal sa teatro. Nagmamadaling lumisan si Simoun. Namatay siyang nagdurusa. SA sumunod na araw ay nakatakdang makipagkita si Isagani sa kasintahang Il Paulita Gomez. Ano ang mga pahiwatig ng pagiging balisa ni Simoun? I. Malugod niyang binati ang mga ito. mabibilang lamang sa daliri ang magiging tapat sa Inang Bayan. Ano ang mga pinagkakaabalahan ni Basilio pagkaraang tubusin si Juli? I Sino sa inyong palagay ang nagbibigay ng apyan kay Kapitan Tiago? Bakit? 4. Napabuntonghininga si Isagani. "Ang tao talaga!" Habang hinihintay si Paulita ay naalala ni Isagani ang mga nangyari sa kanilang salu-salo upang ipagdiwang ang kamatayan ng nais itatag na Akademya ng Wikang Kastila. "Kung ang mga liberal sa Espanya ay gaya ng mga nandito sa Pilipinas. apyan 3. "Hindi totoo!" bulalas ni Simoun. Naalala niya ang isang binatang mayaman. Agad bumaba si Paulita at nang magtama ang kanilang paningin ay sumilay ling masayang ngiti sa labi ng dalaga." Dumidilim na ang paligid subalit wala pa rin si Paulita. labis na pagtitiis ang dinanas at namatay ng walang kaligayahang natamo. Ngunit sa halip na ang matagpuan sa loob ng kumbento ay katahimikan. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Tinugtog kaninang hapon ang agunyas para sa kanya. Tila naman naghulas ang lahat ng sama Itg loob ni Isagani at parang biglang gumanda ang kulay ng paligid. 1. "Aaaaa!" sinapo ni Simoun ng dalawang palad ang kanyang ulo. Muling ikinaila ni Isagani na may nalalaman siya sa kinaroroonan ng nawawalang asawa ng donya bagamat ing katotohanan ay kinukupkop ito ng tiyuhing si Padre Florentino. Hindi siya patay kaya't kailangan mo siyang kunin! Kung hindi'y mamamatay ka bukas na bukas din. . ganap na alas sais. Umiiyak siyang walang luha at sumisigaw ng walang tinig. Naglalakad siya sa Paseo de Maria Cristina bago pa man lumubog ang araw. Namatay siyang hindi niya nalalaman na nabubuhay lamang ako para sa kanya. Tila nawawalan na siya ng pag-asang darating pa ang kasintahan nang marinig niya ang papalapit na | karwaheng hila ng dalawang kabayong puti. Bago pa man makapagsalita ay agad na siyang hinarap ni Donya Victorina upang hanapin ang asawang si Don Tiburcio. Saan itinulad ni Simoun ang paghihingalo ni Kapitan Tiago? J Sino o ano ang tinutukoy ni Simoun na bangungot na kinatatakutan? . "Magkaroon ka na sana ng ganap na katahimikan sa iyong libingan at hindi na makarinig ng anumang daing sa karimlan.92 EL FILIBUSTERISMC "Kaninang hapon lamang po. Napakatagal ng sampung taong paghihintay upang makapag-asawang muli ing isang tao. "Kaawa-awang ginoo. Magdamag na nanangis sa pagsisisi ang matanda habang patuloy na hinahagkan ang larawan ni Maria Clara. Naulinigan pa niyang ayaw lumanggap ni Simoun ng bisita maging mga tauhan pa ng Kapitan Heneral Napagtanto niyang kung ang maysakit ay isang sundalong sugatan ay tiyak na hindi pag-aaksayahang dalawin ninuman..

Nasa atin ang magandang hinaharap. "Tila ibig niya itong mapangasawa. "Sapagkat isa siyang hangal na hindi maaaring mabuhay ng walang alipin.. Gumawa ng paraan si Paulita upang magkausap sila ng sarilinan ni Isagani." tutol ni Paulita sa mga naging pnhayag ni Isagani. Animo'y isang kabaliwan sa kanila ang isiping ] si Pelaez ang susunod na bibiktimahin ni Donya Victorina. ang maunlad na kalakalan. tungkol sa lalawigan ni Isagani nai napapaligiran ng bundok at nasa baybaying dagat. Ang kagubatang kailangang paglakbayan. Nakakawili ang mga ginawa kong paglilibot at pagsasaya sa piling ng kalikasan. Nabibilang na ang araw ng mga taong katulad niya sapagkat nabubuwag na nng III IIIIBUSTERISMO . At batid jimp. ang aking pagtatampisaw sa dalampasigan. Gusto man niyang sabihin ang mga kapintasai ng lalaking may pagkakuba ay hindi niya nagawa." Sinikap ng binatang patuloy na himukin si Paulita tungkol sa pag-unlad g Imyan. "Sa tuwing aking mamamasdan ang kabundukan ay nakakaramdam ako ng kalayaan. Isang pangarap sa I in na makita ang ganap na kalayaan at kaunlaran ng aking bayan. ang mga hay op... iyon ay magkakaroon ng katuparan sa malao't madali. Sa kabilang j dako'y nais din niya itong isiwalat sa isang tamang pagkakataon. Bago pa kita 95 ay iyon ang aking mundo. Totoong nabigo kaming mag-i. Lumabas na siya ang may pagkukulang at kailangang magpaliwanag. ang mga daungan at katulad ng mga bansa in Europa ay kikilos din ang industriya sa Pilipinas." "Hindi mo ba alam na maaari itong magawa sa loob lamang ng ilang Inon?" masiglang wika pa rin ni Isagani.puno ng sigla ang tinig ni Isagani." ani Isagani. Tila napako ang iyong mga mata sa magagandang babae." tumatawang wika pa ni Paulita. Ang nasa isip ng i ii.. Kakalingain ang mga miigsasaka at magkakaroon ng batas na pantay-pantay para sa lahat. "Totoong minamahal ko ito nang higit sa anumang bagay bago pa man kita nakilala. i iinili nito lubos na maunawaan ang damdamin ng nobyo. "Kaya lamang ako nagpunta doon at pumayag na sumama kay Juanito ay upang makita ka.ir." Nakaramdam ng panibugho si Paulita kaya agad pinayapa ni Isagani ang kasintahan. "Ano ang palagay mo kay Juanito?" muling usisa ng donya..11 sa pagsusulong ng isang interes ngunit nagpapatuloy naman ang lanumpay ng ibang hanay. "Lilingapin tayo ng Espanya sapagkat miiwgabing kumikilos ang mga kabataan. "Kailan pa? Baka matanda na ako. kailanman ay hindi na ai. Ngunit halos hindi mo ako pinapansin.ihahango sa pagkabusabos ang bayang ito.i i. Hindi ito sanay sa hirap at naglalakbay lamang kung sakay ng karwahe o in n "Darating din ang panahon na magkakaroon ng daang-bakal patungo sa inning lalawigan. Darating din ang katarungan sa ni in para sa isang magandang kinabukasan. Noon naisipan ni j Isagani na ipagtapat ang tunay na kalagayan ni Don Tiburcio kapalit ng pangakong ibinigay ni Paulita na hindi iyon malalaman ng tiyahin." Nagtawanan ang dalawa. ang aking pag-ibig. Sinabi nito sa matandang tiyahin na nahulog ang abaniko sa dalampasigan." Sa halip na si Paulita ang magpaliwanag kay Isagani ay nagbago ang ihip ng hangin sapagkat nagkunwari ang dalaga na nagseselos sa babaing artista na isang Pranses. Batid niyang hindi iyoi magugustuhan ng donya kaya napilitan siyang magsalita ng pawang mgi kasinungalingan. Nadako ang ' y ' ~ kanilang pag-uusap 94 EL FILIBUSTERISMI .a ay ang mahirap na paglalakbay makarating lamang sa lalawigang 11 1 ii 1 1 koy ni Isagani." 11 indi naman maramdaman ni Paulita ang kagalakang nasa puso ni Isagani. Muling natilihan si Isagani.. "Ang aking tiya lamang ang may gusto kay Juanito.i la II Tila ibig namang masamid ni Isagani sa narinig na hangad pa ng matandani babae ang makapag-asawang muli.. limn at insektong maaaring makita ay nagpapanginig ng laman ng dalaga. "Pangarap! Pangarap! Sabi ni Tiya Torina. ii . Ilang libo mang lungsod ay hindi ko ipagpapalit ang aking bayan.

Pasiglahin nawa ng iyong puso ang aming adhikaing mahango ang bayang ito. ngunit magwawagi pa rin kami. "Paulita. Sasabihin mo sa buong daigdig habang itinuturo ang aking bangkay na namatay nng iyong minamahal na ipinaglalaban ang karapatan ng Inang Bayan." Inanyayahan ng magtiya na sumabay si Isagani na siya namang pinaunlakan ng binata. Paulita. Alam mo kung gaano kita kamahal.kastilyong pinaghaharian ng mga mapaniil. Totoong maraming tututol. "Ngunit paano kung walang mangyari sa inyong ipinaglalaban?" "Makinig ka sa akin. maraming kakalaban sa amin. mamamatay akong maligaya sapagkat magniningning sa iyong mga mata ang pagmamalaki." Mahiwaga ang pinakawalang ngiti ni Paulita sa kanyang labi. Sa likuran naupo sina Donya Victorina kasama ang Isang kaibigan ni Paulita habang magkatabi naman sa harapan ang imicrVaointnVinn . kailangan mo nang umuwi at baka sipunin ka na." Tila natauhan sila nang marinig ang sigaw ni Donya Victorina. Kung walang mangyari at namatay ako sa aking paniniwala.

TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Nilalahukan ng pagdiriwang at mga piyesta subalit lumalabas na pinakamasama pa ring bansa at may pinakamagulong pamahalaan. At bilang handog ay ipagkaloob natin kay Don Custodio ang buto ng manok. "Mandaraya! Kinopya mo lang ang talumpating iyan!" sabad ni Sandoval. surnilay 4. Maraming ilaw ang loob ng pansitan at nilagyan pa ang dingding ng nakasulat na "Luwalhati kay Custodio sa kanyang katalinuhan at pansit sa lupa sa mga binatang may mabuting kalooban. Ganoon din daw ang nangyayari sa pamahalaan at sa Pilipinas." Nagpaalala si Makaraig. |1 FILIBUSTERISMO 97 "Ano bang babala iyan?" usisa pa ni Sandoval. Ipinagpalagay nilang ang pansit ay nagmula sa mga Intsik o Hapon subalit hindi iyon nalalaman at kinikilala.. Sandoval.Bakit raw pangarap lamang ang nais ni Isagani ay on kay Tiya Kabanata 25 TAWANAN AT IYAKAN ANG labing apat na kabataan ay nagtipon sa "Pansiteria Macanista de Buen Gusto" upang magdiwang sa kautusan na rin ni Padre Irene." Naghalakhakan ang mga kabataan dahil sa pang-iinsultong iyon ni Makaraig kay Don Custodio. Panay ang pagmamasid ni Sandoval sa paligid sapagkat noon lamang ito linkapasok sa ganoong uri ng pansiterya. Dumating na sila sa Plaza de Sta. Mahirap para sa kanila ang asahan ang isang tulad ni Pelaez. Tiniyak ni Tadeo ang naging pahayag. Napakarami nitong sahog gaya ng iyong nakikita. Nagtatanong sila kung bakit kailangang danasin ng kabataan ang gayong uri ng kabiguan. May ilan namang nais ding ialay ang pansit sa Eminencia Negra. Bahagya pa niyang nasasagi ang suot na sedang damit ng dalaga na nagdudulot sa kanya ng matinding kaligayahan." wika pa ni Isagani. " Ang ikaapat na handa ay "pansit gisado" na ibig naman nilang ialay sa pamahalaan at sa bayan. Wala pa raw si Don Custodio ay ganito na ang nangyayari sa iba. naghulas EL FILIBUSTERISMO Dumating si Isagani at kasunod nito ang bande-bandehadong pagkain na Inihit ng dalawang Intsik para ihain. Nakikinabang ang lahat. na walang ibang tinutukoy kundi si Simoun.' Agad na tinutulan ni Sandoval ang talumpati ni Tadeo sapagkat ito raw ay halaw sa talumpati ng Pangulo ng Liceo ngunit nagpatuloy pa rin si Tadeol EL FILIBUSTERISMI . 2. Samantala ay hindi handa si Tadeo at pinag-iisipal ang sasabihin habang humihigop ng sabaw ng sopas. Nag-iisip siya ng palusa nang maalala ang isang talumpati sa klase at ipinasya niyang ariing kanyl matapos lagyan ng kaunting pagbabago. Panay ang panunuya nila at pagsasalita ng mga bagay na halos hindi na nila pinag-iisipan. Wala pa si Juanito Pelaez at hindi na nila ito hinintay sapagkat lagpas na IB oras. Tiyak na lalabas ang kanyang mga sikreto. Gayunpaman ay mga Intsik pa rin ang higit na nakikinabang sapagkat sila naman ang nagluluto bagama't inaakalang ito'y pagkaing Pilipino. Sa i ka lawang pagkakataon ay wala na naman si Basilio sapagtitipon na ayon kay Tadeo ay marami raw lihim na nalalaman. naulinigan 3. Ang iba pang handang pagkain gaya ng "lumpiang Intsik" ay Malay naman kay Padre Irene at ang "tortang alimango" ay para naman sa mga prayle na binansagan din nilang "torta ng mga prayle.. "Tumahimik kayo. Cruz at kailangan na niyang bumaba sapagkat magkaiba sila ng direksiyong uuwian ng kasintahang si Paulita.78 96 Hindi inaasahan ni Isagani ang ganoong pangyayari.Bakit nais pang makita muli ni Donya Victorina si Don Tiburcio? 3." Totoong may mga pangkat-pangkat na mga nag-uusyoso sa labas n| pansitan na tanaw nila mula sa bintana. ang pansit lang-lang ang sopas na pinakamasarap. Ang ibang usapin ay natabunan na at nawalan na ng pag-asa. alam niya ang tungkol sa pagkawala ng isang binata at isang dalagang nagmongha. Nabubuhay ang lahat. May nakasulat pang babala sa mesa. Marami na raw mga hiling na ganito ang kinahinatnan. daong 2. "lpinagbibigay-alam sa lahat na huwag mag-»wan ng anumang mahalagang bagay sa ibabaw ng mesa at upuan.Ano ang pangarap ni Isagani na nais niyang matamo? 4. 7 o 1. "Oo. "Isa siya sa apat na kapangyarihan sa Pilipinas. Nagmungkahi si Isagani na ialay din ang pansit kay Quiroga na nagnanais magtatag ng konsulado. Malalaman natin kung anong proyekto ang mabubuo niya rito. May nagmamasid I atin sa plaza at maging ang mga pader ay nakikinig sa atin. May isang nagbigay ng babala. Inatasan ni Macaraig si Tadeo na magtalumpati at si Sandoval namal ang magbibigay ng pangwakas na pananalita sapagkat siya ang kinikilalanl pinakamagaling na orador. 1." "Maraming sikreto si Basilio?" usisa ng isang estudyante. Mga mahahalagang sikreto. Reserbado ang pansiterya para sa mga mag-aaral. "Sana'y nandito siya para lasingin natin." Nagtatawanan at nagbibiruan ang mga estudyante ngunit halatang napipilitan lamang dahil sa naging tugon ni Don Custodio sa kanilang hiling. mapaniil5.Ano ang ipinangako ni Isagani kay Paulita kung siya man ay mamamatay atmabibigo? Torina? 5. Habang hilan ng karwahe ay naririnig niya ang boses sa likuran na nagsasalita tungkol kay Don Tiburcio de Espadana at nababanggit din maging ang pangalan ni Juanito Pelaez.Paano napatunayan ni Isagani na malaki ang nagagawa ng yaman at GAWAIN kapangyarihan ng isang tao? 2. Binaybay nila ang kahabaan ng Paseo de la Sabana sa Puente de Espana. "Mga kasama. 3. Natahimik ang paligid." 1. katabi niya ang nobya at nalalanghap pati ang gamit nitong pabango.

"Si Ginoong Simoun po ba ay nasasangkot?" "Wala siyang kinalaman dito. Kasalukuyan siyang nakaratay dahil si nasugatan. Napabulalas ang katedratiko. Ginawa itong espiy tagasuplong ng mga kahina-hinalang tingin at kilos ng mga kaguruan. danasin sahog 4. 1." Dumating ang katedratiko ng Patolohiya na mas mukhang sakristan ka. Isang mag-aaral na nagpunta sa bandang likuran para tingnan ang hindi pa naiaahing ulam ang nakatuklas na may nagmamanman sa kanila.." "Mga tulisan po ba ang sangkot?" "Hindi." Nabahala si Basilio at sa takot na masangkot ang pangalan ay hindi na nagtanong pa. "Anong para iyon lang? Ibinibintang it kagagawan ng mga nagsama-samang estudyante. inatasan ." 100 Hindi nabahala si Basilio sapagkat wala siyang anumang itinataj dokumento maliban sa mga sulat pangklinika. Ang mga estudyante lamang ang nasasangkot dito. .. Dumating si Basilio ng hospital at dinatnan sa isang klinika ang kaibigan niyang katedratiko. Nakarating siya ng San Juan de Dios at noon niya nalaman sa isang kaibigan ang nagaganap na kaguluhan sa paligid. Nagkagulo ang mga mag-aaral para hanapin ang sinumang nagmamanman subalit agad na itong nakaalis. Naglalakad si Basilio patungo ng hospital ay hindi niya napansin na maagang nagsisipag-uwian ang pangkat-pangkat na mga estudyante at tila hudyat iyon na walang klase sa paaralan. "Kasama natin sila mula pagkabuhay hanggang pagkamatay sapagkat lahat ay pinamumunuan at hinahawakan nila. "Malubha noon ang kalagayan ni Kapitan Tiago kaya't. el filibuster! J "Ano po ba talaga ang nangyari?" "May mga paskil na idinikit sa unibersidad! Hindi mo ba ito nalalam "Para iyon lang?" malumanay na tugon ni Basilio. 2. III. Piano rin niyang pumunta ng unibersidad para asikasuhin ang lisensiya sa medisina at makipagkita kay Makaraig upang utangan ng kanyang gagastusin sa pagtatapos.Si Pecson ang sumunod na tagapagsalita na binigyang diin naman na ang buhay nila ay laging kaakibat ng mga prayle." "Kung ganoon ay magmadali kang umuwi at sunugin ang anumang dokumentong mayroon ka na magsasangkot sa iyo sa samahan." Sino ang tinutukoy dito? Kabanata 26 ANGMGAPASKIL MAAGANG bumangon sa higaan si Basilio dahil marami siyang dapat liawin. "May naniniktik! Ang paboritong estudyante ni Padre Sibyla. Naalala niya si Simoun at inisip na pakana ito ng mag-aalahas. iba ang may kagagawan niyon sa kanya na may masama binabalak. Nagpatuloy pa rin sa mainit na pagtatalumpati si Pecson laban sa mg prayle hanggang sa awatin na ito ni Makaraig." "Mabuti at wala ka pala doon. Ngunit miyembro ka ba ng samahan?" "Nagbibigay lamang po ako ng ambag. Nahirang ito sa posisyon na hindi man lamang hinanapan* anumang kwalipikasyon dahil sa pagiging tapat sa korporasyon ng simbalj at malakas ang kapit sa Vice-Rector na si Padre Salvi. Una na dito ang pagpunta ng hospital para dalawin ang kanyang mga pasyente. Hindi siya makahingi ng salapi kay Kapitan Tiago sa pag-aalalang isiping kinukuha na niya ang manang ipinapangako sa kanya. "Anong sabwatan ito?" usisa ni Basilio sa kausap na kaibigan. "Pagdating s usaping iyan ay nais kong malaman ninyo na may isa akong iginagalang." sabi n estudyante. sa pagpapaalila ni Juli at pagbili ng isang maliit na dampa para tirahan ng kasintahan at ng lolo nitong si Tandang Selo. May naganap daw na pagsasabwatan ang mga estudyante. panunuya 3. "Naglilingkod ang alipin ng Vice-Rector sa panginoon ng Heneral. "Nagpunta ka ba sa salu-salo ng mga estudyante noong gabi?" Naguluhan si Basilio at inakala niyang kamakalawa ng gabi kung saan kausap niya si Simoun ang tinutukoy ng nagtatanong." Tila nabunutan ng tinik sa dibdib si Basilio nang malamang hindi kasan sa kaguluhan maski si Kabesang Tales na ngayon ay itinuturing ng im tulisan. "Kasama natin sila mula pagkabuhay hanggang pagkamatay sapagkat lahat ay pinamumunuan at hinahawakan nila. "Natuklasan na! At sinasabing napakaraming sangkot na estudyante. Batid niyang hindi natuloy ang rebelyon nang gabing may palabas na dula sa teatro sapagkat nasaktan at nasugatan si Simoun ng isang hindi pa nakikilalang lalaki. Iniwan niya ang kausap at sinabing may dadalawin pa siyang pasyente. "Aba!" bulalas ni Makaraig. Ang naipon niyang pera ay nagugol niya sa pagtubos. Wala sa loob niya ang pagsesenyasan ng ilang estudyante at paanas na pag-uusap ng mga balisang mukha. Inakbayan siya nito at mahinahong nagtanong. Ipinagdiinan ni Isagani na bukod tangi ang prayleng tinutukoy niya." TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Sumakay ito sa isang karwaheng nakaparada malapit sa bangketa. ang karwahe ni Simoun. 5 Ipaliwanag ang pahayag na ito. manggagamot." Agad tumutol si Isagani nang inaatake na ang mga prayle. lahok ang tinutukoy ng mga estudyanteng mga sikreto ni Basilio. FILIBUSTERISMO ■I Ano 5.

