Ang Pinaikling Bersiyon

EL F IU B U S T E R IS M O
ni JOSE RIZAL

nina GLADY E. GIMENA at LESLIE S. NAVARRO

JSLPrime
4^ Quality
Printing Corporation

Karapatang Ari 2009 Prime Multi-Quality Printing Corp. GLADYRGIMENAat LESLIE S.NAVARRO

NILALAMAN

anumang paraan nang walang nasusulat na pahintulot mula sa Printer at sa mga Awtor. Anuniang paglabag ay maaaring maharap sa batas ng karapatang sipi at sa iba pang ipinatutupad na batas kaugnay nito. Kabanata 5 Kabanata 10 Kabanata 14 Kabanata 17 Editor: OFELIA E. CONCEPCION Artist: RICNERI Cover Design: MICHAEL MIRANDA Inilathala: PRIME MULTI-QUALITY PRINTING CORP. ISBN 978-971-94260-3-5 Walang bahagi ng aklat na ito ang maaaring kopyahin at irekopya sa pamamagitan ng elektroniko, makinilyado, mimyograpyo, at sa Kabanata 5: Ang Noche Buena ng Isang Kutsero ............................................................................................... 22 Kabanata 25 Kabanata ...29 7: Simoun ............................................................................................... 6: Si Basilio ............................................................................................... 4: Kabesang Tales ............................................................................................... 3: Ang mga Alamat ............................................................................................... 2: Sa Ilalim ng Kubyerta ............................................................................................... 1: Sa Kubyerta ...............................................................................................

Kabanata 33 Kabanata 35 Kabanata 37 Kabanata 44 Kabanata 50 Kabanata 54 Kabanata 57 Kabanata 62 14: 13: 9:

8:

Maligayang

Pasko

Kabanata 67

16:

Ang

Kasawian

ng

Isang

Intsik

........................................................................................................... Ang mga Pilato

............................................................................................... Kabanata 70 17: Ang Perya sa Quiapo

........................................................................................................... 10:KarangyaanatKaralitaan

............................................................................................... Kabanata 72 18: Ang mga Panlilinlang

........................................................................................................... 11: Los Banos

............................................................................................... Kabanata 76 19: Ang Mitsa

........................................................................................................... 12:PlacidoPenitente

............................................................................................... Kabanata 81 20: Ang Nagpapalagay

........................................................................................................... Ang Klase sa Pisika

............................................................................................... Kabanata 83 21: Iba't Ibang Anyo ng Maynila

........................................................................................................... Sa Bahay ng mga Mag-aaral

............................................................................................... Kabanata 86 22: Ang Palabas

........................................................................................................... 15: Si Ginoong Pasta

............................................................................................... Kabanata 90 23: Isang Bangkay

...........................................................................................................

...............................................................................................

..................................................................................................................................................................................... 1 5 35: Ang Pagdiriwang ................................................................................................................................................. ..................................................................................................................... Kabanata 1°3 Kabanata *07 Kabanata Ill Kabanata 113 27: Ang Prayle at ang Pilipino Kabanata 1 SA KUBYERTA .................................................................... .............................................................................. .................................................................................. Kabanata 34: Ang Kasal ni Paulita I27 EL FILIBUSTERISMO ...................................... Kabanata 28: Ang mga Katatakutan l2^ Kabanata 29: Mga Huling Salita kay Kapitan Tiago 132 Kabanata 37: Ang Hiwaga................ ........ Kabanata 124 33: Ang Huling Matuwid ............................................................................................... ............................................................................................................................................. 30: Si Juli Kabanata 13** 31: Ang Mataas na Kawani Kabanata 39: Ang Katapusan .............................................................................................. 38: Ang Kasawian ..................................................................................... Ang Mga Paskil ....................Kabanata 93 Kabanata 96 Kabanata 99 26: 25: 24: Mga Pangarap Kabanata 121 32: Mga Bunga ng Paskil ............................................................................................................. Kabanata 118 ........................................................................................................................................................................ 36: Kagipitan ni Ben Zayb .......................................... Tawanan at Iyakan ....................................................................................................

Mabait ang anyo ng may edad na kapitan ng bapor. may puti na ang mga buhok. Panay ang reklamo ng ginang tungkol sa mga naglalayag na bangka ng mga mangingisda at balsa ng niyog. Walang patid ang kabubusa ng bibig ng ginang dahil sa mga labanderang naglalaba sa ilog at mga naliligo at nagpipiknik. Panay rin ang pagbubuga nito nang maitim na usok na babala ng bisyo't malalang sakit. "Bakit gumagawi sa dakong iyon ang iyong hangal na timonel?" asik nito. Siya ang ginang na asawa ng pekeng doktor na si Don Tiburcio de Espadafia. "Marahan po ang patakbo dahil tayo'y daraan sa palayanang iyan. nakasuot ng Amerikana at hitsurang Europeo. Mabigat ang Bapor Tabo dahil sa dami ng mga kargamento.una ng mga kalakal at kargamento. tamadatmay katigasanangulo. Nahambalos ng lalaki ang babae pero pagkatapos mahimasmasan ay mabilis na tinakasan ang donya. Pabilog at hugis tabo ang bapor na kadalasang sinasalimbayan ng malakas natunog bilang pagbibigay hudyat at paghahari-harian. Nakikialam pa ito sa kapitan at nagbibigay ng opinyon. Puno rin ito ng mga pasahero. Labis itong nagpapahirap sa timonel na may hawak ng tikin. Nariyang kumanan o kumaliwa Mg bapor para makaiwas sa mas mababaw at mas maputik na bahagi ng Il0| Animo'y isa siyang beteranong matapos sumuong at mamuno sa initpnnuanib na misyon ay kinatandaan na ang pagpapalaki ng mga batang i il . 6 EL FILIBUSTERISMO Lulan din ng bapor Tabo si Donya Victorina.I iiif* sumpungin.H mg [bang kawani ng pamahalaan ay nakamasid sa tanawing dinaraanan ng bapor. Mlging ang kapitan ay naghihirap sa pagdiskarte upang maiwasan ang mga ij-. May ilang nakadamit Europeo . Si Padre Irene ay pusturang-pustura at nangingibabaw ang panlabas na kaanyuan. Qlga prayle. "Aba'y bilisan naman ninyo! Kaunting tulin pa ng makina! Bakit hindi buong tulin?" pahayag pa ng donya sa kapitan." Itinuro ng kapitan kay Donya Victorina ang bahagi ng ilog na tila palayanan.i ani> karanasang pinagdaanan noong kabataan bilang isang marinerong nil Makay sa niatulingsasakyangpandagatnanakapaglakbay samalawakna km Ionian. Ang mga Intsik at Indiyo ay nasa ilalim ng kubyerta I i . Bunga ng paliko-likong agos ng ilog ay napag-usapan ang pagtutuwid nito upang hindi maging sagabal sa paglalakbay. Naging tagapangasiwa ng kanyang pamangkin si Donya Victorina. Mababakas sa kanyang im ik 11. Si Don Custodio ay nagpapahinga sa kanyang kabin matapos masiyahan sa pakikipag-usap na animo'y walang kapaguran. Dahil sa pagmamalabis ng ginang ay hindi nakatiis si Don Tiburcio. Ang ilang mga prayle ay nakaupo sa magandang upuan. Mikailang ulit na sumadsad ang bapor sa mababaw na bahagi ng ilog na puloi putlk. Mainit ang ulo ni Donya Victorina at lalo iyong tumitindi sa tuwing maririnig ang sigaw ng kapitan na nag-uutos sa mga timonel na may hawak na tig-isang tikin. Sa kanya nagmumula angutoskung kailan pihlhintuin a1 muling paaandarin ang bapor. isang lalaking balbas sarado at may bigote. mga manlalakbay at mga mahahalagang tao ng lipunan ay nasa Haas ng kubyerta. Si Simoun ay naroon din. Ang ibang manlalakbay ay may MWak na tabako habang nakikipagkuwentuhan. ang tanging ginang na nakikiumpok sa pangkat ng mga kalalakihan.BUWAN ng Disyembre noon at naglalakbay ang Bapor Tabo sa Hog Pasig galing Maynila at patungong Laguna. Si Simoun ay si Crisostomo Ibarra na ngayon ay nagbabalatkayong isang dayuhang mag-aalahas. "Mababaw po sa bahaging iyon. Ang mga empleyado ng pamahalaan. . Sa pakiwari niya'y labis na nakakaistorbo ang mga taong iydn. Kilalang-kilala si Donya Victorina dahil sa katarasan ng pananalita. ginang. Isang dalagang maganda at napakayaman ang pamangkin niyang si Paulita Gomez subalit maagang naulila sa ama't ina. May hirarkiya ang mga pasahero sa Bapor Tabo bilang pagpapakita ng uri ng tao at kapangyarihang umiiral sa lllttma ng lipunan. nakasalamin na animo'y bulag. Ang bapor na ito ay nasa ilalim ng pamamahala ng mga reverendos at ilustrisimos at daong ng pamahalaan." tugon ng kapitan.11>al sa kanilang paglalakbay. Lalong pinabagal ang paglalakbay nito dahil sa maputik na tubig. Ang kubyertang nasa itaas na bahagi ng bapor ay i Mgpapahiwatig ng taas ng antas ng mga taong lulan ng bapor.

Kilala ang lalaki bilang tagapayo ng Kapitan Heneral kaya't maging ang ilnng mahahalagang tao sa lipunan ay nakinig sa kanyang pagsasalita gaya ni I Ion Custodio. mataas nil lalaki at may mapuputing buhok na tila lalong nagpapataas ng sarili. "Iyan ang ibig kong sabihin. "Napakadali lamang Nolnsyunan ng suliraning iyan... na nakasuot ng malaking salamin sa mata na mangasul-ngasul ang kulay. At kung hindi lamang dahil sa mga pari.. Nakisabat na sa usapan si Padre Salvi." "Ang pagsira ay maano?" "Ngunit paano ang kuwartang gugugulin?" 'Qamitin ang mga bilanggo sa pagtatrabaho." II IN 1 Simoun. Maging si Ben Zayb ay hindi kumbinsido at naniwalang panukalang iimkiikanluranin iyon sapagkat si Simoun ay matagal nanirahan sa bahaging Norte ng Amerika." Agad sinang-ayunan ni Padre Camorra ang sinabi ni Padre Salvi.i 11 >i i ." ■ii I • 1111. Muling nagsalita si Donya Victorina. Hindi iyon natapos dahil nakialam ang isang pantas ng agham. Ang ibig kong sabihin ay magbukas i iK panibagong lagusan at sarhan ang dating lagusan na Ilog Pasig para sa I'. .I I N I inn ( iiNloclio. < iinoong Simoun..magbubungangkaguluhanangganyangparaan . "Mangyari pa kasing wala namang matinong lawa dito sa Pilipinas.i. Noong panahong pinipilit silang maghakot ng malalaking kahoy para sa gagawing daong ng mga barko.lalakbay. balbas sarado.... "Walang nakaisip ng ganitong paraan gayong napakadaling solusyunan ng sinasabi ninyong suliranin." Ang panukala ni Simoun ay nagbigay ng kalituhan sa mga nakikinig.IIHJSTERISMO Napangiti na lamang si Ben Zayb at sa wari'y hindi malaman ang isasagot M kubila ng paniniwalang siya lamang ang taong may matalinong pag-iisip sa IMIipinas. "Makailang ulit nang may naganap na paghihimagsik sa bayang ito."ayon I. May isang naglakas-loob na nagsiwalat ng pagtutol.Nakikipagtalo si Ben Zayb. i Igulllhin? Nag-alsa ba ang bayan ng Ehipto? Nagalsa ba ang mga ll in mtmy lludyo laban kay Titus? Akala ko ba'y may nalalaman kayo sa .. i lllV "■ noting I* >kohin ang ating mga sarili.. mga kabataan at mga ' ■ *' i I iiliat ay pagawain at utusang magdala ng kani-kanilang kasangkapan ni ptgkain." 11 nidi ito sasapat.. 11 mnanatilingbibigyangkatuwiransa pagdaan ng panahon. Huwag bayaran ang kanilang tnblho nang sa ganoon ay makakamenos ang pamahalaan. Nakikinig sa pagtatalo ang payat na paring Franciscano na si Padre Salvi.." tugon ng Dominiko. Ben Zayb?" "Sa lalawigan ng Puente del Capricho ay may ginawang tulay ang isa naming kapatid. Ni hindi kailangang gumasta ng salapi." Noon nagsalita ang mag-aalahas na si Simoun. "Matagal ng nangyari ang panahong iyon. isang manunulat na mukha ring prayle kay Padre Camorra. Batid ninyong iyan ang tanging I.. "Humukay ng tuwid na kanal magbuhat sa bunganga ng ilog hanggang SH labasan na daraanan patungong Maynila.ni- luyitytn?" 8 EL FILIBUSTERISMO Lahat ay nagulantang sa isinagot ni Simoun kay Don Custodio.." I I 7 NI. Hindi na maghihimagsik ang pulong ito kahit .ir.. subalit ang inyongpanukala ay nangangailangan ng D 111 ■ i k. "Nakikilala mo ba ang pantas ng mga agham... Padre Salvi.." Napabaling ang atensiyon ng lahat sa mag-aalahas. isang batang pari na mukhang artilyero." sabi ni Simoun." i mig ganoon ay gamitin pati mga matatanda. Nanawagan sila sa pamamagitan ng kanilang teorya at pinintasan ang tulay na ito na hindi matatag at may kahinaan. "Ipagpaumanhin 11iii\t>.. i n | si Don Custodio sa naging pahayag ni Simoun." sabi pa ni Simoun.. Ngunit ang tulay ay nanatiling matatag sa pagdaan ng panahon sa kabila ng mga unos gaya ng baha at lindol.. Kapwa malakas ang tinig at panay ang kumpas ng sinumang tagapagsalita.. 11 aking halaga at nangangahulugan ng pagsira ng ilang kabayanan..inn \ni i >iik mahina ay mananatili sa kanilang kalagayan habang ang "< ..

. a I... Ngunithindi ItO pinagtibty sapagkat wala nito sa lawa..n ay ganyan.. "Ang Amerikanong iyan ay nag-iisip na wala tayong ibang higit na pinakikitunguhan kundi ang mga taong pula ang balat kaya't wala siyang pakundangan na magsalita sa loob ng bapor kung paano gipitin at hamakin ang mga Indiyo. Padre Salvi. "Mga susong maliliit. Ben Zayb.. posibleng huwad. Kailangan lamang ang mga mata. "Nakakita na ba kayo ng pato?" "Namaril na kami niyan sa lawa. Siya'y isang magaalahas na nakilala ng Kamahalan sa Havana. o sina Padre Irene at Padre Salvi." "Hindi!" tutol ni Simoun.. matipid ai oi ihinal na panukala para linisinang lawa ng Laguna.. Siya rin ang namahala sa pagpapagawa ng isang barkong pandigma gayong wala naman siyang alam tungkol dito. "Alam ba ninyo kung saan nakukuha ang mga ito? Kung kayo'y katulad ko o kasingtagal kong nanirahan sa lupaing ." tugon ni Ben Zayb. Ano ba ang kanilang kinakain?" usisa ni Don Custodio. "Ang may kuwento sa akin ay ang Kamahalan. Indiyong Ingles!" pabulong namang wika ni Ben Zayb. "Sinasabi ko sa iyo. "Hindi kailangang maging isang Indiyo para malaman ang sagot. at kahit pa ang hinamak na si Padre Sibyla ay walang tiwala sa bibitawang salita sa iba pang makakarinig. Walang ibig makiayon kay Don Custodio sa takot na makabangga si Simoun dahil parang ang Heneral na rin ang kanilang kinatalo." pakli ni Don Custodio." "Marahil »y. na muling tinanong si I let) Zayb. I'll.inn hindi | ■ i|| iii)'. El.ii sa mga taong matagal na dito ay higit na nagdudulot ngsuliranin Mgl panukalangnapapalamutianng mga salita at malaking gugulin na siyang pmiinimv*. Gaano man karami ang kanyang salapi'y wala siyang nalalaman patungkol sa isang gawaing naval?" Maging si Ben Zayb ay pinarunggitan ni Don Custodio samantalang napapangiti lamang ng lihim si Padre Irene." naisagot ni Ben Zayb sapagkat siya'y isang inamamaliayiif. "Ah." "Tama! Susong maliliit!" bulalas ni Don Custodio. "Isang Amerikano." ani Don Custodio. Noon lamang sila nakatagpo ng katunggaling tulad ni Simoun na walang pasintabi sa mga pahayag." wika ni Padre Camorra. Isinama siya dito upang makabayad ng utang na loob at upang lalong magpayaman sa pamamagitan ng pagbebenta ng mga brilyanteng. "Ang nasabi ko'y nasabi ko na! At Padre Sibyla. ang pagkakagawa ng hospital ng Los Banos na siyang tinutuluyan ngayon ng Kanyang Kamahalan..M') 9 .. Namutla si Padre Sibyla dahil tinawag ni Simoun na kahangalan ang kanyang pagsasalita at maging si Don Custodio ay hindi nakatinag sa kinatatayuan. Kundi iyong maamo na inaalagaan sa I'ateros at Pasig.. itigil na ninyo ang pagsasalita ng Latin at mga kahangalan. "Hindi patong bundok ang tinutukoy ko..na kailangang nababatid ang lahat. Maging si Ben Zayb.IBI is 1I KI'. hindi ko ba malalaman iyan?" gigil ni Don Custodio.tan at tinatanggap. Hindi ba't naipagawa ito sa pamamagitan ng sapilitang pagpapatrabaho sa ilalim ng latigo ng isang uldog?" "Naghimagsik sila noon antes. Isa siyang taong walang utang na loob na manghuhuthot ng salapi ng mga Indiyo at pagkatapos ay." at tinapos ni Don Custodio ang pahayag sa pamamagitan ng makahulugang kumpas.. Siya rin ang nagpayong magpadala ng ekspedisyon sa Carolinas. "Kung walang panganib ay ibig ninyo akong magsalita at kung mayroon ay ayaw ninyong magsiimik. "Isang mulatong Amerikano!" bulalas ni Don Custodio." wika ng Dominiko. Hindi ba't ipinagmamalaki pa nga ninyo sa akin. "Bago Minulan ang Obras del Puerto. Hindi alam ni Ben Zayb ang sagot gayong inaakala niyang siya lang ang kaisa-isang nag-iisip na ulo sapagkat hindi niya batid ang industriyang ito. "Maaai i ha naming malaman kung ano iyon?" tanong ng mga nakarinig na liagsilapitan kay Don Custodio. "Ang nangyari noon ay maaaring mangyari ulit..ibigay sa kanila ang maraming trabaho o patawan pa sila ng malaking buwis. nagharap ako ng isang simple. Ano'ng halaga ninyong mga prayle kung magkakaroon ng himagsikan sa bayang ito?" Hindi na pinansin ni Simoun ang mga tumututol sa naging pahayag at nanaog na siya sa isang maliit na hagdanang papasok sa loob ng kubyerta.

"Pumapayag ba kayong gumawa ako ng isang artikulo tungkol sa panukala ninyo?" tanong ni Ben Zayb. at iba't ibang laki ng bayong. Si Basilio na mag-aaral ng medisina. "Sapagkat sa bayang ito ay bihira ang nag-iisip. Maminsang paligiran nila ang isang dalagitang estudyante para bulungan at harutin o ang pagkaguluhan ang isang nagngangangang mapula ang labi dulot ng nginangatang apog at ikmo. ilustrisimos 5. Paano kumilos ang mga tao sa kubyerta gaya nina Donya Victorina. si Isagani na mas bata ay nag-aaral sa Ateneo at si Kapitan Basilio. "Kung mag-aalaga ng pato ang lahat ng bayang magkakanugnog ay mapapalalim ang ilog dahil sa panghuhuli ng susong ipapakain sa mga pato. ang iba'y nag-uusap at ang ibang pasahero ay mga naghanay at nakahambalang na tila patay at mahimbing na natutulog. "Kung ang lahat ay mag-aalaga ng pato ay dadami ang balot." "Ano'ng kaugnayan niyan sa inyong proyekto?" kunot-noo si Ben Zayb. maging nina Don Custodio at Ben Zayb sa katauhan ni Simoun? . 10 FILIBUSTERISMO EL 4. dalawang kabataang estudyante at isang may edad na.ito. Walang tigil sa paglikha ng ingay ang bapor dahil sa patuloy na pagpito at kasisigaw ng kapitan. Don Custodio. "Ayaw niyang magpagamot.. 3. reverendos 2. tampipi. timonel 3. Ang karamihan ng pasahero ay nakaupo sa mahahabang mga bangko at mga tabureteng kahoy. May ilan ding nakahigang Intsik na mangangalakal na malapit sa makina. Ben Zayb at mga prayle? Anong kabutihan ang maidudulot ng sinasabi ni Simoun na pagtutuwid at paghuhukay ng kanal na daraanan ng bapor sa kabila ng gagawing pang-aalipin sa mga bilanggo at mga Indiyo? Ano ang naging reaksiyon ng mga prayle at mahahalagang tao sa marahas na suhestiyon ni Simoun tungkol sa pagpapatrabaho? Ano ang dapat katakutan ng mga prayle. Ang ilang kabataan ay nagsisipaglaro at nagbabaraha. Abala ang mga tao sa kanikaniyang gawain at hindi alintana ang ingay na dulot ng ugong ng makina at malalaking bulwak ng tubig na lumilikha ng alon. Ngunit sa aking palagay kaya niya ako pinaalis ay upang malaya siyang makahithit ng opyo. Kaibigan ni Kapitan Basilio si Kapitan Tiago kaya't kinumusta nito ang kalagayan ng kaibigan kay Basilio. malalaman ninyong ang mga susong ito ay kinukuha sa mga buhanginan. bayang magkakanugnog \ GAWAIN I Ibigay ang mga naging paghahambing ni Rizal sa Bapor Tabo at sa pamahalaang umiiral noon. Si Kapitan Basilio ay nagbuhat sa pamimili sa Maynila." Ibinukas ni Don Custodio ang dalawang bisig at pinagmasdan ang mga ilamamanghang nakikinig sa kanyang sinasabi. Inutusan niya akong magtungo ng San Diego para tingnan ang mga paupahan niyang bahay. tumutulo pa ang laway at bahagyang nakanganga sa pagtulog. 5. Kabanata 2 SAILALI M NG KUBYER TA MASIKIP sa ilalim ng kubyerta dahil sa dami ng pasahero at mga kargamento. nakakadiri! Mabuti pa'v matabunan na nga ng buhangin!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. kubyerta 4. May mga estudyanteng madaling makilala dahil sa bihis at puting kasuotan." May 2. 1." "Pero Don Custodio.. May tatlong lalaking nag-uusap." paismid na wika ni Donya Victorina. Nasa gitna ang mga kargamento at kagamitang tulad ng maleta. Ay. Pinagtatalunan pa nila ang kilos ng makina at iniaayon nila iyon sa kanilang napag-aralan sa Pisika.

bagamat isang ulila... "Kaya nang malaman ni Donya Victorina na narito ako sa ilalim ng kubyerta ay may pangungutya niya akong tiningnan..." "Naiintindihan ko. .." IUI 12 FILIBUSTERISMO EL "Siyang tunay! Napakayaman.. Kung mas naging abala na lamang sana si Kapitan Tiago kay Cicero... Mas masama ang panahong ito kaysa panahon ng ating mga .. "I I nidi masama ang inyong nais mangyari.." III IH Italiagyang tumango si Kapitan Basilio.. Basilio. marangal." Pagkuwa'y nagpakawala si Basilio ng tawa.. : i i ... Maging ang mga guro ay hati sa Pilipino at Kastila.s in/it nos nequiores! I 'agkauabi nito'y naglakad palayo si Kapitan Basilio na animo'y emperador H. kami'y nagaral kahit paano ng Wikang Latin sapagkat ang aming mga aklat ay nasusulat sa Wikang Latin.." "Matutuloy po ito sapagkat ang hinihintay na lamang namin ay ang permiso nitapos makipagkita si Padre Irene sa Kapitan Heneral.. " Tutol si Padre Sibyla kaya't balewala rin iyan. mayaman.." 'Tutol nga po kaya siya narito ay upang makipagharap din sa Kapitan 111 .i ako. Ginamit ito ng mga tao noon na walang halong pang-aabuso sa katawan.. iyon ay paurong na.... "Iyon ang dahilan kung bakit ayaw ng aking tiyo na umakyat ng kubyerta. "Sa aking palagay ay mahirap maisakatuparan ang isang iyan. Kako." "Sigurado akong nangako ka upang hindi mawalan ng nobya.... "Ang kanyang tiya.. magiliw at walang kapintasan liban lamang sa isang bagay. Ikaw ba'y magbabakasyon na?" Napatingin din si Simoun kay Isagani. iv niaano namang matuto ng Wikang Kastila kahit paano.. "Oo! Ang problema'y sa amin mismo nagtatago ang kanyang asawa!" Sabay na bumulalas ng pagtawa ang dalawang binata... Siguradong uusisain sa kanya ni Donya Victorina ang tungkol kay Don Tiburcio. Itinuturing itong isang gamot. "Narito ka pala. Niregaluhan namin Mg paring dalawang kabayong kastanyo at siya'y nangako sa amin ng tulong.. ano'ng sabi ng tiyo mo tungkol kay Paulita?" usisa ni Basilio." kuwento pa ni Isagani........ Subalit alam ba ninyo na ang nagmalabis ng paggamit nito ay ang mga Tsino? Ang mga Tsino na . Kung hindi matuto ng Wikang i . wala naman siyang malplpintai kay Paulita.. Slnermunan ako aa pagpili ng mapapangasawa. i ang pakinabang na walang kahirap-hirap.UISTER1SMO ." mi Isagani.nl-.." "Kaninong bahay ang gagamitin ninyo?" "Sa mayamang si Makaraig po. Alam mo bang hiniling sa akin ni Donya Victorina na hanapin ko si Don Tiburcio.ni" kaya nagkangitian ang dalawang estudyante. i Inyo.. Natawa rin si Isagani.11 walang alam na kahit isang salitang Latin." Nakatawa pa ring wika ni Basilio. subalit kahit pa bigyan kayo ng permiso ay saan kayo I ni. "Kababayan mo ba siya?" ... i Wikang Kastila ang mga libro ninyo subalit hindi itinuturo ang wikang i i . Noong panahon namin.. lalial. • " S inabi pa niya ang isa sa mga winika ni Horatius na Aetasparentum fit n" tivl. Ihahandog niya ang isa sa kanyang mga Inilniy. iilia ng pondo?" Sa ambagan po. Maganda." M. "Ang salot na opyo..palagay din si Basilio na may sulsol ni Padre Irene ang ginawang pagpapapunta sa kanya ni Kapitan Tiago sa San Diego. Naihanda na ng mga kabataan mil'. Ibig lamang ay > > > 11 1111. A 11| ■ 111 a 111 rap sa mga matanda sa una ay ang pagiisip ng mga bagay na hadlang kaysa sa kabutihang naiisip ng taong nakaisip nito.nil sa Los Banos." "Kumusta ang inyong mungkahing magkaroon ng Akademya ng Wikang Kastila?" tanong pa ni Kapitan Basilio.n I ii 11. Hindi niya alam ang kanyang isasagot.. Ang panahon i i ." Samantala ay nagtungo sa ilalim ng kubyerta si Simoun at dinatnan ang dalawang binata habang nagkukuwentuhan..

May katandaan na ito at maputi na ang mga buhok subalit halata ang malusog na pangangatawan." "Panay ang siko ko sa iyo. Nakita ng kapitan si Padre Florentino at inanyayahan sa kubyerta. "Iinumin ko na ang aking serbesa. Tka nga ni Padre Camorra ay kapansin-pansin ang kawalan ng sigla ng bayang ito dahil sa dami ng tubig na iniinom. "Sabihin ninyo kay Padre Camorra na marahil kung tubig lamang ang kanilang iniinom ay wala silang usap-usapang maririnig. "Bakit yata palaban ka ngayon. Sinabi ni Basilio na hindi niya kababayan si Isagani subalit magkalapit ang kanilang lalawigan. Inampon niya ang i' iinaiigking si Isagani. Walang nangyari sa kanyang pagtutol at pagsusumamo sa matigas na kalooban ng ina na siyang nakapangyari sa luhat. EL 13 FILIBUSTERISMO "Napakainam na sagot. Hindi siya mapaniwalain sa mga ganyang bagay. Halata sa mukha ng klerigo ang pagiging marangal na tao at bakas ang kawalan ng pagmamalaki at kapalaluan." Lumapit ang isang katulong para sabihing hinahanap si Isagani ng kanyang tiyong si Padre Florentino." tanging naging pahayag ni Simoun. Si Padre Florentine} ay anak ng isang napakayaman at kilalang tao sa Maynila. At kapag ang isang bayan ay hawak ng isang paring Indiyo ay tiyak na mahirap ang bayang ito. 11 ■. Ngunit nangangamba akong pagtawanan lamang n i Padre Camorra ang inyong mga pahayag at magtanong kung kailan nagiging karagatan ang tubig. nagpahalata ang mukha ni Simoun ng pagtataka. "Mabuti sa katawan ang serbesa. "Hindi po ba ninyo alam?" "Hindi pa ako nakakapunta sa lugar na iyon lalo't wala namang mamimili ng alahas. "Hindi kami bumibili ng isang bagay na hindi namin kailangan. "Minumura siya kapag nakatalikod subalit pinupuri kung nakaharap. Taliwas iyon sa naging lubiguan ni Padre Florentino sapagkat isang linggo bago ang unang misa ay ii. "Kumusta ang probinsya?" usisa ni Simoun kay Basilio. Baka isipin ng mga prayle na ayaw ninyo silang makahalubilo.ii '. Sinuri ni Simoun si Isagani na tila may kasamang paghahamon." alok pa ni Simoun kay Isagani." Sumabad si Isagani." Pilit na ngumiti si Simoun. Ang tubig ay maaaring makapuksa ng sangkatauhan o lumunod ng mundo kapag naging dagat. Si Padre Florentino ang klerigong Indiyo na tiyuhin ni Isagani." Itinaas ni Simoun ang ulo ngunit hindi nakikita ang mga matang nakatago sa salaming asul." Tinula ni Basilio ang tula ni Isagani. Idinaos ang kanyang unang misa na tatlong araw ang naging pagdiriwang lunggang sa namatay ang kanyang ina na maligaya. Hindi niya nakahiligan ang bokasyon ng pagpapari subalit dahil sa panata ng ina ay pumasok siya sa seminaryo. May isang nakapagsabi sa akin na ang mga parokya dito ay hawak ng isang klerigong Indiyo. Marahil ay mahihirap ang tao doon. kaibigan?" usisa ni Basilio kay Isagani." "Nagkakatipon sa kailaliman ang tubig kapag hinuhukay ng mga tao. Tumanggi si Isagani sapagkat hindi naman siya umiinom ng alak. "Huwag kang magalit." "Dumadalaw ba siya kay Kapitan Tiago?" "Mula pa nang siya'y dumating. "Hindi ko alam kung bakit subalit nakakatakot ang lalaking iyon. Hindi mo ba alam na siya ang tinatawag na (Cardinal Moreno?" Natigilan si Isagani.Ipinakilala ni Basilio si Isagani sa mag-aalahas na si Simoun.pakasal ang kanyang kasintahan sa kung sino lamang na lalaki. Iniwan niya ng walang paalam ang dalawang binata. Ang mabuti pa siguro'y uminom na lamang tayo ng serbesa para sa ikauunlad ng iyong lalawigan. binata. Inunahan siyang magsalita ni Basilio." "Ang tubig ay nakakapatay ng apoy. Mula noon iv I inanggap niya ang kabiguan at kalungkutan sa buhay. Napilitan ang pari napagbigyan ang kahilinganng kapitan kaya't ipinatawag | ." katuwiran I tipitan sa paring Indiyo. Nasa isang bangko sa bandang hulihan at kasama ang ibang pasahero ang klerigong Indiyo." Gumuhit sa mukha ni Isagani ang pagkainis." "Marahil ay mas makabubuting sabihin ninyo sa pari ang tulang ito. Nakatuwid ang katawan bagama't nakaupo at taas ang ulo. i m para sabihing iwasang makita ang 1 . dahil wala akong masamang ibig sabihin.

"Masamang panahon! Masamang panahon!" may himigpagbibirong wika ni Padre Sibyla. Nagtaasan na ang bilihin ngunit ang nais nilang ibayad na halaga sa binyag ay mura pa sa lialaga ng isang manok. "Marami rin akong nakitang magandang tanawin at ilog. Naroon din ang payat na Franciscano bagama't hindi gaanong maingay. Noong bago pa dumating ang mga Kastila ay sagrado at pinaniniwalaang may nananahang espirito sa batungbuhay." Kaban ata 3 ANG MGA ALAM AT WALA na ang init ng pagtatalo nang umakyat si Padre Florentino sa kubyerta. klerigo 5.Ipaliwanag ang pahayag na ito. "Ang Alamat ng Malapad na Bato. Sa halip ay nagkakasiyahan na ang umpukan ng mga pari't mahahalagang tao sa lipunan na may hawak na mga kopita. l. tampipi TALASALITAAN singkahulugan at gamitin sa 3.Ano ang pananaw ni Simoun sa isang bayan na hawak ng isang paring Indiyo? 5.kapitan upang hindi maanyayahan i I ubyerta. "Saan ba kayo galing? Hindi tuloy ninyo nakita ang pinakamagandang bahagi ng paglalakbay na ito?" pasigaw na wika ni Don Custodio na tuluyan nang nawala ang inis sa tinig. hindi ninyo alam ang aming ginagastos!" agad tutol ni Padre Sibyla. Maging ang mga Indiyo ay tumatawad sa pagbabayad ng buwis at humihingi pa ng I aripa gaya nang ipinatupad noon ng Arsobispo Basilio Sancho. palalo GAWAJN 1.bulwak 2. Hindi kami dumaraing sapagkat ayaw naming maging mapagkamkam. Vice-Rector sapagkat nagtatamasa kayo ng magandang kabuhayan sa inyong mga kalakal sa Hongkong at mga paupahang bahay. "Kami ay walang hasyenda o bangko. "Baka akalain ng ibang inaabuso natin ang kagandang loob ng I uplliiii" 1 lipingiti at nailing na lamang si Isagani sa sinabi ng tiyuhin. HL FILIBUSTERISMO ' 15 Hanapin ang pangungusap." tumatawang sabad naman ni Padre Camorra. Ang tubig ay maaaring makapuksa ng sangkatauhan o lumunod ng mundo kapag naging dagat. subalit ang higit na kawili-wili sa akin ay ang pag-alala sa mga alamat." . Dumaan na sila sa bayan ng Pasig at kaakit-akit sa "Ang mga nagbabayad ng buwis sa hasyenda ay nagsisimula nang tumutol. "Aba."ang sagot ng kapitan na halatang malaki ang pagpapahalaga sa ilog. Padre Salvi?" Mula sa hagdanan ay lumitaw ang ulo ni Simoun na umaakyat galing sa ilalim ng kubyerta. "Kung alamat ang pag-uusapan ay marami niyan dito sa Ilog Pasig. kasama pa rin sina Don Custodio at Ben Zayb. Nagbingi-bingihan na lamang ako at tinatanggap ang anumang halagang makakayanan nila. Sa loob-niva'y nagdadahilan lamang ang pari ngunit ang totoo'y ayaw nitong niya si I)onya Victorina. 14 FILIBUSTERISMO EL paningin nila ang mga bahay na abot-tanaw mula sa lawang pinaglalakbayan nila. ano pa ang nais malaman ni Kapitan Basilio? Ano ang kanyang palagay tungkol dito? 3.Ano ang hinuha ni Basilio kung bakit siya pinapupunta ni Kapitan Tiago sa San Diego? 2.Bukod kay Kapitan Tiago. Hindi ba. taburete 4." ang nakangiting tugon ni Padre Irene." "Huwag na kayong dumaing at baka mapaiyak pa ako. Habang pinagmamasdan nila ang magandang kapaligiran ay nagkukuwentuhan sila na may kasamang tawanan at pagbibiruan. Ngunit nawala |ng ganoong paniniwala mula nang gawing kuta at tirahan ng mga tulisan.Paano inuuri ng mga Pilipino ang kalagayan ng tao sa lipunan sa pamamagitan ng kubyerta? 4. "Ang tubig ay nakakapatay ng apoy. "Hindi kayo dapat nagsasalita ng ganyan." ani Simoun.

i' icing. ang Alamat ni I >onya Geronima. Padre Irene at Padre < Stmorra ang alamat kaya't hiniling na ikuwento iyon ni Padre Florentino... "Alam na ng lahat iyan.anirahan...... Avon sa kuwento.. si Donya Geronima ay isang estudyanteng kasintahan I IK I sang binatang nagpari sa kabila ng pangakong pakakasalan siya.. ang ilog ay umurong at naglaho ang 1 II bit lulu! ng paglalaho ni Donya Geronima samemoryang mga Indiyo... Wala pang lain nmpung (aon ang nakakaraan. Dito . Naghintay Ito na iiiparinangpangakohanggangsatumabaattumandangdalaga.... Ben Zayb." wika ni Padre Sibyla. Ang entrada ng kuweba ay napapalamutian ng sala-salabid na ....i ili subalit naunahan siya ni Simoun sa pagsasalita. I iiiliin ana ni Donya Victorina ang kagustuhan ding manirahan sa ... Sinasalo naman mi i inm ng isang lambat na nakalatag sa ilalim ng tubig. Pinagkamalan siyang engkantada dahil sa mga pinggan at 1 ill ii" • na pilaknainihahagis niya sa ilog matapos gamitin.... itinira niya ito sa kuweba.." pahayag ni Hi /nyb. Ngunit hindi pa batid nina Simoun. Dahil lihiili maaaring pakasalan ng pari ang babae..Nags uot-i ■ 111 i ito at hinanap ang pari nang malamang naging arsobispo na ito.May isa pang alamat na alam naman ni Padre Florentino. i lnpnkiigandang alamat! Gusto kong gawan ng isang artikulo. namatay at napalibing ang babae. II .. Sinasabing dahil sa naging iiiipnk nlaba ni Donya Geronima ay kailangang tumagilid ito upang makapasok 1 liweba.

tumalon ito at sumisid nang Nagtaka si Padre Sibyla sa direktang pagtatanong ni Simoun kay Padre Salvi." Nicolas.. masukol 4. nimpa artikulo. Clara upang madalaw o malibang naman "Nakasama na ng kanyang ama sa ilog na ito. Una. "Sapagkat para sa akin ay hindi naging marangal iyon." tugon ng Franciscano sa "Pinakamurang libing. taripa 5. pilibustero kaya ito? O nadurog na parang isang totoong bato? Ikalawang tanong. ano ang inyong gagawin?" "Ano'ng nangyayaxi sa inyo. Nalulula ba kayo sa lamang natin ang pinakamagandang milagro na nagawa ni San Nicolas." ani naman ni Padre Sibyla. "Saan nga ba dito. malapit nang masukol. "Hindi kabanalang matatawag ang patirahin si Donya Geronima sa isang at sa dakong iyon na malapit sa pampang. Kapitan. "Oo nga pala." marahang tugon ni Padre Salvi." nimpa. "Hindi kapani-paniwalang ang isang TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin Intsik na hindi binyagan ay gawan ng himala ng isang santong hindi naman niya sa pangungusap. Padre Salvi?" hinarap ni Simoun ang Franciscano. ano kaya ang nangyari sa buwayang naging bato? Nakatakas din 2. Ginoong Simoun?" usisa ni Ben Zayb. Clara kaysa sa isang kuweba siya tumira. " 11 indi paminsan-minsan. Higit na malaki ang lawang ito sa alinmang lawa sa Suisa «> mga santo ang Intsik at himalang naging bato ang buwaya dahil sa himala ni San lawa sa Espafta. Alam ba ninyo kung saang dako ng lawa napatay ang isang nagngangalang Guevarra. "Ayon sa halimbawa'y sa Sta.. ang itira o ikulong na lamang sa Sta. tanong ni Simoun. ang tubig ay nagkulay-dugo. I Hakitbiglangnapunta ang usapansa alamat saibabawng kubyerta? ' Anong uri ng "Sino'ng makakapagsabi?" tanong ni Padre Camorra. o iba pang mga lamang tubig." tugon ni Padre Sibyla.16 EL FILIBUSTERISMO "Siyanga!" agad namang sabad ni Donya Victorina." nakatawang tugon ni Padre Camorra. arsobispo. ang mga GAWAEN natuyong hayop kaya na nakita ko sa mga museo sa Europa ay bunga rin ng mga sinaunang santo?" pakli ni Simoun. lipunan? \ no ang paniniwala ng mga tao sa Alamat ng Malapad na Bato? Nagtanong si Ben Zayb. "Alalahanin nanahihilo na sa paglalakbay na ito? Isa kayong manlalakbay. Tumawag sag ang ilog na ito. nabagbag 3. "Kayo l' i y "Hindi na mahalagang pag-isipan o pag-aksayahan ng panahon ang isang bagay na hindi naman mangyayari.ayb." ang panimulang wika ng kapitan. "Ang isang pilibustero kailanman ay hindi magkakaroon ng marangyang "Bilang isang gobernador eklesiyastiko. Higit na kabanalan o matatawag na romantiko "Kung ganoon. "HindiKapitan? May naiwan kayang bakas dito sa tubig?" kaya mas mabuting ipinasok ng arsobispo si Donya Geronima sa isang beateryo. Navarra o Ibarra?" Kabanata 4 Lahat ay napatingin dahil sa tanong na ni Ben Zayb maliban kay Simoun na nasa malayo ang tingin." kuwento ng kabo ng mga kawal na tumugis kay Ibarra. kung kayo ang nasa posisyon ng libing. KABESANG TALES ." tanong ni Ben Zayb. hindi ba Padre Camorra?" tanong naman ni Ben /." ganitong klaseng ilog na isang patak lamang ng tubig ang laman?" Nagkuwento si Padre Salvi tungkol sa isang Intsik na hindi binyagan na "Dapat ninyong malaman na hindi maaaring ihalintulad sa isang patak na 1111 > i nabagbag na ang bangka sa ilog at muntik nang sagpangin ng buwaya. i ilnntatlong kuweba na nasa pampang ng ilog at gawing isang engkantadang kalaro ang mgataon na ang nakalilipas mula nang mangyari iyon. pinaniniwalaan. Sa tuwing iaangat niya ang ulo ay pinauulanan siya ng bala. "Sa inyong palagay. pagtatanggol ng kapitan sa lawang napamahal na sa kanya. "Tumingin kayo sa dako roon." pagpapatuloy niHanggang sa naglaho na siya sa kanilang paningin i l FILIBUSTERISMO 17 Simoun. ang kanyang bangkay ay. Ang mga sanay na marino at mandaragat ay nahihilo i Ito. Padre Salvi?" "Hindi ko mahuhusgahan ang ginawa ng arsobispo. "Kahanga-hanga!" sabad ni Ben Zayb. Ano sa palagay ninyo?" ba't isang pilibustero ang kanyang ama. tao ang matatagpuan sa ibabaw ng kubyerta? I Ano ang paksa ng usapin ng mga pari "Dahil alamat ang ating pinag-uusapan at tayo'y nakapasok na sa lawa. Nais kong isulat bilang isang artikulo ang alamat na ito. marahil sa umpukan ng mahahalagang tao? I Ano ang representasyon ni Donya Geronima sa ang kapitan ay maraming nalalaman." "May dalawang katanungan kang maaaring idagdag sa iyong isusulat na 1.