aabutin ito ng isang linggo. Dumaan siya ng Kalye Legazpi pagdating sa kanto ng Kalye Sonala ay nakita niya ang pangkat ng estudyante na datirating masaya kung nagkakatipon-tipon. "Oo. Masaya hindi ba?" ■Ion ng bulakbol na estudyante. hindi ba?" Walang matandaan si Basilio na nagpahayag ng gayon ang lalaking may pagkakuba. pagpugot ng ulol pananalakay. Isa ito sa namumuno at aktibo sa samahan. Akyat-panaog ang mga prayle at Hiiyundin ang mga militar." Umalis si Basilio at upang higit na malaman ang buong pangyayari naglakasloob siyang nagtungo sa unibersidad. Pero sabihin mo sa akin ang tunay na nngyari. Kung Inalam ng kabo ang pangalan ni Basil10 at tiningnan kung nakasulat iyon sa oon nasaan ang panganib ay & %<> magpunta sapagkat narf ang karangalan. May ilang mamamayan na nagpupunta doon. 1 0 "Ikaw rin ba. Ang nalaman lamang niya ■ tungkol sa mga paskil na ipinaaalis na ng Vice Rector upang ipadala I pamahalaan. Kung listahan. Napuna niya ang senyasan «g llang mga tao Inanyayahan din ni Makaraig ang kaD0 na sumakay na sa karwahenj naghihintay doon ngunit huli nang makita niya ang nagbabantay na guwardiya sibil sa harap sa kanila. "Ano ba ang "Maghintay kayong bumaba ang ka-b°>' tugon ng guwardiya sibil Hindi nagtagal at nakita ni Basilio n** Pababa na ng bahay si Makaraig! kasunod pa ang kabo. i "Walang klase at tiyak na hindi pagkabahala. Nakita niya si Sandoval ngunit nagbingi-bingihan ito at hindi pinansin ang pagbati niya. narinig mong sinabi ko iyon.80 Agad binago ng kaibigang katedratiko ni Basilio ang usapan." Nabuo ang hinal ni Basilio na may kinalaman si Simoun sa mga paskil. Am pakay niya ay upang magtanong tungkol sa kanyang lisensiya at alamin ani tunay na kalagayan ng mga estudyante. Tadeo?" usisa ni Basilio. Naglakad na muli si Basilio na ang direksiyon ay ang unibersidad. Makaraig ang kanyang pagsasa^ta- mga J p&skl1 i . Ngayon ay tahimik na at pawang ayaw magsipagsalita ng mga ito. Hinulaan ng ilang mga nag-uusap na estudyante ang mga pagdakil pagsuspinde at pagbilanggo sa sinumang kasangkot sa samahan. Hindi naman ito ang unang pagkakataong may inabibilanggong kabataan alang-alang sa kalayaan. Sarado ang opisina ng sekretaryo at napansin niya ang kakaibang kilos ng mga nasa loob ng gusali. Hindi ko kalilimutan. dapat pa "Mabuti't hindi mo na kami pinahir3panS puntahan ka pa. Wala tayong kailanj makipagkita sa iy°ipaliwanag kaninuman. Kabaligtaran naman ito ni Tadeo na masayang-masaya sapagkat walanjj pasok sa paaralan. Wala akong kinalaman sa ginagawa ng samahan maliban sa nagbibigay lamang ako ng inyo. "Pero ano nga ang nangyari?" "Basta't ikaw ang testigo ko." pagkakataong ito ay hindi tayo daf?at magpakita ng pagsang-ayon kanino. kaibigan. may mga doktor at abogadong naghahandog ng anumang maitutulong. dinarakip l| rin at tayong magpasalam^ magbigay ng suporta sa kan^ Ngunit kung ito'y ikasisira namin. "Wala akong nalalaman!" may kahalong nerbiyos ang tinig ni Pelaez.." ng ating saJ?™"' kailangang kumilos tayo pi tutulan ito at ipagtanggol ang ating Nagtaka si Basilio. "Sinabi ko na noon pang kalokohan ang lahat. at tama ang nasa ito'y nakagawa ng kabutih] sa atin. Sumakay ni tayo sa Is agani at kahit mahal niya kaibigan ay nagpasya siyang umalis at ta»kuran ito. Hindi na pinatapos ni isang guwardiya sibil. Habang lulan ng karwahe ay sinabi ni 0*filio kay Makaraig ang pakay ni "Makikipagkita lamang ako sa aking kaibigang si Makaraig. Tadeo na labis pa rin ang nararamdamang kasiyahan. karwahe at doon ko ikukuwento s3 »y° ang lahat ng naganap sa said salo.. sabay kin sa binata." Nagtungo siya sa baH ni Makaraig. Bakit tayo matatakot?" i "Ibibilanggo raw lahat ng miyembro ng samahan!" I "Bakit nug sabi ni Isagani. ng bah Hindi na siya makaurong.Ang ilan naman ay umuwi nl at ang iba'y halatang may takot sa mukha." sabi niya] pangungutang ng salapi na gugugulin sa kanyang pagtatapos. Huwag mong kalilimutan 'yan. "Hindi kapani-paniwalang dahil lamang sa isang pangyayari ay magkakawatak"Bakit?" watak na tayo. Pelaez?" muling usisa ni Basilio. Nakita ni Basilio si Isagani na noon ay halata na ring namumutla bagama't bukas pa rin ang kakisigan." pagdidiin pa ni Pelaez. Noon naalala ni Basilio ang sinabi sa kanya ni Simoun. pamahalaan ang tumuklas Sa "Napakagandang ugali! Sa panahon ng katahimikan ay iniiwasan kami. "Ako? Ngunit bak*1 Patl ako?" sam^nan sa anumang mga pagbibintanj Narinig ni Basilio ang lahat ng sin^bl m Natawa si Makaraig. Naglalaman ang mga paskil ng pagbabanta. May kausap ito at ang malakas na boses ay nngpapahiwatigng BflUBUSTERISMO 101 | "Ano ba'ng nangyayari. "Nandito ako para EL FILIBUSTERS "Hindi natin kailangang alamin kiuxg slno man sila. Pabayaan natii^g mS. Walang nagawa si Basilio kundi ang maglakad ng palayo para pumunta liH unibersidad. natutuwa ka pa?" "Sino kaya ang hangal na gumawa ng mga paskil na iyon?" nagagalit na b "Ano ka ba? Hindi mo ba narinig ang sinabi ko? Walang klase!" saka kin I is si Innong ng kausap ni Isagani. "Sa oras na kayo* itiwalag nila ay hindi na kayo makakatapos ng pag-aaral." Nakita nilang may papalapit na guwardiya sibil at sa takot ni Pe'-'ez na ikipin ay nagmamadali na itong umalis. namumutla ito at tila ■long nakuba dahil sa takot. "Huwag kang mag-alala. nangyayari. sige. "Nalalaman kong amoy bangkay na si Kapitan Tiago at dinalaw siya ng mga uwak at buwitre. Basilio?" agad na lances sa kanya ni Makaraig. Nakita ni Basilio na dumarating si Juanito Pelaez.

Labis niyang iginagalang ang paring nagpapatawag sa kanya. "Ano'ng kailangan sa akin ni Padre Fernandez?" Hindi iyon tinugon ng kapista kaya't sumunod na lamang si Isagani. Ito ang kaisa-isang prayle na kanyang itinatangi at ipinagtatanggol sa tuwing may maririnig na pagbatikos dito. Nalaman ko ring kayo'y nagdaos ng isang salusalo at hindi ninyo iyon maaaring ipagkaila sa akin. Ano ang naging reaksiyon ni Basilio sa nabanggit na kaguluhan sa paaralan? Bakit? I Bakit dinakip si Basilio ng kabo? Dapat ba siyang dakpin at bakit? Kabanata 27 ANG PRAYLE AT ANG PILIPINO . Agad itong tumindig nang makita si Isagani. "Mula sa bintana ay nakita ko kayo at narinig ang sinasabi ninyo sa inyong mga kamag-aral. Lubos kong hinahangaan ang mga mag-aaral na may kakayahang magpahayag ng sariling pag-iisip.balisa 4. kaibigan. Malungkot si Padre Fernandez at waring may malalim na iniisip. Sinabi nitong ipinatatawag siya ni Padre Fernandez na isang katedratiko." "Hindi ko po ikinakaila. Namutla si Isagani. Kinamayan nito ang binata at pinapasok sa loob ng silid." dampa tulisan TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. "Kung ganoon ay katibayan iyan sa anumang bunga ng inyong pagkilos." Malumanay na tugon ni Isagani sa gurong prayle. Ipinatawag ko kayo sapagkat 103 GAWAIN ."Makakaasa ka. hangal I I 1LIBUSTERISMO 5 NILAPITAN ng isang kapista si Isagani habang nagtatalumpati sa harapan ng mga kaklase. Nakatingin lamang si Isagani sa palakad-lakad na prayle. Ano ang dahilan ng pagkakaudlot ng rebolusyon? . 3. Maaari pa ngang makasama kung inyong itatanggi. Ilan lamang kayo sa mga kabataang matuwid at may sariling paninindigan. At sa piging ng a«ng pagtatapos ay aanyayah natin ang mga ginoong dumakip sa atin. Ngunit hindi iyan ang aking gustong punahin sapagkat hindi mahalaga sa akin kung anuman ang inyong napagkasunduan ng gabing iyon. Ano ang sabwatang tinutukoy ng bulung-bulungan ng mga tao? I Sino ang nagparatang na ang mga estudyante ang may gawa ng paskil? I.

i dahilbilang isang tao ngunit hindi iyan maaaring sabihin ng orden na kinabibilangan dito'y naniniwala akong maaari akong makapagpaliwanag sa inyo. Hindi ba't nasusuklam sa tuwing kami'y nakatalikod." Nagpatuloy I si Isagani nakapag-iisip. Hindi siya nakapaghanda kaya't isang marahas na "Nagkakamali kayo. Sa halip ay isa akong prayle at isa kayong estudyanteng Pilipino. Iyan ay hindi "Kung ganoon ay mag-usap sa paraang hindi ko kayo estudyante at hindi ] ako isang guro." ninyo sa pananampalataya na ayaw magkaloob ng karunungan sa amin. Sinabi kabataan. Padre Fernandez. subalit luma." kayong nakapagpapahayag sa loob ng aking klase? Sabagay ay naiiba ka sa kanila at "Mabigat ang mga paratang na iyan." alok nit< kayitinatangi. sa pagkakataong ito na ang aking kaharap ay labis I kong Muling nagpalakad-lakad si Padre Fernandez." paghahalimbawa." 1 "Hindi kaya ang masama ay ang putik na ginamit sa panghuhulma?" "Hindi ba't iyan ang aming ginagawa?" "Kung ganoon ay lalong masasabing hangal ang tagahulma sapagkat nagtiyaga pa siya sa isang masamang putik." "Hindi po ako nawawala sa paksa. "Mahigit walong taon na akong katedratiko at nagkaroon ng dalawan libo'tEL FILIBUSTERISMO subalit binabawasan hangga't maaari ang pagbibigay ng mga limang mag-aaral. sa gatas na nasuso sa ina. Tayo'y nasa suliranin pa rin ng mga Napangiting nagpasalamat at tinanggap ng binata ang sinabi ng pari. Sa harapan namin mga mag-aaral." "Ngunit bakit po kaya may mga ganoong klase ng tao?" kailangan ninyo sa aming mga prayle?" "Iyan ay minana sa magulang. "Ang gampanan ang inyong tungkulin?" Nabigla ang prayle. Sino nga kaya ang may kagagawan nito? Mahigit tatlong daang taon ninyo kaming pinamumunuan at tungkulin? Ano bang tungkulin ang inaatang ninyo sa aming mga prayle?" "Ang tumupad sa inyong sinumpaang tungkulin na hubugin ang kabataang j kami'y tagasunod lamang sa lahat ng inyong ipinag-uutos-Lubhang napakahina ng Pilipino sa pinakatamang paraan.104 EL F1LIBUSTERISM "Maaari ninyong sabihing nagsisikap kayong gawin ang inyong tungkulin 1 nalalaman kong kayo'y kabilang sa mga kabataang may paninindigan." marangal na tao. ituro ang sapat na karunungan upang maging isang inyong pagkakahulma sa amin sa loob nang lumipaS na daang taon. "Kapag ang pinag-uusapan ganyang uri ng pakikitungo?" "Kanino bang kasalanan ang gayong uri ng pagbabalatkayo? Sa bayang ito.. Nais ko pong sabihin sa inyo na hindi kayo kabilang sa mga kapatid niyang itinatangi rin niya ang katedratiko. Minsan man a] wala akongkaalaman at karunungan. Kabaliwan ang magpakita ng tunay na kalooban dahil uusiginusapin. Subalit kung pagkaing magpapalusog sa kaisipan ng kabataan ang pilibustero. Ang nais lamang ninyong matutuhan namin ay mga kaisipang ay maamo silang humahalik ng aming mga kamay bilanj pagbibigay-galang. gawing dakila at tapat na mamamayan sa bayang ito." pa ang kapangyarihan sa mga prayle na salat sa pagpapakain ng edukasyon at "Usigin? Anong klase ng pang-uusig ang sinasabi mo? Hindi ba't malaya karunungan. Ang kakapusan ng wastong asal ay turo ninyo sa tugon ang naisagot. "Huwag ninyong masamain ang aking paglalakad sapagkat hig akong lulubusin ko na ang pagpapaliwanag dahil narito na tayo.. Ginoong Isagani. hindi lamang basta tinututulan ang subasta ng gobyerno kundi ibinibigay pagkatapos. "Hindi natin kailangang pag-usapan ang ating mga sarili kaya't ipinakikiusap ko sa aking katedratiko na ibahin na ang paksa. "Sinasabi mo bang hindi kami tumutupad sa aming |amin. "Tumutupad kayo sa tungkulin katedratiko. Sa ganitong paraan ay namamatay ang sigla at sigasig ng mag-aaral na naglakas-loob na magsalita ng laban sa mga prayle. Ano'ng ibinibigay sa mga taong kapos sa wastong asal. angay ang pagpapakain sa bilanggo ay nagpapasubasta ang gobyerno upang may magsalita at magpahayag ng sariling kaisipan at damdamin ay pinaparatangang maitustos. "Maupo kayo. An< ang ibig ninyong gawin namin saito'y isang malaking hadlang sa pag-unlad ng buhay?" Hindi pa rin naawat si Isagani sa pagsasabi ng mabibigat na pahayag sa pari." Nagulat si Isagani sa tanong." naging panukala ng binata. Tila lumalampas kung tama ang sinasabi mo ay kailangang maitama ito at nang maiwasan ang malingka na sa ating paksa. At lalong kahangalan ang ginawa niyang . "Ang karunungan ay ipinagkakaloob lamang sa karapat-dapat." ninyo. Kung ano kami ngayon ay bunga ng inyong maling turo. Padre. Sila po ang Namangha man sa tinuran ni Isagani ay malumanay na tinanggap ng pari j ang ugat ng aming pagkadisgusto. mga lisyang simulaing kasalungat ng pagsulong ng kamalayan. mas nanaisin kong magtanggol kaysa sumugat ng kalooban. 1 Ngunit Isagani." Nanatiling nakatayo si Isagani at hinintay ang susunod na sasabihin njsa pagpapahayag ng kalooban. Padre. Lahat ay pinagsikapan kong turuan.

Hindi iyan ang ibig kong sabihin. At dahil nagigipit ay ipinasiya niyang ibaling Fernandez sa sariling pahayag. Sumusunod din kami tulad ninyo kung hindi'y maaarinasisira sa pamamaraan ng pagpapatupad nito. Mabuti ang layunin ng mga batas ng pamahalaan subalit mga kawal na humuhuli." ikabubuti?" Naramdaman ni Padre Fernandez na siya'y nadadaig ni Isagani sa pagpapalitan "Nagkakamali ka. "May mga kautusan na mabuti ang hangarin subalit sa pamahalaan ang sisi." kaming patalsikin gaya ng ginawa sa iba naming mga kapatid-" ." pagtatatwa ni Padre nila ng kuru-kuro.83 paghadiang na mapatunayang ang kahusayan ng paghuhulma ay wala sa ginagamit "Ibig ba ninyong sabihin na ang pamahalaan ang naghahangad ng hindi namin na uri ng putik. "Huwag sana ninyong isisi sa amin ang lahat sapagkat may pananagutan din angnagbubunga ng masama.

Ang mga prayleng dati-rating nagpupunta sa kanyang bazaray hindi na harapan ng aming mga guro? Ano naman ang mapapala ninyo na naghahangad ngnakakasipot. Kanino raw dapat isisi ang naging resulta ng paghuhubog sa mga estudyante? Sa mga lamang natin kung ano ang gusto ninyong mga estudyante sa aming mga gurong prayle o sa pamahalaan? Pangatwiranan. 106 . Nagkulong siya sa silid." 3." 5.1. Nagpasama rin siya sa isang guwardiya Beterana sa paglabas ng bahay. Napakaraming bukid na hindi pa ANGMGAKATATAKUTAN '' naaararo. Ano ang pananaw ni Padre Fernandez sa naging talumpati ni Isagani? Maaaring ang ipifiagkakaganyan nga ninyo ay nag-ugat sa iabis na kahigpitan 2." "Ang pamahalaan at mga prayle ang nagtutulak upang hangarin ng bawat isa na IPINANGALANDAKAN ni Ben Zayb sa peryodikong El Grito na tama siya sa magkaroon ng edukasyon sapagkat kinukutya nila ang kamangmangan.kabataang Pilipino. ng sa kanya. Pinatunayan ng mga paskil ang kanyang paniniwala sapagkat Ipinagkakaloob ito sa mga taong mangangalaga nito at magtatanggol ng karangalan. Ayaw ring tumanggap Totoo ang sinabi ng mga Heswita na hindi nanggalmg sa kanila ang natutuhanni Don Custodio ng sinumang bisita. ang madadakip at mabibilanggo. Ano ngayon ang naghihintay sa amin sanegosyo. salat 4. May pangamba ang Intsik na baka magkahulihan at matagpuan iyon sa loob Subalit sa kabilang dako ay nagkamali si Padre Fernandez ng naging palagay. may isang gurong prayle na katulad ninyo." karunungan? "Kung ganoon ay iwasto muna ang sariling pakakamali. Naniniwala si Simoun na marami sumagot itong pupunta sa bahay pamahalaan upang tingnan ang mga paskil. Abala ito sa pag-aaral kung paano higit na ni Isagani sapagkat likas na iyon sa pagkatao ng binata. Ayon kay Padre Fernandez. nahiga at nagdahilang maysakit na hindi rin 2. Naging matumal ang kanyang malaking kasiraan sa amin ang nangyari. Ginoong Isagani.nagdulot ito ng ligalig at kaguluhan sa mga mamamayan. Ipaaabot kokaibigang probinsiyal na huwag magpapasok ng Indiyong hindi nakikilala sa kanyang ang mga napag-usapan natin sa aking mga kapatid sa pahanampalataya." Matinding takot ang namayani sa lahat ng tao mula sa Heneral hanggang sa mga "Hindi ba't ginawa na namin ang nararapat? Nanguna kami ngunit nagingIntsik. mapapangalagaan ang sarili sakaling may aatake o sasalakayin na mga kalaban. Narinig pa ng pari na may nagtanong kung saan tutungo ang binata atbahay at baka magpahalughog ang pamahalaan. EL FILIBUSTERISMO "Ipinahamak ng binatang iyan ang kanyang sarili at tayo ang kanyangpinakiharapan ni Simoun at ipinasabing maysakit pa rin ito." "Para na ninyong sinabing magpatiwakal kami. Pag-usapan 4. Kikita sila ng malaki lalo sa mayayamang Nahabag ang pari at sinabi sa sariling kahabag-habag ang binata. Kay Ben Zayb na lamang nagtungp ang Intsik na si Quiroga. sangtambak na papeles ng manunulat. Ang gusto namin ay umunlad nang walang nasasagasaang ibang tao. ang karunungan ay hindi para sa lahat. prayle." Pinuntahan din ni Quiroga si Don Custodio upang sumangguni kung paano 107 EL FILIBUSTERISMO magdadagdag ng proteksiyon sa kanyang tindahan at tahanan.usigin na ng bahay. Kaagad ding nagpaalam ang Intsik at umuwi 1. Marami pa naman siyang panindang dumating at ni hindi nabuksan ang mga kahon sapagkat wala namang mamimili. mga pulbura't bala na ipinatago nito sa kanya o kung dapat na Padre Fernandez ng pintuan si Isagani at tinanaw ang binata hanggang sa tuluyangitong ilipat. Hindi siya Itinatwa ng mga Heswita si Isagani matapos itong ikulong nang hapon ding iyon. singkahulugan ng mga salita." salapi. Kailangang malaman ng lahat na wala tayong itinuturong ideya na gayasabihin sa Intsik na pabayaan muna ang mga sandata sa kinalalagyan nito. kapista 3. Kayong naghahangad ng pagbabago ay maunang kumilos at susunod kami. Ano ang puntong nais iparating ni Isagani sa pari? "Huwag tayong lumabas sa pinag-uusapan. Pinagbuksan nigamitin ang mga baril. kinukutya tatanggap ng sinumang bisita. Sinunod niya ang payo ng isang kabutihan at tumutupad ng tungkulin?" "Inaasahan kong kapwa tayo may natutuhan sa pag-uusap na ito.EL FILIBUSTERISMO GAWAIN "Huwag ninyong isisi sa amin ang inyong mga kasiraan at kahinaan. para kanino lamang daw ipinagkakaloob ang at pagkakaroon ng pagmamalabis. Dinatnan niyang TALASALITAAN Hanapin ang nakapatong at ginawa nitong pabigat ang dalawang kargadong rebolber sa. angAno ang tinutukoy na masamang putik na ginamit sa paghuhulma ayon kay Padre "Tulungan ninyo kaming maging malaya sa pag-aaral at huwag hadlangan Fernandez? karunungan.ng kanyang bodega. pagbabalatkayo 5." "Hindi iyan ang ibig naming mangyari. "Labis kongmagpatutulong sa kanila para maabsuwelto at iyon ay nangangahulugan ng malaking kinaiinggitan ang mga Heswitang nagturo sa kanya. At ang madalas sabihing hindi nakabubuti sa kalagayan ng Pilipinas ang pagtuturo sa magsasaka ba'y walang karapatan sa salitang karunungan?" "Gaya nang nasabi ko na." niya ang pintuan ng tindahan upang madaling maisara sakaling maipit siya sa 'Tulad din ng pag-aalala kong baka hindi maniwala ang aking mga kaibigan nakaguluhan. Ipinagbilin nitong pipinsalain." Kabanata 28 "Walang pumipilit na kayo'y mag-aral. Sinabi noon ni Simoun na iyon ay palihim na iialagay sa mga bahaymakalayo." Pinuntahan ni Quiroga si Simoun upang isangguni kung panahon na upang Mahigpit na nagkamay ang dalawa at nagpaalam na ang binata. 108 . Nag-aalala pasugalan sapagkat baka limasin ang perang naipatalo ng mga sugarol. Ipinaayos din lamang akong baka hindi sila maniwala na may isang estudyanteng katulad mo. Maging ang Intsik na si Quiroga ay apektado.

May ilan namanpinto ng simbahan.Ilan ang nasaktan at nasugatan kabilang na ang opisyal na bumagsak habang Lubos na kapani-paniwala ang kuwento ng pari sa matandang maysakit. namatay na dilat ang mata. Sa Ermita. Napakapit si Kapitan Tiago nang mahigpit sa pari at nagpilit bumangon. Nagtakbuhan ang mga tao at probinsiyal. Ang mga baril na nasamsam ay Maglabas daw ng ilang batalyon na may hilang kanyon upang takutin ang mgalumang eskopeta na maaari pang makasugat sa sinumang magpapaputok. May ilang hindi sumang-ayon atisang bahay na kahoy. Ang mga babae'y nasa . Isang bingi ang nabaril sa Dulumbayan sapagkat hindi nito narinig ang sigaw na Lalong lumubha ang kalagayan ni Kapitan Tiago dahil dinakip si Basilio at "Quien Vive!" hinalughog ang kanyang tahanan na wala namang nakuha kundi mga aklat na ni Sa isang tindahan sa Maynila ay si Tadeo naman ang pinag-uusapan. sa halip ay nagpayo na ilibot sa kalsada ang nahuling pangkat para maging babala. Kinagabihan ay tumindi ang mga katatakutan. Ngayon ay higit na pinalubha ang kalagayan nagsabing nahuli raw ito at may nagsabi namang nabaril.85 Kinahapunan ay kumalat ang balitang may mga estudyanteng nakipag-ugnayan Sa isang binyagan ay may nagsabog ng salapi para sa mga bata kaya't may sa mga tulisan ng San Mateo. Isang opisyal na kawal ang nagdaan at nabigla ito sa pagdaw estudyanteng nagtungo sa Malakanyang upang magpahayag ng pagkamaka-aakalang lumikha ng kaguluhan ang mga pilibustero. hindi ay malamang sa bumaha ng dugo. Nanahimik na lamang ang babae lalo nang sabihin ng kausap na may mga Inatake ang matandang lalaki. Walang anuman daw sa kanya iyon sapagkat walang utang sa mula kama hanggang sa gitna ng silid. Nag-agawan ang mga bata kung kaya't nagkaingay sa may mga bapor pandigmang Aleman na nakadaong sa Look ng Maynila." kuwento pa ni Padre Irene. Senyora. Napamulagat si Padre Irene at dahil sa matinding takot May nagsabi namang nababaliw si Isagani sapagkat hindi naman hinuhuli'y ay nagtatakbo ito. nanginig at hindi na nakapagsalita hanggang sa hiniram itong aklat mula kay Tadeo na pinagsusunog na lamang nito. Bagama't nagkaroon ng "Mabuti at dumating ako kaya't nakapagpayo ng higit na kahinahunan. Ano raw kaya ang gagawin ng kasintahang si Paulita Gomez? Naging napakalungkot ng gabing iyon sapagkat wala nang naglalakad sa kalsada ng mga taong mapapaniwalain. Dinalaw ni Padre Irene si Kapitan Tiago na may malubhang karamdaman. Maynakikipaglaban sa kurtinang napagkamalang pilibustero. isang guwardiya Beterano ang binaril at napatay ng isang kawani tao at nang magsipasok ng bahay. Tiyak na magpabaril ng ilan. Irene. EL FILIBUSTERISMO 109 "Huwag na kayong maingay. kay Padre Sibyla at sa kinatawan ni Padre Salvi na si Padre Irene. Hinabol ng mga tao ang dalawa upang isuko sa pamahalaan. matapos mapagkamalang isang rebeldeng estudyante. Binuo raw ang planong paglusob sa lungsod. Hindi na raw baleng may ilangwalang luluhang ina o asawang babae. Maynaganap na kaguluhan. Malaking katanyagan ang nagpayo nga raw sa Kapitan Heneral na turuan ng leksiyon ang mga tao atnakamit ng kawal opisyal dahil sa ibang kaparaanan ng pakikipaglaban. Agad nagreklamo ang isang ng babae sapagkat may pagkakautang pa raw sa kanya si Tadeo. May hindi pa man lang naalisan ng balot.May isang umawat kaya hindi nangahuli ang mga ito. Samantalang dalawang tao ang nahuling nagbabaon ng sandata sa silong ng madamay sapagkat mahalagang mamayani ang katuwiran at katarungan na maglilinis ng bayan at tatapos ng mga kaguluhan." matandang lalaki sanhi ng kilabot at panggigilalas dahil sa mga kuwento ni Padre anang kausap nitong lalaki. at baka akalaing kasangkot pa kayo. tiyak na maraming naputulan ng ulo. Nagsara ang mga tindahan at maraming nawalan ng tsinelas sa pagtatakbuhan. Hinabol ng sable ang mga Kastila ngunit nahulihan sila ng armas kaya't lpinagkukulong. doon kumalat ang balitang nagsimula na ang himagsikan. Nailigtas daw ang batang nagsipasok sa simbahan at kung hindi lamang sa nakapalupot na kurtinang Heneral na nang mga oras na iyon ay nakikipanayam sa mga puno ng orden onakasabit sa koro. o dili kaya'y magpatapon. lalo na nang sumapit ang ikawalo ng gabi. kung putukan ay hindi ito napabalita at agad na inilibing. May mga sulsol na pinaniwalaankanya si Isagani. Dahil nakakapit nang mahigpit ang bangkay ay nakaladkad ito kusang nagpakulong.

Ang maaari lamang mangyari ay maging tabla. sa korporasyon. "Kung ganoon ay pareho silang panalo!" Tumutol si Aristorenas. 1ALASAU 1AAN EL FILIBUSTERISMO 111 Kabanata 29 MGA HULING SALITA KAY KAPITAN TIAGO ipamahagi sa Sta. Hindi raw mangyayari iyon sapagkat sa sabungan na siya tumanda at talagang may natatalo. sino raw kaya ang sentensiyador. sa Arsobispo. Binawi ni Kapitan Tiago ang dalawampu't limang pisong pamana kay Basilio dahil sa kawalang-utang na loob ng binata nitong mga huling araw ngunit isinauli ni Padre Irene at siya raw ang magpapaluwal galing sa sariling bulsa.. Nakita raw diumano ng mga mongha ang nagliliwanag na kaluluwa ni Kapitan Tiago habang ito'y naghihingalo.Maririnig ang pagdaan ng matutuling karwahe at silbato ng mga guwardiya na animo'y naghahabol ng mga pilibustero. Kinabukasan ay natagpuan sa Luneta ang bangkay ng isang dalagita. Ayon sa manggagawa ng pulbura ay may mapupugutan ng ulo sa gabing iyon Hindi raw mangY^3" iyon. . "Nagkunwaring maysakit ang tagapayo ng Heneral. May isang obrero na nagwika.. Nagsidating ang mga dating kaibigan.^. Nagkapalitan ng tingin ang dalawang bagong dating na sina Placido at ang magkakastilyo. . Nais sana niyang isulat ang ganoong pangyayari subalit hindi man lang ito nabanggit sa pahayagan ng mga sumunod na araw." Napaehem na naman ang platero sapagkat may narinig silang mga yabag na papalapit." Umubo ang platero sapagkat nais niyang sila'y magsipag-mgat ng pananalita. habang nagkakagulo'y walang makapansin sa kanya. Tiago? GAWAIN Ilarawan ang epekto sa mamamayan ng kaguluhan dahil sa mga paskil? Ano ang sanhi ngpaglubha ng pakiramdam at ikinasawi ni Kapitan 3. Paghahati-hatiin ang kayamanan nito para .1imasin 2. Sa gayon. Noon dumating sina Placido kasama ang gurong magkakastilyo. Subalit si Kapitan Tiago. Iba't iba ang naging paksa ng usapan tungkol sa matanda. "Ginagawa ang paghihigpit sa mga namatay na hindi na nga nakapangumpisal ay hindi pa nakapagbayad.EL FILIBUSTERISMO loob ng bahay at n^gsisipagdasal o nagrorosaryo para sa mga kaluluwa ng mahal nila sa buhay. at nagiwan ng dalawampung piso para pangmatrikula ng mga estudyanteng mahihirap. kakilala at ibang nais makiramay. dahil si Simoun na siyang madalas magpayo niyon ay maysakit. . Ano ang sanhi nang inakalang simula ng himagsikan? Ano ang ugali ng mga Pilipino na ipinamalas sa kabanatang ito? Ano ang uri ng pagbabalitang mayroon sa panahong ito? NAPAKARANGAL ng libing ni Kapitan Tiago at ipinagtanggol ni Padre Irene ang bintang na hindi ito nakapangumpisal bago mamatay. Ang pag-iiwan pa nito ng kayamanan ay ituturing na isang banal na pamana.. sulsol 1. sa Santo Papa. Tinakot ng pilosopo si Martin Aristorenas na maaari itong maging isang erehe na mabubulid ang kaluluwa sa impiyerno dahil sa kawalan 112 EL FILIBUSTERISMO Hanapin ang singkahulugan ng mga sumusunod na salita l. 4. 2. Clara. kung ang isang Intsik nga na hindi binyagan ay inililibing at nabibigyan pa ng misa de requiem" Si Padre Irene ang hinirang na tagapamahala at tagapagpatupad ng testamento ng yumaong kapitan." Nang gabi ring >y°n ay pinalitan ang mga tanod sa pinto ng siyudad at ang ipinalit ay mga arhtyerong peninsular. Gayunma'y magsipaghaiidakayo-. Ito ay nagmula sa mungkahi ni Padre Irene na mapagkalinga sa mga dukhang kabataang nais mag-aral. . Panay ang tango ng Sakristan Mayor bilang pagpapatotoo. "Walang matatalo sapagkat ang Dagkatalo'y kaugnay ng sama ng loob kaya't ito'y walang puwang sa langit. Inilarawan pa ang yumao na nakasuot ng prak.ligalig 3. Iyon daw ay pagpapala ng langit dahil sa maraming pamisang nagawa ni Kapitan Tiago noong nabubuhay pa. sino raw kaya ang mananalo? Ayon sa pilosopong si Don Primitivo. • Ang Intsik narriang si Quiroga ang pmagbintangan ng isa. Ibinurol ang bangkay ni Kapitan Tiago sa bahay nito. nakikipanayam 4. May naging sapantaha. halimbawang hamunin ni Kapitan Tiago ng sabong si San Pedro at magkaroon ng pustahan. Nakahubad ito at mababakas na dinahas. ang pisngi ay nakaumbok dahil sa paghithit ng hitso at may hawak pang sasabungin. kamag-anak. anang isa. Naisipan pa ng sakristan na ipagsabing ang kaluluwa ni Kapitan Tiago ay may hawak pang isang tasa ng taho sapagkat kung wala ito'y hindi mauunawaan ang kaligayahan ng langit at lupa. Pinag-uusapan Parin doon ang mga nangyari. Nakita iyon ni Ben Zayb at siya'y nasindak. Hindi raw nakausap ni Placido ang mga bilanggo na may bilang na tatlurnpu. May mga kargamento siyang nais ipasok kaya siya lumikha ng kaguluhan." "Kailangang may manalo! Sapagkat ang tagumpay ay nasa panalo!"bulalas naman ng tahur na si Aristorenas. 5. Sa halip ay ang sinalanta ng buhawi sa Amerika ang nasa balita. "Hindi ako naniniwala sa mga paskil na iyan Tiyak na gaw3-gawa iyan ni Padre Salvi. Umuwi si Placido Penitente sa bahay na tinutuluyan ng isang platero.alinman sa tayo'y mapatay o pumatay. matumal 5.