... 111g kalabaw at daang-daang piso ay nagsarili na kasama ang ama..1 11 v. Sa panahon ng pagkakaingin ay nagkasakit ang buong pamilya kanyang buhok pero may malusog na pangangatawan................. i ..i l >i iliay....I in ng lupain at pinagbayad nila ng buwis ang pamilya ni Tales sa ...i M ..... i in... Nagkaingin sila sa dulong bayan sa isang lupaing walang . 111 a i lggang sa namatay ang asawa at panganay na anak na si Lucia... isang korporasyon na pag-aari ng mga pari ang .i i 1 1 ■ i • i isang mayarhang tao namay-aringlupain ngunit nang magkaroon H| 11 ..........limit) a i i.... INKWII 1 1 ii long anak.....SA Noli Me Tangere...n i r hanapbuhay ay ang paggawa ng walis..... Maputing-maputi...... Bagama't ang . siya ang mangangahoy nasi Selo.. Dati itong . masasabing maalwan na ang i panahon ngpag-aani. Anak niya si Telesforo na ang palayaw ay Tales.....

. Nakita niya ang sarili na kaawa." payo ng ama." tugon ni Kabesang Tales sa ama. N1 1 k i pagmatigasan si Kabesang Tales na hindi niya ibibigay ang kanyang lupnln kaninuman hangga't walang naipakikitang kasulatan ng pagmamay-i n I inanggap ni Kabesang Tales ang asuntong iniharap ng mga prayle sa i. Gumugol siya ng panahon sa mga paniningil at pagtungo sa kabisera. Sa mga araw na hindi siya i i iaa I is ay nagpupunta siya sa kanyang lupain.. Magagawa ninyo ang lahat dahil ako'y mangmang at walang sapat na i." payo ng amang si Tandang Selo.. .Nagbantarinsiyangipagkakalooblamangang 111 | m 11 1 HII s i nu inang makakapagdilig ng dugong magmumula sa kanyang ugat. Nagbayad naman si Tales sa pag-aakalang sa mataas na presyo niya maibebenta ang mga ani. Naging masagana ang ani nang sumunod pang taon kaya't tinaasan na ito ng buwis ng mga prayle. Wala silang maisip na paraan kundi ang himukin si Kabesang Tales na magbayad ng buwis upang hindi makuha ang lupain. Diliginmuna niya Ito ng dugO kasama ang kanyang buong angkan. At baka bilang ganti ay magpamisapa sila sa iyo. Isang kaibigan ng pamilya ang nag-aaral sa Maynila at ito'y walang iba kundi si Basilio na nagmula rin sa isang hamak na angkan. 1 1 i . Ngunit dapat ninyong malamannanilinangko ang lupaing Ito II tulong ng aking ama. 11null na nagawang banggitin ni Tandang Selo ang tungkol sa buwaya n i 111111 1111 layapa pa rin niya ang kalooban ni Kabesang Tales sa pagsasabing lining nananalo sa usapin ay nawawalan maging ng barong isusuot sa I ill I Willi. Labing-apat na taong gulang pa lamang ang anak niyang lalaki na si Tano.in | M. I umutol si Kabesang Tales. "Magpaubaya ka na..>■.ihcsangTales at nangayayat. maging ang mga huwarang hukom ay blnlgyang katuwiran ang mga prayle. iwa na si Kabesang Tales sapagbabantang mga pari at kahit kalahati ." Nagpatuloy si Kabesang Tales sa paggugol ng panahon at salapi upang maipanalo ang asunto.18 _______________________________EL FILIBUSTERISMO halagang tatlumpung piso... Hindi ko maibibigay ang lupang Ito sa sinumang hindi mahihigitan ang nagawako.. Binalak ng mag-amang Selo at Tales na papag-aralin ang magkapatid lalo na ang babaing anak na si Juliana o Juli. i sa pagtapak sa mga bato't ugat. inihalal siyang kabesa de baranggay at mula noon ay tinawag siyang Kabesang Tales. Dahil dito'y i i 11 11 i I .iva an na sila upang ipasaka sa iba ang nasabing lupain." Dahil sa pagmamatigas na ito. Naging masagana ang ani at naipagbili ng mataas na halaga. Ipinagbayad niya pati ang mga umalis at nangamatay na.. Mabubuting tao ang mga hukom at nagbuhat sa mararangal na ingkan. ilnsang Tales na hindi totoo ang bantang mga prayle ngunit . I iy i .1 asunto...11 ". "Maraming taon akong naglingkod sa hari sa pamamagitan ng paggugol ng islapi at pagpapagod ng katawan. Walang nakapagpabago ng kanyang pasya maging ang gobernador na pinuntahan na siya para takutin. pinaluluwalan ni Kabesang Tales ang mga taong nakatala na hindi nakakapagbayad ng buwis.. Nang umabot sa dalawang daang piso ang buwis ay naging sukdulan ang lahat kay Kabesang Tales. Ang mga hukom ay hindi makapanig sa kanya dahil mga takot na maalis II lungkulin. i n j 1 1 1 1 1 1 l. May dala siyang baril bilang proteksiyon sa mga gumagalang tulisan upang maipagpatuloy ang paglaban .." Hindi pa dumarating ang susunod na taon ay muling dumating ang araw ng pagbabayad ng buwis na higit na mataas kaysa dati. Nayamot na si Kabesang Tales.. "Magpasensiya ka dahil dumami ang kamag-anak ng buwaya! Iyon na lamang ang isipin mo. Siya'y masunurin at tahimik na tao kaya't naging sunud-sunuran maging sa payo ng amang si Selo. Upang maiwasan ang hindi pagkakaunawaan sa mga prayle at gobyerno. Isipin mo na lamang na ang halagang iyon ay naipatalo mo sa sugal o naihulog sa tubig na sinagpang ng buwaya. Binalak ni Tales na magtayo ng bahay na kahoy sa baryo ng Sagpang.. i n i niyangmagbuwis.11. n i ' II . Nang mabanggit ni Juli ang tungkol sa pag-ani ng tagumpay ni Basilio ay pinayuhan din niya ang apo. i i v i mg lahat ay mauuwi sa pagiging alabok at tayong lahat ay isinilang along anumang saplot sa katawan..iiaguyod nito at sumusunod sa batas.i i pan lumaban. asawa't mga anak. sombrerong piyeltro at inihanda ang sarili sa marami pang gastusin. Ni hindi siya malapitan ng tagapangasiwa ng pari at tinatanaw na lamang siya buhat sa malayo. sa bayan ng Tiani at karatig na bayan ng San Diego. Kung makikipag-usap ka ay tiyak na gugugol ka ng salapi na makasampung ulit ang halaga kaysa ibabayad mong buwis sa mga pari. nangailangan siyang bumili ng kasuotang Amerikana. Dahil sa pag-asenso ng pamilya ni Tales. Tahasan na siyang tumutol. Sapagkat isa na siyang kabesa... mga ito ng isang mangangasiwa ng lupain. Bunga nito'y pinagtawanan siya Riga tao dahil sa kanyang pangangatuwiran.... 1 11| ... Ngayon ay humihingi ako sa kanya na v higyang katarungan at kailangan niyang ipagkaloob iyon sa akin. Noon siya pinagbantaan ng tagapangasiwa ng mga prayle na kung hindi magbabayad ng I I HINTKKINMO 19 I i ilnl. Pabalik-balik siya ng kabisera at may mga araw na hindi kumakain o mga gabing hindi natutulog.liwalang mananaig pa rin ang katarungan sapagkat may ilang i i i i .asak a sa gitna ng matinding sikat ng araw sa bukirin at napapaltos .. "Sa isang taon ay magtungo ka na sa Maynila para mag-aral katulad ng mga dalaga sa bayan.

iglaro rii anunuks subalit nagpatuloy siya sa pagbabantay ng lupain na may dalang gulok| Naglaro rin iMinm i uinillo ang nanunukso sa hanggangmay mga mapagal attulisan. Ang laket ay pag-aai ng . mga Kastilang pari ang makikita sa korporasyon? Ibinayad naman ng ketongin ang laket kay Basilo bilang gantimpali dahil sa ni| ii| . may hubog kandilang mga daliri at may mapupulang sakong ay aalipinin Kabesang Tales. ang kanyang lupain. Balisa si Juli at sa guni-guni'y • til 11\ i 11 "Magbabayad ako ng abogado. araw ng Pasko ay magsisimulang manilbihan ang dalaga. ng baril habang binabantayan I mabukasan din." I H I --------w -~ BISPERAS ng Kapaskuhan at Kab kasalukuyang inililibot ang prusisyon n| anata 5 ANG Noche Buena sa mga lansangan nang NOCHE BUENA NG dumating ng San Diego si Basilio saka ISANG KUTSERO ng karomata. . ay darating. Kung mananalo ako sa usapin aj i tang ikakasal na sa isang maganda at mayamang babae si Basilio habang v mapapauwi ko siya ngunit kung hindi'y kalilimutan kong ako'y may isa pan| may hawak na pamaypay para sa amo at hawak maging luraan nito.. Isa itong pusakal na pangginggera na nagpunta ng Maynila mula nang magretiro sa beateryo ng Compania..i pinny I . aring lungkot at sakit na nararamdaman.. Bawal sumibol ii Basilio nasa hindi niya malamang dahilan ay nakakamukha ng kapatid I . tulad din ng niiliingkot na sabi ng matandang lalaki. patayin ang sinumang nagtatangkang pasukin ang kanyang lupain. asunto 5.inn habang ang bagong panginoon niya ay nagmamatyag sa batis.. Napangarap niya ang kamusmusan sa gubat. Masyadong .mill. Isinuko ni Kabesang Tales ang kanyan J baril .. .i .. Ang kanyang apo na inalagaan at hindi man lang pinainitan sa HI Tano. Umaasa siyang isang supotng ginto at maging si sa kanyang isip ang pagdating ng kura.16 20 Hindi doon natapos ang 1ILIBUSTERISMO paghahabol ni Kabesang Tales. daang piso kung hindi ay papatayin ito matapos ang dalawang araw na palugit i ilabok 3.il iay ad ng buwis ang pamilya ni Tales? agnos na may brilyante at esmeralda na bigay ni Basilio. Sanglang babayaran kung mananalo ang usap kung hindi'y iilitin..111 ng Mahal na Baka makatagpo siyang makakauwi ang amasa kanilang —. anak." guwardiya sibil. rnabait ang binata para maging "Kung aalis ka'y tutungo ako sa gubat at hindi na kailanman magbabalik.. Hindi I>i i launawang kailangang makabalik ang kanyang ama upang maipanalo ang ipinagbayad ni Kabesang Tales ng anumang halaga ang anak IMNO at siya'y matubos sa pagkaalila. GAWAIN Pumayag si Juli na ipagbili ang lahat ng alahas maliban sa isang laket o| i ii .. ang anak na lalaki ni aw.unang at gagawing katulong. Naantala ang paglalakbay EL FILIBUSTERISM . kabaitang taglay ng Jcapatid na Hindi sumang-ayon si Juli sa sinabi ni Tandang Selo at sa halip ay si Juli. Nasa ilalim ng " ■ i .:---------«« »• MAOIRIB si samsamin ang lahat ng mga baril. ni Tandang Selo sa anak. Binalaknilang gawin iyon subalit walang may gustong bumili hanggang may Nagpatuloy siya sa pagdadala taong nagpahiram ng kailangang halaga kapalit ang paninilbihan ni Juli.. I [anapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. Hindi na umiimik si Tandang Selo dahil sa hindi maw nakapaniwala sa pangyayaring ito.. Hindi matanggap ni Tandang Selo na ang apong babae ay magpapakatulong Ipinatawag sa hukbo si mi ibang tao.. Maraming hind] Napakalungkot ng gabi.ii ni lulinanagpapakitangkamangmangan? paggamot nito sa kanya. Umaasa 3 para matakot ang mga pari at magbaba ng kautusan ang Kapitan Henera na lynng makatagpo ng halagang dalawang daan at limampung piso sa ilalim ng ' 1 1 1 1 .> na nakapagdagdag pa ng halagang limampung piso. Dahilai ito Magdamag na lumuha si Juli at umasa ng himala sa kinabukasan..Iili 111 a11^ maging kabesa de baranggay? Ipinagbili ni Juli ang mga suklay at hikaw maging ang kanyang rosai \ .." Pinalitan niya ng palakol ang gulok at pinasan iyon habang naglalakad.. Birhen.C.. TALASALITAAN Nakuha ng mga tulisan si Kabesang Tales at hiningan ng tubos na liman. upang hind kunin ng hukbo at sa halip ay pinabayaang umalis. si Padre Camorra Im Inging arating.." wika ni Kabesang Tales kay Juli habang ito'y umiiyak "Malalaman niyang pinili kong magpaalila kaysa ipagbili ang agnos na Pinagbintangan at pinaghinalaan si Kabesang Tales na may balak siyanj i i i i ' la ng kanyang pag-ibig sa akin. doon ay buto ng aking asawa. "Kailangang patuloy kong bantayan ang aking mga pananim. 1 1111 Pilipino na makikita sa pamilya ni Tales? anak ni Kapitan Tiago na si Maria Clara na ipinagkaloob nito sa isang ketongin... pangginggera Hermana Bali. Gumulo nang kanyang isip kanya at sa siya'y kasamang dalawin ng antok." pakonsuwelo niya sa sarili. "Ang mabuti pa'y isangla mo na ang bahay na ito sa halagang dalawan daan at limampung piso. tulisan Nagdatingan ang mga kapitbahay at mga kaanak at pinakamaagap si lllol 4. "Ano ang magagawa ng gulok na iyan sa mga tulisang may baril?" tanon] • ii i'imp si Juli.

" Sumunod sa prusisyon ay angpatpat. \ ang kabayo. Halos pasigaw nilang dinarasal tatlong haring mago na sina Gaspar. A ng pinakahuli sa prusisyon ay ang Batay sa alamat. Sinaktan ng mgipaligid sapagkat napakalakas nito. May dala silang i i im bilang usisa ng kutsero kay Basilio. nagpatuloy ang kutsero. bulaklak na asusena ang baston." wika ng kutsero.17 nila ng ilang oras dahil hinarang sil| ngkamay at kaliwang paa. Nasiyahan ang kutsero nang "Kanang paa ng hari. Ang sumunod sa prusisyon ay | i I I 23 kabayong nakadamba lalo na angILIBUSTERISMO kabayo ng maitim na si Haring Melchor ni Jose na nakasakay sa hamak na na animo'y mananagasa sa dalawangandas. naman ni Basilio. Hindi i i taon ay nalalagot ang tanikala ng hariuna sa prusisyon ang kura sapagkat kaya't naging malaya ang dalawa nitong I I I I . Umaasanagdadalang tao ito sa pamamagitan • i ang marami na darating ang panahongiaglalagay ng bulak at basahan upang ito'y makakalaya. Muli silangBernardo Carpio ng mga Kastila. ang hari ng mgaMahal na Birhen sa kasuotang Divina i i i Indiyo ay nakatali at nakakulong saora. Sa! tuwing mga guwardiya sibil at hinanapan angnagpupumiglas daw ito'y nayayanig ang kutsero ng sedula. Sagitnanila'y may suot ding korona ang haring maitim ay mga batang may hilangkuneho mi pawn naalala nito ang hari ng mga Indiyo. pagbibigay sigla sa Mesias sa araw ng "Kanino pong kanang paa?" usisa kapanganakan nito. Tila "Wala ngang guwardiya sibilisang bilanggo si San Jose dahil > * i ■ 11 noon. "Kungtila napipilitan lang." nakatalukbong ng panyong puti ang ' i Nang mapansin ng kutsero na mayulo at nakatali sababa.France. Sinadyang ipabatid sa mga tao na isang kuweba sa San Mateo. Sumunod sa prusisyon ay ang "Marahil ay walang guwardiya sibildalawang hanay ng mga batang lalaki na sa panahong nabubuhay pa ang mgi santo." ang i .ang santo rosaryo na parang nakikipagBaltazar at Melchor na nakasakay saaway. ang aking mga kabayo at paglilingkuran Panay ang pagkukuwento ngsiya hanggang kamatayan sapagkat kutsero na wari'y nalimutan na angililigtas niya ako sa mga guwardiya ginawanj pananakit ng mga guwardiyasibil. "Nababatid po ba ninyo kung angsa papel de Hapon at may nakapalawit tali niya sa kanang paa ay nakalag na?"na buntot.Hindi na tuloy niya Ngumiti lamang si Basilio at mapalo ang kabayo dahil nabasbasan na." Nasa tinig ng kutsero anglagitnaan ng dalawang guwardiya sibil pananaghilj sa isang masayangang andas nito at ni hindi umuusal nipanahong lumipas. ang iba nama'y may bitbit na maliliit na parol na nakasabit sa matagal sa pagkulata. Sa bawat isang daanglumaking bahagya ang tiyan." sibil." pabulong na wika sombrero ang kutsero at nagdasal Angng kutsero. May dalang kandila mayroon ay hindi sila mabubuhay nangat sulo ang iba. Unang dumaan ang imahen ng "Kapag nakalag na ang tali sa Matusalem kaya' nagtanggal ngkanyang kanang paa. "ipagkakaloob ko sa kanya Ama Namin. Ang hari mawisikan ng agua bendita gayundin natin. Ang hari ng mga Indiyo. guwardiya sibil ang kutsero nangTinawag siyang Bernardo ng mga walang maipakitang sedula bagoTagalog at napagkamalan siyang si inihara^ sa komandante. malungkot at napapalamutian ■ kasama.Sa bandang likuran ni tiyak na huhulihin at ikukulong angSan Jose ay naroon ang mga l lulling maitim na Haring Melchor na nasa tabibabaing nagsisipagdasal habang ng dalawang haring Kastila. ang naantala dahil kinailangang bigyangbayaning tumalo kay Rolando ng daan an] may kahabaang prusisyon. "Kung mayroon ayrequiem aeternam.

Ang I . hayoppansaka habang tumataas *'''' pagbabayad ng buwis. Napansin niya ang prusisyon ay hindi siya kalamlaman ng paligid dahil nanlalabo pinakinggan ng guwardiya sibil at ang mga ilaw at walang gaanong patuloy ing Inalipusta..lalathala ang nangyari sa pahayagan presyo ng mga kalakal ay bumababa gaya ng asukal at iba I'Hir nni. Tinakot pa musiko. May kulang sa I i ivahang ang kawawang kutsero na siya'y nagaganap at naisisi iyon ni Basilio sa aarestuhin at kahirapan ng buhay at i• " i ilion.. Hindi sila pinalagpas at napuna iyon dahil abala siya sa sa kabila ng pagmamakaawa ng pagmamasid ng " i isabit na parol sa kutsero dahil naantala sila ng mga bahay. Nunliimbagang na lamang si Nangangamatay ang kalahating mga Basilio at bumaba ng karomata. bagama't 111 i ikaso May niya ang ayos ng sumigaw ng prusisyon. lamang ang bayad.18 nagagalit siya sa mga taong ayaw IIIpagsasamantala at pang-aabuso ng mga igbayad nguwardiya sibil ay walang puknat na tatiumpung piso sasiyang nagdudulot upang unti-unti nang bawat misa sa" ii wala anumang kasiyahan sa kanilang madaling arawbayan. Ang . Tinawag " Alto! at niyang mga tila pilibustero ang " I natauhan sa taong ang gusto'y dalawampung piso pagmumuni-muni si Basilio. Kasalukuyang dumaraan ang Hindi namalayan karomata sa kuwartel nang mapuna ng kutsero na walang ilaw ang kanyang ng isang guwardiya sibil na wala karomata at "< iging si Basilio ay hindi iyong ilaw.dahil lumalabag siya sa kautusan...

" i ung namatay sana sa sakit." sabi naman ng alperes. Madilim ang gabi sa Kapaskuhang iyon at hindi nakasapat ang tanglaw ii)11 ii iwan upang magbigay ng sapat na liwanag sa loob ng gubat.tanong ni Basilio sa katiwala. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap.. "May ilan din pong namatay na kalabaw." pagtutol ng alperes.ii r. Nasa kalagitnaan ang isang malaking |ninong balite na ang mga ugat ay sala-salabid. I Ano ang 5. Samantala." "Wala kayong dapat alalahanin. tumaas pa ngunit tumaba naman mula nang makapag-asawa. lnakyat niya ang punso at narating ang isang pook na nababakuran ng ran)' matandang pader na gumuho na. sa alperes ng mga guwardiyq sibil at maging sa mag-aalahas na si Simoun. "Wala na ba kayong ibabalitang iba sa akin? Nakakawala ng ganang kumain . karomata 3." sabi ng kapitan. "Ang isa po nating kasama ay namatay. "Makakaasa kayong pupunta kami ng Tiani para tingnan ang inyong mga alahas. ang matandang tagabantay ng kaingin. "Ang mabuti'y saka na lamang natin pagusapan. maaari siyang gumugol ng mga regalo para sa mga ito. nakakapagnegosyo kahit saan. pagkulata andas 4. Para kay Kapitan Basilio. "Nakapagtataka ang taong ito." anang katiwala. walang puknat 1. sulo GAWAIN alamat ng Hari ng Indiyo ayon sa kutsero? ' Paano inilarawan ang ihga guwardiya sibil sa panahong ito? i I la kit nasabi ng kutsero na noong panahon ng santo ay walang guwardiya ilbil? i I takit naging kapani-paniwala ang alamat ni Bernardo Carpio? \ i iong ugali ang ipinamalas ni Basilio nang kausapin ang katiwala sa bahay? Kabanata 6 SI BASILIO N AGSIMULANG tumugtog ang kampana para sa hatinggabing misa at na ang mga tao para magsimba." Natuwa si Kapitan Basilio sapagkat nais niyang mapalapit sa alperes para hindi pinsalain ang kanyang mga tauhang manggagawa sa bukid. Saka na lang din tayo magkuwenta." nasabi ni Basilio sa sarili at saka siya nagpatuloy sa paglalakad." Gusto ni Basilio na makagawa ng awtopsiya. "Isang pares ng hikaw na mataas ang uri. Padre Kura. Wala ba kayong nalalaman sa nangyayari sa Sagpang?" Noon ikinuwento ng katiwala ang nangyari kay Kabesang Tales na nadakip nit ni en t ulisan. Hindi malupit na tao si Basilio subalit dahil sa ganoong pagtrato ni Kapitan Basilio ay napilitan siyang tratuhin na rin ng ganoon ang mas nakakababa sa kanya.." tao'ng ikinamatay?" i iiandaan. "Hindi ko mapapayagan ang bagay na iyan.nyong mga balita. 2." ani Kapitan Basilio. si Simoun ay patuloy sa pagpuri sa mga ibinebentang alahas. Nawalan ng sasabihin si Basilio at tuluyan nang hindi nakakain. "Kung paniniwalaan ang sinabi ng isang tao. Malaki ang paggalang sa kanya nito mula nang mapanood siya nito na mag-opera na animo'y nagtitistis lamang ng manok. ang kanyang bayan ngunit wala siyang kamag-anak isa ma Sa paglalakad ay napadaan siya sa bahay nina Kapitan Basilio na buko tanging may nagaganap na kasiyahan. Ang kura paroko ay nagsabi rin ng alahas na gustong bilhin at si Kapitan Basilio rin ang naatasang bumili nito. Sa hindi kalayuang lawa ay maririnig ang i n ahlnang liampas ng alon. subalit ayaw siyang bigyan ng misang pangmahirap sapagkat mayaman daw ang ating panginoon. binibili raw niya ang mga alahas sa mababang halaga at ipinagbibili naman bilang pangregalo." ani Kapitan Basilio sapagkat naghahangad din siyang mapalapit sa mga alagad ng simbahan. Nagbalita ang katiwala kay Basilio. Dalawang katulong daw sa bukid ang napiit at ang isa'y naipatapon sa malayong bayan. Ginoong Simoun. Hindi niya tinanggap ang perang ibinibigay ng alperes. Ito ang bay ng San Diego. "Wala ka na bang ibang ibabalita sa akin kundi panay ganyan?". Pinagagalitan din niya ang mga ito gaya ng ginagawa ng kapitan. "Aginaldo ko na sa inyo.I 24 EL FILIBUSTERIS i i i II IIIIISTERISMO 25 Nagpasya si Basilio na maglakad dala ang kanyang maleta. "Kung maaari ko sana itong ipagkatiwala kay Kapitan Basilio." Narating ni Basilio ang bahay ni Kapitan Tiago na tinitirhan na lamang ng isang katiwala. Ito ang puntod ng pinakamamahal niyang ina na lingid sa uai'. Nakita rin niyd na nakikipag-usap si Kapitan Basilio sa kura. Tinahak niya ang isang landas na walang gaanong naglalakad hanggang (narating ang matandang gubat na dating pag-aari ng mga Ibarra subalit mula ajng paniwalaang patay na ito ay kinumpiska ng pamahalaan at naipagbili kay Kapitan Tiago." ang wika ni Kapitan Basilio. Nakita ni Basilio si Sinang na hindi n. Si Basilio ay naglalakad sa i ilve at makailang ulit na tiniyak na walang nakakakita o sumusunod sa kanya. maliban sa amin. Alingawngaw n i I n nang ng kampana ang naririnig mula doon at lagitik ng mga sanga ng i ii'"'. na inuugoy ng hangin. Huminto siya sa harapan ng i 1111 ■ I u i n t on ng mga bato at nagbigay galang sa pag-aalis ng suot na sombrero 'i ' nanalangin. Narating ni Basilio ang batis at tinawid ito sa pamamagitan nang palundagllUldag sa batuhang namumukod ang kaitiman sa kumikinang na tubig ng I'.sipaghanda . Nakakapangalakal ang lahat sa bayang ito. "Pupunta rin ako dahil kailangan ng kadena ng isang relo dangan at ako'v abala sa aking mga gawain...

Lahat ng aralin ay kinabisado niyang mabuti ultimo tuldok n ag s i m u l an . nakabihis ng isang dukha at nakabakya niyang gawin ang pagdalaw sa gabing iyon sapagkat nakatakda siyai] pumunta at i iyn'1 walang pumapansin at walang nais makipagkilala. Binigyan siya ni Kapitan Tiago ng I umang ngunit kalaunan aj damit at siya'y bahagyang nakapagdamit nang maayos. '. namumula ang 11111 a at nakapagpahayag nang mahusay. Siya'y napakarumi. Lahat ay nawalan i Ibo at mga mata at matangos ang ilong. Tinanggap siya lllln billing 26 EL FILIBUSTERISl I I ^i II I I H I . Nagbunga ng hindi maganda kay Basilio ang pangyayaring Iyon at hindi na guwardiya sibil. Kapapasok pa lamang noon ni Maria i i beateryo kaya puno ng kapighatian si Kapitan Tiago. Likas ang katamaran 11)' Basilio ang nangyari sa ina.1 in ang sa Ang huling bahagi ay araw-araw sa tuwing binabasa ng guro sa talaan ang pangalan ng kinakitaan na niya ngj lahat ng mga mag-aaral. . Nasagot niya ng buong husay ang i Itanungan at hindi iyon nagdulot ng katatawanan sa klase. panahong nag'daan na| Nasa ikalawang taon na siya nang manalo ang tandang na sasabungin ni i sa Simula' npitan Tiago at siya'y binalatuhan ng malaking halaga. Napapawi lamang ang kanyang gutom sa pamamagitan ng siya tinanong pa minsan man ng gurong ito. Noon lamang niya nakita ang lalaking matangkad. Siya'y maysakit. Hanggang sa masumpungan niya ang kakilalang sina Tiya Isabel at Kapitan N I'll IIIUSTERISMO 27 kababayan niya sa San Diego. Sa gitna ng Namangha ng gurong Dominiko nang walang gatol at walang pagkakamali pamimighati ay isang lalaking sugatan ang lumapit at nag-utos sa kanya. Ibinili niya ito ng ' ang pares malarosas na alaalalng sapatos at sumbrerong piyeltro. Makaraan ng ilang buwang paninilbihan kay Kapitan Tiago ay pumasok ' ni)'. bungang kahoy sa gubat. kaalaman ng lahat ay dinadalaw tuwing umuuwi siya sa bayan ng San Diegi Inuna paaralan. Maliwanag ang gabi noon kasabay ang pagdiriwang ng gurong ito at inaasa sa mga paboritong mag-aaral ang pagpapaliwanag ng Kapaskuhan. Sampu sila at ang siyam niyang kasama ay lumagpak Nagunita niya an i pagsusulit at umulit ng isang taon pa. Pinagkatuwaan siya ng guro at mga kamag-aral at ibig ng guro na p iiunayan mga kahoy na pangsiga.. Nalagutan ng hininga ang kanyang ina nang gabing iyon. Hindi naging Umupo siya : ii nUang ang ginawang pagtrato ng mga guro't kamag-aral.paglalakbay dahil nagtatago siya sa kagubatan sa tuwing nakakakita ng mgaaaral. na niyang huminto. Saulado niya lahat kaya't binansagan liang loro. Isang lalaking hindi rin niya nakikilala ang lumapit at tumulong sa pagsunog niya sa bangkay ng lalaki at paglilibing sa ina.sa kapalaran ang kinabukasan? May pagkakataon na ibig na niyang magpasagasa sa mga mabibilis na kabayong may hilang karwaheng nagkikislapan sa pilak at nababalutan ng barnis.Naipasa niya ang pasalitang pagsusulit na halos hindi tumitigil at magmuni-mun liiimiliinga sa pagsasalita. Wala sa sariling sinunod niya ang utos ng lalaki at pagbalik niya'y may mga dala na siyang niyang binigkas ang leksiyon sa klase. Inutusan siya nitong tumakas at magpakalayu-layo Subalit laking pagkakamali ng guro dahil marunong na si Basilio ng wikang i sa lugar na iyon. Mula noon n mas naging nagbahid dugc disente ang kanyang hitsura.a manilbihan.utusan na walang kapalit na bayad ngunit pinayagang makapag-H i l MI San Juan de Letran. Takot na takot niyang nilisan ang bayan ng Sanikinainis iyon ng gurong Dominiko. Ulilang lubos na si Basilio." lalaki matapos siyang tulungan. Binigyan siya ng pera ng mga mag-aaral at tila nagwiwikang "pagkatuwaan natin ito. isang magandang bukas. Dinatnan niyang bangkay na ang lalaking nag-utos sa ang naging bansag sa kanya kaya't nagtanong pa ito. Wala siyang alam ' dumalaw sa pamilya ni Kabesang Tales pagsapit ng kinabukasai mlitang Latin at madalas siyang dukhain at pagtawanan. . Narating nila ang kalagitnaan ng kagubatangj iyon na hindi siya nakikilala ng ina at inakalang kabilang siya sa mga guwardiya sibil na humahabol parang may kung anong itinatanong ang kanyang mga mata. Nagsikap siya at isang bato . gula-gulanit ang damit at wala ni isang tumanggap.1 l udlit. Bakit pa siya mag-aaral gayong maaari naman iiiMiiip. i! '. Hindi siya tinatawag sa anumang aktibidad at nababanggit 1. Taliwas ang gurong ito sa Ibang nasa Diego at nagtungo ng Maynila. Tumatakbo siyang pipilay-pilay habang hinahabol| si Sisa. hanggang nangitim Sa kabila noon ay hindi pa rin nakita ang kakayahan ni Basilio sa ikalawang naging abuhin at unti' taon ng pag-aaral dahil sa kawalan ng natatanging kakayahan o ugaling kapansinunti ring nagliwanag pansin.ir ural namabuti. Napansin ng Dominiko na hindi siya tumatawa sa mga biro nito at sa sariling ina. . Nagbago ng bahagya ang kapalaran ni Basilio sa ikatlong taon dahil sa guro Labing tatlong taon na ang nakakaraan subalit hindi pa rin nawala sa isip ni nilang Dominiko na mahilig manudyo at magpatawa. Napagkamalan siyang isang hangal kaya't naisip nitong hiyain siya sa harap ng buong klase. dito. Puno ng ligalig at kaguluhan ang kanyang institusyon ng karunungan na nagnanais na matuto at magsikap "' r 1111 • a 111. ang wala Icksiyon. i i k aa pat na taon ng pag-aaral ni Basilio ay tila nawalan na siya ng pag-' I ii Narating ni Basilio ang Maynila at kung kani-kanino siya lumapit upangnin. Kinindatan pa ng guro ang kanya.

Ano ang mga naging suliranin ni Basilio habang nag-aaral? ng pamantayan ng paaralan. Isang araw ng pamamasyal ng guro na may kanya at sasabihin niya ang mga bagay na higit na mahalaga. Noon pa naghahanap si Kapitan Tiago ng lason na ilalagay sa tari ng mga panabong na PAUWI na si Basilio nang may mabanaagang liwanag sa kagubatan at may tandang at ang nalalaman lamang nitong pinakamabuting lason ay ang dugo ng marinig na mga yabag at kaluskos. tanyag nanuintik nang sumagasa sa kanya noon. tanyag si Basilio sa aaral dahil sa mahu. Lalo GAWAIN siyang nagsumikap mag-aral hanggang sa palaring maging tanyag doon. Kabanata 7 Napapayag na rin ni Basilio si Kapitan Tiago nang maalala ng matandang lalaki na SIMOUN ang mga mag-aaral ng medisina ay tumitistis ng mga bangkay. Bakit palihim ang pagdalaw ni Basilio sa puntod ng kanyang ina? Ipinagmalaki siya ng mga guro maging sa mga bumisitang Dominiko na sumusuri 2.IBUSTERISMO 29 labingtatlong taon na ang nakalilipas. Isa itong paham. Sa araw ng pagtatapos ay nahirang daw n ang magtalumpati. Hindi na siya basta pinag-aaral lamang ni Kapitan Tiago sapagkat siya'y kumikita I umigil ang anino sa tabi ng balite at noon nakilala ni Basilio ang magna rin ng salapi mula sa panggagamot. Makikilala siya ng lipunan sa pamamagitan ng talumpati ng kapusukan.1 atapos na siya at tatanghaling isang tunay na manggagamot. mga mag-say Noon inudyukan ni niyang Kapitan Pinasan siya Tiago na lumipat si Basilio sa Ateneo.dahil ilang 2. Maganda ang naging pakikipaglaban ni ang espada at baston Basilio gamit l. Anong uri ng kolehiyo mayroon sa panahon ng pag-aaral ni Basilio? pari. Piano niyang Kalungkutan. Nakaramdam siya ng Nasa ikatlong taon na siya ng medisina nang magsimula siyang manggamot.EL FILIBUSTERISMO humamak at hindi pumansin sa kanya at ang mga lalaking may karwaheng Isang guro ni Basilio ang kilala at gusto ng lahat. Nakabibili na siya nang maaayos na lalahas na si Simoun. 1. Kalilimutan niya kasamang mag-aaral ay napaaway ito sa ilang kadete. Ito ang lalaking tumulong sa kanya nm\ I I I II. balbas-sarado subalit mababakas pa rin sa mga mala Illy 111 ai '. hamak pakikipagtunggali. inamuhay ng tahimik at maligaya. Naroon ang mga iginagalang sa agham sa Maynila. Hinanap niya at nilapitan ang pinagmumulan Intsik na namatay sa sipilis. TALASALITAAN resulta nang Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. Humantong ang mainitang ang kanyang sarili at ang kapakanan ng mahihirap na mag-aaral ang kanyang pagtatalo sa hamunan ng away. marka kay k a Isang bagong mundo ang nabuksan sa mga mata ni s a m a Basilio sa paglipat ng paaralan. takot at panglaw ng gabi bagamat hindi siya mapaniwalain I pamahiin. Kailan naging maayos ang pananamit at hitsura ni Basilio? "Sa San Juan de Letran po. Kunot pa rin ang noo nito at bagama't malalakas pa ang 1 ' I i v magbalik ng San Diego at pakasalan ang kasintahang si Juli upang sila'y mahahalatang nangayayatna. ang mga babaing 28 . May hinuhukay ito. Naalala marahil ng guro ang kabataan nito na punoisasaisip at ihaharap. Hindi gaanong kasamaan ang kanyang Latin. ligalig beses siyang nanalo. kaya naman pala. Nagpatuloy sa pag-aaral si Basilio hanggang magpasya siyang kumuha ng kursong medisina sa kabila ng gusto ni Kapitan Tiago na kumuha siya ng kursong abogasiya upang malibre ito sa anumang kaso at pakikipagtunggali sa batas. lagitik 5.tanglaw 3. ito ng N a g i n g magandang Basilio at may pang medalya. Nakita niya ang sarili sa gitna ng bulwagan at siya ay nagsasalita. Nangalap ang guro ng mga mag-aaral na mailalaban kinalingguhan niyang iyon. uny sino ang lalaking nagbabalatkayo. Mas matanda na ito kaysa dati. "Ah.Kailan napatunayan ni Basilio na karapat-dapat siyang estudyante ng kolehiyo? Basilio. Lahat ng mga tao ay nakikinig sa makata at may progresibong pag-iisip. Kinilabutan si Basilio nang matiyak I kasuotan at nakapaghahanda na siya ng isang mabuting kinabukasan. Tinanong ng Dominiko kung saan nag-aral ng Latin si1. 1. Isang klase ng edukasyong hindi niya inaasahan ang mayroon sa kolehiyong iyon." tugon ni Basilio. ng mga yabag at nabuo sa kanyang paningin ang isang anino. \ sa mga kadete kapalit ang mataas na marka. Nasa harapan niya ang mga taong nagtitipon at humahanga sa kanya. Hinangaan niya ang pagtuturo at ang pagmamalasakit ng mga guro sa mga mag-aaral. Nagpapatunay iyon na itinanghal sa masama pa rin ang loob ni Kapitan Tiago sa mga prayle dahil sa Nagbunga pagpasok ni Maria Clara sa kumbento. ng mga mag-aaral at harapan ng guro. IM} |nili Huling taon na niya ng pag-aaral at dalawang buwan na lamang ay naangbuhok. paham 4." pakli ng2.

pamahalaan i miili hinahangad naming magkaisa ang bawat pulo.__________i i < v kailangang wasakin ko na ang isang tiwaling pamahalaan sa i . Cardinal Moreno at masamang tagapayq ngmapahamak.it an ng paglalantad ng kanilang kabulukan sukdulang may ibang ■ i .Sino kaya si Ibarra sa dalawa? Sino ang mag-aalahas na si Simoun?! ng Patuloy sa paghuhukay si Simoun. "At sa palagay mo ba'y uigarapin at inaakalang makakamit ninyo ang pantay na pagtrato ng lipunan. . sino ako?" "Isang taong dakila.akaisip silang maghimagsik.r kasakiman at pagbabalatkayo ang aking nasaksihan.. May sandata ako at ikaw ay magiging bunga." " 11 indi. Ang iyong kamatayan sa kagubatang ito ay maaaring ibintang sa mga tulisan Kastila sapagkat iyan ay hindi kayang salitain ng tao." .. Ito ang lalaking nagpapanggap na Simounl isangkailangang bigyan ng katarungan kaya't nagpasya akong sa halip na ikaw ay mag-aalahas na Indiyong Ingles.IHSTERISMO 31 tulungan. Pareho sunugin ang bangkay ng isa pang lalaki at ito rin ang tumulong na maghukajltayong inusig at ginawang salarin ng lipunang ito.... Noon niya naisip at naitanong sa sarili." "Alam mo ang aking lihim na maaari kong ikasawi at maaaring ikabunyag ng "Isang malaking kamalian.. Nabigla si Simoun. Ayokong mamatay na hindi ko nakikita ang pagkadurog H| i "Labingtatlong taon na niilangmgabutosailalimngbangin. Isang lalaki ang tumulona nalipunan. Nagpasya si Basilio na lumantad at magpakilala. Inuudyukan ko naman ang aking tulungan lllg pan! iligalig at pangangamkam upang walang masulingan ang tao maliban ngayon. Ang Polonya iiy l inaasahan kong hindi ko iyon pagsisisihan. Batid kong ikaw ay naghirap at 30 . Isa ay ang bangkay na sinunog nila na may tama ng dalawang! bala ako ang lalaking nagpunta dito labingtatlong taon na ang nakalifipas para bigyan ng baril." ang nakakaraan nang tulungan Malinding kilabot ang naramdaman ni Basilio sa mga pahayag ni Simoun. Nabibilang tayo sa mga taong upang ilibing ang kanyang ina. Dahil sa kayamanan ay naging tanyag ako at iba't ibang sunugin ang bangkay ng isang . Umalis ako sa ij kinatatayuan at bakas ang pamumutla ng| mi ■ iio paramagpayaman upang maisakatuparan ang aking paghihiganti... mas makabubuting tayo'y magtulungan na lamang. Katulad ko'y may pautang ka ring dapat singilin sa Naalala ni Basilio ang buong pangyayari noon. Isang Hinahangad ninyong magkaroon ng Akademya ng Wikang Kastila. Maaari kitang iiinlinlang ng matatamis na pangako na hindi n'yo man lang pinag-aaralan n i l patayin dahil dito alang-alang sa dakila kong layunin.. I'm i ano? taong inakala ng lahat na patay na at ang naging kabiguan ay labis ko ring Para kayo'y higit na malito at hindi magkaintindihan?" ipinagdamdam. 11 w is ng buhay. ninyo akong maglibing sa "Sa pamamagitan ng paanyaya ay nakabalik ako sa lupaing ito bilang bangkay ng aking ina at i i i langangalakal...EL FILIBUSTERISMO nagtiyagang tulad ko... Walang kangiti. Natapos ang pag-aalinlangan ni Simoun at nilapitan si Basilio. 1." tugon ni Basilio. ■ Basilio. Kailanman ay hindi magiging wikang pambansa ang ^ ' I ing wala. "Kaydali ninyong aking mga binabalak. Subalit pababayaan kitang mabuhay at wikang iyan sa kaisipan at damdamin ng mga Indiyo." Huminto sa Kapitan Heneral. Ang buong buhay ko ngayon ay nasa kamay mo. dalawang lalaki angpagsasalita si Simoun at nagpakawala ng malalim na buntonghininga.n i l ngiti nitpng pinagmasdan si nm a |-... "Totoong nakita niya. "Maaari ko po ba kayong I I . Natigilan sa 1 i i iklln ang taong nagbuwis ng buhay alang-alang sa akin. Hindi magiging lllgon ang dahil walang nakakaalam ng aking pagparito. Ito ay ang buhay ng iyong kapatid at nang nabaliw mong ina. . Masyado kayong ill i | > rebolber. mukha. Pahinto-hinto ito at humihingall pagkaminsan. Ngunit kayong mga kabataan ngayon ay Binunot ni Simoun ang i l mg ginawa kundi ang purihin ang mga Kastila. Ginoo?" sabi niya sa lalaki. Hayaan ninyong kayo Mlg Ibang pangangalakal upang lalong maghirap ang mga tao. "Hindi lamang para mapalapit tayo sa Binalot ng katahimikan ang buong paligid..." pagtutol ni Simoun. Hinadlangan ko lalaki.

.. ina't kapatid?" Ang mga Pranses ay pinagbawalang gamitin ang wika nila habang iiiumsakop ng "Wala akong magagawa."Nagpatuloy si Simoun..inagawang pagtataguyod ng mga kabataan at ilang gabi maski hibla ng buhok ng aking ina't kapatid? Sa gagawin ko'y posibleng| akong hindi i ' i 1 1 1 1 a himik.." adhikain. ang paghahangad ng pantay na karapatang Namangha si Basilio sa pahayag ni Simoun. Hindi ako taong pulitiko at ako ay "Sadyang likas sa tao ang matakot sa ginawa nilang multo... Samantalang kayo'y kusang nagpapasakop kiimima ang wikangMangyayari lamang sa akin ang nangyari sa kanila " nagtataguyod ng isang kabansaan... ko kayong pagpapatayimlyan ang dahilan kung bakit kita bubuhayin.. Ngunit kung magbago ka ng pasya.. Kung ganoon ay "Iyan po ang ninanais na makamit ng sinumang maunlad na bansa.. Kusya.il... na lalong laganap sa daigdig.." "May mangyayari pa ba sakaling makapaghiganti ako? Mabubuhay kol ba bayan ang kanyang sariling wika ay iMglny niya ang sariling pag-iisip.r..ngda sa isang kasulatan ng kahilingan para sa pagtataguyod ng Wikang "Malaki naman ang daigdig. 32 EL FILIBUSTERING "Nasa iyo na kung ano ang gagawin mo sa aking lihim.. 1 Ii' 33 sawalang bahala ko ang inyong | sinasabi ill lui 'I '" ani Simoun sa sarili..... "Ano'ng ginawa mo sa alaala ng iyong umangging gamitin ang wikang Ruso habang nasa ilalim ng kapangyarihan up." mnkii-Kastila ng mga kabataan. "Gindo.. Ginoo.... Wala akong pangalan bansang Alemanya.nwi lamang sa hamak na panggagaya at kawalan ng pag-asa........ pinayagan ni Simoun...." "Maaari mong maiwasan ang nangyari sa iba at magagawa mong mabigyan pagkakataong ng katarungan ang sinapit ng ating mga mahal sa buhay..... Kailangang maituwid ang hangaring nang-api ang taong inapi nila...... Ang pagpapaubaya ay ... Hindi ba puwedeng pabayaan na nila akong 1 1 tila upang makatulong ng higit sa mga mag-aaral. Tinangkang bigyang katwiran ni Basilio ang sarili subalit hindi siya subalit higit na kadakilaan ang magpagaling ng malalang sakit ng bayan." i iK in ang isang hulmahan upang pagkatapos ay buuing muli "Upang maging kasangkapan sa ...... Mimilio.' maaaring gamot sa sangkatauhan... isang pamilya.....I mamuhay sa makahayop na paraan... bukas ang aking tinutuluyan sa Escolta at buong puso Alalahanin mong walang kahulugan ang buhay ng walang katumbas dakilang kitang tatanggapin......" "Ako? Katatakutan nila?" "Salamat sa inyong pagtitiwala.in niyang mabuti kungkailangan ibunyagang isang lihim? "Hindi talino ang kabuluhan ng lahat/' .. masasabi mo na bang isa kang taong mapalad?" inliingalong lipunan? Darating ang panahong kikilalanin kang tanyag na id ik Impauyam na tanong ni Simoun kay Basilio. hindi sa ipinagsaI III llii . maymarami pang madamay. "Walang katapusan ang karunungang maaaring matuklasan na siyanHI Minl." "Ang pangarap mo ay isang tahimik na pamumuhay.... at Mapait na ngumiti si Simoun.." f II M II 1 ....... i i n . Kailangan ko ang tulong mo........ hindi isang kabutihang loob... Ang wika ay ang illwii ng bayan at habang angkin ng "Halimbawang tulungan kita. Sa halip ay nagtutulak ng kasamaan para sa iba.. "Nasaksihan ko n i l ' i..nig manggagamot at iyon ang tungkuling nais kong gampanan." Nagpasalamat si Basilio at saka tuluyang lumayo.. .. Gamitin mo ang iyong talino't lakas Walang maaalipin kung walang magpapaalipin." |t!iinii i i | '... Nais ko lamang pong mamuhay ng tahimik at ipauubaya ko naman sa kanila ang kapangyarihan?" . Pinag-isipan kong kayo'y kausapin at himukin.I 'll il i i 'ii'labanatlipulinangmahihinaupangmabuhayanghigit pagtuklas ng tunay na kaligayahan....... Kinatatakutan ng mga taong iipiing ituwid ang nalilihis nilang landas.." . "May hihigit pa bang karamdaman sa isang i|kung makakamit mo iyan..Lalong pumait ang ngiti ni Simoun.. Wala akong salapi..il ... Naiwan si Simoun na nag-iisip pa rin nang malalim. mi' karanasanatpagpapaalilaangdamdamingmakatao ... "Nag-aalinlangan kaya siya M I in II subalit pinili ko po ang karunungan sa paglilingkod sa bayan.

budhi salabat para sa matandang lalaki. Umaasa siyang may naganap na himala sa TALASALITAAN umagang iyon... PASKO Malapit nang sumikat ang araw at ako rin ang magbabalita sa iiii'iiis pamunaang lahat!" MADILIM pa ang paligid pero nagtitilaukan na ang mga manok. Akademya ng Wikang Kastila? *i Ano ang pananaw ni Simoun na taliwas sa paniniwala ng mga kabataan? i i. kaunting MALIGAYANG i i 1 1 nidi mo nagawa ang ginagawa kong pamamaraan subalit ito ang il immlali.. bayan." natatandaan niyang sabi ng binata.ino nakilala ni Basilio na si Simoun at si Ibarra ay iisa? "Sa oras na ako'y ganap na doktor at tayo'y kasal na. i n ■ 111 in. kaligayahan at maging inyong mga kaunling tiis pa! At ikaw diwang marangal. i i . Pilit pinasaya ni Juli ang sarili sa paniniwalang maaari naman niyang GAWAIN madalaw nang madalas si Tandang Selo at inaliw siya ng pangako ni Basilio. Subalit walang himalang naganap dahil wala siyang nakitang Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap.. pauyam 5. I masulingan 3.lahat. I Uimangon na si Juli at nanalangin. dalawang daan at limampung piso sa ilalim ng paanan ng Mahal na Birhen.it w alang kasing buti na hindi naghangad ng anumang pagkilala.i. hindi na kailangan ng 1 1. lipulin Natutulog pa si Tandang Selo at bago tuluyang umalis ay gumawa muna siya ng ! nagbabalat-kayo 4.. kinabukasan. at Kabanata 8 .1kit hindi binaril ni Simoun si Basilio gayong may pagkakataon siya? I l lakit kinilabutan si Basilio sa naging pahayag ni Simoun? -I Ano ang pananaw ng mga iyong ama ang inyong bukirin. dakilang kaluluwa. Kayong nagpamana sa akin ng pangalan at yamang i la i akin.. i ang . estudyanteng tulad ni Basilio sa pagtatatag ng "Bakit ba kailangan kong manangis?" alo ni Juli sa sarili.

" Namuo ang luha sa mga mata ng matandang lalaki at nagmamadali nai binitbit ni Juli ang kanyang tampipi. Nakita niya ito nagiisa. Galing sa isang ketongin ■ laket na iyon na may esmeralda at brilyante. Hindi makapaniwala at manghang-mangha ang mga kababaihan. Hindi niya batid kung sinadya iyon ni Juli o nakalimoi 11 <• Dinalaw siya ng ilang kamag-anak na may kasamang mga anak. bulyaw i himala 4. I manangis 3. May mga kasamang kurot at pagsawiiyj sa mga batang malikot na narurumihan ang baro kaya't mababakas sa kanilanl mas ibig pa nila ang lumang damit. Pagkatapos ng misa ay inililibot ang mu n i bata sa bahay-bahay ng mga kamag-anak at kaibigan upang magbigay-galaiiHj at pagbati sa pamamagitan ng paghalik sa kamay ng matatanda. i n i n g ang tinyente ng guwardiya sibil ay hindi natigatig.. i i 1111 • ang uldog na tagapangasiwa ng mga prayle na si Padre Clemente liiii-as ng kamay. Biniro pa niya ang kanyang Ingkong. May ilanl kumakanta at sumasayaw bilang pagpapakita ng kakayahan at ang mga batata nagmamaktol o ayaw sumunod ay nakakatikim ng kurot at bulyaw. ai dinakip ngunit hindi nila natagpuan si Kabesang Tales. Marunong pong magsalita ng Kastl ang aking amo kaya't tiyak na matututo ako sa pinakamurang halaga. Kahit anong pilit niya ay walang lumabas na tinig sa kanyang bibig. malungkot. Ang natitirang alaala sa kanila km araw ng Kapaskuhan ay mga bakas ng kurot at pananakit ng tiyan dahil m pagkain ng mga minatamis o biskotso sa bahay ng mga kamag-anak Nakikibahagi rin sa ganitong pagsasaya ang mga may edad na namumuhav mag-isa. Ang mga tao ay may kilik o akay na batang anak. Matagal nang nakaalis si Juli at mataas na ang araw nang dumungaw Tandang Selo sa may bintana para panoorin ang mga taong nakabihis dadalo ng misa mayor. An misa ay mahigit isang oras at ang mga bata ay pinagtitiis sa init at amoyj pawis ng mga taong nagsisiksikan. nakapinid 4."Pag-uwi ni ama.. bahagyang nakapinid ang mga bintana tila walang nakatira. Nagpumilit siyang ngumiti ngunit nanginginig ang kanyang labi na nagpakawala ng impit na tunog. Ang iba ay 1 at ang iba naman ay nagkibit-balikat.UVIHI lilll N AI I'AMALITAna sa buong kabayanan ang kasawiang iyon. Ngunit ang . Nagmamadali siyang nanaog ng bahay nang lingunin niya ang kanilang tahanan ay tila naglaho ang lahat ng pangar na hinubog mula sa kamusmusan hanggang sa pagdadalaga. Wala raw silang kasalanan sapagkat ginawa lamang i n ang trabaho at ang dapat usigin ay ang mga tulisan. mapanglaw. i aanong insidente ipinakita ni Juli ang pandidiri sa sakit na ketong? Alio ang pagtingin ng mga Pilipino sa wikang Kastila? iiii ii wan ang ugaling Pilipino sa kabanatang ito? \ n . "Napipi na! Napipi na!" sabi nila. Narinig niy ang mahinang lawiswis ng kawayan na tila bumubulong ng salitang paalar Tuluyang naglaho ang kanyang sigla at umagos ang luha sa kanyang pisn Napaupo siya sa isang puno na nabuwal at doon siya nanangis. Ni hindi rin siya nagawang bah in man lang ng apo. i ang konsepto ng aginaldo ngmga Pilipino? ii. Nakita ni Tandang Selo ang mga kaibigan na dumaan sa harap ng ba 11 it at labis niyang ikinalungkot na hindi man lang siya nakapagbigay ng anumany aginaldo lalo na sa kanyang apong si Juli. Kabanata 9 ANG MGA PILATO I. Nagdadala sila ng maliliit at walang gaanonr halagang bagay katulad ng minatamis na bungang kahoy bilang aginaldo. Ginampanan '. D ang tampipi ay nilapitan ni Juli si Tandang Selo at saka nagmano. Dumadalaw sila sa mga magulang at kamag-anak para lumuhoil I bumati ng Maligayang Pasko.i h mi is 11 kismo 34 EL FILIBUSTERS! Nakapa niya ang kanyang laket at agad na hinalikan ngunit madali r|f nagpunas ng labi sa takot na baka mahawa. M lumikha ang sigawnaiyon ng isang tiyak na kaguluhan. kanyang tungkulin sa pag-uutos na samsamin ang lahat ng sandata ■ i a n ang mga tulisan. madilim tulad ng mga mata ng isang patay. Tuluyang sumikat ang araw at nagliwanag ang buong paligid. Walang puwedeng Mil sisihin sa jyiiri at walang sinumang sinurot ng konsiyensiya. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap. impit GAWAIN \ ■ ang paniniwala ni Juli sa himala? . Natakot siyang baka hi makapag-asawa sakaling mahawa siya ng ketong. Ang n ipi bata ay nakakatanggap ng aginaldong salapi mula sa mga kamag-anak im kinukuha rin ng kanilang mga magulang. 35 Laking gulat ni Tandang Selo na hindi na siya maka-pagsalita at wala na siyang masabing anuman. pakisabi poi natuloy na ako sa pagpasok sa eskuwela. Tahim lang ang matandang lalaki nang bendisyunan siya. Nak niya si Tandang Selo sa isang sulok na nakatingin sa kanyang ginagawa. Ang ilang magsasaka na walang kinalaman ay mpi i .

Inutusan din niya si Juli IIH | 1 im 11 .. III 'I ipagkita nang madalas sa kura ng kumbento gaya ng bidang babae sa • i (in Iiml.. KARALITAAN magbasa ng mga aklnl na galing sa prayle at magtrabaho upang mabayaran ang halagang dalawaiM daan at limampung piso.iking bahay na nasa pagitanng San Diego at Tiani na inaasahan ni ..36 EL FILIBUSTERISNi totoo.. Sapagkat mayroon tayong mga kama^ anak na makasalanan na dapat sana'y tinuruan natin ng kabanalan upanj maging malapit sa Diyos subalit hindi natin ginawa. asang maililigtas pa si Juli.. naghugas ng kamay GAWAIN n > ang paniniwala ng mga Pilipino sa mga pagdurusang natatanggap sa lupu? I Ink il naghuhugas ng kamay ang mga guwardiya sibil at maging ang uldog ' pagkawala ni Kabesang Tales? \nn ang paniniwala ni Hermana Penchang sa sinapit ni Tandang Selo at luiy Juli? i Viio ang pagtingin ni Hermana Penchang kay Basilio? Paano naapektuhan " Hu a n g pagtingin niya kay Juli? I'nitiio tinanggap ni Kabesang Tales ang sinapit ng pamilya at ng kanyang lupnng sakahan? 1 \ i makarinig sa kanya magkakamali sa kanyan§ mga sinasabi. Tila pumipili ito kung saang bahagi i katawan siya patatamaan ng bala. hindi sana ito nadakip ng m. kung hindi ito nagsumbong ay hindi sasamsamin pati ang baril I Kabesang Tales na naging sanhi para ito malapitan at madakip ng mga tuliss| Kinailangan lamang niyang pangalagaan ang sarili sapagkat ibang klase kui tumingin sa kanya si Kabesang Tales... NAKITULOY ang mag-aalahas na si Simoun sa bahay nina Kabesang i kabila Nang malaman ni Hermana Penchang ang pagluwas ng Maynila ni Basillfl ng paghihikahos ng huli.' I >... Nakarating na sa kaalaman ni Hermana Penchang ang nangyari ki Tandang Selo." Sa paningin ni Hermana Penchang ay makasalanang kaanak si Ju. "i ii-bolder ay sasapat para maipagtanggol ang sarili laban sa mga Tftj (liriwang ang mga prayle sa pagkapanalo ng usapin tungkol sa lupain III IllllWMI I alii-sang Tales. Dala ni Simoun ang lahat ng ni| sapagkat ang tutubos ay ang demonyong nagbabalatkayong mag-aaral... Maghapon siyang 111■ i«11 kumibo o nagsalita man lamang. damit at maging ang dalawang utusan. Ang matandang deboto na pinaglilingkuran ngayon ni Juli i napaantanda na lamang.. mula pagkain. Sa kabila ng lahat ay hindi nawala ang magandang kaugalian nang matandang deboto na ang dalaga ay tuluyan ng mabubulid sa kasaniiiniil pup iiuloy sa isang dayuhang panauhin. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap..i"\ lamang si Simoun ng isang araw at isang gabi sapagkat iyon ang pamagat ay Tandang Basyong Makunat.uldog L mabubulid 4. natigatig 5.iii|. Gusto lamang niyang proteksiyunan ai sarili.Simoun ang sitwasyon ng mga daraanan sa nayon at kung ang 1 na pinupuri ng prayleng sumulat nito... Napakalaking kasalanan at kahihiyan! Sukat bang ipagkamali pi ang pagdarasal ng Aba Ginoong Maria at Santa Maria.ItliSTERISMO 37 . Kung naglagi na lamang sana si Kabesang Tales sa loob ng bahay hindi pagalagala sa lupaing binabantayan.. "Akalain ninyong isang dalagang malapit nang ikasal ay hindi pa marunon« magdasal.... ipinagpalagay nm ... Nnl pagMiilangan. tulisan.... Ni wala silang kahihiyan sa ginawang pagsasamantala sa i i i ukadukot sa kabesa upang maipagkaloob sa kanila ang lupain.Nang Hi il ubalik ...'gagalingan ng mga mamimili ng alahas... Natagpuan din niyang pipi ang ama at ang dalagang anak na I lull ay nagpaalila sa isang matandang babaing deboto... Tila nais P yata nitong magpasalamat s sinapit ni Kabesang Tale bilang pagtubos sa kasalanui| ni Juli upang matuto ng 1 u I > < > na kabaitan at kabanalan NN| ayon sa kura ay nararapat I isang babaing binyagall Nagbunga ito nang hind.. Ni hindi na null apagsalita si Kabesang Tales at umupo sa tabi ng ama.. Marami ang nagtaka sa ginawa ni upang kunin ang natipong salapi na ipantutubos kay Juli.. Susmaryosep! SinumanJ na si Kabesang Tales ay nalamang may iba ng namamahala sa i inyang lupain. "Madalas na ipinararanas ng Diyos ang bagay na i sapagkat ang tao'y makasalanan.." Muling napaantanda anj babae na may kasamaflj panghihilakbot sa kahihiyan. Binigyan lamang I i ng tatlong araw ng hukuman para lisanin ang bahay. dinaranas ni Juli. Ang nangyari ay parusa ng langit sa isang taong lumalaban korporasyon ng simbahan. ipinabasa ni Hermana Penchang ang aklnl tut I ang .nahabag 3. I. pagpayag ni Hermana Penchang kay Juli para dalawin Kabanata 10 KARANGYAAN AT ang napiping Ingkong™ Kinakailangang matuto si Juli ng tamang pagdarasal.

"Nakakatiyak akong ang hanap ninyo'y mga brilyantc. "Nagtamo kaming nakikinig. mga brilyante o matatandang brilyante. "Malayo rin ang kayang abutin ng bala ng baril na ito." "Oo nga po. Balak ni Herman Penchang na EL FILIBUSTERS bumili ng singsing para sa Birhen ng Antipolo habang si Juli a( naiwan sa bahay upang kabisaduhin ang pulyetong binili sa prayle ng dalawanl sentimos. mga singsing ng senador at kabalyerong Romano na natagpuan sa gumuhong Cartago." Inilabas ni Simoun ang isniuj kahon na gawa sa pinalamutiang bakal at may matibay na kandado. kasama n ang aso at pusa. ng dalawampung indulhensiya." Pagkasabi niyon ay binaril ni Simoun ang isang punong may bunga na may layong dalawang metro mula sa kinatatayuan nila. Bukod sa pagbabatian sa araw na iyon . Bagama't ."May mga baril silang kayang iputok mula sa malayo. "Marahil ay iyong ipinadala ni Anibal matapos ang digmaan sa Cannon. Nalaglag ang bunga at nanatili lamang tahimik si Kabesang Tales. nagkaroon sila ng pagkakataong makapagkuwentuhan at tingn™ ang mga alahas at hiyas na galing Europa. "May rod akong kuwintas ni Cleopatra na natagpuan sa piramide. Kapaskuhan. mga antigong bato sapagkat iyan ang hilig ni ama. Nagdatingan ang mga kamag-anak nang malaman ang balitang naro ang mag-aalahas na si Simoun." Inayos ni Simoun sa mesa ang dalawang baul na may lamang alalia ■ "Hindi ninyo maiibigan ang tubog lang sa ginto o mga huwad na bato. lumaki lamang siya na akala mo'y mabuti ngunit sa pagbasa niy ng apatnapung ulit ng pulyeto ay wala siyang natandaan isa man sa mg salita." wika ni Kabesang Tales. Dumating si Kapitan Basilio kasama ang asawa at anak na si Sinan upang bumili ng alahas sa halagang tatlong libong piso." Hinan niya sina Sinang." wika ni Kapitan Basilio na labis na kinakabahan sa matinding pananal>il." anang Hermana sa dalagt Ikinuwento rin ng Hermana kay Kapitana Tika ang tungkol kay Jul) "Diyos ko. Apatnapung araw na indulhensiya ang katumbas sa sinumanj makababasa o mababasahan nito. Nasa isip din nila ang magandad resulta ng pakikipagkaibigan sa isang taong malapit sa Kapitan Heneral. "Mayroon ngang alahas na talagang antigo." sagot ni Sinang.

krus at iba pang mamahaling III i • Naglalaman din ito ng iba't ibang klase ng bato o hiyas na may iba't II mi if. esmeralda.iu 11 i pang iba... Napakrus ang . III nryo.. hugis at anyo gaya ng sapiro.' iiinpisal o magkaroon ng debosyon." patuloy ni Simoun i i i n HtllSTERISMO 39 I iniiango si Kapitan Basilio at nagpakita ng interes na makita iyon." bulalas ni Kapitan illio... "Narito ang antigong alahas.ma Tika na magtaas ng presyo ang mag-aalahas ay nakurot nito ang mp ipalatak na anak na si Sinang. sapiro na mula sa Ceylon at 1 ■ T ng II I . mga esmeralda na may llnt't ibang hugis na nagmula sa Peru. Napalatak muli si Sinang kaya't il mot na naman ng inang si Kapitana Tika na hindi rin napigilan ang sarili sa i ■ 1 11111 ." sambit ni Sinang habang nakahawak sa ina.." I "Ang dalawang hikaw na iyon. brilyante at ..a... pitaka.may nalalaman tungkol sa kasaysayan ay hindi pa siya nakakah H ng anumang buhat sa nakaraan dahil sa kawalan ng museo sa Pilipinai "Mayroon din ditong hikaw ng mga dalaga ng Roma na natagpuan ifl bahay pahingahan ni Annio Mucio Papilino sa Pompea. I tinuksan ni Simoun ang ikatlong sisidlan at lumantad ang mgarelo. Hindi pa sila nakakakita ng ganoon karaming kayamanan. .. N a isip ni Hermana Penchang na kapag ang hikaw na iyon ang ipinagkaloob ■ 11 111 ieng Maria ng Antipolo ay tiyak na pauunlakan ang kanyang kahilingan.. rubi... relikaryo. mga rubi na kulay dugo na galing nng India. turkesa. Lumantad II 11111 a ng paningin ang mga brilyanteng kumikislap.i r dama ni Maria Antoineta. "Ang singsing na ito ■ naging pag-aari ng prinsesa ng Lambelle at ang mga hikaw naman ay sa .. mga perlas na galing ng silangan. Hmuksan ang takip ng kahon at tumambad ang sisidlang puno ng mga iii|i nng. mga palawit ng kuwintas." wika pa ni Simoun.nndang babae nang malaman na ang halaga niyon ay tatlong libong piso. Ang ikaapat na sisidlan ay may lamang iba't ibang uri ng bato at ang lahat H|| nnroon ay nagbulungan sa paghanga.nln gal na niyang inaasam na magkaroon ng milagro upang gunitain ng walang atayan ang kanyang pangalan sa lupa at magkaroon ng buhay na walang ran sa langit katulad ng nangyari kay Kapitan Ines. lalagyan ng posporo na napapalamutian ng mga brilyante. I. Ang I iidabaihan ay nagnanais makita ang rosaryo na nabendisyunan ng Papa llonia sa paniniwalang makakamit nila ang kapatawaran kahit hindi na . Napabuntonghininga ang mga kadalagahan at sa takot ni i in.. "Iligit na antigo ang mga alahas ng mga Romano...

. Brilyante rin ang mamula-mulang batong ito tulad ng 1 "I' ni I Miong ito na napagkakamalang esmeralda.. "Napakatigas ng batong ito at lubhang •i il iiuiap tapyasin.. Ang kayamanang ito na lulu ni' isang lalaki sa panahon ng kanyang kasawian. Ito ang itinuturing na '. Napakaningning ng mga batong iyon na animo'y i sa bog ng liwanag sa kadiliman ng gabi. sa panahong siya'y • ilin'i at kailangang lisanin ang tahanang iyon...nlaki sa buong daigdig. 1 idling galing i iii'.. Nilaio-laro ni Simoun ang mga alahas na parang ibig takamin ang mga ....nan ninyo ang dalawang brilyanteng itim... Maging si Kabesang Tales na lumapit para tingnan ang kayamanan a 11 1v iisang lumayo upang makaiwas sa tukso..ng Persya. Binabayaran ito ngTsinong ..

"Ano'ng malay mo.... makapal at selyado. Mapalad ang makapagsusuot ng kuwintas tatlo at kalahating karat ay nagkakahalaga ng pitumpung libong pisfl ^Hii" Tumanggap ako ng sulat mula sa Virrey ng India na nag-aalok ng 11 nidi ko nga tatawaran iyan ng tatlong piso!" labingdalawang libras esterlinas upang mapasakanila ito." Parang nabasa ni Simoun ang isip ni Kabesang Tales at mga taong naroon.... Hindi naman tumitinag si Simoun at waring nasasabik sa sasabihin ni i iln .. i Simoun ang singsing na sinasabing posibleng naging Isang maliit na batong mas mahalaga pa| sa isang tahanan. Inilabas niya ang isang kuwintas. mapabalik ang bukid sa kanya s hindi na mapaalis sa bahay na iyon..■ may pinong kadena para sa tinyente..d iyo sm ma) ulo ng buwitreng yari sa batong haspe at napapagitna sa dalawang pakpak na sagisag ng kaibigang nagmongha. laket at si Kapitana Tika ay bumili ng relikaryo.....>. lit ni mi iyon..ii Sulla. . i n i ■. \in' laket po ni Maria "Ito ang kuwintas ni Cleopatra. Si Kapitan Basilio ay bumili ng ■ i. 11!" wika ni Kapitan Basilio. 11 1 1 1 . 1 1 i i \ mi in Simoun at natiyakna iyon nga ang relikaryo ni Maria Clara." at magligtas ng isang kasawian sa hinaharap...i I... 1 1 1 ighog ni Kabesang Tales ang ilang kahon at nakita niya ang relikaryo.... Kinailangan dito ang isang espesyal na paglalakba ivsnr at Marco Antonio..ig i big sa kanilang panahon. Maging si Sinang ay hindi na kinukurot ng ina sapagkat napagtant marahil nito na hindi rin naman magtutubo lang ng halagang limang piso s Simoun dahil sa mga bulalas na napipigilan. Dalawang daliri na "Masdan ninyo ang mga asul na batong ito na animo'y walang malay atj tahimik. Tales..I ikinabangan.. "Ngunit kung ganyan magpabilanggo ng isang kaaway. viir gusto ko'y makabago..." may brilyante at esmeralda........lulli Inn ng pagkakatatag ng lipunang ito.. tila w da ba kayong nais ipagbili sa akin?' mga pagbabanta ng matang naglalagos mula sa suot na salaming asul.30 si Quiroga sa halagang anim na libong piso upang iregalo sa isa| ." sabi naman ni Simoun. Si Simoun na rin ang nagbago ng usapan para pawiin ang nararanulamang M iabi ni Kabesang Tales na naipagbili na ng dalagang anak ang lahat ng 1 in n i " tukso ng mga taong naroon." i 'Hi ay relikaryong makabibili nito.i 11111 gatang mabuti ang hiyas na : ito na may dalawang libong taon makapangyarihang senyora.in)..g tunawin para sa ibang alahas!" wika naman ni Kapitana Tika kay mamimili. Mahusay angginto Sa kabila ng kayamanang naroon ay nagkaroon ng pag-aalinlangan an J mga .i n alahas ng aking Ang kuwintas ay may iba't ibang palawit ng mga diyos. Ang mabuti pa'y tigilan na natin ito.. samantalang sa kahon ang buhay at kamatayan. Mayroong kung ano sa tinig ni Simoun na hindi nila mawari." dahil hindi niya ibig maakit ang ama na bilhin ang m ibulnlassi Sinangi Inihiwalay ni Simoun ang tatlong mangasul-ngasul na batong katamtam ang laki subalit makapal at makinis ang pagkakatapyas. at sa pamamagitan ng isang dakot nito ay maaari kong lunurin sa luha ang lahat ng mamamayan sa Pilipinas. hindi ko matiyak kung magkano ang halaga Clara?" nito subalit ito'y laan sa mga museo at mayayamang pamahalaan lamang ang 1 1 1 " i Ian at naalala iyon ni Kabesang Tales. Ang asul ay higit na mahal ang halaga kaysa 1 i." sambit ni Sinang.." 1111111iIi ang bawat isa ng kanilang nagustuhan at nakayanan.. Lahat ay tila natakot humipo at nawalan ng lakas ng loob parfl bumili. "Tulad ng isang manggagamot ay dala ko . ilaipundar na alahas at ang mga natira ay wala ng halaga...... Ito namang nagmula pa sa minahan ng Golconda n| may ... "Kaylaki naman ng daliri ni Sulla.. Suot niya ang gintong mga araw." I [angal! Maaaring mabayaran ito sa halagang bente.." mga reyna ng Ehipto... May bumili Tinapik-tapik ni Simoun ang kahon. ' iHI ... Si Kabesang Tales ay nag-iisip nai kahit anong pinakamaliit na brilyanteng naroon ay sasapat ng halaga upan matubos ang anak na si Juli sa pagkaalila. n il' kasya sa singsing na ito.uui nio pa ni Simoun. ang lason at gamut. pambabaing hikaw para sa prayle mil' im la b a s naman ni .." Mangha at puno ng takot na-napatingin sa kanya ang lahat sapagkat nagsasabi i.. 11 . Sa pamamagitan niyan ay naakit sa tatlumpung libong piso. "Mas mahal ang halaga ng batong ito kaysa berdeng bato kahit maliit. SUA: „„ akin?" H I I I Huang ay kumuha ng isang pares ng hikaw.. siya ng totoo. "Siyanga ano.. sa buhay at kinabukasan ng isang dalaga at kapayapaan n§ isang matandang lalaki sa mga nalalabi pa nitong I . At ang batong pula na ito ay kayan magpalaya 8 namang lahat ay huwag na lang. ang dalawang magiting na mandirigma at para lamang ito mabili. i| IIig na ito nang lumagda siya sa kasunduang parusang kamatayan sa III 'linn ng 40 EL FILIBUSTERISn I I I II nil i \ 11 KISMO ml diktadura.sing. May nagsabi pa ng.." Kapag ang isang ito ang nairegalo sa tamang tao ay kaya na niyang "May iba pa akong alahas. "Ito'y malapad.." wika pa ni Sinang. relos. berdeng bato. baka ang Hindi ito tumitimbang na dalawang karat subalit binili ko ito sa halaganl kuwintas dalawampung libong piso kaya't hindi ko ito ipagbibili sa halagang mas mabab| .

. 1 " ci Simoun ng lumang alahas..31 || Ihn pang maaaring ipangregalo. mamimiling nais makatipid kaya't dinala nila ang alahas na hind.. Magkano ninyo ito ipagbibili sa ° ... * .>"' "6 . .. j to namimili at nakikipagpahtan si & .i.. May h i i \ o i i ni simoun ai iuiiij<uv "o •..aga-San Diego kaya't nasaid din ang laman ng kanilang mga bulsa. M '.making ... Ang mga taga-Tiani ay ayaw magpadaig sa lag»—o .mhanko ito.