"Sigulo puede kontalata pala isa sabungan con kilisto. GAWAIN Anong uri ng libing mayroon si Kapitan Tiago? Paano raw magkakaroon ng isang marangal na burol o libing ang isang tao? 3. Ipinagdarasal at ipinag-aayuno siya ni Juli at sa kinatagalan ay maaaring ipagpenitensya pa siya ng dalaga. ja?" Sa iba namang umpukan ay pinagtatalunan ang isusuot na damit ni Kapitan Tiago. Tinanggihan ni Padre Irene ang anumang mungkahi tungkol sa damit na isusuot. Nagkataon ring may nayari na ang sastre na isang prak na nagkakahalaga ng tatlumpu't dalawang piso. di hamak na mas mura ng apat na piso kaysa sa inaalok ni Kapitan Tinong. minadali ko siyang humanap ng salaping ipangtutubos kay Juli. Ayokong kalabanin ang mga prayle kaya't 114 EL FILIBUSTERISMO 113 EL FILIBUSTERISMO ." wika ng Juez de Paz na tila nga may sinabing payo kay Basilio gayong wala naman. mas makabubuting prak din ang isuot sa lupa ng yumao. Buong akala niya'y nadaig na niya si Kapitan Tiago noong nabubuhay pa ito subalit sa kamatayan ay higit na nagpakita ng karangyaan ang yumaong matandang lalaki. Ayan at pinarusahan siya ng Diyos. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. dukha 2. Si Donya Patrocinio na matandang karibal ni KapitanTiago sa pagkamasimbahin ay nagnais na mamatay kinabukasan din upang malibing siya ng higit na dakila at mas kahanga-hanga. Tinutulan iyon ng nakarinig na sastre. Nahimasmasan din ang dalaga sa pamamagitan ng wisik ng agwa bendita. Iminungkahi ni Kapitan Tinong na isang abito ng Pransiskano ang dapat isuot. Tila nabingi si Juli at dalawang ulit pang kinailangang sabihin ng matandang babae ang balita. Masama ang naging palagay ni Hermana Penchang kay Basilio. Naniniwala silang minasama ng korporasyon ang ginawang pagtubos ni Basilio kay Juli sa pagpapaalila kay Hermana Penchang sapagkat ito'y anak ng kalaban nilang tulisan na si Kabesang Tales. Enero din nang bitayin ang tatlong martir sa Cavite at tila naging pamahiin na malas ang buwang ito. May responso sa bahay at sa daanan at iyon ay pinangungunahan ng tatlong prayle na tila hindi sapat ang isa lang para sa kaluluwa ng yumao. Kung ang mga pari nga ay nabitay. hampas at kurot. Ipagkakaloob daw niya ito sa mahal na kaibigan sapagkat ni hindi niya nadalaw noong maysakit pa lamang. Hindi niya ginagamit na pang-antanda sa tuwing nagsisimba siya dahil magdadala raw ng sakit. Walang tigil ang pag-agos ng luha sa kanyang . Pinakamataas na uri ng libing ang inihandog sa yumao. isang luma at tagpi-tagping damit ngunit napakahalaga kaya't binayaran niya ng halagang tatlumpu't anim na piso. Animo'y dinaganan ang puso niya kasabay ang pagwasak ng lahat ng kanyang pangarap at kinabukasan.ng tiwala at pag-aalinlangan sa kapangyarihan ng Diyos. Hinimatay si Juli makaraang saklawin ng matinding takot. Hindi raw mahalaga sa langit kung anuman ang kasuotan sapagkat hindi iyon pinapansin ng Diyos. "Mabuti at pinalayas ko siya. Ngunit marami ang hindi naniwala at nagsasabing hindi dapat mangyari iyon kay Basilio. Higit na dinamdam ang huling balita sapagkat maaari raw ipatapon o patayin ang binata. Napakaraming sinunog na insenso at mga inawit na awiting Latin. "Nangyari iyan sa kanya dahil narurumihan siya sa agwa bendita ng simbahan." Taliwas sa kalooban ni Hermana Penchang ang sinabi sapagkat ayaw niyang mawala sa kanya si Juli. 4. akyen kontalista. mabubulid 4.mapagkalinga 3. Tiago? Ano ang ipinamalas na ugali ni Donya Patrocinio? Ano ang naging paksa ng umpukan ng mga tao sa burol ni Kapitan Kabanata 30 SI JULI NABALITA sa bayan ng San Diego ang pagkamatay ni Kapitan Tiago at ang pagkahuli kay Basiho. l. plagerya 5. a? Pag ako paktay na. Agad namang nahintatakutan at umurong si Martin Aristorenas dahil sa sinabi ni Don Primitivo. sapantaha 2. "Ito ang libing ko! Ito ang marunong mamatay!" bulalas m Donya Patrocinio. Marami rin ang mga kapitbahay na sumakit ang ulo dahil sa katutugtog ng plagerya para sa namatay. Kung ginagawa ng mga kurang manalangin para sa tao at kung nagawa nga ni Kristo na magpapako para tubusin ang kasalanan ng sanlibutan. Nagkataong mayroon nito si Kapitan Tinong. Mas naniwala ang marami na iyon ang tunay na dahilan. Ililigtas daw ng damit na ito ang bangkay sa pagkasunog sa impiyerno. Hindi rin sila naniniwala na may kinalaman ito sa mga paskil sapagkat tahimik at maingat na tao si Basilio. Ipinasuot na lamang ang isang lumang damit kay Kapitan Tiago. si Basilio pa raw ba ang hindi bibitayin? "Sinabi ko na kasi sa kanya noon pa. Maraming inubos na agwa bendita sa pagbabasbas ng kabaong habang panay pa ang pag-awit ng sintunado ni Padre Irene ng Dies irae mula sa koro. Sa halip ay mas pinaniwalaan nilang paghihiganti ng mga prayle ang nangyari. 5. Marami siyang nalikom na indulhensiya dahil kay Juli. lalo't suki naman niya ang namatay kaya hindi na niya patutubuan.Ano ang tunay na dahilan kung bakit tinanggihan ni Padre Irene ang damit na prak para isuot kay Kapitan Tiago? 1. Hindi raw ito pinarurusahan ng Diyos. Sapagkat nakaprak daw ang kaluluwang nakita ng mga mongha. ano't hindi iyon magagawa sa kanya ni Juli? Pinuntahan ni Hermana Bali si Juli sa kubong tinitirhan ng dalaga at ito ang nagbalita pati kay Tandang Selo ng tungkol sa nangyari kay Basilio. Ipinagkaloob sa namatay ang lahat ng uri ng ritwal at seremonyas. Lumapit si Quiroga sa dalawang nagtatalo at inabutan ng isang tabako si Don Primitivo at saka tinanong." Ikinuwento pa ni Hermana Penchang kung paano siya napagaling ng agwa bendita noong siya'y naempatso.

Napakagat-labi si Juli nang pumasok sa isip si Padre Camorra. makakuha ng lisensiya at pasaporte. At paano nga kung barilin si Basilio? Sumikat ang araw at bahagyang nagdulot ng pag-asa ang umaga." Mula noon ay iniwasan na ni Juli kahit ang makasalubong man lang ito sapagkat sa tuwing mangyayari iyon ay napipilitan siyang magmano sa pari. Hindi ba't siya ang nakatulong para makalaya si Tandang Selo? Sapat ng ebidensiya iyon para makapagligtas siya ng isang bibitayin. Hanggang sa siya'y makatulog at makita si Basilio na tigmak ng dugo at naghihingalo. Minsan ay naitanong sa kanya ni Hermana Bali kung nahuhulog ba sa impiyerno ang isang taong nagpapakamatay. limitado ang kanyang kapangyarihan at hindi abot sa Maynila ang impluwensiya. ang lapitan si Padre Camorra. "Gagabihin na tayo. Usap-usapan sa Maynila na ipatatapon na raw sa Carolinas si Basilio at may lagda pang paturiay na hiniling iyon ng kusa ng binata. Pakiwari niya ay dadalawin siya ng mga panaginip at bangungot." Hindi kumibo si Juli subalit naniwala si Hermana Bali na iyon ang tamang dapat gawin. Ngunit nang umagang iyon ay muli siyang nagdalawang isip at ni hindi nanaog ng bahay. "Oo!" At inilarawan pa nga ni Juli ang lugar na ito na animo'y napuntahan na niya. Halos gabi-gabi siyang hindi dalawin ng antok dahil sa mga pangamba. Tiyak na hindi palalayain ang binata at sa halip ay baka ipabitay pa kahit walang kasalanan. Natuwa si Hermana Bali at sinikap na alisin ang anumang takot na nararamdaman ng dalaga. Mula pagbibinyag hanggang kamatayan. Impit ang kanyang pag-iyak. Nangangamba siya sa mga pangitaing nakikita sa isipan. . Kinahapunan ay kumalat ang balitang mayroon ng binaril. Magdamag siyang nanangis at walang ibang pangalang tinatawag kundi ang kanyang ina. Saklaw pa rin ng matinding takot ang dibdib sakaling siya'y sumuko na upang magtungo sa kumbento. Hindi na siya ngumingiti. Dumaan ang mga araw na 116 EL FILIBUSTERISMO salapi at pindang na usa na nagmula sa pangangaso ni Tandang Selo. Ngayon ay wala nang tagatangkilik si Basilio sapagkat namatay na si Kapitan Tiago. Ang dating masayahin at maayos manamit na dalaga'y naging tahimik at malungkutin. Batid ni Hermana Bali ang dahilan kung bakit ayaw ni Juli na magpunta ng kumbento. ang paring nakatulong para palayain ang kanyang Ingkong na si Tandang Selo. Handa ang matandang babae na samahan si Juli na magpunta ng kumbento. Nauuna sa paglalakad si Juli dahil sa pagmamadali subalit habang papalapit na sila sa bayan ay muling pinanghinaan ng loob ang dalaga at bumigat ang mga hakbang. Hindi makatulog si Juli. Hindi ba't siya nga ang dahilan nang pananakit ng prayle sa dalawang lalaking nagtangkang mangharana sa kanya? Sa tuwing nakikita siya nitong naglalakad ng tahimik ay nagpaparinig pa ito sa kanya. Subalit hindi ito basta nasisiyahan sa isang pagpapasalamat kundi tahasang humihingi ng "pagpapakasakit. kukurutin pa siya nito at pipisilin ang ilong pati pisngi habang panay ang pagkindat sa kanya. Nagbihis siya ng pinakamahusay na damit at pinuntahan si Hermana Bali. usapin sa korte at paghingi ng katarungan. Naghanda pa sila ng ibibigay na kauntina EL FILIBUSTERISMO 115 kahit pa nga hindi ito alam ng magulang ng babae? At ito'y aprubado ng arsobispo. Mabuti pa sa kanya ang magbigti sapagkat anuman ang gawin niya'y lalabas siyang isang masamang anak. punong-puno ng hinagpis. Ayon sa kawani. Matamang pinakinggan ng hukom ang pakay ni Juli. Pinalaya na raw ang lahat ng bilanggo maliban kay Basilio sapagkat wala itong tagapagtanggol. Isa lamang ang isinagot ng hukom. maging ang pagtatayo ng isang negosyo. bakit niya gagawin para kay Basilio? Naniniwala siyang maski si Basilio ay isusumpa siya sakaling malaman ito. Tuluyang naglaho ang pag-aalinlangan ni Juli at noon din ay nagpasya siya. Isang araw pa nga'y nakita siya sa bayan na naglalakad ng may dungis ng uling sanoo.mga mata bagama't walang maririnig na anumang tinig na lumalabas sa kanyang bibig." Pakiramdam ni Juli. Hindi nga niya iyon nagawa sa ama. Isang biyahero ang dumating at may dalang balita mula sa Maynila. Makailang ulit ng may nagpayo na kung gagawa lamang siya "pagpapakasakit" ay maililigtas niya si Kabesang Tales. umasa ng isang himala at ninanais na ang kamatayan. Napabalikwas ng bangon si Juli. Pinayuhan nito ang dalagang lumapit sa hukom. Binalot ng matinding pangamba ang gabing iyon ni Juli. Ang prayle lamang daw ang makapagliligtas kay Basilio kung nanaisin nito. Para namang walang narinig si Juli sapagkat nagmadali na itong maglakad patungong kumbento." wika sa kanya ni Hermana Bali. "Alam ninyong siya'y makapangyarihan at maimpluwensiya sa pamahalaan. Si Padre Camorra ay tinaguriang Si Kabayo sapagkat sadyang malikot sa babae. kapag ginawa niya ang bagay na iyon ay susumpain niya ang sarili. ni hindi umiimik at ayaw tingnan ang sarili sa salamin. Si Basilio ay parang hayop na tinutugis at tumindi ang takot niyang baka nga ipabaril na si Basilio kinabukasan. Pinayuhan siya ni Hermana Bali na magtanong sila sa tribunal kung ano ang maaaring makatulong kay Basilio. Siya'y isang tagabukid lamang. Sinunod nina Juli at Hermana Bali ang sinabi ng kawani at nagtungo sila sa hukom na Juez de Paz. "Hindi ka dapat matakot dahil kasama mo ako! Hindi ba't nakasaad nga sa aklat ng Tandang Basiong Makunat na ang mga dalaga'y sadyang nagpupunta ng kumbento para magsalaysay sa kura ng anumang nagaganap sa loob ng tahanan wala siyang ginawa kundi ang magdasal. Nginig ang boses na sinabi niya sa matandang babae na ibig niyang samahan siya nito pagpunta ng kumbento. Pinarunggitan pa si Juli na aanhin naman siya ni Padre Camorra gayong maraming magandang dalaga sa bayan na binanggit pa ang mga pangalan. Wala ng ibang tutulong kay Basilio maliban sa kanya lalo't ang sinasasabing siya ang dahilan ng pagkakabilanggo nito. "Kung gugustuhin mo'y maaari namang mapatawad si Kabesang Tales!" Malaki ang ipinagbago ni Juli. Nagpasya siyang sa kinabukasan ay magsadya na ng kumbento at ipagsawalang bahala ang kung anumang mangyayari. Ang lahat ng bagay sa Pilipinas ay nangangailangan ng padrino. Nakita pa nga raw ng biyahero ang bapor na sasakyan ni Basilio.

. Kagat-labi siyang sumunod sa utos ng matandang babae. May kasamang pangangaral ang paghatak na iyon ng matandang babae. Nagmakaawa pa rin si Juli upang hindi sila tuluyang umakyat ng kumbento. dahil sila mismo ang unang-unang hindi naniniwala at sumusunod sa Kanya!" Ikawalo ng gabi. Naging maingat ang mga tao sa . "Huwag kang hangal!" bulyaw sa kanya ni Hermana Bali. Ikaw ang magbibigay sa amin ng katarungan. 2. iniuumpog ang ulo at nagsisisigaw ng walang tinig tulad ng isang pipi. mahigit na pitong prayle mula iba't ibang mga kalapit na bayan ang nagpunta ng kumbento upang doon magpulong-pulong.. umalis na bitbit ang kanyang sibat na gamit sa pangangaso. pinarunggitan GAWAIN Kinagabihan ay naging usap-usapan ang isang pangyayari na hindi nagbabanggit ng pangalan." Mahigpit siyang hinawakan ni Hermana Bali sa bisig at bahagyang kinaladkad. pabayaan mong ipatapon si Basilio o kaya'y ipabaril sa daan pagkaraang sabihing nagtangka siyang tumakas! Sa oras na may mangyaring masama sa kanya ay saka ka magsisisi.Ano ang haka-haka ng mga tao sa sinapit ni Basilio? Alin sa mga ito ang sa palagay ninyo ang mas totoo? Pangatwiran. Nanlaban si Juli kaya tuluyang nainis ang matandang babae dahil sa kawalan ng tiwala ng dalaga at dahil ayaw maniwalang walang anumang panganib na magaganap. Bumalik na tayo sa nayon. Ang mga babae nama'y nagsipagdasal. EL FILIBUSTERISMO 117 ang kumatok sa saradong pintuan ng kumbento. Patay daw itong dinampot sa batong nakabunton 2. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Wala daw siyang dapat ikatakot sapagkat kasama ito. sa ibaba. Hindi katagalan ay isang matandang lalaki 1. Kinabukasan ay tuluyang nawala si Tandang Selo. Wala raw gagawin sa kanya si Padre Camorra lalo't siya'y isang babaing tagabukid lamang. "Kung ang Diyos na itinuturo nila ay totoo at hindi isang pandaraya. Walang magawa ang mga lalaking nakakarinig kundi ang magtimpi. sa kuwartel hanggang muling nagbalik ng nayon at doon nanangis ng animo'y bata. /zizA Pa§banggitng pangalan ^ at kinurot ng mga ina ang kanilang mga anak na nagiging madulas ang dila. Nagtungo rin ito sa gobernadorsilyo. Isang dalaga ang tumalon sa bintana ng kumbento at bumagsak sa isang batuhan.Sa wakas ay nakita na nila ang kumbento at noon nanginig ang katawan ni Juli. "Sige. 3. wala pong mayaman o mahirap sa inyo. Wala akong utang na loob sa kanya kaya wala siyang maisusumbat sa akin!" Natigilan si Juli sa panunumbat ni Hermana Bali.. pag-aayuno 5. padrino 1. 4.Ipaliwanag kung bakit ang lahat ng tao sa Pilipinas ay nangangailangan ng padrino. Malalim na ang gabi'y naririnig pa rin ang kanyang panangis.Ano ang piano ni Hermana Penchang kay Juli kaya ayaw pakawalan? 3. Samantala ay isa namang babaing animo'y nababaliw ang nagtatakbo at naghihiyaw pababa ng hagdanan ng kumbento. Umakyat sila ng kumbento na panay ang mga tagubilin ng matandang babae. "Diyos ko po. sa Juez de Paz." Sumabad ang asawa sa dasal ng babae. tinutugis tigmak 4. "Umuwi na tayo.

" Taos ba sa puso ni Padre Camorra ang pagtulong kay Juli? Pangatwirmi pagtatanggol pa rin ng Mataas na Kawani. "Totoong ang Espanya ang humirang sa inyo at ang inyong posisyon ay paggugugol ng salapi ng mga magulang at kung sinu-sinong padrino. Tumayo nang matuwid ang Mataas na Kawani at nagpakatatag." Namagitan ang katahimikan sa dalawa. At isa pa. "Ang binatang iyan ay nahulihan ng Ilarawan ang sinapit na kapalaran ni Juli? Ano ang nagtulak upang sapilli niya ang ganoon? ipinagbabawal na aklat. Wala sa inyong hinagap ang kadakilaan ng Espanya sapagkat wala kayo maraming tao sa kanyang mga kamay. sila'y mapagtiis." ang bulalas ni Ben Zayb." anang Kapitan Heneral. Isa akong Kastila na HI. kasabay ang paghingipagkakamali at gayundin ang pagkakamali ng iba. Sumabad sa usapan ang kalihim. siya dapat magpatuloy na mabilanggo sapagkat magtatapos na siya ng pag-aaral sa Ayokong mapawalay sila sa Espanya. May lumabas pang balita n| nakipag-"Ano'ng aking ikakabahala? Ginagawa ko ang aking tungkulin. Pinahahalagahan ko ang inyong pananagutan taong ito.. lalong nagipit ang ang bayang pinagmulan natin noong wala pa itong nasasakop maliban sa sariling kalagayan ng binata. Kamahalan. Nagifjlnauunawaan ang ibig sabihin ng Kapitan Heneral. ang binatang iyan ay walang kasalanan at inosente sa lahat. Sa kabila noon ay hindi napansin ang nangyari sa bayan ng Tiani." katuwiran ng Mataas na ANG laman ng balita sa mga pahayagan sa Pilipinas ay panay tungkol H N Kawani. at hindi ko ibig makihati sa inyo. Kaya naniniwala akong wala siyang nalalaman at siya'y inosente. "Ngunit hindi po ba kayo bulung-bulungan ang pagkahulog ng isang babae mula sa tuktok ng kumbento nanababahala sa inyong pananagutan?" hindi binabanggit ang pangalan ng biktima. ba nauunawaan ang sinabi ko? Ang ginagawa ko'y para sa kabutihan n lahat. Karapatan kong areglo ang pamilya ng nasawi." "Oo nga. Tulad nanghindi nagmula sa bayan. Ito ay upang hindi rin masabi ng iba na sobra-sobra ang ginawf nilang "Ano ba sa palagay mo ang ginagawa ko? Ako ba'y nagpapabaya? Hindi mo ingay ngunit wala naman palang kuwentang bagay. "Siya ang dapat maiwan. mga papuri sa predikador ng bansa at sa operatang Pranses na lalonn ang isang namumuno. isang estudyanteng alila! Walang maghahabol saNgayon. Bahagya nang bigyang puwang ang balitang may kinalaman sa mga nangyayari sa lalawigan. nabubuhay silang patuloy na umaasa lamang. Muling nagsalita ang Mataas na Nakalaya na ang mga estudyanteng nabilanggo sa pamamagitan ngKawani. lupain na napalaya mula sa pagkakasakop ng mga Muslim. Isa lang ang may katiyakan sa mg| balita at ito aygawin ang sarili kong kapasyahan. Ganito Europa. lang nababasa. FILIBUSTERISMO 119 mayroong karangalan. Sa oras na may mangyari pa'y layo ang nito. Iniisip ninyong ang isang Kastila ay maaaring maging magnanakaw. Hindiat masusunurin. Kaya ba akong akusahan ng isang alila sa ang pag-alis ni Padre Camorra sa kumbento. "Mas mabuti siyang halimbawa para higit na matakot ang karamihan.. "Anong bayan? Ano ba sa akin ang bayan? Utang na loob ko ba sa kanya ang "Kahabag-habag na Padre Camorra. Hindi kailangang malagay sa alanganin ay nanalakay na sa mga kumbento o sa mga Kastila tulad ng panunulisnn niang karangalan at kapangyarihan." gobyerno. minsan ay kailangang magsakripisyo ng isang kabutihan nagtatagumpay. Higit na dakila kaya't sa halip na makatulong kay Basilio ang sinabi nito. Ngunit dapat ninyong malaman. "Ipagpaumanhin ninyo Kapitan. EL FILIBUSTERISMH "Sa aking palagay." pagtatanggol ng Mataas na Kawani kay Basilio." Nagmaang-maangan ang Mataas na Kawani na hindi niya lubos na ng katarungan para sa mga napinsala at parusa sa mga nanalakay. Sa ginawa kong ito ay maisasaayos ko ang aking Matanglawin. Ipinapahayag ito sa kakila-kilabot na paraan. wala siya sa gabi ng salu-salo ng mga estudyante. EL FILIBUSTERISMO Naiwan sa kulungan si Basilio sa salang pag-iingat ng ipinagbabawal na aklat.120 Bukod sa wala itong padrino ay sinabi ng Kapitan Heneral na dapat ay may kayo pumarito'y nangako kayong magpapatupad ng katarungan at kabutihafl maiwang isa sa mga nakulong upang maisalba ang karangalan at awtoridad ngng pamamahala. na hindi Matagal nang may iringan ang Kapitan Heneral at ang Mataas na Kawanikailangang maniil upang higit na maging maunlad ang Espanya. Ang mga mamamayan a mababait ng medisina ang binata at siya'y labis na pinupuri ng kanyang mga guro. Nalalagay lang ito sa pahayagan kapag aii|| tulisanalang-alang sa kabutihan ng nakararami. Ngunit hindi ba't kailangan ninyong pangalagaan ang inaasahan ng marami ay unang nakalaya si Makaraig at ang pinakahull ay sibayan upang hindi mapintasan ang Espanya? Mas nararapat kayong gumawa ng Isagani dahil isang linggo pa bago nakaluwas ng Maynila ang tiyuhuv nitong simabuti sa ngalan ng bayang nagtalaga sa inyo dito sapagkat bago Padre Florentino. Ibig sabihin ay hindi pa man 118 4." mariing wika ng Kapitan Heneral habang nakatawa na lilanang-uuyam. sisisihin ng mga pilibusterong iyan at sasabihing hindi tayo marunong mangalaga ng bansa.aking tungkulin at posisyon?" "Napakamasayahin pa naman niyang tao at kaybuti ng kanyang kalooban. inuutusan mo ba ako ng dapat kong gawin?" kanya. at pumuntang Maynila attribunal at tanungin ng aking pananagutan?" "Ngunit paano ang bayan?" panandaliang tumuloy sa bahay-pahingahan ng mga pari. Kabanata 31 ANG MATAAS NA KAWANI . ngunit may nakapagsabing isangjs estudyante "Napakaganda ng bayang ito.5. mga aklat na pangmedisina at ilang mga polyetong mula sa Lspanya na hindi pa man lang naaalisan ng balot. Marahil ay nagtataka kayo kung bakit ako nakapagsasalita "Mas lalong mabuti! Sapagkat hindi na malalagay sa panganib ang buhay ngng ganito.

Si Isagani ay pumasa sa asignatura ni Padre EL FILIBUSTERISMO Napatingin sa kanya ang lalaki at nagkamot ng ulo. Anong uri ng tao ang Kapitan Heneral? Pangatwiranan. Ngunit kung pai n sa bayang PINAUWI ng mga ina ang mga anak na nag-aaral para magbakasyon o Espanya. Si Makaraig naman ay Sumakay ang Mataas na Kawani. Inakala ng Kapitan Heneral na tapos na sa pagsasalita ang Mataas na Kawani. polyeto 4. Senyor?" Makaraan ng dalawang oras. tandaan ninyong hindi nagkulang ang Espanya sa pagmamahal sa inyo Nt hindi na maipit o malagay sa alanganin. pagkalinga at katapatan. Maraming estudyanteng bumagsak sa pag-aaral at bihira ang pumasa sa mga "Nalalaman ba ninyo kung kailan ang alis ng barko?" pagsusulit. nagbitiw sa tungkulin ang Mataas na Kawani. Kung kinakailangan ay magsaka ng kanilang lupain at upang tuluyang makaiwas sa mga nangyaring papanigan ko ang mga Pilipino upang mapangalagaan ang interes ng aking bayang Espanya. Ano ang dahilan ng pagkakahuli kay Basilio? Makatarungan ba ito? mabuting buhay. isang Indiyo na nagpapatakbo nito. "Hindi ako militar at ako'y matanda na. ngunit ipinagkait natin ito sa kanilang 1.mamamatay-tao." kaguluhan. "Iniibig ko ang Espa ny| l. Ang masayang si Sa harapan ng palasyo ay nakaparada ang isang karwahe at naghihintnjfj angTadeo ay sinunog na ang mga aklat at inihanda ang sarili sa mahabang bakasyon." upang makakuha siya ng pasaporte. 121 Fernandez ngunit bumagsak naman sa lahat ng iba pa samantalang si . tribunal kasuklaman ang bansang ito.naghirang 3." Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Nagpatuloy sa pagsasalita ang Mataas na Kawani. ipinagmalaki na papasok na lamang siyang kawani sa hukuman. sila'y inilululong natin sa bisyo. Tinanggap ni Pecson ang pagbagsak at natatawang Tinapunan lamang ng makahulugang tingin ng Mataas na Kawani ani Kapitan Heneral. Ano ang ikinukubli ng mga pahayagan sa mga balitang inilalathala? mamamayan pagkatapos. nila makita ang ating luho. Ayokong dumating ang panahong dustain at 2. mapangkamkam ng kapangyarihan at mapang-abuso huwag TALASALITAAN lamang mawalan ng pag-aari. at pangamba ang kanilang nakakamit. handa akong gumawa ng pagpapakasakit. Sinabi nating makakamit nila ang sibilisasyon ngunit Bakit hindi pumabor kay Basilio ang pagtatanggol ng Mataas na Kawani? hinahadlangan natin ang kanilang karunungan sa takot na hangarin nila ang2. "Saan po tayo. Inaakay natin sila sa liwanag subalit binubulag din upang hindi3. Yumuko siya at walang paalam na umalis. Sa halip na makamit nila ang kataruni m ay takot5. Hindi nagkaroon ng anumang sagabal pakikipaglaban para sa inyong karapatan. at nagsabing babalik sa Espanya sakay ng unang barkong aalis. Ano kaya ang gagawin naiiu kung tayo ang nasa kalagayan nila? Naniniwala ba kayong may karapatatt silang maghimagsik at Kabanata 32 MGA ang katarungan ay nararapat na mapasakamay nila?" BUNGA NG PASKIL Hindi pa rin nagsasalita ang Kapitan Heneral at hinayaan lamang ang Mataas na Kawani. nang-uuyam kaya ako narito at nagsasalita. Anong uri ng tao ang Mataas na Kawani? Pangatwiran. Si Juanito Pelaez ay pinamahala sa negosyo ng ama. Ipinagkaloob natin ang edukasyon sa kanila habang4. "Pagdating ng panahon na kayo'y malaytnaglakbay patu-ngong Europa at doon na namuhay ng masagana upang na. iringan 5. Pinangakuan ng Espanya ang islang ito ng GAWAIN katarungan.

Sasabay na nga siya sa pag-alis ng Kapitan Heneral na ayaw nang magpahaba pa ng araw ng panunungkulan dahil Totoo ngang ikakasal na si Paulita kay Juanito. kinakalinga pag-aalsa 4. Napabalitang sasabay na siya sa pag-alis ng kaibigang Kapitan Heneral." EL FILIBUSTERISMO .122 -EL FILIBUSTERISMO Sandoval ay nakapanlinlang sa tribunal dahil sa mahusay na pananalita at pagtatalumpati bukod pa sa isa siyang Kastila. "Sadya nga yatang may taong ipinapanganak na suwerte. Dinalaw siya ni S Jnong. Bunga nito'y marami ang umaasa na sila'y maaanyayahan sa nasabing pagdiriwang. Bakit ba hindi niya pipilftn si Juanito. Senyor Simoun." pakli ni Ben Zayb. naparaming kalakal na yero. nakapagbenta ng 5. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita kutsero 3. "Sana pala'y binili ninyo ang bahay ni Kapitan Tiago na nabili lamang ni Senyor Timoteo Pelaez ng napakamurang halaga. ang kutserong hinagupit nang magpunta ito ng Maynila at ito ang nagb#lita ng pagkamatay ni Juli at pagkawala ni Tandang Selo. isang mahusay. Mistulang itinatapal ito sa kanyang katawan ng mga mangmang na manggagamot gayong wala siyang sakit. bakit nag-anunsiyo si Simoun ng pamamahagi ng mgn alahas at brilyante? 124 EL FILIBUSTERISMO Kabanata 33 ANG HULING MATUWID MAGHAPON sa loob ng bahay si Simoun sapagkat abala sa pag-aayos ng kanyang mga alahas at armas. 2. Kabilang si Simoun sa nakiusyoso upang alamin kung sino ang mga nawalan ng bahay na hindi mapatid ang mga pag-iyak. Lamang ay wala akong sariling bahay na maaaring pagdausan ng pagdiriwang. "Akalain mong nabili na nga niya ng napakamurang halaga ang bahay ni Kapitan Tiago. naging kasosyo ni Simoun at ngayon ay ikakasal ang anak sa isang maganda at mayamang babae. negosyanteng naiinggit sa kapalaran ni Don Timoteo. \Valang pagbabago sa kanyang kalagayan maliban sa nadaragdagan ang mga k^sulatang selyado sa kanya." ani Ben Zayb. Habang tumatagal ay hindi na masyadong nakikita si Simoun at madalang na itong makisalamuha sa mga tao. 2. "Hindi n'yo alam kung ano ang pinanggalingan ng magandang kapalaran ni Don Timoteo.23 lalawigang animo'y gubat na tigib ng linta. Pagkaraan ng buwan ng Abril ay tuluyan nang naglaho ang mga pangamba at naging abala ang mga tao sa nalalapit na pagdiriwang para sa kasal nina Paulita at Juanito. Mangyayari ang kasal dalawang araw bago umalis ang Kapitan Heneral. Si Basilio ay nanatili sa kulungan at tuwing ikatlong £»raw ay sumasailalim sa pagsisiyasat at pagtatanong ng iba't ibang mga tao. Kung sabagay batid naman nating may utang din kayo sa bayang ito kaya kayo lalong yumaman. Ang iba'y nagpilit na makipaglapit kay Simoun o kay Don Timoteo upang makasama sa mga tatanggap ng imbitasyon. masaya. Lumipas na ang Kuwaresma at Semana Santa. artilyero 1. tigib GAWADSf Ano ang naging resulta ng kaguluhan sa mga mag-aaral? Ano ang pagtingin sa isang taga-Maynila at isang probinsiyano? Ano ang dahilan ng pagpili ni Paulita Gomez kay Juanito Pelaez? Bakit nais ni Simoun na magtagal pa at humingi ng ekstensiyon ang Kapitan Heneral sa pananatili sa Pilipinas? Sa inyong palagay. anak ng mayamang negosyante. 3. Iyon na lamang daw ang gagawing panggulat ni Simoun sapagkat hindi siya nakagawa ng sariling pagdiriwang dahil walang sariling bahay. Napabalit0 rin sa buong bayan ang malaking pagdiriwang na ihahanda ni Simoun at pagpapamigay ng mga alahas sa mga kaibigan at kakilala. Makaraan ng ilang linggo. bilang kagandahang loob ay siyang magiging ninong at si Simoun ay isa sa mga punong abala. Hindi raw pinakinggan ng Kapitan Heneral ang payo ni Simoun sa unang pagkakataon sapagkat hindi na raw nito ikararangal ang kahit isang araw na dagdag na kapangyarihan. Pinananabikan ng bawat isa ang usap-usapang magsasabog si Simoun ng brilyante at perlas bilang handog sa bagong kasal." tugon ni Simoun. Ito'y bilang pasasalamat sa kanyang paggaling sa hindi naman maunawaang karamdaman at bilang pamamaalam na rin sa bansang nagpalago sa kanyang kabuhayan. Madalas napagkikita si Simoun sa tindahan ni Don Timoteo at sinasabing naging magkasosyo sa negosyo ang dalawa." Tumugon ang kausap ng negosyante. ulilang lubos at tanging kinakalinga ng amaing klerigo na ayaw sa luho at sayawan na siyang gustung-gusto ng mga kadalagahan. bihasa. May naging impluwensiya raw ito sa pagkakabili ni Don Timoteo ng bahay ni Kapitan Tiago sa napakamurang halaga. Ang tanging naging kaguluhan ay ang pag-aalsa ng mga artilyero na hindi pinaalam ang dahilan Giniba ang mga bahay na yari sa mahinang materyales habang binabantayan ng mga kabalyeriya sakaling may mga nawalan ng bahay na ibig lumaban. Naging praktikal si Paulita kaya naglahong tuluyan ang pagtingin kay Isagani. "Totoo bang isa itong malaking pagdiriwang? Aba'y mukhang sosorpresahin n'yo nga kami. May ilang natirang pulseras at alfiler na kanyang panregalo. Hindi lahat ng tao'y may ganyang kalaking suwerte. Magaling na si Simoun ayon sa peryodiko. Naging usap-usapan na ipinayo ni Simoun sa Kapitan Heneral na manatili pa sa Pilipinas at humingi ng palugit sa Hari ng Espanya at idahilan ang kampanyang pandigma. at isang mestisong Kastila na sanay mamuhay sa Maynila Malayo ito kung ikukumpara kay Isagani na isang probinsyano at may malaking pangarap para sa . Inilagay niya ang lahat ng naipong kayamanan sa loob ng isang maletang bakal na nababalutan ng lona. piIyo. 5. "Walang duda na mangyayari ito. Tama lang daw na ang piliin niya ay si Juanito sapagkat nais niyang sundin ang teorya ni Darwin na nagpapaangkin ang isang babae sa isang lalaking higit na nababagay sa kanya at nauunawaan ang buhay na kinagisnan niya. buwan nang Abril ay napabalitang ikakasal na si Paulita Gomez kay Juanito Pelaez." sabi ng isang 4. 1. Iyon na raw ang makabagbag damdaming pamamaalam ni Simoun sa mga mamamayan ng Pilipinas. Ang Kapitan Heneral.

isa akong masamang anak at kapatid sapagkat nilimot ko ang mga kaluluwang pinaslang at pinahirapan kaya ako pinarusahan ng Diyos. mga tinimping galit at kawalan ng sawimpalad. Kung malaki ang ipinagbago niya'y higit si Basilio. "Kapag simot na ang parang ay maghahanap na ng ibang lugar ang balang. Ang dating matikas na tindig ay naging hukot at palagi na lamang siyang nakayuko. Natagpuan na niya ang hinahanap. Dahil sa iyo'y napawi ang aking pag-aalinlangan na isakatuparan ito. Binulabog ng mga katok ang pribadong sandali ni Simoun. Nabigla siya nang makita si Basilio. Nabasa ni Basilio ang nakasulat na pormula. Hindi ko hawak ang aking sarili dahil umiibig pa ako. Bunga nito'y nabilanggo ako at utang ko sa inyo ang aking paglaya. Nasa mesa ang isang iiawan na ang hugis ay bunga ng granada at pati ang magaspang na balat nito ay tulad ng nasabing prutas. Mas higit na lumalim ang gatla sa noo niya at pagitan ng mga kilay. Tama nga pala kayo. Sapagkat nasa panig ko ang katwiran at katarungan para sa mga EL FILIBUSTERISMO 125 ipagpatuloy ang aking binabalak. Binigyan mo ako ng panibagong pag-asa at dahilan upang . Ikaw naman sana sa mga kabataan. Nakakahabag ang ayos nito." Hindi lubusang naunawaan ni Basilio ang sinabi ni Simoun. Malamang daw na baka mabawi pa ang kayamanang nahuthot ni Simoun mula sa mga mamamayan. May ilang nagpalagay na ayaw humiwalay ni Simoun sa kinakapitan at kaya rin aalis si Simoun ay sapagkat nasaid na nito ang yaman ng mga Indiyo. Nang gabing iyon ay nagbilin si Simoun sa utusan na papasukin ang lalaking nagngangalang Basilio kung darating. "Pampasabog!" "Tama ka. May ilang malisyosong nagbigay ng pahayag tungkol sa pagalis din ni Simoun. Sa mga kabundukan at mga taong api niya natagpuan ang pakikiisa at hinahangad na pagtulong. ang himagsikan. Ako sa mataas na antas ng lipunan ang siyang magsusulsol upang higit na maging mapag-imbot at upang itulak ang mga matuwid sa kawalan ng katuwiran." Nagpatuloy si Simoun sa pagsasalita. Hindi na ako magdadalawang isip pa dahil muli mong binuhay ang aking damdamin upang kumilos. "Nabigo ang kilusan dahil sa aking pag-uurong-sulong. "Kung hindi nga lang sana huli na.sa sasabihin ng tao. Nagpunta sila sa laboratoryo at doon ipinakita ni Simoun ang kanyang produkto. nitro-gliserina! Ngunit higit pa ang bisa nito sapagkat ito'y tinipong luha ng mga sawimpalad. Humpak ang pisngi. Mabuti't naparito ka. Kaya ako narito ay upang humingi ng sandata at hangaring sumiklab na ang himagsikan. Pumasok siya ng silid at doon nagnilaynilay. Mistula raw itong namatay at nabuhay sa sindak sapagkat nakita ang kawalang hanggan. "Tama ako. nitro-gliserina. Napabulalas ang binata. sa bayan upang manggising at pasulakin ang kanilang dugo!" Sinabi din ni Simoun na walang nakiisa sa kanya sa mga taong mayayaman at matatalino dahil sa kahinaan ng loob. Nagpapasalamat ako sa iyo at binawi mo ang iyong pag-aatubili. Ngayon ay nakahanda na akong gumanti ng masama laban sa kasamaan." Nakinig lamang si Simoun sa mga sinasabi ni Basilio. Nakahanda na akong ipagtanggol at bigyang katarungan ang mga sawimpalad. Nagkaroon ako ng pag-aalinlangan nang dumating na ang sandali ng panganib dahil may pinakaiingatan akong pag-ibig sa aking puso. Tumanggi akong makiisa at isa pala iyong malaking kamalian. "Apat na buwan na ang nakalilipas mula nang kausapin ninyo ako tungkol sa inyong piano. "Ngunit hindi na bale. Ngayon ay patay na ang aking pag-ibig. hayaan na lamang natin ang magaspang na batong ating tatapyasin ang humubog ng kanilang bukas. Nagbalik ang lahat ng kanyang sigla gaya noong sila'y unang nagtagpo sa gubat may apat na buwan na ang nakakaraan. Mas lalong tumigas at lumungkot ang mukha niya mula nang magkasakit. "Ginoong Simoun. gusot ang damit at magulo ang buhok. Hindi raw ibig ni Simoun na magpaiwan dahil aalis na ang malakas na kinakapitan lalo't ang nakatakda raw pumalit na Kapitan Heneral ay higit na makatuwiran at huwaran." Ang iba'y nagpapakawala na lamang ng ngiting makahulugan. higit tayong nakapagtulungan noon. Tumutol ako sa paglahok sa himagsikan at ito'y nabigo." Tumayo si Simoun at umaliwalas ang kanyang mukha. Naglaho na ang maamong mga mata at naging mabalasik at matalim ang pinakakawalang mga tingin. Kung hindi man tayo nakasumpong ng isang makinis na estatwa." Nawala ang pag-aalinlangan sa mukha ni Simoun. Bumakas ang kasiyahan ng tagumpay sa kanyang mga mata. pagiging makasarili at paniniwala sa magagawa ng kabataan.. Tinanggal ni Simoun ang mitsa..