Ipinapayo I pmagmaramutan kayo at nilitis ng gaya ng isang kriminal. msias ang iccg <U PUNU MI . Ang tagapangasiwang prayle humingi ng mas malaki upang mailigtas sila sa kagipitan. Manangis o humalakhak kayo sa mga pulong I'luaglapunan sa inyo na walang katiyakan ang hinaharap. Cayetar~ 10 Lopez. .— -------.. . Silvestre Ubaldo. Matias Belarmino. pag-iimpok. i GAWAIN Eigasani.mr. busabos "'J' "5 b *"**b™J -oi o <= 2." "Mapangahas ngunit lalong mabuti. hingin ang pahintulot ng aking anak. Kinuha at muling pinagmasdan ni Kabesang Tales ang relikaryo.v-------------------------nk "Limang daang piso. laslas ang leeg at puno rin ng sa loob ng kumbento at marami ang naniniwalang mamama siyang isang santa. Manuel anak habang nakikita niya ang mga nagtatawanang lalaki.indulhensiya 5. Bigla iihimatn | ||i r . May \iiiiinino may kasiping na ibai lalaki sa silid. pagtitipid at r i | u ipu ya t ! Ngunit pagkatapos ay inagaw sa inyo ito." Hinarap ni Kabesang Tales si Simoun. vi». nagkamot ng ulo at tila nagulumihananj Mirii ivanr. Pinupuri siya ni Padre Salvi at maaaring iyan ang dahi kung bakit hindi iyan Ipinagbilin ni Simoun sa mga utusan na sa lawa magdaan patungo nm Los ipinagbili ni Juli at mas piniling magpaalila.dahil walana ito ay ang matandang ama na Tales. Hindi i ' " kayo ng malaking tubos. Ini niyang naganap kinagabihan.. Inilayo kayo sa kong mag-iba na kayo ng landas sapagkat sa oras na illlng ng inyong mga asawa't anak. Nabigo si Simoun sa paghihintay kay Kabesang Tales sapagkat hindi it . inusig 4. A in nV i mil nig Selo . Pumikit siya at pagmulat ay nakita nij ang magsasaka at ang tagapangasiwa na nagtatawanan pa rin habang itinutui ang g inyong mga pangalan ay Luis Habana. "Magsipanatag kayo.. Tinunto niya ang Hidalgo.. pamamagitan ng dugo na iginuhit ng daliri.32 42 EL FILIBUSTERISp Natigilan si Kabesang Tales. mga payapang Naalala niya ang sumpang binitawan na walang sinumang maaarinj umangkin ng mamamayan ng Calamba! Walang lupain maliban sa mga taong magdidilig ng sariling dugo.. sapagkat maging I'anal na kaugalian ng bayan ay kanilang niyurakan. . Ipagpatawad ninyong pagnakawan ko kayo sa loob ng -------. "iig Espanya at sa malao't madali'y makakamit n'yo rin ang katarungan.. limang daang piso? aUsang IIIJ3 Nguniti-. Sa lupa siyj magialakbay dala ang kanyang mga alahas.^. bibig. -----------. ang bangkay n asawa't Jesus.ii) Kigasani ang sulak f kanyang dugo na animo'y nahuli niya ang asawang Itkgpuan ding patay nang maaaiing araw. Kailangan ko ng sandata sapagkat ako 'y H11111 igkod sa Espanya at sa Hari ngunit nang humingi na kayo ng katarungan mamumundok at sasama na sa mga tulisan. Pakiwari niya'y kapirasong papel na natagpuan na may nakasulat na in ilang Tales. sa nagtatawanan ang mga ito at siya'y patuloy rg hinahamak. Nagbalik ang lahat ng kanyang alaala." Sumang-ayon si Simoun.. <l. Leandro Lopez. Mateo Elejorde. Matias Belarmino.I in ni!' magsasaka sa lupain ni Kabesang Tales ay natagpuang basag Samantalang nagsalita si Hermana Penchang.u l Q . Ipagpapalit ko ang relikaryo sa ii ir banal na kaugalian ng bayan ay kanilang niyurakan. i "Maipagbibili ba ninyo ito sa akin sa halagang.gui. I r lino kinasangkapan ni Simoun ang mga alahas para sa kanyang layunin? taong I ' liiu g o l ninyo ang inyong buhay sa paggawa. i lllong | >agpaslang ang ng M1D guwardiya sibil. natuwa nang dumating ang apat na guwardiya sibil para .. Cayetano de kanyang bahay.. V. Marunong siyang tumupad sfl kanyang pangako. .. Lopez. May nakapagsabing napakapayat nal Maria Clara nntitgpuan ding patay nang madaling araw. Maging ang asawa ng magsasaka ' tulad ng isang banal na alaala. "Kung maaari po'y nais ko munanj Banos habang dala ang kanyang malalaking maleta.------umuwi.-----j— -------sarili kong tahanan.pulyeto 3.u.. Taos puso kayong 1 1 1 • 111 igkod sa Espany a at sa Hari ngunit nang humingi na kayo ng katarungan & I n IHIINTI ItlSMO I y a 0 1 a u 1. kayo ~ Calamba! Nilinis ninyo ang inyong mga landas na nilakaran ng mga ito. "Kung ako'y iingatan ■ iyan mn Iwngo al puno ng lupa angmgabibig. Silvestre I i n ia ia wa g na bayan ng Uammua: num^u. Paciano Mercado.••------1.ang dinakipin namga9 OLLWARHIVFL SIBIL." paulit na naibulong ni Kabesang Tales.. manangis a ta y tao! Ang inyong mga pangalan ay Luis Habana. Natagpuan din niya ang relikaryo ni Maria Clara may kalakip na sulat. bukirin. Higit ang naging pagtitiis ninyo kay i 11 mahulog kayo sa anting mga kamay ay tiyak na hihingan icsang Tales subalit wala isa man sa inyong nakaisip na maghiganti. .. Kinabukasan ay natagpuan niyang bukas ang lalagyan ng kanyan rebolber at nawawala ito.111 a n sa inyong nagtataglay ng pangalang Tales. walang sinuman sa inyong Huminto siya at tinutop ang noo.. Babalik ako bago gumabi.Habang naglalakad ■ napadaan siya sa nasasakupan ng kanyang lupain at nakita ang tagapangasiv| ng mga prayle habang may iba nang nagsasaka sa bukirin.. Taos puso kayong inyong rebolber." pabulong na sabi Simoun. Pinanonood lang i ■ "Natagpuan ko na ang taong aking hinahanap.------llg I^clLCmja. kinaawaan at patuloy kayong inusig hanggang sa kabilang buhay gaya i ig i ■ Telesforo Juan de Dios inawa kay Mariano Herbosa." TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan at gamitin sa pangungusap... I. Dali-daling nanaog ng bahay si Kabesang Tales. pinalayas at kinamkam I ni i an g ugali ang ipinamalas ng mga kababaihan at ng mga Pilipino sa ' i apin ng inyong tahanan! Pinagbawalan ang ibang kupkupin kayo at patuluyin! Hindi pa naging sapat ang kawalan ng katarungan at katwiran..

at ang lawang may matatagpuani buwaya. I mg madaliang utos sa guwardiya sibil ng madaliang pagpapabitay o |ni". Dahil sa kakaibang kundisyong ito ng pagsusim ay lumapit sina Don Custodio.." "Hindi ba't makapagbabayad kayo sa pamamagitan ng paggawa ng kiibutihan. Mula sa bilyaran ay sumilip si Simoun.hahatid sa tapunang bayan at iba pa. sa bawat limang bilang ay mangangako na kayo'y hindi kikilala mi karalitaan. Nakikipagbilyar si Simoun kay Ben Zayb." "Bakit ang hindi?" Si Simoun ang pumalit kay Padre Camorra. Panay na lamang ang hikab ng kalihim. "Maaari mong itaya ang iyong brilyante." wika ng Kapitan Heneral." tu\M ni Simoun.. Sa kabila |t| i ■ 11 'Ii I ibang ng Kapitan Heneral ay tinutugunan nito ang gawaing opisyal. pagpapatapon. Higit pa nganl nakaakit sa kanya ang paliguan ng Dampalit (Daang Paliit)." tugon ni Padre Sibyla. Nasa kabilang ||ld naman sina Simoun at Ben Zayb habang maririnig ang naggugulungang i "l. "Maaari Imyong magbayad sa akin ng limang utos ng pagpapakulong..." "Isang kapritso!" bumulalas ng tawa si Padre Irene. limampu sa 1 1 u . at iba pa. Padre Fernandez at ang mataas na opisyal "Ano'ng mapapala ninyo sa sinasabi ninyong kabutihan." r IID I II Pambihirang hamon. sina Don Custodio at isang mataas na opisyal ang nasa loob ng silid 111 11 hii ig si Padre Fernandez ay palakad-lakad at hindi mapakali. Napakaliit " i l i i n ihingi kong kapalit ng aking brilyante.33 brilyante at alahas? I Malcryalistiko ba ang mga prayle at mga taong may mataas na katungkulan 1 mi lipunan? Patunayan." "Kung ganoon ay tawagin natin si Simoun. Sa bandang kaliwa ay matatagpuan ang In I n 1111 II i s i gang kinaroroonan ng maraming kawayan.. "At ano naman all para sa pagpapatapon at pagpapabitay?" "Para luminis ang bayan at maalis ang lahat ng masasamang binhi. "Kung ganoon ay maaari ninyo akong bayaran ng inyong pangako. Nasa masayang kalagayan ang Kapitan Heneral para mahi-ngan ng anumang pabor o karapatan lalo't nananalo siya laban kina Padre Irene at Padre Sibyla na sinasadyang magpa-talo. Kayo I'nilre Sibyla. pagpapakuloM pagpapatapon o pagpapabitay... 46 EL FILIBUSTER I SMI i kihaging dulo ng sala ay naroon ang kalihim na nakaupo at nasa i • • 'i ' H i angmesangmaramingnakapatongnamgapapelatpapeles.. ang talon.. Paano kung siya'y paling sa pamamaril at wala siyarj mapatamaan isa man? Ano ang iisipin sa kanya ng mga Indiyong kasama lal na ang mga asintado sa pamamaril? Malalagay sa kahihiyan ang karangala ng kanyang Inang Bayang Espanya. Kaliligo lamang niya at kasalukuyang umiinom ng sabaw ng buko at kumakaii| ng malambot na laman nito. Natutuwa ang Kapitan Heneral dahil sa pagkakamali ng dalawang prayle sa pagbibitaw ng baraha hanggang hindi na nakapagpigil si Padre Camorra na pagsalitaan si Padre Irene. ang awa sa kapwa.. kababaang-loob. inpagtagumpayan ba ni Simoun ang kanyang layunin na I pagsiklabin ang ■ I auulamin ng mga naaapi tulad ni Kabesang Tales? Patunayan.IIUISTERISMO I 45 I llttutanaw mula sa nakabukas na balkon ng bahay ang pulo ng Talim na ■ lit) i itlapat ang pulo ng Calamba.. mga suspensiyon. \ no ang naramdaman ni Simoun sa pagkawala ng kanyang rebolber? Kabanata 11 EL FILIBUSTERIS] LOS BANOS NAGPUNTA sa Buso-buso ang Kapitan Heneral ng Pilipinas kasama an| ilang mga prayle. kawani at mga sundalo para mangaso. Padre Irene ay sasabihin lamang na lilimutin ninyo ang knlinisang ugali. May kasama silanj banda ng musiko kaya walang nahuling anumang hayop. Sa mga huling araw ng Disyembre ay matatagpuang naglalaro ng tresilyq o baraha ang Kapitan Heneral sa sala habang naghihintay ng pananghalian. panalangin at pagbibigay?" "Anumang kabutihan ay hindi naipagbibili gaya ng brilyante. Sinabi ni Simoun na ang kinnlJ lang . ang maliit ni bukal sa pampang ng lawa. "At ano n iman ang inyong ipantataya?" "Ano nga ba?" wika naman ni Padre Sibyla. at pagsunod sa kabutihang asal sa loob ng II n i a ng araw. "Gusto mo bang pumalit kay Padre Camorra?" biniro pa siya ni Padre i rone. .. Galit na tumayo si Padre Camorra at inihagis ang baraha sa ulo ni Padre in nr." 11 inarap ni Simoun ang Kapitan Heneral sa pamamagitan ng tapik. Ipinalagay ng mga naroon na ang ganoong kaisipan ni Simoun ay dtiM sa pagkaharang sa kanya ng mga tulisan. daga o maski ibo| Hindi mapalagay ang ilang pinuno ng bayan tulad ng mga gobernadorsily at kabesa de barangay sa takot na maalis sa tungkulin o mailipat ng bayal Nangangamba silang sakaling walang mahuli sa pangangaso ang panginod ay sila ang ipalit bilang mga hayop na sisiluin. pagtitimpi sa sarili. pagpapalipat at 11 1 11 • I' i higay ng grasya ngunit ang isang mas mahalagang usaping hinihiling ng |jgl mag-aaral tungkol sa Akademya ng Wikang Kastila ay hindi pa nito nupagtutuunan ng pansin. ig buwan. "Ang Kapitan Heneral ay maaaring magawa ang anumang naisin subalit kaming mga prayle. Ito ay nasa I . Nagsawa na ako sa pakikinig tungkol sa kabutihan kaya't n M ko na itong isilid sa sako at itapon sa dagat na ang pabigat ay ang aking i n J j brilyante. Si Padre Fernandez ang napiling kapalit ni Padre Camorra subalit tumanggi 11' i "II indi ako magaling na manlalaro ng baraha. Iniutos ng Kapitan Heneral na magbalik na silang lahat sa Los Banos a habang naglalakbay ay walang anumang isinalaysay ang matagumpay q pangangaso noon sa Peninsula na waring ang tinig ay may kahalonj panghahamak sa uri ng pangangasong mayroon sa Pilipinas. isang utos na pagpapatapon na walang nakasulat na pangalan. Samantala ay naiinis ang walang kamalay-malay na si Padre Camorra dahil napagtatatalo ito. myos na ng kalihim ang mga trabahong kailangang bigyang pansin tulad ng 'i n i mga kasunduan. "Kahit si Kristo pa ang maglaro ay hindi makakatagal! Punyemas!" Nagpaliwanag si Padre Irene ngunit galit pa ring nilisan ni Padre Camorra Nlig mesa para magtungo sa silid kung saan naroon si Simoun.. Sa loob-loob ng Kapitan Heneral ay mas mabuting wala silang hayop n matagpuan sa gubat. Seryoso ito sa paglalaro at hindi alam kung ano ang nagaganap.i ng bilyar. At kayo. Senor Simoun?" tanong ng mataas na opisyB "Marami.

a (iobcmador ng lalawigan. i niii ni Don Custodio na gawing paaralan ang sabungan.11 pi i wedeng pagsabay-sabayin ang lahat ng kailangang gawin." panukala ni Don Custodio. "Ang mabul i | m' w pag-usapan natin ang ilang mas mabubuting bagay. "Ang pagkakaroon ng ganitong aimij ay pinahihintulutan sa lahat ng lugar.. w a ang mataas na opisyal sa sinapit ng guro na sa halip na tulungan mil pa sa trabaho." sabi pa ni Simoun...." sabi ng Kapitan Heneral na tiningnan pa si Simoun. Palagay ba ninyo." \ .i n g paaralan sa araw ng trabaho at sabungan sa araw ng Sabado ii maging sa pista opisyal. Aminin na natin nang tahasan sa Inb ' isa dahil wala namang Indiyong nakakarinig sa atin.1 ig lllic ( n msalungat ang Kapitan Heneral ng mataas na opisyal kaya't walang If I ia pagtutol nito.. May kalahating onw m bago mananghalian at marami pa tayong asuntong pag-uusapan." "Bakit natin sila gagayahin?" Sinabi ng mataas na opisyal na manok at daga lamang ang napapai.34 sa kanya ng mga tulisan ay ang dalawang rebolber at mga bala kapa In J kanyang kalayaan." pakli i nil I lincral. .along. Kapii nangyari iyon... ." tugonng Kapitan n.i akong kinalaman sa bagay na iyan.i . Don Custodio." Tumutol ang mataas na opisyal.ung-ayon ang mga nakarinig sa payo ni Simoun maliban sa mataas I IMVII I Sinabi nito kay Padre Fernandez na ang mungkahing ito ay hindi ml ni hindi magiging maayos ang mga alituntunin. panglalait na pahayag ni Padre Camorra. ... Hinangad niyang tulungan ito at sinabing maraming llilml 'in paaralan na hindi pa rin naisasakatuparan. "Tungkol po sa mahihinang kalibre ng baril. • Irgul ang pagbili nito.. I HI aining nagrereklamo sa maestrong iyan. i'1 1 ilmsiero raw ang guro sa Tiani.." 1 1 .. "Ang il i il v HI ig sinulatan ay ang Direktor ng Administrasyon o kaya'y nagpunta l\ i -. katulad natin. i ii. . Itinigil na ng Kapitan Heneral ang laro at parunggitan. katulad ko.i\ iit) ganitong uri ng sandata ngunit hindi pa rin sumang-ayon ang Kapitan Urn | mi ISTKRISMO 47 ang armas na ang sukat ay hindi hahaba sa anim na milimetro. ang Kamahalan ay matiwasay na makakapaglaro ng baralm i hindi na kailangang bulabugin ng kanyang kalihim. May paraan sa bagay na iyan." Nakinig ang lahat. hiliil i ng halaga na ang nagugolkosa bagay na iyan. Subukan nating tay< > nf) mamundok at manirahan doon. Hindi nga lamang hayagan.. "Hindi makatarungan sa isang guro nabastana lamang hi paaralan habang maraming maaaring mamatay ng gutom sa 11 * . Hindi ito maaaring pabayaan. kung ako ay nahulog sa inyong mga kamaj pakakawalan ninyo ako nang hindi kukunin ang kalahati ng aking mga alal >a... n n i i maging praktikal tayo!" tugonni Don Custodio sapasaring." Nagbigay ng payo si Simoun. si Plato ay sa ilalim ng mga kahoy at si ' a mga bundok at lawa. i ' i i na buwan na mulang ipagbawal ang pagdadala ng baril ngunit ni • nit in ng kasiguraduhan ang mga taga-angkat na dayuhan na hindi id iwal ang mahihinang kalibre ng baril." il Si in ales ay nagturo sa plaza.." ayon naman kay Padre Camorra. Ang mabuti pa siguro'y II mi niya." pansin ng mataas na opisyal.ii i alahisanghuminginglabispasalnangBayan.." wika nang naghihikah ni kalihim. "Ang mga tulisan ay marangal! Sila ang tanging marangal na kumikita n ikabubuhay nila." nakatawang wika ni Padre Padre Sibyla. ." patutsada amorra." wika naman ng kalihim.. i. tiyak na matatahimik ang bayang ito." ■ ." ■ nig lahat ay isipin muna ang kapakanannglnang Bayang Espanya. guro sa Tiani ay humihingi nang maayos na paaralan. "Ipagbawal din ito." anang Kapitan Heneral. Ang katotohanan rt tayo'y mga tulisan din." wika naman il dlhiin maayos na paaralan? Kanya na nga ang buong kamalig." Magsasalita sana si Don Custodio upang salungatin ang kagaspangan n| mga sinasabi kay Padre Irene bagama't totoo ang naging pahayag ni Simoiiij "Hindi masamang may mga tulisan sa bundok sapagkat ang tunay n mga tulisan ay nasa bayan at siyudad. Kinumusta pa raw ng mga tulisan ang Kapitan Henerall Anang Kapitan Heneral ay ipagbabawal at ipakukumpiska nito ang n J sandata upang hindi dumami ang armas ng mga tulisan sa hinaharap.. i • na nagniningning ang mga mata dahil sa patriyotismo.. Kung anu-ano ang iniisip i I. . sa buong daigdig. Min na daw ang bubungan at dahil dito'y nababasa na ang mga mapa at Im ii wang ginastusan niya ng sariling pera.. "Huwag \ dang say say ang mga biniling kasangkapan sa paaralan dahil sa maayos na paaralan." pakli ni Padre Sibyla. kaiulad na mungkahi. "Tama." Napahikab ang kalihim at nagtawanan ang lahat nang makita ito. "Tulad mo.. .

. a a ay sang-ayunan natin ang balak nila. 49 1 4 si 0 1111 IN 1 1 kismo . ^-gkawaninalumapitsaKapitanHene^aL^ iln inr . "Isa paboritong mag-aaral ni Padre Irene at may tagasuportang isang kondesa kaya't in . . 1111111 GAWAIN 11 3. I* 1 -i • ~." araw na po Slyang nagpapabalik-balik.i if * i -i .... Narinig kong noon bata pa 1 ." at ." 11H mi ii... 1 ilnn ang mga Heswita?" "Isang mapayapang pag-aalsa... May anim na buwan na itong nakabinbin fl hinihintay na masabingnatalo nila tayo.. oiuyia. ." Sinabi ng kalihirt ang anp bagay ay maaaring pag-usapan habang nanghihimagas.lining walang paaralan. . 1 -i pagbabago at pagsulong kaya't mapanganib...1 ..1 sapagkat sa nrao. "Kung magkagayonpdnind natin ni ilnn silanarahin^. '■ "\r "^taasnaopisyal." ani Don Custodio..i ^ . Mas marami sila sa atin Tinanong ng Kapitan Heneral ang mataas na opisyal at sang-ayon ito »<■ ' ' . Ang mayamang si Makaraiu aj . Isinunod ay si Basilio." Higit na nagpupuyos ang damdamin | Padre in 1 ' ula May isane himn„ i _ u . 1 1 1 1. "MAAFLJ 1 namang pagbigyan ang kanilang kahilingan at kung sila'y magmamalabis ay saka bawiin ang ibinigay na anumang pahintulot. tumutol ang mataas na opisyal. K ? coming nakahanda na ang pananghahan... ' 11 "msl a e ang lahat....'.l'. Ang mga Indiyo ay hindi dapat matuto ng sabong. . humihihng na palayain ang kanyang nuno 1 11 Pinintasan naman ni Padre Camorra si Isagani dahil ang binata raw ajfl . Binanggit din ang pangalan ni Makaraig." .. paling mi. lales ay nasa sahasatu -u-i1 ■ 1 kanya." f a ja u i na nila ang matanda.. .Ton^ "Higit na imoral ang magkaroon ng pasugalan o masamang bis. Sa halip na lamang ang anumang kapasyahan.. Inn 1 1 ni..n na nn Padre Camorra ang pagpapalaya kay Tandang Selo.tan Heneral kaya natigil ang pagtatalo. kailanman.. . "Ang ilang "Pinamumunuan ito ng mga kabataang repormista..» "Tubig na tahimik ang Basilio na iyan..jj-. ° "Ngunit mas makabubuting isara ito ng ilang araw kaysa hindi na buk imiiiii'. c u 1 • .. TALASALITAAN ILL 1 nanapin angsingkahulugan ng mga salita. i i l . "Si Padni ■ pasulatin ane ka lih im • 1 Salvi ang higit na nakakaalam ng kanyang nakaraan. 1 i v . Padre Irene at Don Custodio Camorra.. Para naman kay Simon ay kahinaII „. ' i i .... "Hindi papayag ang mga may-ari ng sabungan na nagbabay ng buwis sa ... ay tiyak na yayabang ang mga iyan.." pahayag Padre . Ipinagtanggol nito ang mga kabataan.liiNiin.. . pamahalaan.0 .. . Si Isagani raw ay mahilig Ilnniiilongangkalihimnamaof • • t. Pumasok ang kura Padre Sibyla.. „jl san i nila ng Wikang Kastila..h .. Hindi na nila masasabmg Ipinag-utos ng Kapitan Heneral na kunin ang pangalan ni Basilio ngunli 1. & KdIltnm ng isang kautusan para sa tinyente ng siya ay hinuli ng mga guwardiya sibil at napatay ang ina't kapaticl samantalang mil a-ami na palavan na «. Hindi pinag-uusapan dito ang pagtuturo ng "Imoral ang sinasabi mong iyan.. isang tahimik na rebolusyon..•"'"gPfsyonng dalagang iyan. mini I..rpapasalamat atbkilala sila ng utang na loob sa atin Bakit hindi hinala ang mungkahing iyon ng mga kabataan.. samantalang . & .„ . "Pag-aalsa? Rebolusyon?" I umnyo na ang Kap." mga pangalan ng namumunong mag-aaral. a \ * ■ Irene sa naging mungkahi ni Don Custodio.j . na kung maaari'y sanghindi nagtagal ang usapan dito.j-j "Kung ganoon ay maaari namang mawalan ng pasok pag may magagan na amurra.liainon ni Simoun sa Kapitan Heneral sa paglalaro ng baraha IHIPNLII iing kanyang mga brilyante? 4 . Pamangkin ito ng kurang klerigo b b ""Hidmaaan namang lpagpabukas na ang ilang usapin.. l > y 0 A ^ ^litsakanila? Kung mahina man sila ngayo'y i T • 1 n 1 lalakas din..■ 0 0 J m 48 EL FILIBUSTER^ • . Tumutol naman si Padre Sibyla dahil WAMF raw sa 1™ ....„ I .in si I'adre Sibvla «ir. longkapahtm Kabesang Tales" bastos. Ipinagtanggol ni Padre Fernandez si Isagani." ayon kay Padre Irene.. Itinulak ko siya at ako'j| Hindi ba Puwedengmananghalianmuna?"anangKapitan Heneral.."yon na nnsmaPadre Fernandez.. .. 0 11 <n I os lianos upane sahih. an§ kahilingan nila at kung magtatagumpay panahon at isang paghamak sa mga Dominiko."Hindi Sabado o Linggo lamang ginagamit ang sabungan." sabad ni Don Custodio.i if 1 » Pinutol ng Kapitan Heneral ang pagtatalo at pag-aaralan na lamang dat niya g akln av ililninsiP d p isusunod nila ang pamahalaan. „l long itinulak din. M u r ...asintado 5. . "Muntik na kaming magkasuntukan sa bapor." pahayag 11 igulil si Padre Sibyla nang mabanggit ang Heswita. nm'ko. "Wala akong problema si r. Nagulumihan ang mataas na opisyal..runon ma S gpatawad!" ang wika ng Kapitan Heneral. .' "' .... ang ama niya ay nasangkot at napatay sa isang bayarang pag aalsa.. MatuwiH 1 u-v •■ x 1 kagustuhan ng mga mag-aaral." wika ng kalihim.ulngSto." katwiran ni Don Custodio. . 1 1 ™. Isinunod sa usapan ang mungkahi ng mga kabataan tungk sa Akademya Fernandez na isa ring Dominiko..Patriotismo " i n i a i i ang hamon ni Sim—>—» .1.. 1 kamingnabaoeau■ j .:. pala iyan sa sasabihinko sa KLahalan.1 I : Hire Camorra «a t ji_.. 1 -I at 0 t t n m a ^u t rnakikipagtalo sila "Ano? Ititigil ang klase ng mag-aaral para bigyang daan ang pagsasabon Ml Mir n TIARA kanila ay ang magbayad ngsa mga at sumunod sa I arapa sa buwis Magbibitiw muna ako sa aking tungkulin!" sambit ng Kapitan Heneral....

Eh. Siya ang kumakanta at iniiiiitugtog ng gitara at may dala akong biyolin. Pulos panghaharana ang ginawa namin.36 iii! Ml pagiging bulastog at maloko sa mga kamag-aral na madalas pagmulan ng gulo. aaral ni Padre Valerio sa Tanauan. tulad din ng estilo ni I'ulie Paco. Tila lalong nagpasakit ng kanyang ulo ang lalaking kaharap." saka ito inmawang malakas." Halata sa mukha ni Placido ang i m1 ■ k ainis kay Pelaez na bagama't magiliw sa kanya ay halata ang nakakalokong |M|tngisi. Hindi siya mabisyong tao. "Ano'ng nangyari HI . "Wala namang gaanong nangyari. Galit na tiningnan ni Placido ang estudyanteng kuba. Wala kaming pinalagpas na buhay doon. May kasungitan at likas na mahiyain subalit |ini'. Hindi sila magagaslaw kumilos at tahimik sa paglalakad na animo'y nakapila sa isang prusisyon. may mga dalang aklat na waring patuloy na nag-iisip ng mga leksiyon at nakadamit pangEuropeo. noong kamakalawa?" "Huwebes iyon. 5. "Ano nga pala ang leksiyon kahapon?" tanong pa ni Pelaez." "Magaling kung ganoon. Kung hindi lamang malaking halaga na rin ng salapi at panahon ang nagugol niya sa pag-aaral at sa labis na panghihinayang ay baka napapayag na rin niya ang ina na tumigil na siya. Penitente? Ano'ng nangyari sa iyong bakasyon ?" usisa EL FILIBUSTERISMI 50 3. Pista opisyal ng paaralan kapag Linggo at Huwebes.' Maraming nagtataka kay Placido kung bakit ibig niyang tumigil sa pagaaral gayong may likas siyang talino at itinuturing na pinakamahusay na m. Pero nagtataka ako kung paano siya nagustuhan Basilio? Napakatanga niya sa pagpili ng babae. Dalawang suli na ang ipinadala niya sa ina pagkaraan ng halos isang buwang pagbabakasyoi sa lalawigan na naglalaman ng pakiusap na payagan siyang huminto na si pagaaral. "Kumusta. Naglalakad din ang mga ito habang may kasunod na alalay na tagabitbit ng kanilang mga aklat at kagamitan. si Juanito Pelaez. Binati siya nito ng buong giliw. nalimutan ko!" bulalas ni Pelaez. Alam mo bang sinaktan pa ni Padre ( iimorra ang dalawang lalaking nangharana din sa kanya? Hindi ko na alam rnig sumunod na nangyari. Sila ay nakadamit Filipino at kakaunti lamang ang aklat na dala. Ang mga mag-aaral ng Ateneo ay matutuling maglakad. may maayos na kasuotan at sunod anj layaw sa ina. Si Pelaez ay mapaglangis at bolero kaya't paborito ng mga guro sa kabila ng III i' laez. Ang mga taga-Unibersidad ng Santo Tomas ay walang dalang aklat subalit magara kung manamit at may mga dalang baston. Mangiyak-ngiyak sa sama ng loob si Placido ngunit wala siyang magawa kundi ang makisabay sa mga estudyanteng naglalakad patungo sa kani-kanilang paaralan. Ang mga taga-San Juan de Letran ay higit na marami ang bilang ng mga mag-aaral. "Hinarana din n 1111 i n ang nobya ni Basilio. "Walang pasok kahapon. 4. Naglalakad siya sa Daang Escolta patungong Unibersidad ng Santo Tomas. Sa Escuela Municipal naman nag-aaral ang mga estudyanteng kababaihan. Ang ibig niya ay umm na ng lalawigan at magsaka o maghanapbuhay ng kahit ano. Mahilig'sa kasiyahan." Bumulong pa si Pelaez pagkuwa'y nagtawa.(laraanan naman niya ang pinagdaanan ng lahat ng mga babae. "At ikaw?" "Alam mo bang nagbakasyon ako sa Tiani dahil sa paanyaya ni Padre I iimorra? Napakaliberal na pari. Nasa bukana ng Puerto ng Unibersidad ng Santo Tomas si Placido Penitente nang may tumapik sa kanya. walanj kasintahang kailangang pakasalan. Nag-iisang anak ito ng isang negosyanteng mestiso at may pagkakuba ang katawan. Nakiusap sa kanya ang ina na kung maaari'y tapusin niya kahit batsilyer sa artes dahil nasa ikaapat na taon na siya sa kolehiyo." "Ay oo nga pala. Maganda lamang at mahinhin llibalit mangmang at ngayo'y isang alila. Ano rin ang hamon ni Simoun kay Padre Sibyla kung matalo ito sa barahj| Ano ang pananaw ni Simoun sa mga tulisan? Ano ang ipinakitang ugali ng Kapitan Heneral habang pinag-uusapan ar| ilang mahahalagang usapin? Kabanata 12 PLACIDO PEMTENTE SI Placido Penitente ay mag-aaral ng Unibersidad ng Santo Tomas ngunit ayaw na niyang mag-aral at nais na ngang huminto. Ano't umaayaw siya sa karunungan at pagbabasa ng aklat' Ano't nagpapakita siya ng paglaban sa payo ng prayle at mga aral ng Tandang] Basyong Makunat? Naipangako ng ina sa namayapa niyang ama ang pagtapusin siya ng pag-aaral.

" ." "Noong Martes?" "Kaarawan ng isang guro kaya't bumati kami kasama ang isang orkestra a mga pumpon ng bulaklak. Ngunit may listahan naman ' ii ng mga naroon." II inanap ba niya ako?" Nagkibit ng balikat si Placido.inning Miyerkules?" "Umulan. "Hindi ko alam.

-~ ^IMMONTNNO hindi nauunawaan." Ang paglagda ng carabineros celestiales ay sapat na upang pagkatiwalaan il'. Lalong nainis si Placi<B paglalakad." pagtutol III ri.u-ido. + i/ommo tainaa sanaekat ivon ane miwang i 52 EL FILIBUSTERI i i ' i i m BO 0 lit I. . Iniabot sa kanya ang ilang pirasong papel.ii'. Penitente!" 1111111 i nto siya sa Tinapik ni Pelaez ang aklat at ito'y tumilapon. Galit na pinulot ni Placido ang aklat na tumilapon. m .kat sila'y kapisanang itinatag upang tumulong sa Diyos sa digmaan liihnn sa kasamaan at upang hadlangan ang mga babasahing ipinagbabawal." Binuklat ni Placido ang aklat at sinabing may mga kailanga estudyante at maging si Placido ay 1'iok na rin nang marinig na may tumawag memoryahin. 5. sa kanyang pangalan.— ^ -. nagpupuyos . mila "Hayaan mo na ang mga leksiyon.. imdam niya'y piningot ang kanyang tainga sapagkat iyon ang miwang maalala ang tungkol sa paglagda sa isang Dia-pichido ang tawag sa araw na napapagitnaan ng dalawang araw walang pasok na kadalasang hindi na pinapasukan ng mga mag-aaral bulakbol at tamadnihil in ng isang amain para mag-aral. I agdaan mo na ito. Sa kung anong himala ay nnod ito "Ano naman ang nangyari noong Lunes?" kay Paulita sa loob ng simbahan. ik maipatapon dahil sa paglagda ng dokumentong hindi nauunawaan. Hindi ako lumalagda sa isang bagay na hindi ko nauunawaan. .™." a niya ang isa nuang Kauesa us ucuoiiga. u^. Pinapipirma siya sa kasulatan. Ano'ng problema doon? Walang dapat ikabahala dahil lumagda nga ang 1 1 1 nvmgcarabineros celestiales.. ulatan. "Maglakwatsa na tayo!" muling yaya ni Pelaez.38 ' II illllSTERISMO ' 53 ito dahil kinagigiliwan ng mga guro. 111*11. i llgpasukan na sa paaralan ang mga "Unang araw ng klase kaya't binasa lamang ang mga listahan at nagtalj ng mga leksiyon.:•->. Ang mabuti pa'y magdiwang uT dahil sa niya ang isa nilang kabesa de barangay na nabilanggo ng ilang buwan panggitnang araw ng pista opisyal.

Namula si Isagani at nahihiyang bumati samantalang si Pelaez ay nag-alis ng dia-pichido sombrero at yumukod na animo'y isang komandante. Nipuna sl ^^|saakin! Gomez ang tiyahing si Donya Victorina na kinaiinisan ng mga naroon. nagtatawag. ayokong kalabanin si ang mga nagtitipong mag-aaral. Mabait at masunurin siyang mag-aaral.. Hiningan pa siya ng ambag para sa monumento ng isang paring Dominiko na si Padre Baltazar. into para mamtindihan mo. Aiilis Isang karwahe ang huminto." isang aralin samantalang ang ibang estudyanteng kalalakihan a panay ang sulyap Dahil sa matagal na pagkabalam ay nahuli sa klase si Placido Penitente. "Nariyan na ang aming guro. Naroon si Isagani na nakikipag-usa tungkol sa Miikaraig.^ pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila. Petisyon ito laban sa hinihinging I kung ibabalik mo rin?" "Oo nga ano? Napakatanga ko talaga." Malapit na sila sa Unibersidad nang mapadaan sa simbahan kung saa naroon "Nagtatawag din paminsan-minsan.. apat na piso at ibabalik ko rin sa iyo ang dalawang piso. "Walang galang! Binatl 11 M ^abaya a ng donya si Juanito Pelaez sa pamamagitan ng pagngiti at TALASALITAAN Hanapin pagkaway.' Nagpilit si gumaya sila.' Mamaya na. . Ngunit ang ibig ira kong sabihin. sa mga magagandang dalagang nagsisimba. At isa pa. Pumasok si Placido sa loob ng 'i 111 d . Mapipilitan na sanang lumagda si Placido nang marinig niya ang "Magbigay ka na para malaman ng mga prayleng tayo'y galante.. Nangyari ang ibig niyang mangyari." "Hindi naman siya Placido upang tigilan siya ni Pelaez. Ayaw mo bang sumikat sa paningin ng mga guro?" Sa kabila ng pagtutol at nagpupuyos na damdamin ay napilitang magbigafl si Placido na makaiwas. ang singkahulugan ng mga salita.Hindi sumang-ayon si Placido ngunit ayaw pa rin siyang tigilan ni Pelaez. siya ng guro na lihim na nagbabanta at umiiling. galante . Pag-aari ito ng isang pamilyang relihiyoscl na na sana siya nang maalala niyang malapit na ang pagsusulit ngunit hindi |)N rin bumibisita sa Birhen ng Rosaryo sa espesyal na araw. Kasunod ni Paulita '1 *\nnvd siya'y mapuna at makilala ng guro. Nais nivang lalo't nakitang bumababa sa karwahe ang kasintahan.11 indi na patiyad at sa halip ay pinatunog pa ang takong ng sapatos. ipaaalam ko lamang sa iba na ganyang halaga ang ambag mo para nuisoniMakaraignap maintind iha. Nnsa letrang Q na ang pagtawag. Gawin mo ng pagdarasal "i mga kasamang mag-aaral. Natigilan si Isagani siya natatawag o nakikilala ng guro." "Bakit hinihingi mo pa 'Na^ATALHATA babasahin ko muna.

Kung mayroon ay aalis na at magdadahilang maysakit. "Anong ganda! Sinundan nito. Sa kabila nito'y . ang dalaga sa loob pagkabalam ng simbahan pagkaraang ipagbilin sa kamag-aral na sabihing siya'y maysakit.40 bulastog Napabulalas ang mag-aaral na si Tadeo. Si Tadeo ay pumapasok lamang sa paaralan upang magtanong kung may pasok.

palamuti Sa isang dulo 1 silid ammmm ay ang upuan ng guro at nasa likuran t ng upuan ang pisara. Kabanata 13 ANGKLASESAPISIKA Y ISANG m parihabang silid ang b klase ng Pisika. A 1 n g r m m g a a s tf a l b Ijjj i n g k a m s g a a n g d k a a y p u a h n a s n a l ^ o ■ o P b S n T g ^ W « r kW I W m h m W m n a a n V - . a May mga n kasangkapan | pisika g ngunit ito ay nakasusi sa isang u eskaparate na may p salamin gaya I a tanso. 2. Tungkol saan ang papel na pinapipirmahan ni Pelaez? 1.41 54 EL FILIBUSTE 3. Malalaki aft bintanang may rehas AI'e-tkl ^S at dito pumapasok nagsisilbing ang sinag ng araw. hagdi na tatlong * baytang at eskaparate nakapaligid sa tatlong panig ng ay silid. l Walai anumang a palamuti ang mga m dingding na bato. Hindi t h pinahahawakan ng i mga ________________________________________________________ n prayle sa mga d i | im^mammmm ^ e C s ^ t ^ u y d t y a m n m t e . tubo. GAWAIN Ano ang nagtulak kay Placido Penitente na umayaw sa pag-aaral? Anong klaseng estudyante si Juanito Pelaez? Ilarawan kung anong klaseng paaralan ang pinapasukan nina Placidoi pagkakaroon ng dia-pichido? 4. kristal at n iba pang g kasangkapan para sa laboratoryo. Ang * upuan ay parang . Bakit hindi lumagda si Placido sa papel na hawak ni Pelaez? 5.

"Magaling!" wika ng guro. dahil ang ibabaw ay . "Sumasang-ayon po ako sa lahat ng inyong naging pahayag. Pinatigil ng guro ang estudyante. "Anong kalalabasan?" "Puto rin!" dikta ni Pelaez. Tuluyang nainis ang estudyante kay Pelaez. Inulit ng guro ang tanong dahilan upang "iiilinn ang magaaral. "Ito'y nauuri sa salaming kahoy!" Nulnwa ang guro nang marinig ang sagot ni Pelaez. HI vk J*j 7£ ka hu sa ya n ng pa gt ut ur oI \ liiiningan!" ^ r n ^ i 9 ng paara lan at ang j ■ ^>\m mw^ mw fflsm. bahagi nito at kung anong uring bubog. Ito ang unang pagkakataon niyanl makapagturo ng Pisika. V^ H M m m n a p a g h u h u l i . Padre. Juanito." "Magaling. anong uri ng salamin ito?" i ini. "NagdudunungI I IS 1 1 KISMO ^ j S t — Na gp ap ak ita ito na ng ^^f iTr ra. Ang salamin na nasa ibabaw na ang ibabaw liulmng pang-ibabaw o ang pinagkakapitan nito'y isang substansiya na walang jilnagbago at di esensiyal na ibabaw. Nakatayo ang gurong si Padre Millon. isang batang Dominikong napabantog sa pilosopiyl sa Kolehiyo ng San Juan de Letran. Hindi mawari ng mag-aaral kung saang grupo o i iliipni isama ang kamagong bilang isang bubog. dahil an ng hindi pagkatuto ng mga Indiyo ay ang likas na kamangmangan. "Tingiwin 1 ko nga kung masasagot mo ito. "Tingnan nga natin kung ■ya mong ipaliwanag ito. mag-aaral na malusutan ang tanong kaya't sumagot ito kahit i< iniikol tungkol sa tanong. Kung ganoon ay sumasangayon ka na maaari kong alisin m\ y. sa metal ba o sa marmol. Mistulang ponograpo itong tumugon ng isang kinabisadong leksiy oil tungkol sa salamin. May ilang magaaral na nakabukas ang M a m\ Nagbigay uli ang guro ng tanong tungkol sa bahagi ng salamin ngunit • i i in nang nalito ang estudyanteng mataba. Unang tinanong ng guro sa klase ang isang matabang mag-aaral na pann) ang hikab. Sinenyasan ito ni Pelaez na iiiiuniiigayon sa lahat ng sinasabi ng guro.g pa ar ala n ay fc ^T l j. palitan ito ng puto ngunit ang kalalabasan NV NIILAMINPARIN?" Waring ang magaaral ay nanlulumong nakatawag sa Diyos. Nakikinig sa kanyang sinasabi ang mga magaaiul. iT^ s^ | A V W kuwaderno at aklat habang may ilang inaantok sa klase. Kung ang kapirasong kahoy gaya halimbiiwn j < > | n mi 55 ' ii i in HOI ig na pinakinis at nilagyan ng barnis at ito ay magkakaroon ng i | i I n sa anumang bagay na ihaharap dito.wika si Juanito Pelaez na nang mga sandaling iyon ay katabi ng mag-i mi linatanong ng guro. 1 1 '. I inggang puti ng isang salamin. ni'.

43

isang insidente iiiniang ng substansiyang katawan nito? Ano ang masasabi mo tungkol dito? "Hindi ako sumasang-ayon," tugon ni Juanito Pelaez, na bagama't hindi niiiinawaan ang tunay na katanungan at esensiya ng sinasabi ng guro ay Nu n ) agot kahit ang malinaw lamang sa pagkaunawa ay ang tinutukoy na kung Hiiumang ibabaw. Sa pakiwari niya, anumang itanong ng guro ay isa lamang pnidalaro ng mga salita na walang anumang kahulugan kung kaya anuman nng isagot ng mag-aaral ay tiyak na mali sa pandinig ng guro. "Kung ganoon ay sinasabi mong anumang bagay na nasa ilalim ng salamin nv makakaapekto sa ibabaw?" Hindi na magawang sagutin ni Juanito ang

mga sunod-sunod na tanong. Mlnalingan nito si Placido upang hingan ng sagot. Hindi ito pinansin ni Placido kaya't tinapakan ni Pelaez ang paa ng kamag-aral Napasigaw si Placido. "Aray! Walanghiya ka!" Napansin ito ng guro at ang atensiyon nito ay napunta kay Placido. "Ikaw na labis ang pagpapahalaga sa sarili at animo'y tagapagligtas. I mgnan ko nga kung maililigtas mo ang sarili? Sagutin mo ang tanong ko." Nagdiwang ang kalooban ni Pelaez na umupo na sapagkat ligtas na siya. "Ang sabi sa aklat, ang salamin ay gawa sa tanso o sa iba pang metal. Iiunabaitoomali?" "Ganyan nga po ang sinasabi sa aklat, Padre."

Nabigla ang lahat sa inasal ni Placido Penitente sapagkat noon lamang lol "Inn at baratin ng mga pilyong estudyante ang nangyaring may mag-aaral na lumaban sa guro. Naumid ang guro at nasundan, ng kawawang Intsik na mabili lang ang mga paninda. tingin si Plac ido habang papalabas ng silid. Pagkatapos noon ay nanginginig na nagsalita a sinermunan ang mga mag-aaral tungkol sa kawalan ng paggalang at binanggit din ang panukala ng Akademya ng Wikang Kastila "Hindi malayong ang binatang iyon ay isa sa mga nagpanukala! O Diyos kong mahabagm, iligtas mo po ang mga mag-aaral na ito! Magsipag-aral muna kayo bago ang wikang Kastila." Hindi agad natapos ang pagsesermon ng pari hanggang matapos ang klase. Makaraang magdasal ay naglabasan na ang may dalawang daan at tatlumpu't apat na mga mag-aaral na nang pumasok ay walang nalalamang leksiyon at nang lumabas ng silid ay nasa ganoon pa ring kalagayan. Nabawasan lamang sila ng ; sang pasanin sa buhay, ang isang oras na ginugol nila sa loob ng silid-aralan.
11L1BUSTERISMO
T

„, ...

TALASALITAAN Hanapinangsingkahuluganngmgasalita. Huwag kang magmarunong." Nalito na 4rin si Placido sa mga sinabi ng guro at mga sumunod p katanungan tungkol sa salamin, metal, merkuryo at iba pang kemikal. "Hindi 3. alipustain 5. ginugol mo alam ang leksiyon, ano ba'ng pangalan mo?" "Placido po." GAWAIN Aha! Ikaw ang Placido Penitente na mahilig bumulong! May labi limang ulit ka nang hindi pumasok ng klase." "Labing limang ulit, Padre?" ulit pa ni Placido. Ano ang nais ipahiwatig ng mga kasangkapan sa pisika na nakasusi sa loob ng "Oo, hindi mo ba narinig?" eskaparate? "Apat na beses lang po akong lumiban sa inyong klase. Kung isasam; ang araw na ito na ako ay nahuli sa pagpasok sa loob ng silid, bale limang uli paPangatwiranan kung ang pagiging isang bantog na guro sa pilosopiya ay cpektibo lamang po." sa pagtuturo ng pisika? "Minsan lamang ako magtawag ng pangalan sa talaan kaya ang sinumIlarawan kung anong uri ng mag-aaral ang mga estudyante sa pisika. Ano ang matiyempuhan kong wala ay minamarkahan ko ng pagliban ng limang ulidmasasabi ninyo sa pagtuturo ng pisika ni Padre Mil Ion? May natutuhan ba ang Tatlong beses pa lamang kitang nahuhuli kaya't labing lima lamang kaya'! mga estudyante sa pisika? Pangatwiranan. . magpasalamat ka. Sige nga, bilangin mo nga kung marunong kang magbilang, Kung limang beses ninyo akong nahuli, bale dalawampu't lima po, Padre.'j At ngayon ay may isa ka pang marka sapagkat hindi mo alam ang) leksiyon." Kabanata 14 . SA BAHAY NG MGA "Kung lalagyan ninyo ako ng marka ngayon ay dapat namang bawasarj ninyo MAG-AARAL ang aking naging pagliban sa klase." Pinakinggan lamang ng guro ang sinasabi ni Placido. "Sapagkat ako nama'y wala sa inyong talaan ngayong ig ANG bahay ng estudyanteng si Makaraig ay malaki, maluwang at may araw na ito. A imposibleng makapag-ulat ang isang taong pag-uugali. Sa ibaba ng dalawang palapag na entresuwelong may mga eleganteng rehas. Magulo ang wala sa klase." hagdan ay naroon ang paligid dahil sa mga nangangasera. May nag-aaral sa kani-kanilang mga silid, "Pilosopo! Hindi mo ba naiintindihan na ang isang Intsik. may nagtutugtugan sa balkon, may nagbabaraha, may mga nagkukuwentuhan ill mag-aaral ay maaaringj wala sa klase at hindi rin niya alam isang Nagtitinda siya ng nagtatalo-talo habang ang iba'y parang mga batang naglalaro. Iba-iba ang ang leksiyon? num.. kanilang edad at kakanin sa mga Nagpanting ang Niiliubiihayan lang ito ng loob pilyong estudyante. tainga ni Placido. at "Kayo mga Ipinukol niya ang aklat. "Tama na, Padre. Maaari ninyo salmahe, mga balat! akong markahan ng anumang ibig ninyong smarka Unsang umiyak at ^fT^^"^ tuwa sa tufing nauubos ■ a paninda at Kayo mga limonyo! ngunit* wala kayong karapatang alipustain ako! Inyo na Hindi kayo mga ang klaseng ito sapagkatj wala na akong balak na mag-aral nangangako sa: Klistiyano! Ako loko pa! ninyo! Mga salmahe! Mga salmahe!" N a r iyang naumid eskaparate
56 EL FILIBUSTERISMl

45

EL FILIBUSTERISlI i 11. m i wang tao sa isang prayle. Ang kasalukuyang Gobernador Heneral noon i , Iba't ibang klase rin ang ugali ng mga mag-aaral. May sobrang palaarj may milipat ang kaso sa Padre Provincial dahil na rin sa kautusan ng mga p'niyle." bulakbol, may maramdamin, may mainitin ang ulo at ang iba naman hindi na Nangako si Pecson na sa susunod ay dadalhin niya ang dokumento na matapos-tapos ang kaharutan sa iba pang kapwa mag-aaral. Nabawasan ang kaguluhan nang dumating ang mga kagrupo ni Makarai na nnglalaman ng petsa, mga pangalan ng nasasangkot na magpapatunay kung paano sina Isagani, Sandoval, Pecson at Pelaez. Nauna lamang sandali sina Isaga at pinamamahalaan ang katarungan. Sandoval at kasunod na rin sina Pecson at Pelaez. Makikisig ang mj "Ngunit anong magiging batayan nila para hindi ipagkaloob ang isang i tagay estudyanteng ito at disente ang pananamit. Nag-usap ang mga ito habari na magiging kapaki-pakinabang para sa lahat?" hinihintay ang pagdating ni Makaraig para talakayin nila ang tungkol s "Hindi nila ipagkakaloob kung manganganib ang Inang Bayang Espanya." Akademya ng Wikang Kastila. Si Makaraig ay isang mayamang mag-aaral rj "Sobra naman iyan! Ano'ng kinalaman ng karangalan ng Inang Bayan sa abogasya at pinuno ng grupo na nagtataguyod ng Akademya ng Wikang Kastil Si Sandoval ay isang Kastilang naging kapanalig ng mga estudyanteng Pilipin batas na tungkol sa tuntunin ng wika?" Agad din iyong sinagot ni Pecson. "Anong malay mo sa iniisip nila? Baka Naging kawani ito ng pamahalaan at nagpatuloy ng pag-aaral sa unibersidaj Siya ay larawan ng mga Kastilang may malasakit at pagpapahalaga sa mj Pilipino. naiatakot silang maunawaan ng mga estudyante ang tungkol sa batas at baka Ang pangunahing estudyante kabilang na sina Isagani, Pecson : Pelaez ay Isang araw ay sila na ang mapasunod. Ano ang mangyayari kung isang araw ling inimbitahan ni Makaraig upang pag-usapan ang kanilang plana Nagpapalitan ang buong Pilipinas ay nagkakaintindihan na?" mga ito ng kuru-kuro habang naghihintay at marami silan| katanungan na batid Hindi nagustuhan ni Sandoval ang pakiwari niyang paikot-ikot na takbo ng nilang si Makaraig lamang ang makakasagot. usapan na tila may halong pagbibiro at pagtatawa. "Napakaselan ng usaping ilo "Ano kaya ang naging resulta sa inilakad ni Padre Irene? Ano kaya an upang hindi seryosohin." naging kapasyahan ng Kapitan Heneral?" tanong nila sa isa't isa. "Kung ganoon ay patawarin sana ako ng Diyos sa aking mga pagbibirong Malaki ang sampalataya nina Isagani at Sandoval na pinagbigyan an sangkot ang mga prayle." kanilang kahilingan. Tiyak na raw ang kanilang karangalan sa ginawang it para "Kung ganoon ay sabihin mo sa akin kung ano ang maaaring maging batayan sa mga kapwa mag-aaral. Samantala, si Juanito Pelaez ay hindi napigilai ang nila ng kanilang hindi pagsang-ayon?" paghahambog sapagkat siya raw ang bumuo ng panukalang ito para s pangkat. "Sa dahilang ang mga klaseng panggabi ay maaaring magkaroon ng panganib Kinakabahan naman si Pecson. Hindi ito makumbinseng dapat nanj ipanatag ang gaya ng nangyari sa paaralan ng Malolos," patuloy ni Pecson. kanilang loob. May pangamba itong baka sila makulong lalo' may mga "Pero kahit ang mga klase sa dibuho ay ginagawa na rin ngayon sa gabi at makapangyarihang taong nakikialam. Biglang nagbago ang ihip ng hangin nang marinig iyon ni Pelaez at kaaga maging ang mga nobena at prusisyon," tugon naman ni Sandoval. kumambiyong wala siyang kinalaman pagdating sa bagay na iyon. "Hindi aki "Malalagay sa panganib ang karangalan ng unibersidad," anang matabang kasangkot pagdating sa bagay na iyan!" lalaki nang hindi pinansin ang puna. Nagngitngit ang loob ni Sandoval. "Bumubuo 'yan ng masamang pagtingii "Kailangan din namang magbigay ang unibersidad para sa mga mag-aaral. sa Kapitan Heneral. Alam kong siya'y maka-prayle ngunit sa puntong ito'i hindi siya dapat nananalig lamang sa mga ito. Mapapatunayan mo ba sa akinj Pecson, Kung totoo ang mga sinasabi ninyo, para saan pa ang paaralan, ang unibersidad kung ano'ng batayan mo sa paniniwalang walang sariling pag-iisi] ang Kapitan upang hindi matuto ang isang mag-aaral? Institusyon ng kamangmangan? Nagkakasundo ba ang mga tagapagtaguyod ng edukasyon para hadlangan ang Heneral?" "Wala akong sinasabing ganyan!" Napatawa ito na halos nakikita na an: karunungan?" bagang. "May sarili siyang desisyon sa anumang bagay na kailangan niyan Sumagot si Pecson sa sinabi ni Sandoval. "Sapagkat para sa kanila, ang pagdesisyuhan. Natitiyak ko iyan." pagsisikap na ito'y kawalan ng kasiyahan." "Kung ganoon ay patunayan mo ang mga sinasabi mo!" sigaw n Sandoval. Sumabad ang isang mag-aaral. "Ngunit paano kaya kung ang panukalang ito'y "Huwag kang magsalita ng mga walang kabuluhan at ayokoni matawag na magmula sa paaralan ng Sining at Kalakalan?" filibustero." "Magdahan-dahan tayo ng pagpapalagay," mabilis na tugon ni Sandoval. Natatawang nagpahayag si Pecson. "Ayan na naman ang filibusterismo Hindi na ba maaaring magtalo nang hindi mauuwi sa anumang pagbibintang?" "Ako'y walang pagkiling sa mga prayle sapagkat batid ninyong ako'y may Humingi si Sandoval ng isang tunay na pangyayari sa pahayag ni Pecson malayang kaisipan. Isa ako sa nagtanggol sa pagkakatatag ng Sining at Kalakalan "Hindi pa gaanong katagalan nang mangyari ang pagsasakdal ng mga at saludo ako sa paaralang iyan na hinayaan ng pamahalaang pinnunuan ng mga I I 1 1 1 , 1 BUSTERISMO 59 prayle."
58

Masigla pa rin dulot nang natamong palakpak ang tinig ni Sandoval. mga kasama!" masayang balita ni Makaraig. Kaya naisip nilang buhaying muli sa pamamagitan ng Natigilan ang mga mag-aaral na nagpalakpakan at waring naghihintay-nang pagdinig sa ating kaso. Hindi na narinig ni Pelaez ang patutsada ni Pecson dahil sa patuloy na sa bandang huli'y bumagsak ang kaso natin sa mga palad ni Don Custodio. ang Pilipinas ay binigyan ng mga kumbentonj Banos. Kami'y Katoliko kaya't ginawa rin kayonj Katoliko." muling wika ni Pecson. Padre Salvi. ang makikipagtunggali para sa inyo. Ang eskolastikong tinaglay ko'y umiiral dhj sa panukala. Ang pinakamabigat na hatol ng parusa sa Espanya'} Sibyla. "Oo. huwag nating hatulan ang pagbibigay ng katarungan nj pamahalaan. Sa pamamagitan ng Espanya ay nagkaroor kayo "Nakausap ko na si Padre Irene." pakli ni Makaraig. "Sa "Paano kung tumutol din si Don Custodio sa ating panukala?" ani Pecson. Halos isang linggo silang naroon at nagsisipagdebate tungkol sa uting pinamamahalaan ng mga prayle. sa pamamagitan ng Intsik na si Quiroga at ng I I HUB USTERISMO 61 mananayaw na si Pepay!" tugon ni Makaraig. "Ayon kay Padre Irene. Nagawa ninyong hubarin ang kanilang mga suot na maskara at ilantad ang kanilang kasagutan. Kung kayo'j "Mag-aalahas na si Simoun? Ano'ng kinalaman ng hudyong iyon sa usaping nagdurusa'y gayon din kami. pagbabalatkayo. "May mabuting balita."Na walang ipinagkaiba ang ibig sabihin sa aso ng hardinero/'parunggit Gayunman ay hindi pa rin mawala ang pag-aalinlangan ni Pecson.. Custodio ang mga bagay na ito sa buwan ring ito. tagapangulo ng Lupon ng mga Paaralang Primarya." Nahikayat ni Sandoval ang mga naroon sa kanyang mga pahayag sanhl gobernador sibil. Sa aking palagay ay kayang-kayang lutasin ni Don susunod na sasabihin ni Sandoval." tugon ni Makaraig." paliwanag ni Makaraig. Ipinagtanggol niya tayo laban sa lahat ng mga naroon gaya nina Padre inyong mga paaralan. kabila niyon ay hindi pa rin ninyo masasabing ang inyong pagsisikap ay Napatingin ang lahat kay Makaraig na waring naghihintay ng tiyak na masasayang. "Tumigil ka na! Nais bukas. 60 EL FILIBUSTERISMI kalahati ng sinabi mo'y tiyak na pararatangan akong isang iilibustero. Dahil natuklasan ninyo ang hindi natuklasan ng iba." wika ni Pecson. at ibinigay din iyan sa inyo." Nagpahayag ng papuri si Sandoval patungkol sa pamahalaan sa pag asang Makaraig." "Napag-usapan na namin 'yan ni Padre Irene at aniya'y nagawa na nating "Humanda tayo kung ganoon. sa unang nagbigay ng panukalang ito. Muling sumabad si Pelaez." sabad ng isang estudyante.. ibinibigay din sa inyo ang lahat ng bagay na mayroon sa amin. sila'y patuloy na bibiyayaan. Padre Fernandez. Kung ako ang inagsasabi kahit I'ecson. matagal na nga. sa Kapitan Heneral kamatayan. Hintayin "May ilan pang mataas na kawani na tutol din sa ating panukala gaya ng natin ang karangalang itatampok ng pamahalaan para sa inyo. Sandoval. mga ginoo." pagpapatuloy ni Makaraig. ang malakas na palakpakan. "Nasasabi mo lang iyan. "Ngunit paano kung ang Kapitan Heneral ay patuloy na sumangguni "Pero matagal ng walang silbi ang lupon na iyon.Kapitan Heneral na wala siyang kikilingan. "Dahil pagkatapos magbigay ng panukala at ibigay na sa kanila ang anumang kapasyahan. "Habang walang pruweba sa isanj masamang Sa gitna ng pagtatanggol at pagtatalumpati ni Sandoval ay dumating si hangarin. Nalaman ko ang lahat ng nangyari sa Los ng pamahalaang makatawiran. pangangailangan para sa lahat." "Ipagpapaliban na sana ng ilang buwan ang pagdinig sa panukala natin nang wika pa ng negatibong mag-isip na si Pecson. At kong marinig kung paano tayo ipinagtanggol ni Padre Irene!" nakatitiyak akong may gantimpalang papuri ang pagsisikap nating ito. si Sandoval sa ngalan ng Inang Bayang Kung mapakiling natin si Don Custodio ay mananalo tayo sapagkat tiniyak ng Espanya. "Dapat ninyong malaman. Tulad din sa Espanya. Ang ibig sabihin ng lahat ng ito'j at maging sa mag-aalahas na si Simoun. sa pangalawang kabo. hanggang sa ipagkait din ang ating kahilingan?" ani Pecson. Sa totoo'y pinayayaman Hinikayat ni Sandoval ang mga mag-aaral na patuloy na manalig si natin. ni . gayundin ang Intsik na si Quiroga. "Ang pamahalaan ay nagkakaloob nj mga Nagpalakpakan ang lahat sa pagdating ng lalaki." pagbabalita ni Makaraig." "Paano ang gagawin natin para kumiling sa atin si Don Custodio?" tanong ng Niyakap ni Isagani si Sandoval bilang pagpapahalaga sa sinabi ng lalaki at isang estudyanteng tila naiinip na. Sapagkat ang hindi niya pagsang. "Iyan ay kung hindi sa ating mga binti isasabit ang kadenang palamuti." Agad napabulalas si Sandoval. pamahalaan ng Espanya sapagkat patuloy itong nagbibigay ng magandang Agad sinawata ng isa ang mag-aaral na nagsabi niyon. at pangasiwaan." ito lalo na sa mga bagay na patungkol sa ating lupain. Pilipino na lumantad at lumaban ay ako. ayon ay taliwas sa hangarin ng Espanya para sa lahat ng kanyang nasasakupan." "Magtigil ka na sabi!" wikang muli nang umaawat na mag-aaral. Wala ay ano?" "Pagkatapos? Kung walang magkakaroon ng lakas ng loob sa inyong mga nang magagawa ang ating mga kalaban kung hindi tanggapin ang pakikihamok. nagsunuran ang iba pang mag-aaral. na isa ako "Pati ang Intsik na iyon?" bulalas ng unang mag-aaral. dahil isa kang Kastila. "Narito tayo sa bahay ni Makaraig upang marinig natin ang tagumpay. upang masayang magpalakpakan ang mga mag-aaral.

47 .

I. .." sambit ni Isagani. 1 lindirinsiyamaloK | ( t ^ nang hogado.i.. Samantalang sa loob-loob ni Ginoong Pasta ay may sarili na siyang i .ya \Tnasvahan dekreto at sapagkat kung anu-ano ang | .. Isagani at Pecson? 3.w ne uouan ngunit pagkakataon mabistayan iyon ni Isagani II. mil desisyon at sa katunayan ay ang kabilang panig pa nga.r payo Ginoong Pasta at kung walang mangyari ay saka n'yo na pag-isipang humingj' nangmakitang pormal at nakasimangot ang mukha ni Ginoong Pasta. ng tulong kaninuman sa dalawang babae. Marami ang naghihintay sa kanya kaya't matagal bago napaunlakan si Isagani.. Nakilala siya nito at agad kinamayan sabay paghingi ng paumanhin. 4...i. Dumatingl din ang pagtawag sa pangalan ni Isagani at siya'y pinapasok sa tanggapan Nasa loob ng opisina ang abogado at sa mesa nito ay maraming nakapatongl na papeles... Ano ang layunin ng grupo ni Makaraig.48 tang EL FILIBUSTERlSNfi 1 . Anong klaseng mithiin ang ninanais ng grupo nina Isagani? Sinu-sino ang sumang-ayon sa panukala nina Isagani. < ><>!" kinamot pa nito ang ulong panot. a SI Ginoong Pasta ay kabilang sa pinakabantog na abogado sa Maynila. kaibigan din niya ang babae. sana sina Padre Irene." " '1 "m|' i'"m:. Mini ng abogado kaya't matapos makapagpaliwanag si ay tinangkana na salita at pag-iwas sa usapan. muli ni Pecson Naging masigla si Isagani sapagkat maayos ang pagtanggap sa kanya ng Nagprisinta si Juanito Pelaez na siya na ang kakausap kay Pepay sapagkj abogado. inoong Pasta na siya'y may "May iba pa namang paraan. Hindi ako i maselang bagay at kailangan kong lubusang mag-ingat. Padre Fernandez." panukala ni Makaraig n anukT Si Isagani ang nagprisintang pupunta kay Ginoong Pasta sapagkat a abogado ay naging kaklase at kaibigan ng tiyuhing si Padre Florentino.. Kondesa. Kakausapin ko muna sIT Custodio.wangT™2 si Isagani sa pamamagitan ng matatayog na 1 ' " ' '""'"i" "^fnag^mula itong tumalakay ng mga paksang may ..." sab|». Hindi ko tiyak kung may alam kayo gaya ng pagkakaroon ng maraming pag-aari. Buki Hindi nasiraan ng loob si lsag. Marami siyang kliyente dahil kilala siya sakahusayan sa pagtatanggol...( amorra kapanalig 4. Ni hindi umangat ang ulo nito at nagpatuloy sa pagsusulat gayong siya'y nakapasok Itinaas na nito ang ulo at tumambad si Isagani sa paningin ng abogado." ani Isagani. M' lahat ng ito ay alam GAWAIN 1.----doon ay Pilipino ito kaya nakatitiyak na sila ng pagpanig sa kanila ng abogad imkay. Magtatagumpay nga 1. pagtatalo sa Los Bafios at ang pagkahati ng dalawang panig. m i .isyahan at Sumang-ayon at napagkaisahan ng lahat na piliin ang abogado ang lapitaf ni iyon ay ang hindi makisangkot sa nasabing usapin.. "Si Ginoong Pasta na isang abogado ay maaari ring lapitan sapagk siya'y m jgdilim na muli ang mukha. Hindi na nagkaroon ng lakas ng loob si Isagani na humingi i.. Agad niyang sinabi ang pakay at hinintay ang reaksiyon nito. isang mangangalakal ii mi' sinawata mataas na opisyal upang aprubahan ang desisyon nang maalala ni i n in.balkon 5. tagapayo at tanungan ni Don Custodio. nangangasera 3. na nagtanggol sa kanila sa Los Bafios? 5. nlmlii hindi ganoon kadali ang lahat. Sinu-sino ang kanilang lalapitan upang hingan ng tulong? Kabanata 15 SI GINOONG PASTA 1 2. ' i.in sa l-atas.. Anong klaseng estudyante ang mga ka-grupo ni Makaraig? 2.^. Tila ibig pang ikubli ni Hindi sumang-ayon si Isagani sapagkat mahalay tingnan kung pati k Pepay nalalaman tungkol sa pakay ni Isagani ngunit ay lalapit pa sila.Ii ito ang nagpanukalang ipaubaya sa Lupon ng Pamahalaang Primarya singkahulugan ng mga salita.. Sinabi niya ang pananalig ng mga kabataan kay Ginoong Pasta at imuasa "Si Ginoong Pasta ay malapit din sa isang mananahi. Maputi ang buhok nito at may pagkapanot na ang abogado.i. kuru-kuro ang nasabing Lupon upang magkaroon ng pagkakaabalahan.iiii niyang hindi lamang si Padre Irene ang nasa panig ng mga mag-aaral at TALASALITAAN Hanapin ang . Batid niya i mngyaring Isagani upang maging marangal ang pamamaraan.. Disente ang pananamit at ang mukha ay pormal na halos hindi ngumingiti. Kap<u>y*"<» > ..| .ling sa pag-ibig sa bayan at paghahangad ng progresibong kamalayan." wika ni Makarai: silang mamagitan sa kanilang panig ang abogado sakaling sangguniin in I )on "Gawin muna natin ang paraang hindi mahalay. "Walang makahihigit sa akin i .IBUSTERISMO"Ang magandang dalagang kaibigang matalik ni Don Custodio.

ka Jl: «Masamane teorva Iyan ay pagpapakita na kakaunti pa ang ngjsang panukala bagama't may mabuting layunin kung laban naman ng pamahalaan ay nakakasugat. "Ngunit ang pamahalaan ay gagawa ng salig. rronnontU A n «I« ~..n."^. -o x ■ "v uo " ^ g i. Ang isang bayan lamang I alipin at dinadahas ang walang karapatang humingi sa kanyangpanginoon. "Huwag sanang itulot ng Diyos na k'ami ang ibubunga ng ginagawa nilang paghingi." makakasama sa pamahalaan ang pagtataguyod ng L„." Pihpmo." 1& UCK C f B m ! Nagpakita ng hindi pagsang-ayon si Ginoong Pasta sa mga naging pahayag "j n. EL FILIBUSTERISM' rin f i I IIIBUSTERISMO 65 ng ganoong pagkilos ay nangangahulugan ng paglaban sa pamahalaan tungkol i "Hindi po namin nais na malagay kayo sa balag ng alanganin " an kanyang pamamaraan ng pagsakop.'<aDUDUt' mS pamahalaan.ag magtangka ng pagkilos n salungat sa mataas na layunin ay isang krimen na dapat parusahan.t na!.. Subalit may mga bagay IYONG hindi nauunawaan sapagkat lubhang maselan. na nangangahulugan makagambala kahit isang saglit sa taong ang buhay ay totoong mahalaga mga y subersibong pag-iisip. Ngayon ay sasabihm . si Ginoong Pasta na na si Isagani. Marami ang hindi nakakaunawa nito.. ^a^x'I ■_ 1_l .o {"?i "lunayan Pa nga'y kapuri-puri.si uinoong rasia sa mga uagmg yauay a . An isangmara^galna*1& 1. "Nariyan ang higit na suliranin. Ang paghingi ay hindi dapat ikamuhi at sa atino l™ . Hindi nga ba't kapuri-puri na ang pagtulonj ""F-T"' I ay ang pagsunod sa batas hindi pagsang-ayon Ang gumaw ng sa pamahalaan na ang pagiuion« Nagpakita ng at mga kapasyahan. mmmigm im layuiii] nang may tugon ni Isagani. "Kung pagsunod sa mga alituntunin. jyiuuinui oti citing "Ipagpaumanhin po ninyo..a batas at mga kapasyahan. Ngunit kakaunti pa ang aking nalalaman tungkol sa batas mga kautusan o kapasyahang pinaiiral sa ating bayan. |Sng isang bayan na nasusuklam sa kanyang pamahalaan ay walang kailangang PGIN kundi ang siya'y palayain. Umaasa akong hi'n it^nj-. t 'fnimaming pagbabago sa Madrid ay naparatangang filibustero. Ano ba ang hinihingi nila? Nalalaman ng marami IW ITO'y hindi masama at sa halip ay makabubuti. Nariyan ang simbahang laging humihingi sa ~ Hyos at naniniwalang siya'y palaging bibiyayaan. Hindi sila liiikapangahas na umuwi.49 ang higit na naguluhan sa hal kanyang mga sinabi. Ang s alituntunin isang panukala bagama't may mabuting layunin kung laban naman gumawl. Bg ano mahinahong wika ni Isagani." Pakiwari ng abogado ay nagtagumpay siyang tuluyang lituhin si Isa kaya't : naging kampante na ang loob.i. Iisa po ang ating layunin at nagkakaibi lamang sa humihingi man ang "•a mamamayan ay sapagkat pamamaraan." naniniwala silang nakahandang Napangiti ang abogado sapagkat nagtatagumpay na siyang lituhin si Isaganm magbigay ng at maiba ang paksa ng pinag-uusapan.

. ngunit may iba namang makatuwiran." Sandaling nag-alinlangan ang abogado at ipinako ang mga mata kay »'ani.. n lamang kung ano ang mga bagay na kailangan ko pang gawin. Muli itongnagpahayag saparaangpautal-utal kay Isagani. "Sa pamahalaang ito ay lis. ang hindi umiyak ay walang gatas. Naintindihan ni Isagani na gusto na siyang paalisin ng abogado kaya't llvii'v ay ang hindi pagtupad sa tungkulin. Higit na matibay an batayang ^^^^^.. ano pa ba anp. paggawa sa pamahalaan.. & 1 . pinutol ako ' Natigilan si Ginoong Pasta dahil tila lumabis ang kanyang mga salita at ipusukanmo. "Binata." Isinuot ng abogado ang salamin sa mata at nagkunwaring may binabasang i i "Kabaligtaran!" tumawa ng pakutya ang abogado.. lumayo na. "Kailangan mong magtiwala sa kanila sapagkat lahat ay ipinagkakaloob nila. Kayong mga marurunong ng magsalita 11 'nr. kabaligtaran ang nangyayari. isang bagay na walang gaanong halaga... Ano?Ang binata'y nangahas na 1 mangatuwiran sa kanya? Hindi ba't nakalilito na ang mga naging pahayag niya? ilalingan ng mamamayan." mLtagpo ng pinunong. "Nahuhulaan ko ang ibig ninyorg ipahiwatig. Kahit ang hinihiling ninyo ay lubhang mapanganib. Ang tangkaing hilingan siya kahit pa hindi naman kalabanin ay parang pagbibigay ng sapantahang siya'y nagkakamali." "Hindi! Hindi iyan ang nais kong sabihin!" agad pagtutol ni Ginoong l*MMtn.... "Ibinigay sa atin ng pamahalaan ang mga bagay na hindi natin hinlhingj sapagkat ang paghingi ay nangangahulugan ng pagkukulang at ang ibig sabihin impiikarami. ang bise rektor ay tutol sa panukalang iyan.." hindi humingi ay hindi mabibigyan." malungkot na ngiti. ang "Narito po. Ang maipapayo ko'y ipagpaubaya na lamang ang lahal ng makabubuti at siyang nararapat. ■ a ni)'. "Ibig ninyong sabihin na ang pamahalaang kolonyal • lnndi "Sila'y mga taong maaaring magkamali kaya't hindi dapat magbingi matatag ang pagkakabuo at umaasa ito sa mga pala-palagay.50 oi D -J -or " kanyang nasasakupan ang pinakamahina sa lahat. subalit waring nalimutan ko na. ngunit hindi sa panukala nil mi pamamaraan ng panukala.. kung nababatid nawawalan siya ng pag-iingat.." "Nasaan na ba ang aking salamin?" "May kasabihan ang mga Kastila.. Kastila ang nagpahayag ng panukalang iyan." "May ibig akong sabihin.^." bingihan sa iba pang mga kuro-kuro." Nagpakawala si Isagani nakapag-aral at nakakaunawa ng lahat.." "Ngunit ang bumubuo sa pamahalaan ay ang mamamayan na siyang pagkuwa'y kumumpas ang mga kamay na waring may ibig ipahiwatig. Maaari kayong makatagpo ng pinunong lubha mil-'.. Mabuti pang pabayaan na lamang natin sa pamahalaan ang kapasyahan.iiu .^ kaP^ihan ng pamahalaan katuwiran o katarungan... iba't iba ang pamamaraan ng |ii»inahalaan. kailangang isantabi ang ganyang paniniwala sapagkat iyan ay kahangalan. guslo am v t» i jr j x 6 si ^ ^rS^lLarikaU .Iubha Umangat ang ulo ng abogado.

"Kung ang lahat sana ay nag-iisip ng tulad it. magpautang at magpakumbaba." saka hinipo n Ginoong Pasta ang ilang puting buhok. "Bibigyan ko kayo ng isang magandang payo at alai kong magagamit ninyo ito. Ang mabuti pa'y matuwa na lamang kayo sa pa| aaral kung paano magbigay ng lunas at magpasipsip ng lason. isang negosyanteng Intsik na naghahangad magkaroon ng M I ado ang mga Intsik." mi pakay ni Isagani? 66 U ^ZXZt Ano ang tunay na damdamin ni Ginoong Pasta sa inilapit na usapin ni Isagani? ' i n'lagumpay ba si Ginoong Pasta na lituhin si Isagani? Pangatwiranan. Ang pa ba kayong matutuhan? Nakatitiyak akong maging si Padre Florenti ay sasang-ayon sa aking mga sinabi. Kun magpapatuloy kayo sa inyong ginagawa ay baka hindi kayo makatapos ii| pag-aaral." inya-tanyang ^ima at sakit"Palagi niyang sinasabi sa akin na isipin ko ang aking kapwa katulad pag. mga sulci niya sa negosyo. iisip ko sa aking sarili.51 EL FILIBUSTERISl 1LIBIISTERISMO . maluwang na bulwagan." "Ang gustong matuto ay talagang matututo ngunit ilan po ba ang kagaj link it madilim ang mukha ni Ginoong Pasta at ikinukubling may nalalaman ninyo? Isa sa sampung libo? O baka higit pa.. Maaalala ninyo ako sasabihing may katuwiran ako sakaling kayo'y ubanin na rin.p. "Napakarami ng abogado at ang iba'y nagkakasya na lamang na magti Ano'ng masasabi ninyo sa mga ideolohiya ni Isagani? Ano naman ang kawani. Nahj ako nang 2. nagdilim ang pamngm GAWAIN hindi ako tinulungan ng mga guro sa akademya.llong SI Quiroga. walang ginawa alang-alang sa bayani nagkaloob sa akin ng lahat. Magsunog din sila ang singkahulugan ng mga salita kilay sa pag-aaral at makalbong tulad ko. Dinaluhan ito ng mga tanyag na panauhin gaya ng mga kilalang • ini'. ang bawat uban sa ulo ko ay magiging tinik at hindi ko ipagmamalaki bagkus ay aking ikahihiya nang labis. u6 Quiroga habang no . wika naman ni Isagani.uiinagdag pa ng abogado. "At kung aalalahanin ko ang aking buhay na walanl ginawa kundi para lamang sa aking sarili. "Kung sakaling ang aking buhok ay may uban na ring gaya ng sa inyo. kahabag-habag na binata.I. usok ng mga tabako na m USOK.. . Kabanata 16 ANG KASAWIAN NG ISANG INTSIK li. kuwentuhan at i n iiirinig na iba't ibang papuri ng mga taong naroroon. mga kawani ng pamahalaan at ang nr. ang mga Natigilan ang abogado habang pinagmamasdan ang papalayong binatl "Kahabag-habag na binata! Ako man ay may ganyang kaisipan din sapagku ang lahat ay nagnanais na may masabing nagawa para sa kanyang bayan. ay naghandog ng isang hapunan sa araw na iyon 11 >ado sa kanyang tahanan sa Escolta. Ang mabuti'y ail panggagamot ang inyong pakaisipin.. Masaya ang buong paligid dahil sa masasayang tawanan. mangumpisal at makinabang gaya ng ginagawa ng iba." "Totoo ngang napakarami ng doktor at abogado ngunit ang ibang bay ay ideolohiyang umiiral tulad ng kabataang si Isagani? wala. Ang mga manggagamot ay nag-aagawan ng maysakit. Ang mga palamuti i na bahay ay galing pa sa Vienna..ilialong apyan. o maski para sa mga mamamayang nagpalago ni aking kabuhayan.sapantaha dinadahas naglilingkod ay may hawak na aralin ang kabila kong kamay. Ako nama'y naging alipin ng isang prayle at habaf ako'y 3balag S. siyang bumubuhay sa atin.mit Mandarin si na nag-uusap WNGATAKAL k. Panay ang ~ ~ o tohnkn na humahalo sa amoy ng bahay-Intsik na tila .. kaawa-awang Padre iciiiino!" para sa kapakanan ng higit na nakakababa.. mga prayle." "Isang pangarap! Isang ideolohiya! Isang kahibangan!" inakbayan i abogado si Isagani.„ ^^^^ apyan. Marami siyang kaibigan na may matataas na tungkulin dahil 1111 ■ s i yang magregalo. Kayo'y hindi taga-Maynila at hindi Kastlfl ang 1. hindi makapag-asawa at tuluyang mawalan ng bayan na siyanj kauna-unahang kukutya sa inyong naging kasawian. Iwaksi ij ninyo sa isipin ang pagpapabuti o pagpapasama ng bayan. mga militar. Maririnig ang ng mga botelyang champagne at bungguan ng mga kopita. Ang kailangj masasabi ninyo sa pananaw o pagtingin ni Ginoong Pasta NII mga natin ay mga bisig para sa agrikultura. Maliwanag at napapalamutian ang in(j. At kung marami man sa bilang ay kulang naman sa kasanayaj Walang masama kung ang mga magsasaka at manggagawa ay matuto rin mapabuti ang kanilang mga sarili sa pamamagitan ng edukasyon. 4. Ang ninyo? Ano ang mapapala ninyo sa panghihimasok sa bagay na iyan? tyf ibig hindi ito angbuhay ^ngU^^ ng is." TALASALITAAN Hanapin "Kung ganoon ay gawin din nila ang ginawa ninyo. Canton at Hongkong." Yumukod na si Isagani pagkuwa'y umalis.alakal. Maraming alak at masasarap na mga handang gin. mabistayan mga magulang ninyo. hindi hindi ko iisiping. ilubong . Nagpunta ako dito hindi para sa aking sarili ku. Kaya kayo natuto ng wikang Kastl ay sapagkat pinag-aralan ninyo.. Mayroon siyang mga tapat at masisipag i | i lauhan. Pati ang paniningil ng tamang halagi Layuan ninyo ang mga bagay na may kinalaman sa bayan at pamahalaai Magsimba.