EL FILIBUSTI I i 126 . . . . . . ng pagganti! Sa iyong pagdml katarungan, mga pagdurusang naghihintay g*gin nito ang mga mandu ,,i ay nawala ang aking pag-aalinlangan. Pasa& na pagSabog ng kasam« at mapagsamantala. Maririnigng lahat ang rriaiait aking pinasingaw ang amoy." pakakita ng ganoong uri Hindi nakakibo si Basilio. Noon lamang * apawi ang lahat ng kanj | likido bagama't naririnig na niya iyon. Bigiang kahinahunan. • _t pagkatapos ay lumantad Inayos ni Simoun ang kailangang gaWin a* v paningin ni Basilio ang isang magarang lampar - Ila,agay ko ang ilawang "Isang malaking kasayahan ang magaf£ V,ararangalan. Magbibigay sa kinaroroonan ng mga piling panauhin at rngng pista hanggang tuluyi ng ibayong liwanag sa buong paligid na pagda Tiyak na may la,ap. t upan itong lumabopagkalipasngdalawarn^pungmin ang mitsa) sasabog ;m itaas ang mitsa ng lamparang ito. Sa oras sinumang makakaligtas lampara kasama ang buong kabahayan atwa . f^jkinggan ang mga sinabi Halos hindi humihinga si Basilio habang P'n jtutulong." Simoun. "Kung ganoon ay wala na pala akong "May iba kang kailangang gawin.' bomba. Hindi na mauulil "Ganap na alas nuwebe ng gabi ay sasaDog ^ Ngayon ay nandi|u ang naging kabiguan noon dahil sa kawalan ngP njia ang pagsah()|, ka na kaya't hindi na mangyayari iyon. Sa or sig) mga inapi at mgfl ay magsisipaglabasan ang mga armado n a p |ajes sa may Sta Mesg S;| kapuspalad upang makipagtagpo kay Kabes g arte] ang mga sundalong kabilang dako ay maglalabasan sa kanilang rng magkaroon ng dahilan pinaniwala kong may magaganap na pag-aai v sinumang ituro ko." ang Kapitan Heneral na manatih. Babanlin m ^ mamamayan sa pag. Sinabi pa ni Simoun na maglalabasan ang hjndi organisado ay aakalang pumutok na ang himagsikan at sap & tindahan ng Intsik na g. kailangang pamunuan ni Basilio. Pupunta *> lahat ng kalaban patina rin Quiroga upang kunin ang mga baril at patayin ang ang mga tumangging maging rebolusyonaryo. "Lahat?" tanong ni Basilio. ang iahat ng mga duwag "Oo, lahat." paniniyak ni Simoun. Pawy-Kailangang baguhin ang sapagkat magsisilang sila ng lahing mahina at a v ^ b& ang kamatayan lahi. Ano, Basilio? Natatakot ka ba? Kmikilabutan. ^ maililigtas na dalawampung libong katao kumpara sa milyong s<i maisilang? ^ATULOV si Simoun. "Kailangang Hindi nakasagot si Basilio kaya t nagparuioy magsisilang ng • da a malipol ang masasama. Mula sa dugong ° "^a™apaalipin." bagong lahi na hindi nakailanmanmagpapaapiai kagimbal-gimbal na "At ano ang sasabihin ng buong mundo pangyayaringito?" . sapagkat laging bibigyang "Pupurihin ng mundo ang pangyayaring ly-UI ^ katuwiran kung sino ang higit na malakas. Hindi na v
INALAKPAKAN NG EUR

ang mga bansa sa kanluran na pumatay ng mga Indiyo sa Amerika? Gayundin ang kanilang galak nang lupigin ng Portugal ang Moluccas at nang halos ubusin ng Inglatera ang mga lipi ng Pasipiko para may puntahan ang mga taong nagsisilikas. Mas mahalaga ang bunga kaysa sa sanhi. Gawing mahusay ang paggawa ng kabuktutan at higit itong hahangaan ng marami kaysa sa kabutihang gawa ng mga taong kimi." "Sige, sang-ayon ako. Ano ba sa akin kung sila'y pumalakpak o mangutya? Ang mundo ay walang malasakit sa mga taong api, mga kawawa at babaing mahina. Bakit ko pagmamalasakitan ang lipunang hindi nagmalasakit sa akin?" "Iyan ang gusto kong marinig sa iyo, Basilio!" masayang wika ni Simoun sabay kuha ng rebolber sa isang kahon. "Hintayin mo ako ng alas diyes sa harapan ng simbahan ng San Sebastian upang bigyan kayo ng huling tagubilin. Tandaan mong sa oras pa lamang ng alas nuwebe ay dapat na malayong-malayo ka na sa Kalye Anloague." Kinuha ni Basilio ang rebolber, kinargahan ng bala at saka itinago sa bulsang panloob ng suot na amerikana. Nagpaalam na siya, "Hanggang mamaya!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. nahuthot 3. parang gatla 4. matikas

1. 2.

5.

nagnilay-nilay GAWADsf

1.Ano ang mga haka-haka ng mga tao sa pagsabay umalis ni Simoun sa 2.Anong ibig sabihin ni Simoun sa pahayag na, "Kung hindi man tayo
Kapitan Heneral? nakasumpong ng isang makinis na estatwa, hayaan na lamang natin ang magaspang na batong ating tatapyasin ang humubog ng kanilang bukas." 3.Bakit si Simoun ang unang pinuntahan ni Basilio? 4.Anong damdamin ang ipinakita ni Basilio nang lumapit siya kay Simoun? 5.Makatarungan ba ang naging desisyon ni Basilio? Pangatwiranan. Kabanata 34 ANG KASAL NI PAULITA NAGLALAKAD si Basilio ganap na ikapito ng gabi. Pinag-iisipan niyang mabuti ang mga kailangang gawin. Nanggaling siya sa bahay na tinutuluyan ng kaibigang si Isagani at nalaman niyang hindi pa ito umuuwi. Doon sana niya nais makituloy kahit pansamantala sapagkat wala siyang salapi. Ang tanging mayroon siya ay ang ibinigay na rebolber ni Simoun. Hindi mawala sa kanyang isip ang tungkol sa lampara at kinikilabutan siya sa tuwing maiisip ang kasawiang idudulot niyon sa mga tao. Naalala niya

EL FILIBUSTERISMO

127

,28

EL FILIBUSTERISMO^

ang bilin ni Simoun na lumayo siya sa Kalye Anloague kung saan naroon ang dating tahanan ni Kapitan Tiago. May magaganap na kasayahan sapagkal doon idaraos ang piging ng kasal nina Paulita at Juanito. Napagtagni-tagm niya ang lahat ng sinabi ni Simoun at alam na niya ang panganib na magaganap. Nakita ni Basilio nang dumating ang karwahe ng bagong kasal kung saan lulan sina Paulita at Juanito. Si Paulita ay nakabelo at nakadamit pangkasal. Napabulalas si Basilio, "Kaawa-awang Isagani! 1 Ano kaya ang nangyari sa kanya?" Pinag-isipan niyang mabuti kung tamang isama si Isagani sa binabalak nila ni Simoun. Sa huli ay naniniwala siyang hmdi iibigin ni Isagani ang sumama sa isang karahasan. Hindi dinanas ni Isagani ang mga kasawiang dmanas niya. Nagunitang muli ni Basilio ang pagkabilanggo, ang kabiguan sa pag-aaral at ang mga nangyari kay Juli. Kung hindi sana nila sinapit iyon ay natapos na siya ng kursong Medisina, isa na siyang manggagamot at marahil ay kasal na rin sila ni Juli at nagsasamang matiwasay. Muli niyang kinapa ang rebolber at kinainipan ang isang malakas na pagsabog na siyang hudyat ng malagim na karahasan. Nakita ni Basilio na dumating na si Simoun dala ang isang regalong nakabalot. Naglalakad ito at kasunod ng tila prusisyon ng mga tao. Naroon din ang kutsero ni Simoun na si Sinong, ang lalaking binugbog ng mga guwardiya sibil sa San Diego at nagbalita sa kanya ng mga nangyari sa Tiani. Naglakad si Basilio patungong Kalye Anloague sapagkat doon ang tungo halos ng lahat ng bisita. Ang Kapitan Heneral na siyang ninong ay hindi nagpunta ng simbahan subalit dadalo naman sa hapunan, dala ang isang tanging ilawang handog naman ni Simoun. Sa harapan ng bahay ay may nakaparadang karwahe at bumababa ang mga nakasakay. Masayang-masaya si Don Timoteo Pelaez na ama ni Juanito. Higit pa sa pinangarap niya ang pangyayaring iyon na bumagsak mula sa langit ang isang napakalaking suwerte sa buhay nilang mag-ama. Naikasal ang kanyang si Juanito sa isang mayaman at napakagandang babae at pinautang siya ni Simoun ng gastusin sa kasal. Ang bahay na iyon ni Kapitan Tiago ay nabili niya sa halagang halos ibigay na lamang sa kanya. Isa ring pinagpalang kapalaran na ang ninong sa kasal ng kanyang anak at manugang ay ang isa pinakamakapangyarihang tao Pilipinas. Sa mga oras na iyon ay bisita niya
FILIBUSTERISMO
ar

Velasquez at Murillo ay uindi naman niya kaya. Nagkasya na lamang siya sa isang kromo. Inilabas ang pinakamagagandang plato, kubyertos at mga kasangkapang j^basagin para sa handaan. May mahabang mesa na kasya ang tatlumpung ^atao at mayroon ding maliliit na mesa na pandalawahan lamang. May ^kapatong na bulaklak sa gitna ng mesa at ilang palamuting laso't ilaw. Ang mga dakilang panauhin at mga diyus-diyusan ay nasa malaking mesa ua nakalagay sa asotea. Pitong kubyertos lamang ang naroon pati ang Puiakamasasarap at pinakamamahaling alak. Sadyang hinanap ni Don Timoteo j*ng pinakamasasarap at pinakamamahalin upang ihain sa mesang iyon. At **Uig sasabihin lamang ng Kapitan Heneral na ibig nitong kumain ng tao ay na gagawa ng isang malaking krimen si Don Timoteo. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. piging 3. lulan 5. handog alpombra 4. muwebles

1. 2.

GAWAIN * • Ano ang nagtulak kay Basilio upang umanib sa mga balak ni Simoun? 2- Bakit sa palagay ni Don Timoteo Pelaez ay napakasuwerte niya? ^ Sa handaan ba ay makikitaan ng pantay na pagtrato sa lahat ng bisita? ^lagbigay ng halimbawa at pangatwiranan. ^- Ano'ng ipinahihiwatig ng pagpapakasal ni Paulita at Juanito? ^- Anong ugaling Pilipino ang ipinapakita ni Don Timoteo Pelaez? Kabanata 35 ANG PAGDIRIWANG DUMATING ang mga bagong kasal kasama si Donya Victorina. Panay
Bn i ,L.I!~^I__________________________-----------------------XT------------------------I!T«*.»--------

130

EL FILIBUSTER1SM

129

»g lahat ng importanteng tao sa Maynila at si Simoun ay may handog na Parnbihirang regalo para sa bagong kasal. Nagkaroon ng malaking pagbabago ang dating bahay ni Kapitan Tiago sapagkat pinuno ito ng palamuti. Ang mga dingding ay dinikitan ng magagarang Papel at nawala ang amoy ng usok at apyan. Ang malawak na sala ay ni latagan alpombra. Nilagyan ito ng malalaking salamin kaya't higit na naging lalaking tingnan. Nilagyan ng kurtinang pelus na kulay pula at nabuburdahan a§ ginto at may unang titik ng pangalan ng bagong kasal. Bago ang mga "nuwebles at kasangkapang sunod sa uso. Ang tanging napintasan ay ang ^korasyong kromong Intsik na matitingkad ang kulay na ipinalit ni Don ^irnoteo sa mga lumang litograpiya ng mga santo ni Kapitan Tiago. Ayaw ^aman niyang maglagay ng mga larawang guhit ng mga Pilipino. Gustuhin j^an sana niyang bumili ng mga pinta nina Rafael,

diyus-diyusan gaya ng mga kawani ng pamahalaan, mga negosyante, malalaking tao ng lipunan. Kanya-kanyang pagpapakitang gilas at mga kilo na nagpapakilalang sila'y sanay sa mga ganoong uri ng okasyon. Marangyan pagdiriwang ang idinulot ng mga palamuti at napakaraming ilaw na nagbibigay ng matinding liwanag sa buong paligid. Maririnig ang kalansingan ng mg kristal at babasaging kasangkapan na higit na nagpapatingkad ng kasiyah ng mga naroon. Si Don Timoteo ang pinakaabala sa lahat at hindi ito mapakali. Panay ang ikot at pagbati sa lahat ng naroon at sa mga dumarating pang bisita. Sa pagdating ng bagong kasal, ni Donya Victorina at mga abay ay higit na naging masigla ang paligid. Nagkaroon ng palitan ng mga makahulugang tingin at ngiti ukol sa bagong kasal. Tila naman lalong nakuba si Juanito dahil sa pagtugon sa mga yumuyukod at bumabati. Sinisikap niyang mawala ang pagkakuba subalit kailangan niyang tumugon sa pagbati ng mga tao.

Dumating na rin sa wakas sina Padre Salvi at Padre Irene ngunit wala pa ang panauhing pandangal na Kapitan Heneral. Masakit na ang mga paa, binti at balakang ni Don Timoteo subalit wala siyang magawa. Kanina pa nga niya gustong pumunta ng palikuran dahil sa tawag ng kalikasan subalit hindi siya makaalis dahil wala pa ang Kapitan Heneral. Kailangang naroon siya kapag dumating ito kaya't anumang hirap ay kanya na lamang titiisin. May pumintas muli sa mga kromo sa pader na ito'y maruming tingnan. "Nakakarumi ng dingding? Aba, hindi ba ninyo nalalaman na iyan ay pinakamahal na mabibili sa Maynila sapagkat iyan ay inangkat pa sa Europa." Nagalit na si Don Timoteo at sinabing sisingilin daw niya ang utang ng sinumang mamintas kinabukasan din. Narinig nila ang yabag nang rumaragasang kabayo at dumating na ang Kapitan Heneral. "Nariyan na ang Kapitan Heneral!" wika ng isang panauhin. Nawala ang pagkayamot at masamang pakiramdam ni Don Timoteo nang tiyaking dumating na ang panauhing pandangal. Napalitan ito ng pagkalito at hindi magkandaugagang isinama ang anak at ilang piling panauhin upang salubungin ang dumating. Tumugtog ang Marcha Real at habang umaakyat ang Kapitan Heneral ay tunay na ipinapadama ni Don Timoteo na ang bahay ay maaaring ariing kanya ng Kamahalaan. Bakas ang lungkot sa mukha ng Kapitan Heneral sapagkat kaunti na lamang ang nalalabi sa maningning niyang araw. Tatlong taon niyang pinagharian ang Pilipinas na nagbigay sa kanya ng maraming salapi sa bangko, mga pag-aaring hotel at iba pang negosyo. Ang ibang tulad niya'y nagsiyanr din at pagkatapos ay muling naghirap. Naiisip din niya ang kinalabang Mataas na Kawani na ngayon ay naghihintay sa kanyang pagbabalik sa Espanya para siya'y iharap sa korte. Sana nga'y nagtagal pa siya gaya ng payo ni Simoun subalit halata na rin niya sa kilos ng mga taong nabawasan na ang pagtatangi sa kanya. Ang iba pa nga'y nagagawa nang tumingin ng diretso sa kanya. "Papalubog na ang araw," wika ni Ben Zayb kay Padre Irene na patungkol sa pagbaba sa puwesto ng Kapitan Heneral.
I-L FILIBUSTERISMO 131

Si Basilio ay nasa harapan ng bahay at nakikita ang mga nagdaratingang panauhin. Kanina'y nakaramdam siya ng habag sa mga walang malay na madadamay at gusto niyang bigyang babala ang mga iyon. Bagama't puno ng paghihimagsik ang dibdib dahil sa sinapit ng kanyang mga mahal sa buhay, dahil kay Juli at sa namatay nilang pangarap, biglang nagkaroon na naman siyangpagaalinlangan. Marami ang madadamay na walang kasalanan. Nguni't nang makita niya ang pagdating nina Padre Salvi at Padre Irene ay nagbago ang lahat sa kanya. "Hindi ako dapat magkulang sa pagtitiwalang ipinagkaloob sa akin. Ako'y may utang na loob kay Senyor Simoun samantalang wala sa mga taong ito. Siya rin ang humukay ng libingan ng aking ina na kanilang pinaslang. Nagpakabuti ako TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita l.marangya \ mmaragasa 5:nagpaJdtanggilas 2. yamot 4-hindl magkandaugaga

at sa kabila ng aking pagpapatawad ay ano ang naging kapalit? Mabuti pa ngang magkadurog-durog silang lahat at humalo sa hangin," mahina niyang sambit. Nakita niya nang bumaba ng bahay si Simoun. May ilaw na ang lampara at malapit na ang itinakdang oras ni Simoun. Narinig pa ni Basilio ang utos ni Simoun sa kutsero. "Sa Escolta! Magmadali ka!" Nagmadali na rin si Basilio sa paglalakad palayo sa pook na iyon. Nakasalubong niya si Isagani na papunta sa Kalye Anloague, sa dating bahay ni Kapitan Tiago, sa bahay kung saan kasalukuyang ipinagdiriwang ang kasal nina Paulita at Juanito. Nag-usap ang dalawa at nakadamang habag si Basilio kay Isagani. "Gusto mo na bang mamatay?" Hindi tuminag si Isagani sa kinatatayuan. "Makinig ka sa sasabihin ko. May magaganap na pagsabog sa bahay na iyan at lahat ay masasawi. Mas makabubuting umalis na tayo sa lugar na ito. Hindi tayo dapat magsayang ng panahon." "Gusto kong makita si Paulita sapagkat bukas ay iba na siya," malungkot ang tila wala sa sariling si Isagani. Walang nagawa si Basilio kundi ang lumayo at iwanan ang kaibigan. Naiwan si Isagani na nakatanaw sa bahay na pinagdadausan ng piging. Nalaman niyang sasabog ang bahay na iyon at naroon ang kanyang babaing pinakamamahal. Hindi niya papayagang mangyari iyon. Mabilis na nagpasya si Isagani na pumasok sa loob ng bahay. Nakapasok siya dahil sa maayos na kasuotan. Sa loob ay may nakakita ng isang pirasong paiw|EL FIL,BUSTERIsrMO Mane thecel, pares, n»a mS ibig sabihin ay "tapos na ani nakasulat ay May pinna ito ng pa^g3'311 ni Crisostomo Ibarra. ^P^gyarihan m-o." "Ito'y lagda ng is^ng pilibusterong may sampung t*nn wika ni Don Custody sa namumutlang Kapitan Heneral nan8namamata^y." Maging si Padre Sa,vi ay namutla nang makita at t ma kamay nga iyon ni c *"isostomo Ibarra. patunayang suL atNatakot ang lah^ at tatawag sana ng mga kawal subalit wala itong mPta kundi mga tagapagsilbi NilaiT8 apitan Hene-ial m na la ang loob at nagkunw^ng bindi natatakot. mang n ito "Ipagpatuloy ang kasayahang ito at huwag hav* masamang biro," uto<? n 8 Slram ng isa :ng g Kapitan Heneral sa lahat Nagwika si Don Custodio, "hindi ba't ang kahulim gan n pares ay papatayin tayong lahat?" g Mane thecel, Natigilan ang lah*»t kasabay ng pagkahulog ng iU^ u u . Lumamlam na ar>g aP°y sa mitsa ng lamparang vff*08-mutusan ng Kapitan general si Padre Simoun Irene na itaas an •"' kaya't Ngunit bago mafcakilos si Padre Irene at sundin an -Sa" Heneral, isang anino ^°g biglang sumulpot para kunin 7 i * "8 KaPitan ang mga sumunod nj» para Mabiiis P^gyayari at ni wala halos nat ' tumakbo ang anino at itinapon sa ilog pansin ang lampara - Mabilis ua