Umalis siya sa grupo ng mangangalakal "Kung hindi kayo papayag ay maaari naman akong lumapit sa iba. Ngunit dahil nakitang papalapit si Quiroga. ng paggawa ng sapatos para magkandatuto sa gagawp mga kawal. Bukod pa sa malaki ang pagkakautan Intsik kay masiglang ig-uusap na tila tinamaan na ng espiritu ng alak. Ilang araw lang fean at taong 'yan?" ipalalagay ko na ito sa iba't ibang mga bahay. Bukod sa ano ng afig ibibili ng mahihirap na mga 'Huwag kayong mabahala dahil pananagutan ko ito. rnga Sinabi ni Quiroga na babawasan ng dalawang libo ang siyam na libong kalakal na nasa daungan pa rin. ang mga yerong galbanisado na tunay na matibay." "At pagkatapos ay pagsisiyasat ay maraming maibibilanggo at ipatatapon. kukautang kay Simoun at siya na rin ang maniningil sa iba pang pautang "Nagrereklamo pa kayo gayong naglabas na ng kautusan ang Ka fTeneral tungkol sa pagpapagiba ng mga bahay na yari sa pawid. Ngunit sa Simoun. gusto ko sana'y mangyari na maraming utang na loob sa mag-aalahas. Si Simoun ay nagpahayag ng sariling palagay. mga ginang at si Don Pinagdaop ni Quiroga ang mga palad at hindi pagbati kay Simoun. Walang nagawa si Quiroga nang kunin ng babae ang pulseras. Isang koronel. Naroon at panauhin rin ang mag-ai jia si • pulseras ay binili ni Quiroga kay Simoun sa halagang apat na libo II i i i -galo sa asawang Indiana na mukha namang Intsik. Sa oras na mangyari H "Maaari ninyong bilhin ng mura ang kanilang bahay. Tila uliinga naman ng maluwag ang Intsik. Nagdat fja kung mangungutang pa ay si Simoun na ang ituturo para utangan. Malaki ang kikitain in ayusin ninyo ang pagpapawalang bisa ng kautus p#ra maipagbili ninyong sa paglalakad ng mga kaso nila para sila mapakawalan." Ipinagtapat ni Simoun na kakailanganin ang bodega ng Intsik "Totoo 'yan! Ngunit dapat ninyong malaman anj bago bumaba ang para sa liynng mga bala at baril. Sa katunayan ang muli ang bahay sa mas mataas na halaga. Nagbalik ang dalawa sa sala at dinatnan nila ang mga taong hinihingi ng mga Intsik." jjiyo. Nawala naman ang sa mukha ng Intsik ikailanganin ko ang siyam na libong piso para bayaran ang mga taong nang makita si Simoun. Hindi naman maaari ang pagpapagiba hindi makaraan ng hindi niya ang halagang nagugof innggihan si Simoun dahil sa isang buwan bago pa dumating ang kuwaresma. "Pag-aralan ninyo bakit halip mas maunlad ang ibang bansa pagdating sa pakikipagkalakalan Jcailangan ay linibigay niya ito sa isang babaing may kaugnayan sa isang taong I iipangyarihan na kailangan ng mga Intsik para umunlad ang kanilang gawin ninyo ang kanilang ginagawa.52 EL FILIBUSTER tungkol sa pagtaas ng buwis at may ilang tumututol sa kompetisyong jig mga I II Mil IS TERISMO 69 Intsik sa pakikipagkalakalan. Malaki ang pagsasaalang-alang ni Quiroga kay Simoun hindi lamang sa lalapitan upang sila'y magpikit-mata. Custodio tungkol sa -ngpapadala ng komisyon sa India na mag-aaral "Nagustuhan mo ba ang pulseras?" usisa ni Simoun. May isang Simoun. isang iMm o u n na bagsak ang kanyalbilyan at isang magsasapatos. Isiningit ni Don Pelaez sa usapan ang kanyang suliranin sa inan. "May sapat bang kakayahan ang binuong komisyon?" gad dumaing ang Intsik ka "Nasabi ko na ngang ang dapat papuntahin doon ay isang kawal." kanyang rebolber ay walang bala. Bagama't nabigla ang Intsik ay kautusang iyan." Napilitan na ring sumang-ayon si Quiroga sa lahat ng ibig mangyari malapit ito sa Kapitan Heneral kundi dahil sang-ayon si Simoun sa karapatang ni linoun." S °^h K • "Ano't kailangan pang pag-aralan ang sapatos ng mga Indiyo? Maaari H katotohanan mataw Bakit may ganit paghahanda at bumabaha alak? . dalawang opisyal at ang pamangkin ng Kapitan leneral ang kasapi sa binuong komisyon. Napangiti si Simoun sa narinig. grupo na nag-usap kabilang ang ilang kawani." Nag-aalinlangan pa rin si Quiroga sapagkat takot siya sa pagtatago ng mas. ang pagpapagiba ngayon.

Sumama rin si Ben /iiyb upang mapatunayan na tama ang kanyang hinuha na ito'y ginagamitan ■Dang ng salamin. Sinabi ni Simoun na mas makabubuting panoorin nila ito upang iimpatunayan kung totoo. ^^l^^^^^^^ ftln m pagkalugi ng negosyo.53 ababatid ni Simoun a ji . Leeds. n l § ang negosyo. Qu. ^r Alam ni Simoun ang taktika mmm mga Intsik sa negosyo. Kny Juanito Pelaez nagmula ang kuwentong ito." > onanan at ibig niyan a "Totoo ngang maraming Indiyo nanaglalakad nang nakayapaksa kanilang n f i l_'Ano? Na. Nais nitong hilingin na mapanood ng pribado ang palabas. Ang lahat ay sumang-ayon maliban kina Padre Snlvi at Don Custodio na kalaunan ay napapayag din.r°ga ang dahilan 3ng isan Intsik mBy Sa pulutong ng mga pari ay pinag-uusapan ang tungkol sa ulong nagsasalita on may perya sa Quiapo na pinamamahalaan ni Mr. .uJugi kaylnna bayan ngunit hindi naman lahat.nnan silang magyapak gaya ng ginagawa nila sa kanilang bayan. Ayaw maniwala ■ iba at ito raw ay ginagamitan ng pandaraya sa pamamagitan ng salamin. Kap nangangahulugan ito ngpagkalusi at kam.

ng isang lalaking nakagapos ang mga kamay. Lalo pang tumingkad ang kariktan ng babw dahil sa binurdahang kasuotang hinabi sa pinya. gitara at maging kalanl ng Isa namang kuwadro ang muli nilang napansin at ito ay naglalarawan ng lata. Pinipilit unatin ng babae ang lukot na damit. may piring at may bantay na dalawang liwanag ng bilog na buwan. sabukot ang buhok at marumi ang bukod sa gulanit lit lumang damit na suot. Napatingin ang nakamasid na si Pad! Salvi sa ginawa ni ang pinal na pahayag ni Don Custodio upang matapos na ang mga pugtatalo. Pinagtawanan din nila kaaya-ayang pakiramdam sa mga taong naroon. Naglakad nang palayo ang pangkat komisyon para mag-aral sa nina Padre Camorra at tuluyan na ring naagaw ng iba ang atensiyon ng pari sa dalaga. Ano ang pabor kagandahan." naman si Ben Zayb.54 "70 EL FILIBUSTER!* IIIIBUSTERISMO makasanggi ng dalaga at mahipo ang makinis na balat. Kabanata 17 ANG PERYA "Hangal ang nakaisip gumawa ng larawang ito. Napagtuunan nila ng pansin ang isang kuwadrong tanso ng babaing pisak img mata. Sa isip-isip ni Padre Camorra ay lihim na nahiling na sana ay napabilang I i 'aulita tanggihan dahil sa mga Gomez sa mga kadalagahang taga-Tiani. nakalupasay. Sumagot SA QUIAPO si Ben Zayb na iyon ay may pamagat na La Prenza Filipina o prinsang ginagamit MAGANDA ang gabi ng Enerong iyon at hindi magkamayaw ang ni tao sa Pilipinas. pulutong jl'iuuni. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga sumusunod na salita. May nakita silang tindahan ng mga larawan at nililok na kahoy ng mga India? Ano ang kabulufl Indiyo. nagmumula sa mga instrumentong gaya ng tambol. sa peryahan. Lalong napahimutok ang i n i nang pabor na naibigay ng lalaki? matuklasang ang nobyo pala nitong si Isagani ay walang iba kundi "ii 5. Iniiwasan ng m| itong nawa ng mga Indiyo. Maliwanag na maliwanag ang plaza dulot ng ilaw na lalong pinatingk. pulseras kuwaresma 4. Nagawa pa nito kurutin ang "May taglay ding kakayahan at husay sa sining ang mga Indiyo subalit mas bisig ni Ben Zayb na ipinagkamaling braso ng isang dalaga ■ napatungayaw makabubuting ang paglililok na lamang ng mga santo ang kanilang ntupagin. < i iio Pelaez si Paulita na lalong nagkandakuba sa pagkayuko para bumati Wwiiantala ay si Donya Victorina ang higit na nag-ukol ng pansin kay Juamto JMI . Ano ang taktika ng Intsik sa negosyo ayon kay Simoun? 4-. Nakatawag ng pansin ng lahat ang pagdating ng dalaj dahil sa angking ano ang uri ng pamumul 3. Malamig pa rin ang hangin kaya nagdudul ng guwardiya sibil. Nilapitan m 11 . Uarawan kung anong uri ng tao si Quiroga at ni Padre Camorra dahil nakita nito si Paulita Gomez na ubod r garida ng gabing iyon. Nasisiyahan si Paulita mga papuring naririnig ngunit na hiningi ni Simoun kay taliwas iyon sa pakiramdam ng kasintahang v ***t>* ***** "■*—o c? i Quiroga na hindi nito * nagaw." wika pa ni Ben Zayb na naging sanhi upang VValang tigil ang mga tao sa pagpaparoo't parito. apyan 3. Masayang-masaya at walang pagsidlan ang kagalakan ni Padre Camoi kawastuan ng mga gawa kung may batayan ba ito ng sining." sabi ni Padre Camorra. 2. Naiinis ang binata sa bawa't tumititig kay Paulita o sa mga taong 'bibigay ng malaking atensiyon at paghanga sa kasintahan. nahiling na siya sana ang kura paroko ng Quaipo. nagpikit-mata 5. May ibang pumintas at panay ang pagtatanong ng makadisgrasya ng mga taong bahagi ng pagsasaya ng gabing iyon. Ano ang binuong estudyanteng nakaaway niya sa bapor. Sa huli'y sa isang dahil sa dami ng mga magagandang dalagang nakikita niya. . sab kindat at pamumungay ng mga mata. Padre Camorra na abala pa rin sa pagtingin sa mm magagandang babaing nagsisipaglakad. May pagkakataong sinasadya ng pariil matalisod upang v 1. Ang isang lilok ay inihawig ni Ben Zayb kay Padre Camorra at bilang Kanti ay may isang lilok namang inihawig din ng prayle sa manunulat. Ang perya'y punong-puno ng panonoorin at mga manonoi "Hindi ko ito maunawaan. Nagkabiruan sila sapagkat may mga larawan at lilok na nakakawangis ng nito? mga prayle. Sa loob-loob nr ay punto sila nagkasundo. Lumaon ay nagkaroon ng pagtatalo ang pangkat tungkol sa mga lilok na sapagkat nagbibigay-daan sa mga taong nagsisipaglakad. Pinamagatan itong Ang Bayan ng Abaka. GAWAIN Muling napatungayaw si Ben Zayb sapagkat ang tiyan naman niya al kinurot \. Ang mga kutsero ay hindi makapagpatakbong matulin ng kanilang kale ito.. . Ano ang nais mangyari ni Quiroga sa paghahanda niya ng hapunan par mga mahahalagang tao? '2. mga tugtugin at musika magtawanan ng buong pangkat. ang mga Indiyo ay likas na mahilig sa sining at paglililok.

"O baka naman natakot na matuklasan natin ang lihim ng kanya] kaibigang may itim na takip at may nakapatong na mga bungo 0I ibapangkak..v ^i j iu i: i j u l l Z ?y 83 entabladong Pagdarausan ng palabas at pangiti-ngitim naghihintayngorasnamaipahihiyaniyaangAmerikano. Leeds. Ipinasok nito ang kamay mga panauhing prayle at matataas na opisyal ng pamahalaan.alnngkot. entablado bago at pagkataposngpagtatanghal. 3. § Pagtatanghal ay manahimik an mga manonood. panauhin.... P Leeds na Sa oras n A ^.. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita 1." palabas Agad namang nagpahayag ng pagtutol si Padre Camorra dahil baka tama ung hinala ni Ben Zayb.. madilim at tila nagpapadama ng nakakapangilabot na i ." . "Nasaan ang salamin?" usisa ni Padre Camorra. Biglang nawala sa pangkat si Simoun gayong malapit na silang makara sa palabas na panonoorin. Mahusaj] siyang sa ilalim ng mesa subalit walang anumang naroon. mga panoorin sa perya nang tuluyan na silang pumunta sa pagpapalaba ng nassasalita.. Leeds at upang mga Indiyo? mapawi ang anumang katatakutang namamayani sa loob ng tanghalan. 2. "Ginoo. Ano ang paniniwala ni Ben Zayb sa palabas ni Mr.Kapamin-paminangg^ I I I II IIHJSTERISMO 73 kanyang kababayan ng salamin sa pandaraya. "Bakit hindi. Tahimik lamang ang mga panauhing nasa loob ng tanghalan subalit hindi " papakita ng anumang takot o pagkabahala..i n . Bakit bigla na lamang nawala si Simoun nang magsisimula na ang pamamagitan ng salamin subalit si Padre Camorra ay hindi bastabastananiniwalakaya't. 1. Ano ang napagtanto nina Padre Camorra nang makita ang mga In patungkol sa Walang habas na nagsalita si Ben Zayb upang gipitin si Mr. magkamayaw napatungayaw 4. Leeds. sa kabilang sulok ay nag-uusap sina Padre Salvi at Don Custodio tungkol sa kung dapat bang ipagbawal o hindi ang ganoong uri ng GAWAIN Ano ang labis na ikinagalak ni Padre Camorra nang magpunta sa perya Quiapo? palabas sa hinaharap. a «"6 "M 8 nlya ang kahiiin Kahit anong gawing paghahanap ni Ben Zayb ay wala itong makita at Z™ «8 Panauhin na'siyasltin an] matamang nag-isip na mabuti sa pamamagitan ng paglalagay ng palad sa noo.iindam. Ang mesa ay may ISANG Amerikano si Mr.. Samantala.lasi Mr. u.55 Namasyal pa sila at binusisi ang ilang mga paninda ng mga Indiyo sul isa Amerika. Sa gitna ay may mesang Camorra. Malugod niyang tinanggap ang mga panauhin sa kanyan perya upang man sa kanila ay walang bumili. Nangangamoy ang insenso't | 11 M 11 la na nagdudulot ng pagtaas ng balahibo ng mga dumarating pang SESSt "T ? . ulong nagsasalita. Hinanap ng lahat si Simoun subalit wala na itdl "Hindi kaya natakot na pagbayarin natin sa panonoorin nating palabajl Mr." pagbibf ni Padre nJt^ Nanlawan ng lampara ang buong paligid ng entablado. Nakailang hinto pa sila sa mga tindahq sa panoorin ang misteryosong pagpapalabas niya ng ulon. Leeds? naming lahat na ang iyong istilo ay dayain lamang ang aming paningin sa 5. Bahagya pang nakapagmura magsalita ng wikang Kastila sapagkat matagal siyang nanirahan s Timog ito dahil sa kawalan ng ebidensiya.Pinavaoan TIIUO ONR." ayon naman kay Ben Zayb. Lihim namang nag-iinspeksiyor ." I-tinaas ni Ben Zayb ang itim na tela at siniyasat upang makita ang salaming inaakalang pamamaraan ng kadayaan ngunit wala itong nakita. "Sapagkat gumagaij lamang ang lalabotnamgaimahe. * . Bakit raw kahangalan ang mga kuwadro at lilok ayon kay Padre maaari mo na bang ipakita sa amin ang mga kadayaan ng palabas 11 io? Alalahanin Camorra mong walang Indiyo dito na madaling lokohin at mapapaniwala. Leeds. Nababatid 4. Aba'y may kakuriputan palang taglay ang taong iyon. Senyor?" pakli ng Amerikano. lilok 5 3. "Iwasan na lamang na may Kabanata 18 ANG MGA PAN LI LIN LANG mabasag na anuman. Nakasuot ito ng itim nang salubunghj ang tatlong paang bakal na nakabaon sa sahig ng entablado.

Senyor?" "Saan nakalagay ang salamin?" tanong ni Ben Zayb. "Hindi ko alam kung nasaan Natawa ang mga naroon sa pagbibiro ng Amerikano bagama't hindi napapalis ang salamin ninyo. Ngunit nakatitiyak akong ang aking salamin ay nasa ang kakaibang takot na namamayani ng sandaling iyon.56 loob ng aking tinutuluyang silid. Leeds si Ben Zayb. Ibig po ba ninyong manalamin at makita ang Muling hinarap ni Mr. "May nawawala ba kayong inyong sarili na tila namumutla?" kung ano. Senyor. .

Pinaglabanan ko ang matinding takoi at patuloy kong binigkas ang ikalawang salita at nagsara ang takip ng kahon 1 at muling nagbalik sa abo ang laman. Leeds ang buong paligid na waring pinakikiramdaman ang epekto ng kanyang mga sinasabi. Ako si Imuthis. Sapagkat hawak nila ang karunungan at kapangyarihan ay inilugmok nila ang bayan sa kamangmangan at kawalan ng sariling bait para tumutol sa kagustuhan ng mga mananakop. "Napakaraming prayle at kawaning nanonood sa loob. "Hindi niya magagawa iyon ng walang anumang gamit na salamin Tiyak na papalitan niya ang mesa." Ibinalik ni Mr.'' Nanaghoy ang mahiwagang ulo at umagos ang luha sa mukha. "Magsalita ka at magpakilala. Ah! Saserdote ng Abydes. Tuluyang nawalan ng takip ang mesa at inilagay sa gitna ang kahon. Habang ako'y nasa daan patungong Babylonia ay nakatuklas ako ng isang lihim. Gayon na lamang ang aking pagkamangha nang] makita ko ang ulo na nakatitig sa akin. Esfinghe!" utos ng Amerikano. Isinara ng Amerikano ang kahon at patuloy na nagsalita. Ang lihim ng huwad na Smerdis na isang impostor na tagapamahala. "Binigkas ko! ang mga salitang hindi ko nauunawaan na nakasulat sa papel. Maaaring siyasatin ito ninuman sapagkat ang laman nito'j isang dakot na abo at mga pirasong papel na may nakasulat. Maging si Padre Camorra na madalas mangaral sa pulpito ng Tiani tungkol sa paghihirap sa impiyerno ay halosl hindi humihinga. nandito ako upang ilantad ang iyong kasamaan. Gayon na lamang ang tuwa ko sa pag-aakalang maj natagpuan akong isang mummy na anak ng hari." Naging matagumpay ang panlilinlang sapagkat walang nangahas isa man! nang idaan ang kahon sa mga manonood. Nabuhay ako upang ihayag ang iyong kalapastanganan sa Diyos at upang tawagin ka sa kamatayan!" Pagkuwa'y tumawa ang ulo ng tawang tila nagmumula sa hukay. ang tumambad sa akin aj ang kahong ito. Naroon ako upang tapusin ang pag-aaral sa Grecia. "Nagtungo ako sa piramide ni Khufu na kabilang sa ikaapat na Iipi ni mga Faraon at natagpuan ko sa isang liblib na silid ang libingang yari si pulang batong buhay." Sa umpisa'y banayad ang pagsasalita ng lalaki na tila panaghoy hanggang sa unti-unting lumakas na tila nag-uutos. . Ako'y isinakdal at napiit ngunit nakatakas hanggang sa napatay ako sa lawang Moeris. Mistulang kalapating puti ang babaing aking minamahal na ipinapatay sa sindak ng isang dambuhalang paniki. Ang tunog na may pagkapaos ay nagdulot ng paninindig ng balahibo ni Ben Zayb. At naramdamara ko ang pagbigat ng kahon. bulaklak at mgi ulo ng tao. Pauwi na ako sa aming bayan nang ipatawag ako ni Thot at iharap sa kanyang hukuman. Nasaksihan ko hanggang sa kabilang buhay ang pagtatagumpay ng kasamaan at kabuktutan. Si kabila nang dinanas kong hirap para ito buksan. Kagagawan ng saserdoteng ito ang kaguluhang nagpahamak sa akin. Ipinanganak sa panahon ni Amasis at namatay sa panahon ng pamumuno ng mga Persiano habang si Cambyses ay pabalik galing ng ekspedisyon sa Libya. Mangyarinj pakaingatan sapagkat baka mabawasan ang abo at masira ang aking espinghe.. _. May isang babaing napaihi sa saya ang napahawak kay Padre Salvi. hayop. Naantig ang damdamin ng mga manonood sa pagluha ng ulo na patuloy nagsalaysay. Gayon din ang naging reaksiyon ni Padre Salvi sa kabilar nang pagtatanghal niya kung araw ng kapistahan tungkol sa buhay na purgatoryo na may apoy at maliwanag na altar sa simbahan para lamang] makahingi ng pamisa at abuloy. Maaari kayong makipag-usap sa nilikhang ito sapagkat nababatid niya ang nakaraan at hinaharap. Naghari ang katahimikan sa loob samantalang sa labas ng tanghalan ay napakaraming tao na ibig pumasok at makapanood ng palabas. Nagbukas na kusa ang kahon at unti-unting lumitaw ang isang ulo na mukhang bangkay na may malagong buhok. Leeds at nang bumalik ay may dala ng kahon na gawa sa kahoy at may nakalilok na ibon. Natuklasan ko ang dalawang salitang. Bukod tanging si Ben Zayb ang hindi pa rin] kumbinsido at panay lamang ang ismid.' Sandaling umalis sa entablado si Mr.74 EL FILIBUSTERISMO Nagbalik sa upuan ang napahiyang si Ben Zayb na panay ang bulong s sarili. Isang babae ang hindi nakapagpigil na magtanong kung bakit hindi sila makapasok. EL FILIBUSTERISMO 75 "Mga usyoso rin ang mga prayleng iyan. "Tila napakahinahon ng isang iyan. Assyria at Persia. Ang lahat ng mga manonood ay namutla at hindi na makagalaw." bulong ni Ben Zayb sa katabi. Leeds ang itim na takip ng mesa at humarap sa mgi panauhin. Nagbalik siya sa mesa at ipinatong ang kahon. "Ngayon ay hindi na siya makakapagdahilan pa ng anuman. Subalit ako'y nabigo." sagot ng lalaki sa babaing nagtanong." Saglit na huminto at pinagmasdan ni Mr. Nagbukas ito ng mga mata at unti-unting iginala ang paningin hanggang sa mapako iyon kay Padre Salvi. Gabi't araw na sinundan at pinag-usig ng batang saserdote ang birheng nagtatago sa templo ni Isis sa pulo ng Philae. muling nagsalita ang Amerikano na bahagyang may panginginig ang tinig. makapangyarihan na nakabubuhay at nakapapatay. ang salamangkerong Gaumata. Ano ba naman sa kanila iyong ulo?" Samantalang sa loob ng tanghalan.. "Bubuhayin ko ang abong ito sa pamamagitan ng salita. Lalong lumamig ang buong paligid at nagkukurapan ang mga nangangasul na apoy ng lampara. Makapangyarihan sila sapagkat pag-aari nila ang ikatlong bahagi ng buong lupain. "Maaari po bang magsimula na tayo kung handa na ang lahat?' Bumulong ang isang babaing balo. May tiling maririnig mula sa loob ng kahon. Itinaas ng kanang kamay ang kahon at inalis ng kaliwang kamay ang takip. Isinangkalan niya ang sulat ko na nakuha sa aking babaing pinakamamahal. "Ako'y natutong umibig sa isang anak ng saserdote na pinagnasaan din ng isang batang saserdote ng Abydes. Sumagot ang ulo na animo'y nanggaling sa hukay ang tinig. Bukbukin na ang kulay itim na kahon. Sa takot niyang magsumbong ako kaya ipinapatay niya ako sa pamamagitan ng mga saserdoteng taga-Ehipto. Ayaw pa nilang masabing nadadaya rin sila.

. ipakilala mong ikaw ay may karangalan. Leeds patungong Hongkong na baon ang kanyang lihim. . ik ng lalawigan ng Batangas na matapang at maginoo.IBUSTERISMO 77 1. Napadaan siya ng Escolta at nakita ang ilang mga Agustino na nasa harapan tig I indahan ni Quiroga na abala sa pagpupulong. Nais niya itong habulin upang ihagis .. walang habas 3. Tumabi ang mga kadete at pinagbigyan sa daan ang animo'y nagnamok na si Placido. "Lubhang mapanganib ang palabas na ito. Nang makalabas sila ng tanghalan ay nagwika si Don Custodio.. dalhan siya ng pera. "Huwag! Maawa ka!" gayon na lamang an|| pagkasindak ni Padre Salvi hanggang sa siya'y nawalan ng malay-tao al bumagsak sa lapag... Placido Penitente. Lumuwas ito para mamili. Habang nagkakagulo ang lahat ay naging abong muli ang ulo. Halata sa kanyang mga kilos na walang pakundangan ang paghahanap UK basag-ulo sa sinumang nakakasalubong ngunit wala namang nagtangkang Dumatol sa kanya. Sinabi ni Placido sa ina na hindi na siya mag-aaral.. At ang kapalit ng llglait ay ang paghuhugas ng dugo. damit at pagkain. Hindi kami marunong maghiganti? Ah. Napansin ng ina ang kanyang pag-aatubili hanggang sa napilitan siyang magtapat dito.Ano ang nais ipahiwatig ng imahe ng ulong nagsasalita? .Bakit pinanood ng mga pari. "Sinabi ko nang huwag kakain ng sopas na galing sa pugad ng ibong langaylangayan sapagkat makakasama iyon sa kanya. espinghe gayak 4.." ani Padre Irene. panaghoy 5. 2. "Wala naman siyang nakaing anuman. i ilog ang kura. Napag-isipan din niyang lumipat ng Ateneo subalit batid niyang pahihirapan siyang gawin iyon ng mga Dominiko...Ano ang nais patunayan ni Ben Zayb sa pagtatanghal ni Mr. Maging ang mga ito'y gusto niyang pagsusuntukin. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. May nadaanang dalawang kadete si Placido na nakikipagusap sa isang kawani. Leeds ang kahon.76 Napasigaw si Padre Salvi. Hindi niya alintana ang anumang bagay dahil sa galit na nararamdaman. .Nagtagumpay ba si Ben Zayb na pasubalian ang kakayahan ng salamangkero? 4. Bago pa makarating sa pinangangaserahang bahay ay nakabuo na si Placido ng dapat gawin. Sinagasaan niya sa kanyang paglalakad ang mga ito. magsidatingan sana ang mga lintik at nang makita ang hinahanap nila! Hindi inakala ni Placido na daratnan sa bahay na tinutuluyan ang kanyang inang si Kabesang Andang. Nagbaba rin ng kautusan ang simbahan na ipinagbabawal ang ganoong uri ng pagtatanghal ngunit nakaalis na si Mr. Hindi na siya ang dating si Placido na mapagtimpi at hangad m i niya ngayong gumawa ng isang libo't isang paghihiganti matapos ang i npighatian...Bakit napasigaw at hinimatay si Padre Salvi? 5." "Sang-ayon ako diyan. Sa una'y . Akma sa kanya ang pangalan kapag hindi ' i nagagalit subalit mistula siyang mabangis na hayop kapag pinagngalit nog clamdamin. kailangang ipagbawal. mga opisyal at mga mahahalagang tao ang GAWAJN palabas ni Mr.. Leeds? 2.mwala sa kanyang isip ang nangyari at tila ang mga boses ng panlilibak ■ pal uloy pa rin niyang naririnig." tugon ng nangangatal ding tinig ni Don Custodio na pakiwari sa sarili'y nahipnotismo ng ulong nakatingin pa rin sa kanila. 1. Isinara na ni Mr. Nagbanta pa siya sa sarili. Leeds? 3. alin sa siya'y mapatay o makapatay.. Hindi pa . in.. Inaasahan na ni Placido na wala na siyang pagkakataong makapagpatuloy pa sa pag-aaral kaya't ganoon na lamang ang pagbabalewala niya sa anumang kahihinatnari... Kinabukasan din ay sumulat si Ben Zayb ng artikulo tungkol sa okulta at espiritismo." wika naman ni Ben Zayb na hanggang sa huli'y nabigong makahanap ng salamin. Uuwi na siya sa lalawigan at doon gagawin ang paghihiganti sa mga prayle. humarap sa mga manonood at saka yumukod bilang pagtatapos ng pagtatanghal. banayad EL FILIBUSTER1SM Kabanata 19 ANGMITSA MATINDING pagkasuklam ang naramdaman ni Placido Penitente nang lisanin ang klase ni Padre Millon. Ilang babae ang dapat sana'y hinimatay din subalit agad nagbalik ang diwa sapagkat walang nag-aasikaso sa kanila at ang lahat ay na kay Padre Salvi ang atensiyon. Nakita niyang nagdaan ang isang sasakyang karwahe na lulan sina Padre Sibyla at Don Custodio.

Ni hindi ako mal^ananoahac macilarn no V«vroV>a A ••■ . "Sa oras na maging pari ang kanyang anak ay hindi na tayo makakapaningil ng utang niya sa atin." ani pa ni Kabesang Andang kay Placido. Binanggit din nito sa anak na mula nang makapasok ng seminaryo ang anak ni Kapitana Simona ay nagmistula na itong Obispo kung lumakad.inakala ng ina na nagbibiro ang anak kaya nagpayo ito na payapain at kalmahin ni Placido ang loob. aral ka. Naghinagpis ng labis ang ina ni Placido nang tiyakin niyang hindi na lalaga siya mag-aaral. Lahat ng bagay ay tinipid ko para makapa). Ipinaalala rin ni Kabesang Andang ang ginawa nilang pagtitipid ng salapi at iba pang pagpapakasakit makapag-aral lang ang anak. "Nangako ako sa iyong ama na aalagaan kita at papapag-aralin hangman)' sa ikaw ay maging isang abogado. Noon nakiusap nang husto sa anak si Kabesang Andang.

" agad na tugon ni Placido "Oo. Placido ang salitang Hongkong. mga karabinero at isang rehiyemento. Noon niya naisip na pumunta ng Hongkongmatatagalan pa'y baka hindi ko na abutang buhay si Maria Clara. Lumakad na kayo ngayong gabi at kausapin ang tenyente Dominiko. batiin ninyong kabesa at sasagot siya ng Tales. Muling naglakad sina Simoun at Placido patungong Trozo. Nasa likuran ng mga ito sina kapangyarihan ng mga prayle? Magagawa nila kung ayaw nilang may magingDonya Victorina na kasabay naman sa paglalakad si Juanito Pelaez. Namataan ni Placido Penitente ang mag-aalahas na si Simoun na Tumugon ang lalaki sa utos ni Simoun. "Ibig ko po sanang humingi ng tulong sa inyo. Matatagpuan ninyo sa Lamayan ang isang lalaki sa bangka. Kung mairerekomenda lamang sana siya ni "Ang Indiyong iyan ay dating guro kaya't mahusay magsalita ng Espanyol." upang lakaring maibalik ang anak sa mga "Mainam. Sa harapan Sinundan ni Placido si Simoun. Umuwi na lamang ng bahay si Placido at dinatnan pa rin niyang Kumatok ng pinto si Simoun at may sumungaw na isang tao. at kabo. Nakaramdam siya ng gutom ngunitisang malaking solar na sa gitna'y may isang dampa na napapaligiran ng puno ng naalala niyang wala siyang pera sa bulsa. Nagtaka si Placido kung bakit ang isang mayamang mag-aalahas Placido ng kung anu-ano hanggang sa lumabas na siya ng bahay at naglakad saay pumupunta sa ganoong klase ng lugar." nitong kunin ang prokurador ng mga Agustino "Ang mga bomba?" "Handa na po ang lahat. Hinihintay ko na lamang po ang mga kartutso. Kung ng bapor." 78 § X I'L FILIBUSTERISMO 79 ." lalawigan. Hindi ko na kayang magtiis. maestro. kay San Sebastian. Simoun sa banyagang kausap. Akala ko'y ipagpapaliban ito hanggang sa pumasok ang Kuwaresma. Naalala niya ang ambagan nasaging. Sinabi ko na sa iyo noon pa na magtiis ka at magpakumbaba. Sapat na ang Placido at tinungo ang daungan mga tauhan ni Kabesang Tales." Umiling si Simoun." Inabutan ni Simoun ng salaping ginto ang kausap na tao. "Senyor Simoun. Sinabi rin ni Kabesang Andang na balak "Nasa sako na po. Nag-uusap ang dalawa na hindi wikang Naunawaan ni Placido ang ilang kaganapan at noon siya pinangilabutan nang Kastila ang gamit kaya't sa kanyang palagay ay wikang Ingles ito. Hindi natapos doon ang pangungumbinsi at pangangaral nito sa "Dumating na ba ang mga pulbura?" kanya upang magbalik sa eskuwelahan." Natigilan si Simoun na noon ay naman ng isang bahay na kahoy ay kiriausap ni Simoun ang isang lalaking pasakay na ng karwahe. "Sa Linggo pong darating? Hindi pa po pang maging tulisan kaysa handa ang mga karatig-pook at naghihintay pa silang bawiin ng Heneral ang bumalik ng pamantasan." Muling lumabas ng bahay sikautusan. "Tunay silang maligaya." nakapansin kay Placido isa man sa mga ito. Senyor. Placido.EL FILIBUSTERISMO Sinabi ni Placido ang pakay na nais niyang magtungo ng Hongkong. Kilala niyaInalis siya sa puwesto at ipinatapon sa bintang na panggugulo dahil sa siya'y si Simoun sapagkat ito ang nagsalaysay sa kanya ng kaibahan ng edukasyon sanaging kaibigan ni Crisostomo Ibarra. Narinig pa nihusto. "Tatalon na lamang ako sa "May balita na po ba?" dagat." bulong pa ni Placido. naroon ang ina. may kinakausap na isang dayuhang lalaki. nakasaklav. Kaya umalis ka at doon magpayaman upang sa kanyang pagbabalik ay magawa na niyang labananna ngayon din!" ang mga prayle. Nakita nila sina Isagani nt Paulita pilibustero? Ang ipatapon. Kinuha ko siya mula sa pagkakatapon at Pilipinas at Europa. Sinamahan niya itong maglako ng alahas sa kanilang ginawang kastilyero." Nagdahilan si sikot na daan. Nagpatuloy sa pakikiusap ang ina subalit nagbingi-bingihan pa rin si Placido. pinagkagastusan. ipabilanggo o ipapatay? Ano'ng magagawa mo sa Gomez na naglalakad habang nagbubulungan. Walang abogado o doktor. "Anong mapapala ko sa pagiging isang abogado?" Tahimik ang buong paglalakbay nila hanggang iutos ni Simoun na pahintuin "Ngunit ano rin ang mangyayari sa iyo ngayon? Ang paratangan kang isangang karwahe upang bumaba sila ni Placido. Tumambad sa kanilang paningin ang lansangan na walang tiyak na pupuntahan. "Mas gusto ko Tila napaurong ang lalaking kausap. "Bakit?" may sulsi at hindi ako bumibili ng bago at sa halip ay ginugugol ko sa pagpapamisa usisa ni Simoun." Nang hindi makatugon si Placido ay agad pinakasakay ni Simoun ng karwahe Sa halip na maantig ay lalong bumakas ang matinding inis at galit sa mukha niang binata para doon sila mag-usap. Nakilala nito si Placido." sa pahayag ng ina. Sinundan ni Placido si Simoun nang pumasok sa isang makipot at pasikot"Marami na akong naging pagtitiis. sana'y makakatakas na siya ng Pilipinas. gaganapin sa Linggong darating. "Hindi na natin kailangan ang karatig-pook.

TJmiling siya at tiniyak sa sarilingay wala siyang makitang palusot at siya ang nagigipit. Siya ang pinagkatiwalaan at naatasang lumutas sa suliranin ni nagtatalo pa rin ang loob ni Simoun. Sa tulong ng asawa ay nakahawak siya ng lungkulin sa pamahalaan.ang kahilingan ng mga mag-aaral subalit nakapangyayari ang tinig ni Simoun "Kung ako'y tumulad sa inyo ay patay na ako! Kaya tama na ang idealismo! gayundin ang lantarang pagtutol ni Padre Sibyla. lpanlilibak pangahas Siya'y kumikilos na kailangan munang mailathala sa pahayagan. Hindi dapat hnlcwalain nilalagnat lamang siya. hmagpis yaman ng asawa ay nakapagnegosyo siya kahit kulang sa edukasyon. Hind mawala sa NAGPAPALAGAY isip niya ang mga kasawiang idinulot sa ibang tao gaya ng panggagahasa sa mga babae. ". Ang kailangan ay kumilos! Gumawa ako ng masama upang mabigyang daan ang Gaya nang inaasahan ay sumangguni siya kay Ginoong Pasta na nagbigay ng mabuti. Dahil sa kasipagan at angking talino ay pinuri siya sa paghawak ng anumang tungkulin. Nakapag-asawa siya ng isang mestisang mayaman at sa pamamagitan ng 3 a ." Kinabukasan ay nakangiti lamang pinakinggan ni Placido ang patuloy namalabong payo sa kanya. pagpapatapon o pagpatay sa mga lalaki. Sinurot siya ng budhi at waring nakita niya ang[to ang patuloy na gumugulo sa kanyang isip." imral ng kasulatan upang hanapan ng karapat-dapat na solusyon sa suliranin. Nagdaan ang isang karwaheng walang laman. I I Ml IUUSTERISMO 81 Basta't sa unang putok ng kanyon!" Muling umalis sina Simoun at Placido. "Kung ako 'y tumulad hanggang sa nagkasakit. Saan man siya tiiiinuling para puksain ang kabuktutang umiiral sa lipunan.61 m laman sa EL FIUBUSTERISMJ pakay niya doon? g Hongkong? Ano ang "Humanda na kayo. TAL 2. Kabanata 20 ANG Noon ay nakauwi na rin si Simoun at patuloy na nagmumuni-muni. Pagkaraan ng ilang oras ay mag-isa nang naglalakad sa kalye si Placido pauwi sa tinutuhryang bahay. Marami ang nalungkot sa at walang problema sa perang p^lSo y estudyante 2.™„ u g mahusa Nagbalik siya sa Espanya nang magkasakit sa atay. Doon siya pinahirapan< A i long ibig sabihin ni Simoun sa kanyang pahayag na. 1 Uaiat ■ ayaw nang mag-aral ni Placid a. TilaWikang Kastila. I \n«> ang pinaghahandaan ni Simoun nang magtungo sa isang liblib na ■ I mita? "Nagtataka ka ba na may isang batang Kastilang nasalanta ng karamdamanli Ano ang dumalaw sa gunita ni Simoun nang siya ay makauwi na? Dati siyang malusog na katulad mo subalit dahil sa pagkakaroon niya nj magandang asawa ay ipinatapon siya sa Balabak. Ngayon ay tila malapit nang dumating ang kanyang mi inyo ay patay na ako! Kaya tama na ang idealismo! Kailangan nang kamatayan. Nagtanong din si Don Custodio sa mananayaw mi si pagsesermon ng ina upang ituloy niya ang pangarap nito para sa kanya. Si Don Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo ay kilala bilang "Uuena Tinta" na ang ibig sabihin ay mapagkakatiwalaan ang bawat sabihin. Makaraang lakaring mapabalik siya ng unibersidad. Pinagpawisan si Simoun dahil sa gunitang ito ngunit napagtanto niyang kailangang maisakatuparan ang lahat ng binabalak niya. Tumugtog na ang orasan ng simbahan. "Baka kapag nalaman pa ng prokurador nanianggaling ng perya sa Quiapo ay muling hinarap ni Don Custodio ang pagnarito kayo ay hindi kumilos ng wala kayong regalo at pamisa. Ang mga am ang inagaw sa pamilya at N AKASALALAY kay Don Custodio ang usapin tungkol sa Akademya ng namatay sa loob ng bilangguan.». ASALITAAN . nagpahatid ng Escolta.^ealismo 4. Napansin iyonPepay subalit wala itong naipayo at sa halip ay hiningan pa siya nito ng ng ina ngunit ipinagsawalang bahala sapagkat sinabi ni Placido na umuwi na ito atdnlawampu't limang piso para pampalibing ng ale nitong namatay. Bakit naisip ni Placido Mavnila saoaekat siva ay isang mahalagang tao subalit sa Espanya ay na n«Sn™ i ." "Palagi naman akong handa. Nasa loob siya ng tanggapan nl anyo ng kanyang ama at ni Elias na tumututol sa kanyang ginagawa at pamamaraanmasusing pinag-aaralan ang mga papeles at kasulatan." kumilos! Gumawa ako ng masama upang mabigyang daan ang mabuti. sa darating na Linggo na. ganap na ikasampu at kalahati ng gabi. Naging kawani at tagapangulo ng kung anu-anong lupong pangasiwaan. Sumakay ang dalawa at Ipaliwanag.

Mula noon ay pinaniwala niya pati ang sariling isa siyang taong maka-Indiyo. Nagbalik siya ng Pilipinas na may taglay na sama ng loob sa mga kababayan sa Espanya. "Kami man ay nagkakamali at tumatanggap nito. at magaganda ang mga mukha at katawan ng mga artistang iingsisiganap. Ang ipinagkakaloob namin ay ang mapagkanlong na mga prayle na higit pa sa pamalo ng mga Ingles Lalo siyang sumikat dahil sa mga pahayag na ito at kinilala siya ng mga prayle sa pamamagitan ng pagbibigay ng aroba ng tsokolate at agad inihambing ni Ben Zayb ang kanyang birtud kay Epaminondas Panay ang padala ng regalo sa kanya ng simbahan sapagkat may pangamba ang mga itong baka kumiling siya sa mga mag-aaral. Sumapi siya sa samahang liberal dahil pagkagalit niya sa m conservador at parasito. naatasan 3. Mga Proyektong Pinigil. Ang dulaan ny nagliliwanag." Bagama't kahit kailan ay hindi siya nangungumpisal. ano ang tunay niyang saloobin sa usapin kung sino ang tagasunod at tagapag-utos? Kabanata 21 IBA'T IBANG ANYO NG MAYNILA GABI. Ipinapangan ang iba upang mag-utos at ang iba'y para utusan. sumuling sumangguni 4. Isatl pangkaraniwang tao lamang siya sa Madrid kahit marami pa siyang suot n brilyante. Kumuha siya ng mga libro at binasa ang mga malalaking titik na nakasulat gaya ng Ang Proyektong Panukala. Wala pang isang taon ay nagbalik na siya ng Pilipinas. Ipinagpalagay niya ang sariling isang amang tagapagtanggol sa kabila ng patuloy na paniniwalang ang mga Indiyo ay ipinanganak upang sumunod at hindj mag-utos sapagkat iyon ang nauukol sa kanila "Labis kong minamahal ang mga Indiyo at ako ang kanilang amang] tagapagtanggol ngunit ang lahat ng bagay ay may kaayusan. ipinagmamalaki niya1 ang pagiging isang Katoliko Romano. May nakasulat na "entrada general" sa pinapasukang pinto kung saan naroon ang pila. Natapik niya ng In Nil sarili ang noo at ang mukha niya'y naging larawan ng isang malaking lllinpay. Hindi siya naniniwala sa anumang himala at minsang sinasabi rin niya na ang mga prayle ay masamang kailangan ngj bayan at maski sa Papa ay mayroon siyang pag-aalinlangan. Ipinagmamalaki ni Don Custodio na siya'y isang tunay na Kastila sa pagsasabing. Masasaya ang mga tao." na kilalang katawagan kay Don ( ustodio? A i long katangian ng mga Pilipino ang ipinakita sa mataas nilang pagtingin Itay Don Custodio na pinaniniwalaan ang lahat ng sinasabi gayong hindi naman nakapag-aral? 4. AUG aking pasya ay yari na!" i lautungo siya sa mesa at isinulat sa papel ang nabuong solusyon. kawani 5. mga Pilipino ay kailangang ulit-ulitin at papaniwalaing wala siyang lakas kakayahan para lumaban." Naging usap-usapan ang bantog na opera sapagkat balitang mahuhusay (imawit. L Inilabas na niya ang lahat ng kuwaderno na pinagsulatan ng kanyang a pasya. Hindi katulad ng mga Olandes at Ingles na para lang mapasunod ang bayan ay gumagamit ng kamay na bakal. Maraming tao ang nakapila sa Teatro de Variedades dahil may pagtatanghal ang isang nagngangalang Ginoong Jouy. nanonood sa mga taong nakapila na .82 EL FILIBUSTERISM walang pumansin sa kanya. Iyan ang siyensiya ngj pamamahala. may mga bulaklak at halaman sa mga pintuan at bintana at may makapal na tao. Bandang alas siyete y medya pa lamang ay naubos na iing mga tiket at may mahabang pila para makapasok ang mga tao. Ang palabas ay isang diilang Pranses na pinamagatang "Les Cloches de Corneville. Nangyayari ito ng kusa I hindi na kailangan pang sabihin nang malakas. Hinahanap-hanap niya ang mga papuri nguij wala isa mang kumilala sa kanya dahil sa kakulangan ng pinag-aralan. Hakit sinasabing pinaniwala ni Don Custodio ang sarili na siya ay maka-Indiyo? V Sa kabila ng sinasabi ni Don Custodio na maka-Indiyo siya. 1.Ngunit ang sabi ng iba'y higit pa raw sa inaasahan ng lahat ang nukikita sa loob ng tanghalan. Nagkunwari 2. Nirebisa niya itong mabuti hanggang sa nakatagpo siya ng solusyon mi lUUSTERISMO 83 I iing bantog na panukala ng Paaralang Artes Oficios. May nagtatawanan at may nag-uusap. ang mga taong mayayaman na mahilig lamang mangutya. Tunay na nararapat na panatilihin sila na nasaj ganoong kalagayan upang mapanatili ang kaayusan. Para maging masunurin an. siyang maganda ang naging karanasan sa Madrid. mangutya GAWAJN Hakit nakasalalay kay Don Custodio ang usapin ng Akademya ng Wikang Kastila? I Ano 1 ang ibig sabihin ng "Buena Tinta. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Ang iba'y nakikipagbangayang makabili ng tiket sapagkat ninenegosyo • ~»Ty>maoitan ne pagbebenta ng kanilang tiket sa mas mataas na halaga. Mga Proyektong Naisakatuparan.

Ikinahihiya ng kapwa ^Castila ang matanf1 na kundi ang pastoral. Iisa ang uri ng trabaho ng dalawang Isa namang kawal ang nakita niyang kinausap ang mga hindi kilalang two. mga marino. pagtawag ri isang matandang lalaki." wika ni Camaroncocido kay Tiyo Kiko. at pinag-uusapan iyon sa imprenta. Siya na tanging ulong nag-iisip sal Pilipinas ay isang mangmang?muli at saka umalis. May kausap itong isang luibabayan na bagong salta ng Maynila kaya sinasamantala nitong kausapin b IIII 1 . "Ang dluhati ng lalaki sapagkat ito'y marumi." wika ng kahina-Innalang ng mga paskil dahilan para dumami ang manonood ng dula. Muling naglakad si Camaroncocido ang ------------v-. Naulinigan din ni Camaroncocido ang pinag-uusapan ng mga taong may i Maging si Ben Zayb ay sumulat ng artikulo sa wikang Kastila tungkol sa operaihnia-hinalangkilos. lalaki. Ano Im'ng ng isang tenor na Italyano. "Kung anim na piso ang ibinayad sa iyo. Siya si Tij Kiko na isang Indiyo. Dumagsa ang mga tao dahil dito. "Nakita mo na kung sino ang humahakot ng mga manonood? Hindi ang mill hitsura ang pumasok sa dulaan. Sinasabing dati itong mayaman at nagmula sa kilalang angkan. "May binabalak sila!" subalit mga prayle na nagpapabawal ng palabas? Alam mo bang ang kikitain nj palabas na |)iigkaraan niyon ay ipinagsawalang bahala rin ni Camaroncocido kung anuman ito ay iaabuloy nila sa kumbento?" Nahati ang mga tao sa Maynila sa pagbibigay ng opinyon tungkol sa palabas.84 EL FILIBUSTERS I I I I IUUSTERISMO ■ i 85 ng labimpitong artikulo at sumangguni sa labinlimang diksiyunaryo. mga kawani at iba pang matataas na tao. payat at ^ butuhan. ang magdi" ng paskil tungkol sa palabas. IE Maliit ang lalaki. ng mga paskil para sa pagtatanghal na iyon. Basta't isang putok ang hudyat!" pang nobyo ay sumang-ayon. "Ang mga prayle ay malakas sa K npitan wikang Pranses. Yayaman tayo. Ipinagtanggol naman ito ng mga pinunq ng hukbo. Masayang nagbalita si Tiyo Kiko nabinayaran siya ng mga Pranses pagdidikit pagkuwa'y umalis ito at pinuntahan ang isang karwahe kung saan nakasakay si Simoun. may balbas. Mas maingat nga lamang siya sa pagsulat upang Labis nang pinagtakhan ni Camaroncocido ang takbo ng pangyayari. Napansin iiiva ang isang taong isang paang tila naninigas habang naglalakad at narinig niya ang nakasuot ng amerikana subalit halatang may iniiwasan. magkano kaya ang ibibigay nila sa Dahil sa narinig ay nagkaroon siya ng hinala.uu aiig Camaroncocido nang makaalis si Tiyo Kiko. nanialagkit ang mahabang mga nanonood sa teatro ay dahil ayaw sumunod sa kautusan ng I i prayle at abuhing buhok at may suot na gusot na sombrero. Ang isa ay may hawak na rosaryo. pang-akit sa mga tao ang pagbabawal ng mga prayle. Ang Kapitan Heneral ay umaalis samantalang ang mga prayle ay kasintahan ay tumutol din gayong ang mga] matatandang dalaga at iyong mga wala naiiwan. "I )oon hindi na mapintasan o maulit ang naging pagkakamali niyani pagbaybay sa pangalanay ang Kapitan Heneral at dito naman ay tungkol sa mga prayle. Tiyo Kiko. May patilya pa ang lliya buhay nila!" buhok nito. Tila higit flin mabisang pagkatao bagama't nakikilala siya sa hindi magandang kaparaanan. Sa lung banda'y umaasa siyang makakatanggap ng libreng tiket upang lllHkiipanood at hindi Isang Kastilang nagngangalang Camaroncocido na ^lindi alintana ang aj at mapalampas ang ganoong pagkakataon. "Ano kaya ang mayroon? Magnanakaw o maniniktik? Ah.T masayang kuwento ni lalaki. "Binigyan nila ako ng mataas na pabuya dahil maganda ang akind pagkakadikit "Isang putok ang hudyat. Kailangan niyang ibangon ang sarili at nagsula Nasa labas ng teatro ang bulakbol na si Tadeo.itng narinig at nasaksihan." Nagtatakang napatingin Hila-hila ni SPE na lamang si Tiyo Kiko kay Camaroncocido. Ang mga babaing may asawa at mayHeneral. bahala sila sa kaytwianggi at ang suC na amerikana'y hanggang tuhod. Misteryoso sa marami ang kanyang ang kalahati ay inaalam ang dahilan kung bakit ipinagbabawal Ely mga prayle ang isang palabas. Napagsabihan siyang isangl mangmang dahil sa nagingnangyayari sa bayan?" Ngunit pagkaraan din nito'y nagkibit-balikat Jlyang pagkakamali. Umalis na ang karwahe. Muling naglakad si Camaroncocido at may narinig na naman siyang ■ Sina Don Custodio kabilang ang mga prayle ay tumutol sa nasabina pagtatanghal sa paniniwalang ito'y masagwa at imoral bukod pa sa wala silang nauunawaan sa I n lawang taong nag-uusap. Ito ang utos ng Heneral.

upang maipakitang mas marami siyang kilala at nalalaman. Pinaniniwala niya nunnito na kunwa'y kakilala ngunit hindi naman loloo. Labis na paghahabi ng kasinungalingan ang ginawa ni Tadeo i n ipapaniwala lamang ang kababayang probinsiyano. hing anu-anong siyang taong may sinabi. Kung sinu-sino ang 1111 a k i lalang tao ang ipinagtuturo . May mga pagkakataon pang kausap na siya'y maraming taong kinakapitan. na mga kilalang tao sa lipunan gaya nagbibigay-pugay ito sa mga taong hindi nnan kakilala para lang patunayang isa ng mga prayle at may matataas na tungkulin sa pamahalaan.

Nakita niyang Inbis na nalulugod si Donya Victorina kay Pelaez at kung biyuda na ito'y maaaring pakasalan ang binata. Hina nagpatumpiktumpik si Tadeo nang anyayahan siya ng mga ito na sumanj sa kanilang palko kaya't iniwan ang kababayang probinsiyano na nag-iisa TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Nagpakita si Pepay ng pagkagiliw ng gabing iyon sa mga estudyante kaya't inakala nilang maganda iing resulta ng kanilang nilalakad na panukala. 1. 5. patumpik-tumpik 86 EL FILIBUSTER^ 1. III. palko 3. galit I hinanakit dahil sa nangyayaring iyon. May ilang pumapalakpak ni ang iba nama'y pumapaswit para makatawag lang ng pansin na sila'y n.pinagtatakhan at ikinabibigla ng mga tao ang ikinikilos ni Tadeo sapagi hindi naman nila nakikilala ang binata. Walang imkapangahas makapagpaalis kay Don Primitivo kahit pa ang mga tanod. EL FILIBUSTERISlJ j . Pecson. Nagsipagdatingan na rin ang ilang mga artista na sinusundan pinagkakaguluhan ng ilang mga tagahanga. Nagngingitngit ang loob ni Isagani sa matinding NCIOS habang nakikitang tila nakikipagmabutihan si Paulita sa may pagkakubang binata. Samantalang may ibang pakay |i Makaraig kay Pepay. Hindi nakasama si Basilio kaya't may sobra silang tiket. Maingay ang mga tao habang nagi uusap. Nakipagkita si Pepay kay Don Custodio sa dulaan. Halos iilan na lamang ang mga bakantenl upuan kaya't maaari na sanang simulan ang palabas. Sandoval at Isagani. "Manonood ka ba?" tanong ni Makaraig kay Tadeo. May hawak pa itong kasulatan na animo'y sinasadyang ipakita NII kanila. Hindi rin nakatiis na hindi manood si D Custodio bagama't sila'y nagsitutol sa nasabing palabas. Hindi maitago ni Isagani ang nararamdamang panibugho. Nakita niya ang kasintahang si Paulita Gomez na kasama ang karibal na si Juanito Pelaez.iiinip at gusto nilang simulan na ang pagtatanghal. Hindi siya magawang patayuin ng may-ari jig upuan kaya't may namagitang tagapamahala ng teatro. May ilang kababaihan na nagpapaypay at ang ilan namai ay nagpapakita nang pagkainip. Alas otso y medya ani takdang oras at kahit lagpas na sa oras ay hindi pa rin makapagsimula sapagkal hinihintay ang Kapitan Heneral. Nagdulot iyon ng pagkakantiyawan sa loob ng teatro. GAWAIN Bakit dumagsa ang manonood ng opera ayon kay Camaroncocido? Anong ugali ang ipinamalas ni Camaroncocido sa loob ng teatro? Bakit labis ang pagpapanggap ni Tadeo sa paningin ng mga tao sa labas| ng teatro? Ano ang nais niyang patunayan? 4. Ang mga tao ay tumahimik sapagkat dumating na ang kanilang pinakahihintay. Kahit ayaw ng matandang lalaki ay napilitan siyang manood upang bigyan ng paghuhusga ang palabas. 2. "Hindi na ako nakabili ng tiket. Ano ang disposisyon ng mga prayle sa palabas sa teatro? 5/Ano ang nais pagtakpan ng palabas? Kabanata 22 ANG PALABAS ANG loob ng teatro ay punong-puno. Sa kabila ng pagkakasiyahan ng mga estudyante ay nananatiling matamlay M Isagani. Ang palkong kinalalagyan ni Paulita ay handog ni Pelaez. Maging si Pecson ay naniniwala na may magandang mangyayari sa kanilang kahilingan sapagkat napakagiliw sa kanila ni Pepay. bangayan pabuya 4. Nilapitan at binati ni Tadeo ang mga tulad niyang mag-aaral din na si J Makaraig. Gusto niyang makausap ang mananayaw. Ang iba'y nagtatawanan at may ilang nakatayo na nakakaabala sa mgl taong nagdadaan. Ang magtiyang sina Paulita Gomez at Donya Victorina ay dumatifl Nakita rin ni Tadeo ang nagbalatkayong si Padre Irene sapagkat hindi niij naitago ang mahabang ilong. Sa wakas ay dumating ang Kapitan Heneral at nagsimula ang pagtugtog ng Marcha Real. May lumilikha na ng ingay sa pamamagitail ng baston dahil sa pagkainip at nais nang buksan ang tanghalan. Si Pecson ung nagbalita sa lahat na pinagtibay na ng mga lupon ang kahilingan nila at unumang oras ay ilalabas na ang resulta. Tumugtofl ng balse ang orchestra upang malibang ang mga tao. bantog 3. Nagtama ang paningin ng magkasintahan at 88 nagpahiwatig ng paghingi ng paumanhin at pagpapaliwanag ang dalaga kl I Isagani. Naging bulungbulungan din ang pagdating ng Kapitan Heneral sapagkat batid nilang ang palabas ay ipinagbabawal ng mga prayle. May ilang nagpalagay na tinitikis ng Heneral ang mga prayle at may ilang naghinuha na maaari talagang ibig lamang nitong mapanood ang dula at makita ang magagandang artista. Si Pepay ay nasa palkong ipinagkaloob ni Makaraig. 2." pagkukunwari ni Tadeo sapagkat ar totoo'y hindi naman talaga ito nagtangkang bumili. Balewala sa kanya ang anumanj kasayahan sa loob ng teatro at lalong wala sa loob niya ang nalalapit ni tagumpay ng kanilang panukala. FILIBUSTERISMO 87 Nakatawag pansin sa mga tao ang pilosopong si Don Primitivo dahil sa |inngangkin nito ng upuan ng iba. Naupo sa reserbadong upuan ang Kapitan Heneral at nagsisunuran na ang mga tao sa pag-upo.

FILIBUSTERISMO 89 Nagmamahal. Sa matinding panlulumo ay naihagis ni Pecson ang guwantes kay Sandoval. Kilala ni Padre Irene si Serpolette at nagkasama sill noon sa Grande Opera sa Paris. l. \'\. Patuloy pa ring umaasa si Makaraig at sinabi niya ang ilang mahahalagang l>agay na maaari nilang gawin. "Kung hindi ko lamang sana kayo kasama. Umawit rin si Serpolette. Tomas. GAWAIN I." pakli ni Tadeo. Ipinagkanulo ng pari ang sarili sa pamamagitan ng ilong na mahaba." "Kung ganoon. an| babaing Pranses. "Magdiwang daw tayo at magkaroon ng isang salu-salo sabi ni Padre Irene.! Pinuntahan naman ni Tadeo si Don Custodio upang libangin at nangj makausap ni Makaraig si Pepay. Mahal ko. Ano ang mensaheng daladala ni Pepay? I I iakit umalis ang mga estudyante gayong hindi pa tapos ang palabas? V Nasa teatro ang mga opisyal." Natapos ang unang yugto ng dula at nagkaroon ng intermisyon. Ang Akademya ng Wikang Kastila ny pamamahalaan sa ilalim ng mga Dominiko ng Unibersidad ng Sto. Nagpatuloy si Makaraig sa pagbibigay ng pag-asa sa mga estudyante. Isang palko ang nanatiling walang nakaupo na katabi pa man din nl Kapitan Heneral at ito'y hinihinuhang para kay Simoun." Nakita ni Juanito na ang ibig magpalabas sa kanya ay si Don Custodio at natakot siya. Hakit hindi pa makapagsimula ang palabas gayong halos puno na ang teatro? L Paano ipinakita ng mga tao ang kanilang pagkainip? \.. "Magdiwang tayo sa pansiteryang pinaglilingkuran ng mga hubad na Intsik..Nagsimula na ang palabas at nagsimula na ring umawit si Gertrude." "Tama! Pagkaraang tumanggap ng palo ay kailangang magsaya!" ani Sandoval. May nakapagsabing nakita sa loob ng teatro si Simoun na nakikipag-usap kay Mr. Si Tadeo naman ay nagpupumilit na isalin sa Kastila ang wikang Pranses. Gayundin naman si Sandoval rj nagkukunwang nauunawaan ang dula.. Si Donya Victorina naman ay hangang-hanga sa binatang kuba. Pinalakpakan pa ni Sandoval ang pang-uuyam na iyon ni Pecson dahil nais nitong makita ang loob ng pansiteryang tila punong-puno ng buhay lalo na kung gabi. Dinalahit ng ubo si Juanito at narinig niya ang malakas na sigaw na "Palabasin ang tisiko. Ang totoo'y hinuhulaan 1 Juanito ang anumang ikinukuwento kay Paulita at ito'y ibinatay lamang ii binata sa buod na nabasa sa diyaryo. "Kailangang maging kalahok tayo sa painamahala ng akademya at para mangyari iyon ay tayo ang kukuha at hahanap ng pondo. lalabas na tayo ang kabesa de barangay. Buo na ang aking pasya at ito 'y aprubado na. Sumang-ayon ang lahat kaya hindi na hinintay ang pagpapalabas ng Ikalawang yugto ng dula at sila'y nagsilisan na. Mayroong tesurero na maghahawak ng ating pananalapi nt anuman ang ating pangangailangan ay ibibigay na lamang sa atin. Nagpanggap si Juanito na nauunawaan niya ang awit kaya't lalo namang humanga dito si Donya Victorina. Hull na nang malaman ko ang pagsang-ayon mo sa iyong mga kaibigan. Samantala ay napabulalas si Tadeo nang makilala ang paring nagmamanman. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Pinagtakhan ng marami ang ikinilos na iyon ng mga estudyante. Gayunman ay nahulaan ko ang iyong iniisip kaya't ang aking naging kapasyahan ay isang lunas na lulutas sa suliranin ng iyong mga kaibigan. balse 2. panlulumo 5. Custoding Sa kabila nito'y mapait ang ngiti ni Makaraig sapagkat ang pagsang-nyong iyon ay may kasamang kondisyon. Hindi raw artista ang isang gumanap sapagkat hindi ito marunong umawit. panibugho Magpupunta ako ng teatro at umaasa akong magkikita tayo pagkatapos ng palabas. Jouy at nagbigay pa ng kuwintas sa isang artistang babae kaya nakapagtatakang wala raw doon si Simoun." tila nang-uuyam na wika ni Pecson. Pinag-espiya ito ni Padre Salvi upang malaman kung maganda ba o pangit ang palabas at ito'y walang iba kundi si Padre Irene. Dala ni Pepay ang sulat na galing kay Don Custodio.baston 3. Patuloy pa rin sa pagpapanggap si Juanito na nauunawaan ang palabas at hindi iyon nahahalata ni Paulita. tinitikis 4. Lumabafl si Ben Zayb na walang ginawa kundi ang pintasan ang nasabing palabas. Kapag nagtatawanan ay nakikitawa ito kahit hindi nauunawaan ang bagay na dapat pagtawanan. prayle at mahahalagang tao maliban kanino? .

Wala siyang harapan ng hospital inatupag kundi ang na malapit sa mag-aral at nauubos Kabanata 23 . HINDI nanood Hindi rin ng dula si Simoun. Nakiu ito sa maraming] siya ni Makaraig sa bagay.kumbento ng Sta. nanood ng dula si Malungkot siya at Basilio. Clara bandang alas otso ng gabi at nakita naman siya EL FILIBUSTERISMi ni Camaroncocido ISANG sa teatrd bandang BANGK nuwebe ng alas AY gabi na may kausap na mga lalaki. Mula nang balisa. Nang gabini tubusin niya si Juli iyon ay ilang beses sa pagpapaalila kay siyang umalis ng Hermana Penchang bahay na iba't iba ay naging abala na ang kasama.

May pagkakataong hinahanapj siya nito at may pagkakataon namang nilalait at itinataboy. Palubha nang palubha ang kalagayan ng matandang lalaki at tumatagal ay nagiging mas mahirap itong pakibagayan. alagaan nang husto at . Nababawasan ang paghithit ng apyan ni Kapitan Tiago sa tuwing kasama' niya si Basilio subalit kung wala ito ay may nagbibigay ng labis sa matandang) lalaki. Hindi naman batid ni Basilio kung sino ang nagbibigay dito gayong ang i dumadalaw sa maysakit ay sina Simoun at Padre Irene lamang. Sa tuwing I dadalaw si Simoun ay walang ipinagbibilin sa kanya kundi ang pagalingin ang matandang maysakit.9 ang kanyang] panahon sa ospital o dili kaya'y sa pagaalaga sa maysakit na si Kapitan! Tiago.

pagtiisan ang anumang "Kumusta na ang hirap. hininga. kalagayan ni Kapitanbukas man o sa Tiago. bagay na hindi naman Wala na rin siyang pinaniniwalaan ng kagana-ganang kumain. nangako na ipapasok "Malubha na ang siya ng trabaho sa kanyang kalagayan. tumitibok ang puso. Anumang oras. Sa gitna ng kaabalahan ay dumating"Kumalat na ang lason si Simoun parasa kanyang buong kumustahin angkatawan. isang maunlad na mahina na ang kanyang bayan at maaari pa nga pulso at | halos hindi na siyang maging guro." . tugon ni Basilio. Noon lamang sila muling nagkita makaraanmakalawa ay maaari ng pagkikita nila sa Sansiyang malagutan ng Diego." binata. ] Samantalang si maysakit?" usisa Padre Irene ay ni Simoun.

" "Katulad Simoun." siyang nag-alburuto I at nagpakawala si naghinagpis. Nang pumasok tinuran ng siya ! "Ang labis naako sa kanyang silid na nagpapahina sa kanya aymay dalang ilawan ay 1 ang bangungot.9 "Katulad ng siyang nabulag. niya akong dinukot ko Nagkunwari naman ang kanyang I mga si Basilio na walang narinig bagama't napakislot lalaki. u.sa mata. FILIBUSTERISMO nakikita J at ang buong akala niya'y tuluyan na. "Gaya ngnga niya ang pamahalaang ito. Katulad na "Ilang gabi na ang katulad.." akong pagkuwa'y mulingtinawag huminto sa pagsasalita sitagapagligtas.. Simoun ng Pinagbintangan pa nga buntonghininga." nakakaraan mula nang magising siya na walangHI. Labis Pilipinas." pamahalaan.. j . angnapagkamalan niya kanyang I mgaakong si Padre Irene at kinatatakutan..

" ako ng libu-libo habang panay ang bend.syon s'i. Pinangakuan niyawala kang malasakit sa bayan.g isanglibrong ip inahin.m mmit m n u akin " Natigilan si Basilio^ Tumugtog anghindi siya binigyan ng orasan ng ikasampu ngpagkakataom gabi. «r aafa k0 sa jy0 at tila tatlong taon ng patay. „. . . kanyang tandang na mayMdn .N akapagtatakang hindi N«f>*" akongmo na binuksan ang b.gyar. ay muli siyang bumangon "Makimg ka sa at h.nanap naman angsasabihin ko.sandaling pinigilan sa „ "Samantalang kagabiPjg^J Sangabawat sandali.c . Basilio.srya I.^"^an^ang buong bolusyon Sa isang hudyat katawan ni Simoun atko am n Qn „ .

. Kanino ka pamahalaan. Sa Nandito ako para lalok saang sanda mg iyon ayf mga iyo ang iyong ^tayanal *a anib na bayang ito at nagl. Walang pasok "Ginamit ko ang aking lakas at salapi upang bukas sa mahulog sa mga a»' ^ r ^yaknaakbngtagumpa kamako y. Pinamwalakoang. Pinagmasdan j .lansaa mga umapisa iyo osaiy"1»kmgmga ' ang iba ko namang ^^mdiTgld'nakapagsalit tauhan ay nammwa ang a si Basilio. „„„„ tri lamang. i < o panay sagupaan.hbang. Basilio? Sa l.• ang namumuno sa atoykinabukasan. NASA teatro Naihanda ko na ang lahat j i .9 Sa loob ng isang oras ayniya ang mukha ni sisiklab a^g reb° JSimoun na naglalarawan ng sindak sa mga mata- maVganap ay. Wala »>>«^ panahon ka "^UummJtoitongHenera nakaumang. bangpamg.

kay Napabulalas si Basilio.nas „ P | *J22££3£& 6 ^TaS haCiTlS^SSs^ Kapitan Tiago ay ikaw SgW ^ sasama ka balang ang makakak»aiasa labas ng banay SI sa t^anesang tales. "Ano ang pasya rebo ^ ^^^0. sa kanya. nais kong ihgtas mo siya. ^a ko? Xandaan mong a STS&nf«od Sa *„ a." mo?" akong sa pamamagitan lamang nito maaaringna . Kaya ako nagbalik at bumuo ng. Hmangad > Z Pani Nanlalamig si Basilio at hindi mawari kung ^ naniniwala ano ang dapat gawin. noc. ng amin o ituturmg mong "Si Maria Clara!" kaaway pati mga ^ alaban sa taong magkalabang dahil lamang walang pmapanigan ay 1 nangangahuluga ' & f & 'Oo.'' .i:n wika ^ BasiHo Jg ^ ■ .

"Pa nJ sinunggaban si tav H na indi si mak Ma apan ria iwal Cla a si ra? Sim " oun sa .9 "Ngunit nahuh na po nan ni kayo ng dating." o. &ma'"11^ "& "Bakit?" "Patay na po si MariaHa sili Clara.

Tinugtog kaninang hapon ang agunyas para sa kanya. 1. Ang dalaga nama'y walang katulad ang kagandahan at walang kamuwangan sa nangyayari sa paligid ngunit nang maglaon ay hinangad na lamang pumasok ng kumbento matapos mabigo sa pag-ibig. Umiiyak siyang walang luha at sumisigaw ng walang tinig. Namatay siyang hindi niya nalalaman na nabubuhay lamang ako para sa kanya." Umagos ang luha sa pisngi ni Basilio. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Naalala niya ang isang binatang mayaman. Napadaan din siya la bantayog ni Anda at doon ay nakita niyang may kausap si Ben Zayb at pinag-uusapan ang biglaang pagkakasakit ni Simoun sanhi upang hindi ito inakapanood ng naging pagtatanghal sa teatro. Agad bumaba si Paulita at nang magtama ang kanilang paningin ay sumilay ling masayang ngiti sa labi ng dalaga. "Aaaaa!" sinapo ni Simoun ng dalawang palad ang kanyang ulo. "Ang tao talaga!" Habang hinihintay si Paulita ay naalala ni Isagani ang mga nangyari sa kanilang salu-salo upang ipagdiwang ang kamatayan ng nais itatag na Akademya ng Wikang Kastila. ganap na alas sais. Ano ang mga pinagkakaabalahan ni Basilio pagkaraang tubusin si Juli? I Sino sa inyong palagay ang nagbibigay ng apyan kay Kapitan Tiago? Bakit? 4. "Hindi totoo!" bulalas ni Simoun." "Ilang araw na siyang maysakit at nagpunta ako sa kumbento para malaman ang kanyang kalagayan. matalino at nag-aral na malaki ang naging pangarap sa mundo subalit nabigo. Nakasalubong niya sa paglalakad ang dalawang Heswita na naging guro niya. nanangis 5. Nagmamadaling lumisan si Simoun. Saan itinulad ni Simoun ang paghihingalo ni Kapitan Tiago? J Sino o ano ang tinutukoy ni Simoun na bangungot na kinatatakutan? ." May panggigigil na wikani Donya Victorina. Tila naman naghulas ang lahat ng sama Itg loob ni Isagani at parang biglang gumanda ang kulay ng paligid. labis na pagtitiis ang dinanas at namatay ng walang kaligayahang natamo. Tila nawawalan na siya ng pag-asang darating pa ang kasintahan nang marinig niya ang papalapit na | karwaheng hila ng dalawang kabayong puti." Naalala ni Simoun ang narinig na agunyas nang nagdaang hapon. Naglalakad siya sa Paseo de Maria Cristina bago pa man lumubog ang araw. Bumilis ang tibok ng puso ni Isagani at umasa siyang si Paulita na ang dumarating. Bago pa man makapagsalita ay agad na siyang hinarap ni Donya Victorina upang hanapin ang asawang si Don Tiburcio. "Namatay siyang hindi ko nakikita. Hindi siya patay kaya't kailangan mo siyang kunin! Kung hindi'y mamamatay ka bukas na bukas din. Pakiwari ni Simoun ay dumadagundong ang kanyang dibdib. "Kung ang mga liberal sa Espanya ay gaya ng mga nandito sa Pilipinas. Namatay siyang nagdurusa. Naulinigan pa niyang ayaw lumanggap ni Simoun ng bisita maging mga tauhan pa ng Kapitan Heneral Napagtanto niyang kung ang maysakit ay isang sundalong sugatan ay tiyak na hindi pag-aaksayahang dalawin ninuman. Ngunit sa halip na ang matagpuan sa loob ng kumbento ay katahimikan. . "Kaawa-awang ginoo. Muling ikinaila ni Isagani na may nalalaman siya sa kinaroroonan ng nawawalang asawa ng donya bagamat ing katotohanan ay kinukupkop ito ng tiyuhing si Padre Florentino. Malugod niyang binati ang mga ito.. "Magkaroon ka na sana ng ganap na katahimikan sa iyong libingan at hindi na makarinig ng anumang daing sa karimlan. Napabuntonghininga si Isagani. SA sumunod na araw ay nakatakdang makipagkita si Isagani sa kasintahang Il Paulita Gomez. mabibilang lamang sa daliri ang magiging tapat sa Inang Bayan. "Buhay si Maria Clara! Nagdadahila ka kaya mo sinasabing patay na siya. Magdamag na nanangis sa pagsisisi ang matanda habang patuloy na hinahagkan ang larawan ni Maria Clara. Talagang malakj ang nagagawa Bg yaman at kapangyarihan sa isang tao." malungkot na wika ni Basilio. apyan 3. Tuluyang nawala sa isipan ni Basilio ang pag-aaral at humalili sa kanya ang naging kaawa-awang kalagayan ng pag-iibigan nina Crisostomo Ibarra at Maria Clara. "Pakisabing patay man o buhay ay nais ko pa rin siyang makita. Ano ang mga pahiwatig ng pagiging balisa ni Simoun? I. karimlan agunyas 4. Narito ang sulat ni Padre Salvi na inihatid ni Padre Irene para ipaalam kay Kapitan Tiago.92 EL FILIBUSTERISMC "Kaninang hapon lamang po. Ang mga daong sa dagat ay naiilawan na at unti-unti nang naglilipatan ang mga nasa jyjalecon | pntungong Bagong Bayan upang doon maglibang. Napakatagal ng sampung taong paghihintay upang makapag-asawang muli ing isang tao. Kabanata 24 MGAPANGARAP 2. daing i I I ILIBUSTERISMO GAWAIN I." Dumidilim na ang paligid subalit wala pa rin si Paulita.

Ang nasa isip ng i ii.. ang mga daungan at katulad ng mga bansa in Europa ay kikilos din ang industriya sa Pilipinas. i iinili nito lubos na maunawaan ang damdamin ng nobyo. ang aking pagtatampisaw sa dalampasigan. Sa kabilang j dako'y nais din niya itong isiwalat sa isang tamang pagkakataon." ani Isagani. "Sapagkat isa siyang hangal na hindi maaaring mabuhay ng walang alipin. Noon naisipan ni j Isagani na ipagtapat ang tunay na kalagayan ni Don Tiburcio kapalit ng pangakong ibinigay ni Paulita na hindi iyon malalaman ng tiyahin..i i. kailanman ay hindi na ai. Sinabi nito sa matandang tiyahin na nahulog ang abaniko sa dalampasigan." Nakaramdam ng panibugho si Paulita kaya agad pinayapa ni Isagani ang kasintahan. "Lilingapin tayo ng Espanya sapagkat miiwgabing kumikilos ang mga kabataan. Ngunit halos hindi mo ako pinapansin. "Kaya lamang ako nagpunta doon at pumayag na sumama kay Juanito ay upang makita ka. Lumabas na siya ang may pagkukulang at kailangang magpaliwanag. Isang pangarap sa I in na makita ang ganap na kalayaan at kaunlaran ng aking bayan.. tungkol sa lalawigan ni Isagani nai napapaligiran ng bundok at nasa baybaying dagat. limn at insektong maaaring makita ay nagpapanginig ng laman ng dalaga. ang aking pag-ibig. Kakalingain ang mga miigsasaka at magkakaroon ng batas na pantay-pantay para sa lahat. Darating din ang katarungan sa ni in para sa isang magandang kinabukasan. ang maunlad na kalakalan.." tumatawang wika pa ni Paulita. Animo'y isang kabaliwan sa kanila ang isiping ] si Pelaez ang susunod na bibiktimahin ni Donya Victorina. iyon ay magkakaroon ng katuparan sa malao't madali. "Sa tuwing aking mamamasdan ang kabundukan ay nakakaramdam ako ng kalayaan. Muling natilihan si Isagani." Sinikap ng binatang patuloy na himukin si Paulita tungkol sa pag-unlad g Imyan. Gusto man niyang sabihin ang mga kapintasai ng lalaking may pagkakuba ay hindi niya nagawa. At batid jimp. Ilang libo mang lungsod ay hindi ko ipagpapalit ang aking bayan." Sa halip na si Paulita ang magpaliwanag kay Isagani ay nagbago ang ihip ng hangin sapagkat nagkunwari ang dalaga na nagseselos sa babaing artista na isang Pranses. "Tila ibig niya itong mapangasawa. Nadako ang ' y ' ~ kanilang pag-uusap 94 EL FILIBUSTERISMI ." "Hindi mo ba alam na maaari itong magawa sa loob lamang ng ilang Inon?" masiglang wika pa rin ni Isagani. "Totoong minamahal ko ito nang higit sa anumang bagay bago pa man kita nakilala." 11 indi naman maramdaman ni Paulita ang kagalakang nasa puso ni Isagani.ir. "Ano ang palagay mo kay Juanito?" muling usisa ng donya. Nabibilang na ang araw ng mga taong katulad niya sapagkat nabubuwag na nng III IIIIBUSTERISMO .ihahango sa pagkabusabos ang bayang ito. Tila napako ang iyong mga mata sa magagandang babae." Nagtawanan ang dalawa.a ay ang mahirap na paglalakbay makarating lamang sa lalawigang 11 1 ii 1 1 koy ni Isagani. ii . "Kailan pa? Baka matanda na ako. Gumawa ng paraan si Paulita upang magkausap sila ng sarilinan ni Isagani. Nasa atin ang magandang hinaharap.i la II Tila ibig namang masamid ni Isagani sa narinig na hangad pa ng matandani babae ang makapag-asawang muli. Batid niyang hindi iyoi magugustuhan ng donya kaya napilitan siyang magsalita ng pawang mgi kasinungalingan.puno ng sigla ang tinig ni Isagani. Ang kagubatang kailangang paglakbayan. Nakakawili ang mga ginawa kong paglilibot at pagsasaya sa piling ng kalikasan. ang mga hay op. "Pangarap! Pangarap! Sabi ni Tiya Torina. Bago pa kita 95 ay iyon ang aking mundo.. "Ang aking tiya lamang ang may gusto kay Juanito." tutol ni Paulita sa mga naging pnhayag ni Isagani.. Hindi ito sanay sa hirap at naglalakbay lamang kung sakay ng karwahe o in n "Darating din ang panahon na magkakaroon ng daang-bakal patungo sa inning lalawigan.11 sa pagsusulong ng isang interes ngunit nagpapatuloy naman ang lanumpay ng ibang hanay.. Totoong nabigo kaming mag-i.

kastilyong pinaghaharian ng mga mapaniil. maraming kakalaban sa amin. Paulita." Mahiwaga ang pinakawalang ngiti ni Paulita sa kanyang labi. mamamatay akong maligaya sapagkat magniningning sa iyong mga mata ang pagmamalaki. ngunit magwawagi pa rin kami. "Paulita. Alam mo kung gaano kita kamahal. kailangan mo nang umuwi at baka sipunin ka na. Totoong maraming tututol. Pasiglahin nawa ng iyong puso ang aming adhikaing mahango ang bayang ito. Sasabihin mo sa buong daigdig habang itinuturo ang aking bangkay na namatay nng iyong minamahal na ipinaglalaban ang karapatan ng Inang Bayan." Inanyayahan ng magtiya na sumabay si Isagani na siya namang pinaunlakan ng binata. Sa likuran naupo sina Donya Victorina kasama ang Isang kaibigan ni Paulita habang magkatabi naman sa harapan ang imicrVaointnVinn ." Tila natauhan sila nang marinig ang sigaw ni Donya Victorina. Kung walang mangyari at namatay ako sa aking paniniwala. "Ngunit paano kung walang mangyari sa inyong ipinaglalaban?" "Makinig ka sa akin.