T ^

"Huwag ninyong sasabihin ang mga iyan at marahil kayo'y nahihilo pa. Pamumunuan Dinalaw ni Ben Zayb si Don Custodio sa bahay ng matandang lalaki. Ngunit walang naganap na pagsabog "Saan ba siya maaaring matagpuan?" ganting tanong ni Don Custodio. Bakit ipinagtapat ni Pasiho kay Isagani ang magaganap na oaesabop? 4." na walang iba kundi si Simoun. Ibinalik kay Ben Zayb ang kanyang artikulo kalakip ang patalastas na mahigpit na ipinagbabawal ang paglalabas ng anumang nangyari sa kasalan. Nasira ang mga silya dahil sa ginawang pagtatanggol ng pari sa sarili kaya't sugatan ang kanyang kamay. Bakit tinawag na mfiliit na diyus-diyusan ang ilang mga bisita1? 2. Isang balita ang dumating kay Ben Zayb. kung kaya't ang ibang tulisan ay umurong at nagbalik ng kabundukan. "Mahigit dalawang libong piso ang nakuha at nasugatan nang malubha ang pari at dalawang alila. kayumanggi. Hangad ng manunulat ang mabuting paglalakbay ng Kamahalan kaya't nais niya itong pabaunan ng isang magandang artikulo.i May humingi ng bari1 "P^g habulin ngunit wala na "8 magnanakaw.^^ f P "?8 kaguluhan. Pinalabas niyang bayani ang Kapitan Heneral. Ayaw paniwalaan ang mga tulisan sa paglalarawan nila sa tinutukoy na pinuno "Basta. Natagpuan din ang Naputol ang pagtatalo nila nang may lumapit para sabihing nadakip na ang mgamaraming mga bala at pulbura sa loob ng bahay nito kaya't unti-unti nang tumitindi tulisan. Nalaman niya na ito pala ang nabiktimang pari. naiwan daw ay nagpasya na lamang gawin ang kailangang gawin. Nawalan ng saysay ang pagsusulat ng artikulo at mga pagsisinungaling ni Ben Zayb. "Hintay. Ang sabi ay nilusob ng mga tulisan ang bahay na pahingahan ng mga prayle sa Pasig. Agad pinuntahan ni Ben Zayb si Padre Camorra sa bahay na pahingahan ng mga prayle sa Pasig. Ang pagkahimatay ni Padre Salvi ay sinabi niyang bunga ng sama ng loob sapagkat sa kabila ng pangangaral sa mga Indiyo ay nakagawa pa ng ganoong kasamaan. Ang ilan ay Kapwa iniisip ng dalawa ang lugar na maaaring puntahan ni Simoun. Nabahala si Ben Zayb sa naging kalagayan ng pari./Sinabi raw ng mga tulisan na niyaya sila niNabalot ng hiwaga ang buong pangyayari. hindi na ito matagpuan sa tinutuluyang bahay niya sa Escolta. Ano ang ikinatatakot ng Kapitan Heneral sapagbabalik niya sa Esnanva? 2. Kailangan daw damihan ang bilang ng mga tulisang sumalakay. hudyat daw ay isang malakas na pagsabog." Nais ni Ben Zayb na palakihin ang pangyayari gaya ng unang napabalita. Sa kabilang dako ay pinaratangan niya na isang masamang nilalang ang pinagbibintangang EL FILIBUSTERISMO ng salita sa ikalawang pagkakataon na pagsiklab sana ng himagsikan. Nagtaka si Ben Zayb kung bakit hindi na lamang hinayaan ang balita gayong hindi naman iyon makakaabot ng Espanya. Isusulat niya ang mga pangyayH^g dalathala sa pahayagan. Pinasok nila ang "Ano ka bang tao ka? Bakit hindi ko malalaman ang nangyari?" pakikipagtalopinakamalapit na kumbentong maaaring salakayin at doon nangulimbat. Nasugatan ito sa kamay at nabukulan sa ulo. At silang mga Nagtalo ang dalawa. Dinatnan nito si Don Custodio na ayon sa utos ng Kapitan Heneral na kaibigan nitong matalik. Ngunit ang totoo ay tatlong tulisan lamang ang lumusob doon na pawang mga itak ang dala at halagang limampung piso ang tanging natangay. Magkikita-kita raw sila sa Sta. Ngunit kapansin-pansin ang pagkawala ni Simoun at pilit ni Ben Zayb. nakatalon na sa ilog ^ mino sapaglcat GAWAJN 1. ni Padre Camorra. Ang pagkatigagal ng mga panauhin sa takot ay binaligtad ng manunulat at pinalabas na ang mga ito ay sanay sa pagharap sa ganoong klase ng pagsubok. Makatarungan bang sumabog ang lampara? Pangatwiranan Kabanata 36 KAGIPITAN NI BEN ZAYB UMUWI agad ng ^.Nagkaroon ng kaguluhan sapagkat napasok daw <. kailangang palabasin natin na maraming lumusob dito para magnakaw. eskopeta. Ang mga nahuli ay kabilang raw sa mga tauhan ni Matanglawin na walangang hinala at paniniwalang si Simoun nga ang pinunong tinutukoy ng mga tulisan. 134 . sa kanila ang mga artilyero upang sumuporta kaya't wala raw dapat ikatakot. itak at iba pang uri ng patalim. mga bahay ng mayayamang tao. EL FILIBUSTERISMO 133 ang Kapitan Heneral upang hindi nito baunin sa paglisan ang isang masamang karanasan." at isinulat ni Ben Zayb ang sumunod pang mga pahayag ng lalaki. puti ang buhok at ito'y kumikilos dalang ilang rebolber at mga bala ang manunulat. Marami ang nabigla sa mga nakakakilala Matanglawin na sumapi sa pangkat upang sumalakay at mangulimbat sa kumbento atkay Simoun. at maging sina Padre Irene. Makikipagtagpo pa rawnaghahanda ng kasong ihaharap laban kay Simoun. Matinding sama ng loob ang naramdaman niya ngunit walang nagawa maging ang patnugot para siya pagbigyan. May daw sila ng isang Kastila na mataas. Mesa. Bakas ang matinding takot sa mukha ni Padre Camorra. Ang "May katotohanan ba ang balita?" tanong ni Ben Zayb. Sino ang salarin naflg Pagkaudlot ng pagsabog? Bakit niya ito einawa? 5." sabi ng nagbalita. "Apatnapu o higit pa ang mga tulisan at sila'y armado ng baril. GuSt0 niyang papurihan ata os magnanakaw. iba kundi si Kabesang Tales. Napuno ng kasinungalingan at pagtatakip ang balita ngunit hindi ito napalathala kinabukasan sapagkat hindi pinayagan ng Kapitan Heneral. Don Custodio at Padre Salvi ay pinagmukha niyang matapang na hindi natakot sa malaking panganib." A i ang nagsipagtago at nangakong maghihiganti sa namumunong Kastila na hindi tumupad mga brilyante?" tanong pa rin ni Ben Zayb.

hiwaga Nakinig lang si Isagani sa mga kuwento ng platerong si Chichoy.tigagal 5. Ang asawa nitong si Kapitana Loleng na isang masipag at matalinong 4.Ano ang nangyari sa mga tulisang naghihintay ng hudyat sa pagsiklab ng kasinggulang ngunit nang araw na iyon ay hindi umalis ng bahay upang makinig din himagsikan? kay Chichoy. entrusuwelo 3. Naroon din si Momoy. Tiyak na may biyayang dala ang hangin. Malungkot at EL FILIBUSTERISMO 135 tahimik lang siya. na ama ng tahanan at may palayaw na Kapitan Toringgoy ay 2. Ugali nitong mamasyal at makipagkuwentuhan sa mga 3. Maging ang pinakabatang si Tinay ay nabagot dahil sa mag-isang TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan paglalaro ng sungka.Ano ang nakatagong intensiyon ng mga pari at ni Ben Zayb sa kagustuhang Ang nasa sentro ng usapan ay ang payat na lalaking si Chichoy na makita si Simoun? pinapakinggan ng lahat. Cruz. Ito ang nagkukuwento sapagkat galing ito sa bahay ni Don Timoteo at doon nasagap ang mga balita. pakikipagsabwatan at mga pagsalakay.. Nakita raw ni Chichoy ang ginigibang Kabanata 37 ANG kiosko na kinainan ng mga diyos-diyusan.Ano ang nilalaman ng artikulo ni Ben Zayb? Bakit niya ito isinulat? hindi nagbihis at lumabas. 1. paksa ng usapan. mangulimbat 4. Hindi nito lubos na maunawaan kung ano ang halaga ng pinaguusapan ng mga taong nagtitipon sa kanila tungkol sa mga sako ng pulbura. Naging usap-usapan din ito sa ."Sa oras na mahuli siya'y." bahay ng isang mayamang pamilya.Paano nagkaroon ng ideya ang lahat na si Simoun ang pinuno ngbabae ay nag-ukol din ng pansin sa kuwentuhan sa halip na pansinin ang isang plato himagsikan? na may lamang butil ng mga perlas at brilyante sa kanyang harapan. ang kasintahan ni Sensia. nagpipiyano o ibang pinagkakaabalahan ang pamilya at sa halip ay nakikiumpok ang bawat miyembro sa lalaki. 5. mga ng mga salita. Walang naglalaro.Bakit hindi pinahintulutan ng Kapitan Heneral na malathala ang artikulo ni Ben Momoy upang makinig sa kuwento ni Chichoy.. Naghatid ng pares ng hikaw si Chichoy na panregalo ng ama sa anak at manugang. Zayb? Si Dominggo. Maging si Isagani ay hindi pinansin ang pagtawag ni Tinay na dumadalaw lamang sa tahanan ng mga Orenda gayong patnugot madalas makipagsungka sa kanya ang binata at makipagdayaan. Ito ang Pamilya Orenda na negosyante ng Animo'y may naganap na senyasan sa mga pinakawalang tingin ng dalawang alahas sa komersiyong pook ng Sta. Maging ang GAWAIN magandang dalaga ng mga Orenda ay hindi namintana kasama ang nobyong si 1. HIWAGA "Saku-sakong pulbura ang nasa ilalim ng sahig! Mayroon din sa bubungan at ilalim ne mga mesa! Kung may isang nagsindi ng sigarilyo ay tiyak na SA kabila ng mga pag-iingat at paghihigpit ay kumalat din ang mga balibalitang maraming idinagdag at naging pagbabago.

lumapit pa nga sa kioskong tinutukoy ni Chichoy. mahahalagang mga tao at maging mga "Nakatalon daw sa ilog kasama ang lampara. Naalala nito ang kulay bughaw na ningas sa ng dalaga ang kasintahang si Momoy. Tiyak na wawasakin ng malakas na pagsabog ang buongmayroon namang nagsabing Intsik daw." patuloy Kalye Anloague." gawain. Nagpatuloy "Nauunawaan ko na ngayon ang lahat." ay malamang sa pinag-isipan niyang mabuti ang lahat at tiyak na hindi niya iyon EL FILIBUSTERISMO 137 136 EL FILIBUSTERISMO . Napasusmaryosep si Kapitan Loleng." pagpatay." paliwanag naman ni Momoy. Agad nag-usisa si Sensia. "Malamang daw na isa sa mga kaaway ni Don Timoteo oSimoun sa handaan?" Si Momoy ang sumagot." Si Kapitan Toringgoy angNagkuwento na rin ang ngatal pa rin sa takot na si Momoy. Sila lamang naman daw ni Simoun ang namahala ng mgaTiya Tentay na isang demonyo si Simoun at nabili na ang kaluluwa ng mga Kastila. "Ang kumuha ng pag-aari ng iba ay isang malaking "Hindi kaya kagagawan din ito ng mga prayle?" kasalanan. kagagawan." tiningnanmga dalaga ng Orenda na si Binday. Loleng." Napatingin ang mga dalaga kay Isagani at nagpakawala lamang ng ngiti ang "Pero kaibigan siya ng Kapitan Heneral at kasosyo sa negosyo ni Don Timoteo." Ngayon ay malinaw na sa lahat ang hindi maipaliwanag na kayamanan ni "Ngunit. At isang magnanakaw daw ang pumasok para nakawin ang lamparang iyon na galing kay Simoun. "Ang mabuti pa siguro'y magtago ka na lamang at baka ikaw pa ang "Oo nga! Nakipagsosyo siya upang maisagawa ang binabalak na panggugulo at mapagbintangan. "Wala ba si nagbigay ng pahayag. Noon sumabad ang isa pa sa Nagsalita si Sensia." binata. "Labis akong nabahala sapagkat kung nangyari ang pagsabog ay tiyak na walapalakad-lakad." hindi maituloy nang nagkakandautal na si Momoy ang sasabihin. Samantalang si Momoy ay maputlang-naiwasan ng kapitan na lihim na sulyapan ang kinaroroonan ni Isagani. maputla at natitilihan. pati ikaw ay. May nagsabing isa raw itong Kastila. "Kagabi ay lumamlam sumagot. Kung nalaman lang marahil ng magnanakaw na ito ang tunay na layunin "Baka naman ng Intsik na si Quiroga.. naalala isa sa mga karibal ni Juanito. Simoun at pati na rin ang amoy asupreng bahay nito. Ah."May kinalaman kaya ang mga estudyante?" "Si Makaraig?" Pinutol ng pag-ubo ni Kapitan Toringgoy ang mga naging pala-palagay. "Naroon pa naman ang lahat ng may "Pinaniniwalaan na sa pamamagitan ng lamparang iyan ay sasabog ang buong pagkakautang sa akin! Bukod pa sa mayroon tayong bahay doon." dagdag na dapat managot sa pangyayaring ito?" impormasyon ni Chichoy. Bakit hindi siya magkakaganoon? Isa siya sa mga bisita atNgumiti si Chichoy. Binilinan kaming ilihim ang lahat at saka kami pinaalis. na kuwento ni Momoy. at may nagpalagay na isang Indiyo. Muling nagpakawala ng ngiti si Isagani pero nanatiling umid ang dila. Ayon pa kay Chichoy. Nakita ko siya." Nakildnig pa ring mabuti si Isagani habang ng kasintahan. Walang sinabing anuman si Isagani kung kaya't hinarap ito ni Kapitanbulalas pang wika ng dalaga. "Hindi malaman ni Don Timoteo kung sino ang dapat sisihin sa pangyayari. Nagpilit magpakatatag si Momoy at magtapang-tapangan sa harap ng pamilya ang ilaw sa kasalan. "Hindi ba nahuli ang magnanakaw?" may isang nagtanong. na tayo ngayong Kapitan Heneral. Pinaghahanap na ngayon si Simoun.. Nagbigay ng kani-kaniyang hinala ang mga nakikinig ng kuwentuhan. Noon nagsalita si Isagani. Ayaw n'yo kasing maniwala sa sinabi ni sa pagkukuwento si Chichoy. "Sasabihin ko na sa inyo kung sino ang higit na pinaghihinalaan.. "Kung nagkaroon ng pagsabog." Lahat ay natigilan at din daw doon si Ginoong Pasta athindi nakapaniwala sa sinabi ni Chichoy." kong umalis siya kaagad dahil kukunin daw niya angregalo para sa bagong kasal. dumalawIto'y walang iba kung hindi ang mag-aalahas na si Simoun." patuloy na wika ni Chichoy. arsobispo. Dumating ang mga guwardiya sibil at walang matukoy kung sino ang maywika pa rin ni Sensia. kawani ng pamahalaan. "Naroon.. bahay ng mag-aalahas nang nagpunta sila para bumili ng mga bato. "Walang matitira kung nagkaroon ng pagsabog. Sino ba talaga angkabahayan ni Don Timoteo. Hindi "Sino naman kaya ang gagawa noon?" nagugulumihanang tanong nl Kapitana Loleng subalit hindi mababakasan ng takot.

lumamlam 5. platero ngatal 4.kukunin." Nagpatuloy sa kuwentuhan ang mga naroon. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Anuman ang maging kapalit ay hindi ko nanaising malagay sa kanyang katayuan. 3. nabagot 3. Makaraan ng isang oras ay nagpaalam na si Isagani sa pamilya upang umuwi at mamuhay sa piling ng kanyang amain. 1. ningas . 2.

Anuman ang maging kapalit ay hindi ko nanaising malagay sa kanyang katayuan. 3. Humahalo ang pawis ." 5. sinunog ang isang kabyawan sa Batangas. Isang malaking pinsala ang idinulot ng panunulisan ni Matanglawin sa kabuhayan ng mga lalawigan. 4. Abot-siko at kabit-kabit ang pagkakagapos sa mga ito. Kung ikaw si Isagani. May anim o pitong magsasaka ang dinakip ng mga guwardiya sibil na naglalakad sa gilid ng bundok isang katanghaliang tapat. Pinatay niya ang Juez de Paz ng Tiani. Sumisigid sa kanilang utak ang tindi ng init na tila nagpapakawala ng kanilang katinuan at malay-tao. GAWALM Ano ang labis na ikinabigla ni Kapitan Loleng sa mga narinig na balita? Ano ang pala-palagay ng mga tao tulad nina Kapitan Loleng at Kapitan Toringgoy sa nabigong kaguluhan? May katotohanan ba ang mga bali-balita at haka-haka ng mga tao? Pangatwiran. winasak ang mga pananim at nangulimbat sa mga mayayamang tao. Binabantayan ng sampling sundalo ang pamamaybay nila sa pitak. Kabanata 38 ANG KASAWIAN NAGING kilabot ng buong Luzon si Matanglawin at lumaganap na ang kanyang panunulisan.138 EL FILIBUSTERISMO 1. ano ang iyong gagawin at bakit? Pangatwiranan. 2. Umabot saTayabas at Panggasinan hanggang sa Albay ang pananalakay ni Matanglawin at ikinalat ng dugo ang kanyang pangalan. Ipaliwanag ang pahayag ni Isagani. Nilulusob ng kanyang pangkat ang bawat madaanang lalawigan. "Ang kumuha ngpag-aari ng iba ay isang malaking kasalanan. Binigla niya ang bayan ng Cavite na matapos lusubin ay tinangay ang lahat ng sandata sa tribunal. Nabigong hulihin ng mga humahabol na sundalo ang pangkat ng tulisan dahilan upang dakpin ang mga walang malay na magsasaka na nagkakamit ng parusa. Napakainit ng buwang iyon ng Mayo kaya't labis ang naranasang hirap ng mga dinakip. walang pandong at mga nakayapak. Kung nalaman lang marahil ng magnanakaw na ito ang tunay na layunin ay malamang sa pinag-isipan niyang mabuti ang lahat at tiyak na hindi niya iyon kukunin. Naghasik siya ng takot sa mga negosyanteng naglalakbay at ang mga mahihirap naman ay natatakot madiin sa ginagawang paghahasik ng lagim ng mga tulisan.

nila sa alikabok at nagiging putik na nakabahid sa kanilang mukha at katawan. Sa gayon ay magtangka silang tumakas at ng. Sa tuwing inihahampas ng mga kawal ang hawak na sanga sa kanilang katawan ay napapatakbo ang ilang nahuli at pasubsob na napapasunod ang nasa dakong hulihan.. "Huwag kang hangal! Sinasadya ko silang pagmalupitan at saktan para galitin. pagod. "Higit na mabuti. May ilang bumabagsak sa lupa dahil sa panghihina subalit napipilitang bumangon muli para danasin ang patuloy na paeDaoarusa. Iginala ng kabo ang tingin sa paligid at natiyak niyang nasa isang ilang na lugar sila. pung!" Isang bilanggo ang nakiusap na magpahinga dahil sa tindi ng pagod subalit hindi pumayag ang kabong kasama nila.. sulong!" muling sigaw ni Mautang. EL FILIBUSTERISMO 139 paglalakad." sagot ng lalaking tinatawag na Carolino. pagkahapo at hirap na walang kahulilip. Bakas sa kanilang anyo ang magkahalong poot at kawalang pag-asa. "Baguhan ka ano? Ano ba'ng ginagawa ninyo sa mga bilanggo ninyo sa digmaan?" sagot ng lalaki. Mautang!" sigaw niya sa kasama. Nang-uusig na tiningnan ng bihag si Manaka-naka silang humihinto sa paglalakad tuwing iinom ang mga sundalo. Nilapitan ni Mautang si Carolino at pagkuwa'y binulungan. Hindi niya nakayanan ang ginagawa ng isang sundalo na bukod sa hinahagupit ang nahuli'y sinisipa at tinatadyakan pa sa tuwing nadadapa. kunot ang noo bilang pagtutol at halatang masama ang loob. "Pabayaan mo silang maglakad ng malaya. "Mapanganib ang lugar na ito. Isang malakas na hagupit ang ipinagkaloob ni Mautang sa isang bihag." "Hala. Isang sundalo ang lihim na umiiling at halatang tutol sa kalupitan ng mga kasama. Pagkatapos ay muli silang makakaranas ng hagupit ng mga sanga na may kasama pang mga sigaw na pautos. Tahimik siya sa .

"Mas malupit ka pa kaysa sa mga panginoon. Napasigaw ito sa takot." Mas matitinding hagupit ang naging tugon ni Mautang sa lalaking nagsalita. "Tigil!" Tumigil ang pangkat sa paglalakad upang magkubli. Sumigaw ang kabo na namumutla.Mautang. . Tinamaan ng bala ang dibdib ng malupit na sundalo at bumagsak ito sa lupa na isang bangkay. Muli na namang sumipol ang isang punglo kasunod ang malakas na putok at nasapol ang binti ng kabo. Nakatago ang namamaril sa isang malaking bato na nasa bandang itaas. Pagkuwa'y isang malakas na putok ang kanilang narinig.

ang ang kanyang punglo. Sapagkat hindi na makapagsalita. Tanging si Don itinuturo sa likod ng batuhan. sapat upang makapagpahinga. sinabi na lamang Tumigil sa pagtugtog si Padre Florentino. Inisip ng pari na isang palalo si Simoun. Malinis at mahangin ang silid. Bakit nag-alinlangan si Carolino na barilin ang matandang lalaki? kalagayan ng kanyang pamangkin. walang iba kundi si Tandang Selo. EL FILIBUSTERISMO 141 iisipan niyang mabuti kung dapat niyang isuko si Simoun. maging 142 EL FILIBUSTERISMO Nagsaliwan ang himig at ang ugong ng alon. Ano ang idinulot ni Matanglawin sa mga tao? tulad ni Simoun gayong noon ay hinamak at dinusta nito ang kanyang pagkamababang-uri bilang isang Indiyong pari. Ang tanging nasa isip Napilitan si Carolino na asintahin ang lalaki b>agama't tila nababanaag niya atng pari ay wala na ang Kapitan Heneral at nagsisimula nang maghiganti ang mga pamilyar ang hitsura ng lalaki. Isa sa mga sundalo ang nagmamadaling umakyat upang tingnan ang isang Ngunit saan nanggaling ang sugat? Nagkasugat ba ito sa pagtakas habang matandang lalaki na naghihingalo. sumisigid nalamang huhulihin patay man o buhay ay nakuha pang ngumiti nang pakutya. Sinikap niyang suriin ang ni Tandang Selo sa pamamagitan ng mga titig ang dalamhating nais ipahiwatig sa apo.. Ano ang lihim na itinatago ng katauhan ni Carolino? madaliang pagpapakasal ni Paulita Gomez kay Juanito Pelaez na lalong nagpaaba sa 5. Si Carolino ay si Tano na anak niipasya sakaling may dumating na mga guwardiya sibil upang hulihin si Simoun. Sugatan Hindi agad nakatinag si Carolino kaya't muling nagtungayaw ang kabo. Pinag 140 Kabanata 39 ANG KATAPUSAN NASA tahanan niya si Padre Florentino kung saan mula sa bintana ay abot-tanaw ang laot. Kinalimutan ni Padre Florentino ang lahat at ang tanging inisip ay ang kapakanan ni Simoun. Nilapitan ng isang utusan ang pari para sabihing ipinasusundo siya ng maysakit at nais makausap. "Carolino. Natigagal naman si tumutugis kay Simoun ay ang pumalit na Heneral upang makuha ang bitbit na Carolino. Bakit dinakip ng mga sundalo ang mga magsasaka at iba pang tao? 3." nagkakandautal na wika ni Don Tiburcio. gamitin mo ang pagiging asintado mo!" ang utos ng kabo. Malungkot na tumugtog ng kanyang armonyum si Padre Florentino. Napasubsob sa batuhan ang tinamaang lalaki. Batid din niya na may malaking kinalaman si Simoun sa 4. Inakala ng pobreng matanda na siya ang tinutukoy sa telegrama na "Diyos na mahabagin! Ano'ng ginawa ninyo. "Barilinitong dumating may dalawang araw na ang nakalilipas at humihingi ng tulong sa pari. May dala itong Lumitaw ang isang lalaki mula sa pagkukubli sa malaking bato na tila sumenyas. kabyawan 5. Senyor Simoun?" "Wala na kayong dapat ikabahala! Huli na rin naman ang lahat. Ngunit ang totoo ay si Simoun ang Kastilang tinutukoy sa telegrama. Tiburcio ang nangalaga dito. Tinawag siyang Carolino sapagkat galing siyaMalubha ang sugat nito at mas magiging masama ang kalagayan nito dahil sa isang ng Carolinas at doon nakipagdigma. Kabesang Tales at apo ni Tandang Selo. pandong 4. maleta. Buhay pa ito kaya't sinaksak ng sundalo ngtinutugis? Natiyak ng pari ang kanyang hinala nang tanggapin ang telegrama lalo't bayoneta. darating upang dakpin ito sa ganap na ikawalo ng gabi. Hindi tuloy malaman ni Padre Florentino ang dapat Sindak at namumutla ang mukha si Carolino. Ganap niyang pinalaya ang kalungkutan sa pamamagitan ng musika. Malakas ito. Bunga rin ng kalungkutang ito ang pag-alis ng matalik niyang kaibigang si Don Tiburcio de Espadafta sa pag-aakalang natunton na ito ng naghahanap na asawang si Donya Victorina.makahulugang ngiti ni Simoun nang mabatid nito ang tungkol sa telegrama at sa mga Bangkay na ang matandang lalaki ngunit nakaturo pa rin sa likod ng mga bato. duguan at pagod na pagod. pa malinaw ang tunay na kalagayan ni Simoun para sa kanya. poot 3. paghahasik makapangyarihan ngunit sa kabila ng kahabag-habag na kalagayan at kahit pa 2. Agad pinuntahan ng pari ang silid kung saan naroon si Simoun. Sumunod ay ang ipabaril. Ang kanyang nabaril ay ang kanyang lolo namahabang paglalakbay. Hindi man lang kumurap ang mga mata nitong nakatitig kay Carolino at mayayaw magpasundo ng manggagamot ni Simoun mula sa kabisera. Marahil daw. "Diyata't. Nakapagtatakang sa kanya nagpunta si Simoun upang magpakalinga. Bakit kailangang parusahan at saktan ang mga nadakip na bihag ayon kay Kinalimutan na ni Padre Florentino ang panlilibak sa kanya ni Simoun may Mautang? dalawang buwan na ang nakalilipas mula nang lapitan niya ito at hingan ng tulong para mapalaya si Isagani. matanda at nagpunta sa kakahuyan upang magtago sa dampa ng isang mangangahoy. Wala pang nakakarating na balita sa pari at hindi "Barilin mo!" muling utos ng kabo. 2. Inisip ni Padre GAWAIN Florentino kung paano maililigtas ng isang paring Pilipinong tulad niya ang isang 1. Buhay o . Nakapagtatakang ni walang pag-aalala si Simoun sa banta nang nakaambang paghuli rito.. Napilitan si Carolino na kalabitin ang gatilyo at sumipoltaong pinagkakautangan ni Simoun sapagkat wala na itong padrino. kayamanan ng lalaki..EL FILIBUSTERISMOdarakpin daw sa gabing iyon. ang Victorinang iyon ay magagawa akong Nagsiluhod ang mga bilanggo kasama ang pa^mamakaawa. mo kung hindi'y ikaw ang babarilin ko!" Walang pag-aalinlangang tinanggap ni Padre Florentino si Simoun. Ano ang ibig sabihin ng mga ngiting iyon at sa kabila ng mga pagbabanta ay hindi man lang nakaisip magtago ni TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan Simoun? ng mga salita.. mayaman at 1. Umalis sa bahay ng pari ang sunod-sunod na putukan.

" "Kaloob ba ng Diyos na ang kapuluang ito. Diyos na nagpaparusa sa mga nagkasala at ito kaya't naging malapit ang loob nito sa kanya at mula noon ay naging matalik silang magkaibigan kasama ang mga lihim na krimen ng kapitan. Ipinagtapat ang tunay niyangng pag-ibig!" pagkatao. Nakipagkalakalan siya upang lalong mga taong labis na ang naging paghihirap at wala nang matanaw na magandang umunlad." kalooban at panlilinlang. Hindi ko ibignakita niya ang inyong paghihirap. Tumakas siya at nangibang "Madaling sabihin iyan ng mga taong hindi nagtiis. Siya ang bumigo ng inyong pangarap sa na mahulog sa kanilang mgapamamagitan ng pagkamatay ng babaing inyong iniibig. may kloropomo. Kailangang malaman "Sapagkat mali ang naging pamamaraan ninyo. Marahil nga. Naghari ang katahimikan at noon inihingi ng tawad ng pari ang mga naging kasalanan ni Simoun. mangyari ang isang kaguluhang gawa-gawa lamang na nagbunga ng pagkawala ng "Kaya nga lalo kong hinangad na sila'y pagmalupitan. Nabigla. Sa tulong ng kanyang salapinagbibigay ng biyaya sa mga nagpakasakit. Ano pa ba ang naghihintay sa bansa dala ang kayamanan ng kanyang pamilya. "Ang Diyos ay mapagpatawad."May dinaramdam po ba kayo?" usisa ni Padre Florentino kay Simoun." EL FILIBUSTERISMO 143 Itinanong pa ni Simoun kung anong klaseng Diyos ang humingi ng ganoon din siya sa himagsikan sa Cuba at tumulong upang maipanalo ang digmaan. ngayon?" tanong pa ni Simoun. Ang pagtubos ay nangangahuluhan ng kabutihan at pagtitiis. Walang laman ang mga botelya ng gamot. "Nalalaman kong hindi Niya pinababayaan ang mga Nalalapit na ang itinakdangtaong tumatawag at naniniwala sa Kanya. Ang pagtitiis ay pagpapatibay at ang ay naging Kapitan Heneral ang kaibigan at ipinadala sa Pilipinas. Huwag nating isisi . Sa kabila ng inyong pagkakamali ay patay ay kailangan nila akong hulihin. Ayokong maagawpaghahanda at ang mahiwagang. sunuran ito sa kanyang mga payo na gumawa ng labag sa katarungan upang makamit "Mawawala din ito. Ano ba ang nagawa kong kasalanan kung Isinalaysay ni Simoun ang nakaraang buhay. yaman. nila sa akin ang aking lihim. ang magtiis at gumawa ay para sa mga taong maniniwala na ang kaligtasan ay nasa kanila ring kamatayan. "Ay magpatuloy sa kanyang kaawa-awang kalagayan?" patuloy ng pari sa hindi Makinig na lamang kayong mabuti at wala ng panahon.. "Matapat at makatarungang Diyos. Ibinulong ni Simoun ang kanyang lihim sa pari. galing siya ng Europa at nagbalik ng Pilipinas na puno ng pangarap at kanyang parusahan at ipagkaloob ang tagumpay sa bayan?" pag-asa.natapos na pahayag ni Simoun. sa pagbili ng kanilang "Huwag na ninyong sayangin ang oras. Sumumpa siya ng paghihiganti. ang pagkukulang sa kamay. Ginoo. Labintatlong taon na ang susukatin ito sa naging kasalanan ng mga namamahala? Bakit hindi na lang ako ang nakakaraan. hindi makapaniwala ang nais. Sundin ang kalooban niya. si Padre Florentino sa natuklasan. kinabukasan at kalayaan. Nakilahok bukas? Hindi ninyo nasaksihan ang aking mga nasaksihan. sa pagkalinga ng Diyos." ani Padre Florentino." "Kung ganoon ay bakit Niya ako pinabayaan?" mapait na wika ni Simoun. ang tunay niyang pangalan." makahulugan tugon ni Simoun. pabangong nabasag. oras. Tumayo na ang pari." "May pangontra sa lason. Inihanda niya ang sarili sa paggawa ng kabutihan at pagpapatawad sa mga "Kailangang magtiis ang mga nilulupig upang higit silang maging karapat-dapat taong nagkasala sa kanyang ama pabayaan lamang siyang mabuhay nang payapa." ang bayan sa pamamagitan ng pagwasak ng pangarap ng iba. Doon niya nakilala ang Kapitan Heneral na noon ay isang komandante pa lamang. pag-ibig. Hindi katarungan ang --------------"--a—1 at sasabihin ko sa inyo lumikha ng isa pang krimen.. Higit na hahalimuyak ang amoy ng isang botelya ng Ngunit may mahiwagang mga kamay na nagtulak sa kanya upang mapahamak. may eter. Pag-ibig ang tanging tagapagligtas. Iniligtas siya sa kamatayan ng isang kaibigang nagbuwis ng "Magtiis at gumawa!" buhay para sa kanya." wika ni Simoun. Kasamang naglaho ang kanyang pangalan. Ginoo. Nais kong sabihin ninyo sa akin kung tunay na may Diyos. Hindi lalaya lahat. Pinautang niyakalaking pagpapasakit. Naging sunud-pakikipagtunggali ay pagpapalakas. Ang maging tagapagligtas ng ninyo ang aking lihim isang bayan ay hindi nangangahulugan ng kapahamakan nito. Ayokong mamatay na baon ang aking lihim. "Kung ganoon ay nagkamali ako.. Ano'ng dapat kong gawin lahat sa kanya. Ang apormorpina.. Ginoo. Napahindik si Padre Florentino. Mahaba ang matapat na pangungumpisal ni Simoun na inabot ng gabi.

Kung dumating ang isang panahon na kakailanganin ka para sa isang dakilang mithiin. Lumakad siya palapit sa bintanang durungawan at doon pinagmasdan ang alon. pakutya 5.. Kinuha ni Padre Florentino ang maletang may kayamanan ni Simoun at nagtungo sa talampas na laging pinupuntahan ni Isagani upang pagmasdan at isipin ang lalim ng karagatan." Ginagap ni Simoun ang kamay ng pari at masuyong pinisil. GAWAIN Ano ang ibig sabihin ng mga ngiti ni Simoun. diyan ka muna upang hindi maging kasangkapan ng kabuktutan at upang hindi maging tagapag-udyok ng kasakiman!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Nang matiyak ng pari na nag-iisa siya ay buong lakas na inihagis ang maleta upang lamunin ng karagatan. kayong mga walang bahid ng dungis at karapat-dapat ng isang karangalan!" May kumatok na utusan at nagtatanong kung magsisindi na ba ng ilawan. Lumuhod at nanalangin si Padre Florentino. Naghari ang katahimikan. Samantala. kasama ang mga korales at perlas. ano marahil ang iyong ginawa? Gagawin mo rin ba ang ginawa ni Simoun at bakit? . 2. "Kaawaan nawa ang taong nagbuyo sa kanya na maging masama." Ipinatawag din ng pari ang iba pang mga utusan upang paluhurin at pagdasalin. Nang mapunang hindi umiimik ang maysakit ay pabulong na nagwika si Padre Florentino. kabataan. gayong nakatakda na ang pagdakip sa kanya? Bakit lihim na nagtataka si Padre Florentino sa paglapit sa kanya ni Simoun? Ano ang ipinahihiwatig ng pagtatapon ni Padre Florentino ng kayamanan ni Simoun sa dagat? Kung ikaw si Padre Florentino ano ang iyong ipapayo o sasabihin kay Simoun? Kung ikaw si Simoun. 5. l.mabatid 3. 4. Nangilid ang luha sa mga mata ng pari. Tinanglawan nito si Simoun at nabatid na ito ay patay na.. sapagkat kung wala'y mas mabuti pa ang mabigo na lamang.144 EL FILIBUSTERISMO sa iba ang ating kasawian. magpakalinga 2. Ang kalayaan at pagsasarili ay makakamit natin ng may kahandaan. dinusta 4. "Nasaan ang kabataang handang magpakasakit sa bayan? Nasaan ang kanilang mga pangarap at kasiglahan alang-alang sa kabutihan ng bayan? Hinihintay namin kayo. iluwa ka sana ng dagat sa pamamagitan ng utos ng Diyos. 3. nagpaaba 1. "Manatili ka sana sa kailaliman ng karagatan na walang hanggan.