. Tiniyak ni Tadeo ang naging pahayag. Maraming ilaw ang loob ng pansitan at nilagyan pa ang dingding ng nakasulat na "Luwalhati kay Custodio sa kanyang katalinuhan at pansit sa lupa sa mga binatang may mabuting kalooban. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. naulinigan 3. May nakasulat pang babala sa mesa.Ano ang pangarap ni Isagani na nais niyang matamo? 4.Paano napatunayan ni Isagani na malaki ang nagagawa ng yaman at GAWAIN kapangyarihan ng isang tao? 2. alam niya ang tungkol sa pagkawala ng isang binata at isang dalagang nagmongha." Naghalakhakan ang mga kabataan dahil sa pang-iinsultong iyon ni Makaraig kay Don Custodio. Samantala ay hindi handa si Tadeo at pinag-iisipal ang sasabihin habang humihigop ng sabaw ng sopas. |1 FILIBUSTERISMO 97 "Ano bang babala iyan?" usisa pa ni Sandoval. Nilalahukan ng pagdiriwang at mga piyesta subalit lumalabas na pinakamasama pa ring bansa at may pinakamagulong pamahalaan. katabi niya ang nobya at nalalanghap pati ang gamit nitong pabango. naghulas EL FILIBUSTERISMO Dumating si Isagani at kasunod nito ang bande-bandehadong pagkain na Inihit ng dalawang Intsik para ihain. Inatasan ni Macaraig si Tadeo na magtalumpati at si Sandoval namal ang magbibigay ng pangwakas na pananalita sapagkat siya ang kinikilalanl pinakamagaling na orador.' Agad na tinutulan ni Sandoval ang talumpati ni Tadeo sapagkat ito raw ay halaw sa talumpati ng Pangulo ng Liceo ngunit nagpatuloy pa rin si Tadeol EL FILIBUSTERISMI . Natahimik ang paligid. "Sana'y nandito siya para lasingin natin. Habang hilan ng karwahe ay naririnig niya ang boses sa likuran na nagsasalita tungkol kay Don Tiburcio de Espadana at nababanggit din maging ang pangalan ni Juanito Pelaez. na walang ibang tinutukoy kundi si Simoun. 7 o 1. Napakarami nitong sahog gaya ng iyong nakikita. 2." "Maraming sikreto si Basilio?" usisa ng isang estudyante. Dumating na sila sa Plaza de Sta.78 96 Hindi inaasahan ni Isagani ang ganoong pangyayari. "lpinagbibigay-alam sa lahat na huwag mag-»wan ng anumang mahalagang bagay sa ibabaw ng mesa at upuan. Mga mahahalagang sikreto. "Isa siya sa apat na kapangyarihan sa Pilipinas. May ilan namang nais ding ialay ang pansit sa Eminencia Negra. Nagmungkahi si Isagani na ialay din ang pansit kay Quiroga na nagnanais magtatag ng konsulado.. Nabubuhay ang lahat. Reserbado ang pansiterya para sa mga mag-aaral. Wala pa si Juanito Pelaez at hindi na nila ito hinintay sapagkat lagpas na IB oras." Totoong may mga pangkat-pangkat na mga nag-uusyoso sa labas n| pansitan na tanaw nila mula sa bintana. Wala pa raw si Don Custodio ay ganito na ang nangyayari sa iba. May isang nagbigay ng babala. mapaniil5." Nagtatawanan at nagbibiruan ang mga estudyante ngunit halatang napipilitan lamang dahil sa naging tugon ni Don Custodio sa kanilang hiling. At bilang handog ay ipagkaloob natin kay Don Custodio ang buto ng manok. 3. 1. Nagtatanong sila kung bakit kailangang danasin ng kabataan ang gayong uri ng kabiguan. "Mga kasama. Nakikinabang ang lahat." Nagpaalala si Makaraig. surnilay 4. Binaybay nila ang kahabaan ng Paseo de la Sabana sa Puente de Espana. daong 2. Panay ang panunuya nila at pagsasalita ng mga bagay na halos hindi na nila pinag-iisipan. "Mandaraya! Kinopya mo lang ang talumpating iyan!" sabad ni Sandoval. Mahirap para sa kanila ang asahan ang isang tulad ni Pelaez. Bahagya pa niyang nasasagi ang suot na sedang damit ng dalaga na nagdudulot sa kanya ng matinding kaligayahan. Ang iba pang handang pagkain gaya ng "lumpiang Intsik" ay Malay naman kay Padre Irene at ang "tortang alimango" ay para naman sa mga prayle na binansagan din nilang "torta ng mga prayle. Sandoval.Bakit nais pang makita muli ni Donya Victorina si Don Tiburcio? 3." wika pa ni Isagani.Ano ang ipinangako ni Isagani kay Paulita kung siya man ay mamamatay atmabibigo? Torina? 5. Nag-iisip siya ng palusa nang maalala ang isang talumpati sa klase at ipinasya niyang ariing kanyl matapos lagyan ng kaunting pagbabago. Tiyak na lalabas ang kanyang mga sikreto. Panay ang pagmamasid ni Sandoval sa paligid sapagkat noon lamang ito linkapasok sa ganoong uri ng pansiterya. "Tumahimik kayo." 1. Ganoon din daw ang nangyayari sa pamahalaan at sa Pilipinas. Malalaman natin kung anong proyekto ang mabubuo niya rito. "Oo.Bakit raw pangarap lamang ang nais ni Isagani ay on kay Tiya Kabanata 25 TAWANAN AT IYAKAN ANG labing apat na kabataan ay nagtipon sa "Pansiteria Macanista de Buen Gusto" upang magdiwang sa kautusan na rin ni Padre Irene. Gayunpaman ay mga Intsik pa rin ang higit na nakikinabang sapagkat sila naman ang nagluluto bagama't inaakalang ito'y pagkaing Pilipino. Cruz at kailangan na niyang bumaba sapagkat magkaiba sila ng direksiyong uuwian ng kasintahang si Paulita. " Ang ikaapat na handa ay "pansit gisado" na ibig naman nilang ialay sa pamahalaan at sa bayan. May nagmamasid I atin sa plaza at maging ang mga pader ay nakikinig sa atin. ang pansit lang-lang ang sopas na pinakamasarap. Ipinagpalagay nilang ang pansit ay nagmula sa mga Intsik o Hapon subalit hindi iyon nalalaman at kinikilala. Ang ibang usapin ay natabunan na at nawalan na ng pag-asa. Sa i ka lawang pagkakataon ay wala na naman si Basilio sapagtitipon na ayon kay Tadeo ay marami raw lihim na nalalaman. Marami na raw mga hiling na ganito ang kinahinatnan.

"Malubha noon ang kalagayan ni Kapitan Tiago kaya't. lahok ang tinutukoy ng mga estudyanteng mga sikreto ni Basilio." TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Naalala niya si Simoun at inisip na pakana ito ng mag-aalahas. "Anong sabwatan ito?" usisa ni Basilio sa kausap na kaibigan." Tila nabunutan ng tinik sa dibdib si Basilio nang malamang hindi kasan sa kaguluhan maski si Kabesang Tales na ngayon ay itinuturing ng im tulisan." Sino ang tinutukoy dito? Kabanata 26 ANGMGAPASKIL MAAGANG bumangon sa higaan si Basilio dahil marami siyang dapat liawin.. Una na dito ang pagpunta ng hospital para dalawin ang kanyang mga pasyente. Nakarating siya ng San Juan de Dios at noon niya nalaman sa isang kaibigan ang nagaganap na kaguluhan sa paligid." sabi n estudyante. "Nagpunta ka ba sa salu-salo ng mga estudyante noong gabi?" Naguluhan si Basilio at inakala niyang kamakalawa ng gabi kung saan kausap niya si Simoun ang tinutukoy ng nagtatanong. 1. iba ang may kagagawan niyon sa kanya na may masama binabalak. "Natuklasan na! At sinasabing napakaraming sangkot na estudyante. May naganap daw na pagsasabwatan ang mga estudyante. panunuya 3. Ang naipon niyang pera ay nagugol niya sa pagtubos." "Mga tulisan po ba ang sangkot?" "Hindi. Iniwan niya ang kausap at sinabing may dadalawin pa siyang pasyente. Dumating si Basilio ng hospital at dinatnan sa isang klinika ang kaibigan niyang katedratiko. Hindi siya makahingi ng salapi kay Kapitan Tiago sa pag-aalalang isiping kinukuha na niya ang manang ipinapangako sa kanya. danasin sahog 4. Nagkagulo ang mga mag-aaral para hanapin ang sinumang nagmamanman subalit agad na itong nakaalis. "Kasama natin sila mula pagkabuhay hanggang pagkamatay sapagkat lahat ay pinamumunuan at hinahawakan nila." "Kung ganoon ay magmadali kang umuwi at sunugin ang anumang dokumentong mayroon ka na magsasangkot sa iyo sa samahan. Napabulalas ang katedratiko. "Aba!" bulalas ni Makaraig. III. FILIBUSTERISMO ■I Ano 5." Dumating ang katedratiko ng Patolohiya na mas mukhang sakristan ka. Ipinagdiinan ni Isagani na bukod tangi ang prayleng tinutukoy niya. Naglalakad si Basilio patungo ng hospital ay hindi niya napansin na maagang nagsisipag-uwian ang pangkat-pangkat na mga estudyante at tila hudyat iyon na walang klase sa paaralan. Nagpatuloy pa rin sa mainit na pagtatalumpati si Pecson laban sa mg prayle hanggang sa awatin na ito ni Makaraig." Agad tumutol si Isagani nang inaatake na ang mga prayle. . Ngunit miyembro ka ba ng samahan?" "Nagbibigay lamang po ako ng ambag. Piano rin niyang pumunta ng unibersidad para asikasuhin ang lisensiya sa medisina at makipagkita kay Makaraig upang utangan ng kanyang gagastusin sa pagtatapos. "Pagdating s usaping iyan ay nais kong malaman ninyo na may isa akong iginagalang." 100 Hindi nabahala si Basilio sapagkat wala siyang anumang itinataj dokumento maliban sa mga sulat pangklinika. Nahirang ito sa posisyon na hindi man lamang hinanapan* anumang kwalipikasyon dahil sa pagiging tapat sa korporasyon ng simbalj at malakas ang kapit sa Vice-Rector na si Padre Salvi. 5 Ipaliwanag ang pahayag na ito. "Anong para iyon lang? Ibinibintang it kagagawan ng mga nagsama-samang estudyante. el filibuster! J "Ano po ba talaga ang nangyari?" "May mga paskil na idinikit sa unibersidad! Hindi mo ba ito nalalam "Para iyon lang?" malumanay na tugon ni Basilio.Si Pecson ang sumunod na tagapagsalita na binigyang diin naman na ang buhay nila ay laging kaakibat ng mga prayle. Ang mga estudyante lamang ang nasasangkot dito. manggagamot. sa pagpapaalila ni Juli at pagbili ng isang maliit na dampa para tirahan ng kasintahan at ng lolo nitong si Tandang Selo. Batid niyang hindi natuloy ang rebelyon nang gabing may palabas na dula sa teatro sapagkat nasaktan at nasugatan si Simoun ng isang hindi pa nakikilalang lalaki.. inatasan . Sumakay ito sa isang karwaheng nakaparada malapit sa bangketa. Inakbayan siya nito at mahinahong nagtanong. "May naniniktik! Ang paboritong estudyante ni Padre Sibyla. Ginawa itong espiy tagasuplong ng mga kahina-hinalang tingin at kilos ng mga kaguruan. Wala sa loob niya ang pagsesenyasan ng ilang estudyante at paanas na pag-uusap ng mga balisang mukha. "Naglilingkod ang alipin ng Vice-Rector sa panginoon ng Heneral. Isang mag-aaral na nagpunta sa bandang likuran para tingnan ang hindi pa naiaahing ulam ang nakatuklas na may nagmamanman sa kanila. "Kasama natin sila mula pagkabuhay hanggang pagkamatay sapagkat lahat ay pinamumunuan at hinahawakan nila." "Mabuti at wala ka pala doon. Kasalukuyan siyang nakaratay dahil si nasugatan. 2. ang karwahe ni Simoun." Nabahala si Basilio at sa takot na masangkot ang pangalan ay hindi na nagtanong pa. "Si Ginoong Simoun po ba ay nasasangkot?" "Wala siyang kinalaman dito.

" Nabuo ang hinal ni Basilio na may kinalaman si Simoun sa mga paskil. Dumaan siya ng Kalye Legazpi pagdating sa kanto ng Kalye Sonala ay nakita niya ang pangkat ng estudyante na datirating masaya kung nagkakatipon-tipon. "Sa oras na kayo* itiwalag nila ay hindi na kayo makakatapos ng pag-aaral." Umalis si Basilio at upang higit na malaman ang buong pangyayari naglakasloob siyang nagtungo sa unibersidad. Naglalaman ang mga paskil ng pagbabanta. Nakita niya si Sandoval ngunit nagbingi-bingihan ito at hindi pinansin ang pagbati niya. Sumakay ni tayo sa Is agani at kahit mahal niya kaibigan ay nagpasya siyang umalis at ta»kuran ito. dapat pa "Mabuti't hindi mo na kami pinahir3panS puntahan ka pa. Tadeo?" usisa ni Basilio. Isa ito sa namumuno at aktibo sa samahan." Nakita nilang may papalapit na guwardiya sibil at sa takot ni Pe'-'ez na ikipin ay nagmamadali na itong umalis. ng bah Hindi na siya makaurong. May ilang mamamayan na nagpupunta doon. Makaraig ang kanyang pagsasa^ta- mga J p&skl1 i . Hinulaan ng ilang mga nag-uusap na estudyante ang mga pagdakil pagsuspinde at pagbilanggo sa sinumang kasangkot sa samahan. Pelaez?" muling usisa ni Basilio. Wala akong kinalaman sa ginagawa ng samahan maliban sa nagbibigay lamang ako ng inyo.80 Agad binago ng kaibigang katedratiko ni Basilio ang usapan. Naglakad na muli si Basilio na ang direksiyon ay ang unibersidad. "Wala akong nalalaman!" may kahalong nerbiyos ang tinig ni Pelaez. pagpugot ng ulol pananalakay. at tama ang nasa ito'y nakagawa ng kabutih] sa atin. "Ako? Ngunit bak*1 Patl ako?" sam^nan sa anumang mga pagbibintanj Narinig ni Basilio ang lahat ng sin^bl m Natawa si Makaraig. "Nalalaman kong amoy bangkay na si Kapitan Tiago at dinalaw siya ng mga uwak at buwitre." pagdidiin pa ni Pelaez. Basilio?" agad na lances sa kanya ni Makaraig. Huwag mong kalilimutan 'yan.Ang ilan naman ay umuwi nl at ang iba'y halatang may takot sa mukha. may mga doktor at abogadong naghahandog ng anumang maitutulong.. "Pero ano nga ang nangyari?" "Basta't ikaw ang testigo ko. dinarakip l| rin at tayong magpasalam^ magbigay ng suporta sa kan^ Ngunit kung ito'y ikasisira namin. pamahalaan ang tumuklas Sa "Napakagandang ugali! Sa panahon ng katahimikan ay iniiwasan kami. Tadeo na labis pa rin ang nararamdamang kasiyahan. Pabayaan natii^g mS. May kausap ito at ang malakas na boses ay nngpapahiwatigng BflUBUSTERISMO 101 | "Ano ba'ng nangyayari. natutuwa ka pa?" "Sino kaya ang hangal na gumawa ng mga paskil na iyon?" nagagalit na b "Ano ka ba? Hindi mo ba narinig ang sinabi ko? Walang klase!" saka kin I is si Innong ng kausap ni Isagani. kaibigan. "Nandito ako para EL FILIBUSTERS "Hindi natin kailangang alamin kiuxg slno man sila. namumutla ito at tila ■long nakuba dahil sa takot. "Sinabi ko na noon pang kalokohan ang lahat. Bakit tayo matatakot?" i "Ibibilanggo raw lahat ng miyembro ng samahan!" I "Bakit nug sabi ni Isagani. Noon naalala ni Basilio ang sinabi sa kanya ni Simoun. narinig mong sinabi ko iyon. Walang nagawa si Basilio kundi ang maglakad ng palayo para pumunta liH unibersidad. "Hindi kapani-paniwalang dahil lamang sa isang pangyayari ay magkakawatak"Bakit?" watak na tayo. "Ano ba ang "Maghintay kayong bumaba ang ka-b°>' tugon ng guwardiya sibil Hindi nagtagal at nakita ni Basilio n** Pababa na ng bahay si Makaraig! kasunod pa ang kabo. Hindi na pinatapos ni isang guwardiya sibil. "Huwag kang mag-alala. nangyayari. sige. sabay kin sa binata. Kabaligtaran naman ito ni Tadeo na masayang-masaya sapagkat walanjj pasok sa paaralan." ng ating saJ?™"' kailangang kumilos tayo pi tutulan ito at ipagtanggol ang ating Nagtaka si Basilio. hindi ba?" Walang matandaan si Basilio na nagpahayag ng gayon ang lalaking may pagkakuba. Hindi ko kalilimutan. Habang lulan ng karwahe ay sinabi ni 0*filio kay Makaraig ang pakay ni "Makikipagkita lamang ako sa aking kaibigang si Makaraig. Am pakay niya ay upang magtanong tungkol sa kanyang lisensiya at alamin ani tunay na kalagayan ng mga estudyante. Ang nalaman lamang niya ■ tungkol sa mga paskil na ipinaaalis na ng Vice Rector upang ipadala I pamahalaan. 1 0 "Ikaw rin ba. Sarado ang opisina ng sekretaryo at napansin niya ang kakaibang kilos ng mga nasa loob ng gusali. Pero sabihin mo sa akin ang tunay na nngyari. Hindi naman ito ang unang pagkakataong may inabibilanggong kabataan alang-alang sa kalayaan. Nakita ni Basilio si Isagani na noon ay halata na ring namumutla bagama't bukas pa rin ang kakisigan. Napuna niya ang senyasan «g llang mga tao Inanyayahan din ni Makaraig ang kaD0 na sumakay na sa karwahenj naghihintay doon ngunit huli nang makita niya ang nagbabantay na guwardiya sibil sa harap sa kanila. Ngayon ay tahimik na at pawang ayaw magsipagsalita ng mga ito. Kung Inalam ng kabo ang pangalan ni Basil10 at tiningnan kung nakasulat iyon sa oon nasaan ang panganib ay & %<> magpunta sapagkat narf ang karangalan." Nagtungo siya sa baH ni Makaraig. aabutin ito ng isang linggo.. i "Walang klase at tiyak na hindi pagkabahala." pagkakataong ito ay hindi tayo daf?at magpakita ng pagsang-ayon kanino. "Oo. Akyat-panaog ang mga prayle at Hiiyundin ang mga militar. karwahe at doon ko ikukuwento s3 »y° ang lahat ng naganap sa said salo. Wala tayong kailanj makipagkita sa iy°ipaliwanag kaninuman. Kung listahan. Masaya hindi ba?" ■Ion ng bulakbol na estudyante. Nakita ni Basilio na dumarating si Juanito Pelaez." sabi niya] pangungutang ng salapi na gugugulin sa kanyang pagtatapos.

Namutla si Isagani. Nalaman ko ring kayo'y nagdaos ng isang salusalo at hindi ninyo iyon maaaring ipagkaila sa akin. Kinamayan nito ang binata at pinapasok sa loob ng silid. Ano ang sabwatang tinutukoy ng bulung-bulungan ng mga tao? I Sino ang nagparatang na ang mga estudyante ang may gawa ng paskil? I. kaibigan. Ngunit hindi iyan ang aking gustong punahin sapagkat hindi mahalaga sa akin kung anuman ang inyong napagkasunduan ng gabing iyon.balisa 4. Labis niyang iginagalang ang paring nagpapatawag sa kanya. "Kung ganoon ay katibayan iyan sa anumang bunga ng inyong pagkilos. 3. "Ano'ng kailangan sa akin ni Padre Fernandez?" Hindi iyon tinugon ng kapista kaya't sumunod na lamang si Isagani. "Mula sa bintana ay nakita ko kayo at narinig ang sinasabi ninyo sa inyong mga kamag-aral. Maaari pa ngang makasama kung inyong itatanggi. Ito ang kaisa-isang prayle na kanyang itinatangi at ipinagtatanggol sa tuwing may maririnig na pagbatikos dito." "Hindi ko po ikinakaila. Ano ang naging reaksiyon ni Basilio sa nabanggit na kaguluhan sa paaralan? Bakit? I Bakit dinakip si Basilio ng kabo? Dapat ba siyang dakpin at bakit? Kabanata 27 ANG PRAYLE AT ANG PILIPINO ." Malumanay na tugon ni Isagani sa gurong prayle. At sa piging ng a«ng pagtatapos ay aanyayah natin ang mga ginoong dumakip sa atin. Lubos kong hinahangaan ang mga mag-aaral na may kakayahang magpahayag ng sariling pag-iisip. Ilan lamang kayo sa mga kabataang matuwid at may sariling paninindigan. Sinabi nitong ipinatatawag siya ni Padre Fernandez na isang katedratiko. Ipinatawag ko kayo sapagkat 103 GAWAIN . Nakatingin lamang si Isagani sa palakad-lakad na prayle. hangal I I 1LIBUSTERISMO 5 NILAPITAN ng isang kapista si Isagani habang nagtatalumpati sa harapan ng mga kaklase. Malungkot si Padre Fernandez at waring may malalim na iniisip. Agad itong tumindig nang makita si Isagani. Ano ang dahilan ng pagkakaudlot ng rebolusyon? ." dampa tulisan TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita."Makakaasa ka.

gawing dakila at tapat na mamamayan sa bayang ito. "Mahigit walong taon na akong katedratiko at nagkaroon ng dalawan libo'tEL FILIBUSTERISMO subalit binabawasan hangga't maaari ang pagbibigay ng mga limang mag-aaral. At lalong kahangalan ang ginawa niyang . Kung ano kami ngayon ay bunga ng inyong maling turo." "Hindi po ako nawawala sa paksa. "Hindi natin kailangang pag-usapan ang ating mga sarili kaya't ipinakikiusap ko sa aking katedratiko na ibahin na ang paksa. mga lisyang simulaing kasalungat ng pagsulong ng kamalayan." naging panukala ng binata. 1 Ngunit Isagani. subalit luma. Tayo'y nasa suliranin pa rin ng mga Napangiting nagpasalamat at tinanggap ng binata ang sinabi ng pari. "Huwag ninyong masamain ang aking paglalakad sapagkat hig akong lulubusin ko na ang pagpapaliwanag dahil narito na tayo. "Tumutupad kayo sa tungkulin katedratiko. angay ang pagpapakain sa bilanggo ay nagpapasubasta ang gobyerno upang may magsalita at magpahayag ng sariling kaisipan at damdamin ay pinaparatangang maitustos." paghahalimbawa. sa pagkakataong ito na ang aking kaharap ay labis I kong Muling nagpalakad-lakad si Padre Fernandez. Minsan man a] wala akongkaalaman at karunungan.104 EL F1LIBUSTERISM "Maaari ninyong sabihing nagsisikap kayong gawin ang inyong tungkulin 1 nalalaman kong kayo'y kabilang sa mga kabataang may paninindigan.. Ano'ng ibinibigay sa mga taong kapos sa wastong asal. An< ang ibig ninyong gawin namin saito'y isang malaking hadlang sa pag-unlad ng buhay?" Hindi pa rin naawat si Isagani sa pagsasabi ng mabibigat na pahayag sa pari. Sila po ang Namangha man sa tinuran ni Isagani ay malumanay na tinanggap ng pari j ang ugat ng aming pagkadisgusto. Iyan ay hindi "Kung ganoon ay mag-usap sa paraang hindi ko kayo estudyante at hindi ] ako isang guro. "Sinasabi mo bang hindi kami tumutupad sa aming |amin." ninyo sa pananampalataya na ayaw magkaloob ng karunungan sa amin." alok nit< kayitinatangi. Padre. Sa halip ay isa akong prayle at isa kayong estudyanteng Pilipino. ituro ang sapat na karunungan upang maging isang inyong pagkakahulma sa amin sa loob nang lumipaS na daang taon." marangal na tao. Sa ganitong paraan ay namamatay ang sigla at sigasig ng mag-aaral na naglakas-loob na magsalita ng laban sa mga prayle." Nagpatuloy I si Isagani nakapag-iisip. hindi lamang basta tinututulan ang subasta ng gobyerno kundi ibinibigay pagkatapos." "Ngunit bakit po kaya may mga ganoong klase ng tao?" kailangan ninyo sa aming mga prayle?" "Iyan ay minana sa magulang." kayong nakapagpapahayag sa loob ng aking klase? Sabagay ay naiiba ka sa kanila at "Mabigat ang mga paratang na iyan. Kabaliwan ang magpakita ng tunay na kalooban dahil uusiginusapin. i dahilbilang isang tao ngunit hindi iyan maaaring sabihin ng orden na kinabibilangan dito'y naniniwala akong maaari akong makapagpaliwanag sa inyo. Padre. sa gatas na nasuso sa ina. Subalit kung pagkaing magpapalusog sa kaisipan ng kabataan ang pilibustero. Hindi siya nakapaghanda kaya't isang marahas na "Nagkakamali kayo. "Kapag ang pinag-uusapan ganyang uri ng pakikitungo?" "Kanino bang kasalanan ang gayong uri ng pagbabalatkayo? Sa bayang ito. Nais ko pong sabihin sa inyo na hindi kayo kabilang sa mga kapatid niyang itinatangi rin niya ang katedratiko." pa ang kapangyarihan sa mga prayle na salat sa pagpapakain ng edukasyon at "Usigin? Anong klase ng pang-uusig ang sinasabi mo? Hindi ba't malaya karunungan." 1 "Hindi kaya ang masama ay ang putik na ginamit sa panghuhulma?" "Hindi ba't iyan ang aming ginagawa?" "Kung ganoon ay lalong masasabing hangal ang tagahulma sapagkat nagtiyaga pa siya sa isang masamang putik. "Ang gampanan ang inyong tungkulin?" Nabigla ang prayle. mas nanaisin kong magtanggol kaysa sumugat ng kalooban. Sino nga kaya ang may kagagawan nito? Mahigit tatlong daang taon ninyo kaming pinamumunuan at tungkulin? Ano bang tungkulin ang inaatang ninyo sa aming mga prayle?" "Ang tumupad sa inyong sinumpaang tungkulin na hubugin ang kabataang j kami'y tagasunod lamang sa lahat ng inyong ipinag-uutos-Lubhang napakahina ng Pilipino sa pinakatamang paraan. Hindi ba't nasusuklam sa tuwing kami'y nakatalikod. "Maupo kayo." ninyo. Tila lumalampas kung tama ang sinasabi mo ay kailangang maitama ito at nang maiwasan ang malingka na sa ating paksa.. Ang kakapusan ng wastong asal ay turo ninyo sa tugon ang naisagot. Padre Fernandez. Sinabi kabataan." Nanatiling nakatayo si Isagani at hinintay ang susunod na sasabihin njsa pagpapahayag ng kalooban. Sa harapan namin mga mag-aaral. Ang nais lamang ninyong matutuhan namin ay mga kaisipang ay maamo silang humahalik ng aming mga kamay bilanj pagbibigay-galang. Lahat ay pinagsikapan kong turuan. Ginoong Isagani. "Ang karunungan ay ipinagkakaloob lamang sa karapat-dapat." Nagulat si Isagani sa tanong.

Mabuti ang layunin ng mga batas ng pamahalaan subalit mga kawal na humuhuli. "May mga kautusan na mabuti ang hangarin subalit sa pamahalaan ang sisi. Sumusunod din kami tulad ninyo kung hindi'y maaarinasisira sa pamamaraan ng pagpapatupad nito. "Huwag sana ninyong isisi sa amin ang lahat sapagkat may pananagutan din angnagbubunga ng masama.83 paghadiang na mapatunayang ang kahusayan ng paghuhulma ay wala sa ginagamit "Ibig ba ninyong sabihin na ang pamahalaan ang naghahangad ng hindi namin na uri ng putik. Hindi iyan ang ibig kong sabihin." ikabubuti?" Naramdaman ni Padre Fernandez na siya'y nadadaig ni Isagani sa pagpapalitan "Nagkakamali ka." kaming patalsikin gaya ng ginawa sa iba naming mga kapatid-" ." pagtatatwa ni Padre nila ng kuru-kuro. At dahil nagigipit ay ipinasiya niyang ibaling Fernandez sa sariling pahayag.

"Labis kongmagpatutulong sa kanila para maabsuwelto at iyon ay nangangahulugan ng malaking kinaiinggitan ang mga Heswitang nagturo sa kanya.kabataang Pilipino.1. Naniniwala si Simoun na marami sumagot itong pupunta sa bahay pamahalaan upang tingnan ang mga paskil. Kayong naghahangad ng pagbabago ay maunang kumilos at susunod kami. EL FILIBUSTERISMO "Ipinahamak ng binatang iyan ang kanyang sarili at tayo ang kanyangpinakiharapan ni Simoun at ipinasabing maysakit pa rin ito. Ano ngayon ang naghihintay sa amin sanegosyo. kinukutya tatanggap ng sinumang bisita." karunungan? "Kung ganoon ay iwasto muna ang sariling pakakamali. ng sa kanya.EL FILIBUSTERISMO GAWAIN "Huwag ninyong isisi sa amin ang inyong mga kasiraan at kahinaan. Ipinagbilin nitong pipinsalain. 106 . mga pulbura't bala na ipinatago nito sa kanya o kung dapat na Padre Fernandez ng pintuan si Isagani at tinanaw ang binata hanggang sa tuluyangitong ilipat. Ano ang puntong nais iparating ni Isagani sa pari? "Huwag tayong lumabas sa pinag-uusapan. nahiga at nagdahilang maysakit na hindi rin 2." Pinuntahan din ni Quiroga si Don Custodio upang sumangguni kung paano 107 EL FILIBUSTERISMO magdadagdag ng proteksiyon sa kanyang tindahan at tahanan. Kanino raw dapat isisi ang naging resulta ng paghuhubog sa mga estudyante? Sa mga lamang natin kung ano ang gusto ninyong mga estudyante sa aming mga gurong prayle o sa pamahalaan? Pangatwiranan. Sinabi noon ni Simoun na iyon ay palihim na iialagay sa mga bahaymakalayo. 108 . Kay Ben Zayb na lamang nagtungp ang Intsik na si Quiroga. Kailangang malaman ng lahat na wala tayong itinuturong ideya na gayasabihin sa Intsik na pabayaan muna ang mga sandata sa kinalalagyan nito. para kanino lamang daw ipinagkakaloob ang at pagkakaroon ng pagmamalabis. Sinunod niya ang payo ng isang kabutihan at tumutupad ng tungkulin?" "Inaasahan kong kapwa tayo may natutuhan sa pag-uusap na ito." niya ang pintuan ng tindahan upang madaling maisara sakaling maipit siya sa 'Tulad din ng pag-aalala kong baka hindi maniwala ang aking mga kaibigan nakaguluhan. Marami pa naman siyang panindang dumating at ni hindi nabuksan ang mga kahon sapagkat wala namang mamimili. Naging matumal ang kanyang malaking kasiraan sa amin ang nangyari. singkahulugan ng mga salita. Napakaraming bukid na hindi pa ANGMGAKATATAKUTAN '' naaararo.usigin na ng bahay." "Ang pamahalaan at mga prayle ang nagtutulak upang hangarin ng bawat isa na IPINANGALANDAKAN ni Ben Zayb sa peryodikong El Grito na tama siya sa magkaroon ng edukasyon sapagkat kinukutya nila ang kamangmangan.ng kanyang bodega. Nagpasama rin siya sa isang guwardiya Beterana sa paglabas ng bahay." Pinuntahan ni Quiroga si Simoun upang isangguni kung panahon na upang Mahigpit na nagkamay ang dalawa at nagpaalam na ang binata." salapi. Ginoong Isagani. Kikita sila ng malaki lalo sa mayayamang Nahabag ang pari at sinabi sa sariling kahabag-habag ang binata. Nagkulong siya sa silid. Ayaw ring tumanggap Totoo ang sinabi ng mga Heswita na hindi nanggalmg sa kanila ang natutuhanni Don Custodio ng sinumang bisita. Pinagbuksan nigamitin ang mga baril. Maging ang Intsik na si Quiroga ay apektado. Pinatunayan ng mga paskil ang kanyang paniniwala sapagkat Ipinagkakaloob ito sa mga taong mangangalaga nito at magtatanggol ng karangalan." 3." 5. ang karunungan ay hindi para sa lahat. ang madadakip at mabibilanggo. Kaagad ding nagpaalam ang Intsik at umuwi 1." "Hindi iyan ang ibig naming mangyari. mapapangalagaan ang sarili sakaling may aatake o sasalakayin na mga kalaban." Matinding takot ang namayani sa lahat ng tao mula sa Heneral hanggang sa mga "Hindi ba't ginawa na namin ang nararapat? Nanguna kami ngunit nagingIntsik. Pag-usapan 4. May pangamba ang Intsik na baka magkahulihan at matagpuan iyon sa loob Subalit sa kabilang dako ay nagkamali si Padre Fernandez ng naging palagay. may isang gurong prayle na katulad ninyo. Ang gusto namin ay umunlad nang walang nasasagasaang ibang tao. Ang mga prayleng dati-rating nagpupunta sa kanyang bazaray hindi na harapan ng aming mga guro? Ano naman ang mapapala ninyo na naghahangad ngnakakasipot. Ano ang pananaw ni Padre Fernandez sa naging talumpati ni Isagani? Maaaring ang ipifiagkakaganyan nga ninyo ay nag-ugat sa iabis na kahigpitan 2. Ipaaabot kokaibigang probinsiyal na huwag magpapasok ng Indiyong hindi nakikilala sa kanyang ang mga napag-usapan natin sa aking mga kapatid sa pahanampalataya. Narinig pa ng pari na may nagtanong kung saan tutungo ang binata atbahay at baka magpahalughog ang pamahalaan. prayle. kapista 3. Ayon kay Padre Fernandez." Kabanata 28 "Walang pumipilit na kayo'y mag-aral. Ipinaayos din lamang akong baka hindi sila maniwala na may isang estudyanteng katulad mo. angAno ang tinutukoy na masamang putik na ginamit sa paghuhulma ayon kay Padre "Tulungan ninyo kaming maging malaya sa pag-aaral at huwag hadlangan Fernandez? karunungan.nagdulot ito ng ligalig at kaguluhan sa mga mamamayan. Abala ito sa pag-aaral kung paano higit na ni Isagani sapagkat likas na iyon sa pagkatao ng binata. Nag-aalala pasugalan sapagkat baka limasin ang perang naipatalo ng mga sugarol. At ang madalas sabihing hindi nakabubuti sa kalagayan ng Pilipinas ang pagtuturo sa magsasaka ba'y walang karapatan sa salitang karunungan?" "Gaya nang nasabi ko na. Dinatnan niyang TALASALITAAN Hanapin ang nakapatong at ginawa nitong pabigat ang dalawang kargadong rebolber sa. sangtambak na papeles ng manunulat." "Para na ninyong sinabing magpatiwakal kami. pagbabalatkayo 5. salat 4. Hindi siya Itinatwa ng mga Heswita si Isagani matapos itong ikulong nang hapon ding iyon.

May mga sulsol na pinaniwalaankanya si Isagani. hindi ay malamang sa bumaha ng dugo. Dahil nakakapit nang mahigpit ang bangkay ay nakaladkad ito kusang nagpakulong. Isang bingi ang nabaril sa Dulumbayan sapagkat hindi nito narinig ang sigaw na Lalong lumubha ang kalagayan ni Kapitan Tiago dahil dinakip si Basilio at "Quien Vive!" hinalughog ang kanyang tahanan na wala namang nakuha kundi mga aklat na ni Sa isang tindahan sa Maynila ay si Tadeo naman ang pinag-uusapan. Samantalang dalawang tao ang nahuling nagbabaon ng sandata sa silong ng madamay sapagkat mahalagang mamayani ang katuwiran at katarungan na maglilinis ng bayan at tatapos ng mga kaguluhan. at baka akalaing kasangkot pa kayo. Isang opisyal na kawal ang nagdaan at nabigla ito sa pagdaw estudyanteng nagtungo sa Malakanyang upang magpahayag ng pagkamaka-aakalang lumikha ng kaguluhan ang mga pilibustero. matapos mapagkamalang isang rebeldeng estudyante. Napamulagat si Padre Irene at dahil sa matinding takot May nagsabi namang nababaliw si Isagani sapagkat hindi naman hinuhuli'y ay nagtatakbo ito. Ngayon ay higit na pinalubha ang kalagayan nagsabing nahuli raw ito at may nagsabi namang nabaril. Malaking katanyagan ang nagpayo nga raw sa Kapitan Heneral na turuan ng leksiyon ang mga tao atnakamit ng kawal opisyal dahil sa ibang kaparaanan ng pakikipaglaban. Sa Ermita. Kinagabihan ay tumindi ang mga katatakutan. kung putukan ay hindi ito napabalita at agad na inilibing. Ano raw kaya ang gagawin ng kasintahang si Paulita Gomez? Naging napakalungkot ng gabing iyon sapagkat wala nang naglalakad sa kalsada ng mga taong mapapaniwalain.Ilan ang nasaktan at nasugatan kabilang na ang opisyal na bumagsak habang Lubos na kapani-paniwala ang kuwento ng pari sa matandang maysakit. Senyora. Agad nagreklamo ang isang ng babae sapagkat may pagkakautang pa raw sa kanya si Tadeo. sa halip ay nagpayo na ilibot sa kalsada ang nahuling pangkat para maging babala. Nanahimik na lamang ang babae lalo nang sabihin ng kausap na may mga Inatake ang matandang lalaki. Maynaganap na kaguluhan. Napakapit si Kapitan Tiago nang mahigpit sa pari at nagpilit bumangon. Maynakikipaglaban sa kurtinang napagkamalang pilibustero. Ang mga babae'y nasa . kay Padre Sibyla at sa kinatawan ni Padre Salvi na si Padre Irene. Walang anuman daw sa kanya iyon sapagkat walang utang sa mula kama hanggang sa gitna ng silid. tiyak na maraming naputulan ng ulo. Irene. lalo na nang sumapit ang ikawalo ng gabi. Binuo raw ang planong paglusob sa lungsod." kuwento pa ni Padre Irene. May ilan namanpinto ng simbahan. doon kumalat ang balitang nagsimula na ang himagsikan. Nagsara ang mga tindahan at maraming nawalan ng tsinelas sa pagtatakbuhan. o dili kaya'y magpatapon. Tiyak na magpabaril ng ilan. Nailigtas daw ang batang nagsipasok sa simbahan at kung hindi lamang sa nakapalupot na kurtinang Heneral na nang mga oras na iyon ay nakikipanayam sa mga puno ng orden onakasabit sa koro.May isang umawat kaya hindi nangahuli ang mga ito. nanginig at hindi na nakapagsalita hanggang sa hiniram itong aklat mula kay Tadeo na pinagsusunog na lamang nito. Hinabol ng mga tao ang dalawa upang isuko sa pamahalaan." matandang lalaki sanhi ng kilabot at panggigilalas dahil sa mga kuwento ni Padre anang kausap nitong lalaki. May hindi pa man lang naalisan ng balot. Bagama't nagkaroon ng "Mabuti at dumating ako kaya't nakapagpayo ng higit na kahinahunan. Hindi na raw baleng may ilangwalang luluhang ina o asawang babae. namatay na dilat ang mata. isang guwardiya Beterano ang binaril at napatay ng isang kawani tao at nang magsipasok ng bahay. May ilang hindi sumang-ayon atisang bahay na kahoy. Hinabol ng sable ang mga Kastila ngunit nahulihan sila ng armas kaya't lpinagkukulong.85 Kinahapunan ay kumalat ang balitang may mga estudyanteng nakipag-ugnayan Sa isang binyagan ay may nagsabog ng salapi para sa mga bata kaya't may sa mga tulisan ng San Mateo. EL FILIBUSTERISMO 109 "Huwag na kayong maingay. Ang mga baril na nasamsam ay Maglabas daw ng ilang batalyon na may hilang kanyon upang takutin ang mgalumang eskopeta na maaari pang makasugat sa sinumang magpapaputok. Nag-agawan ang mga bata kung kaya't nagkaingay sa may mga bapor pandigmang Aleman na nakadaong sa Look ng Maynila. Nagtakbuhan ang mga tao at probinsiyal. Dinalaw ni Padre Irene si Kapitan Tiago na may malubhang karamdaman.

habang nagkakagulo'y walang makapansin sa kanya. Noon dumating sina Placido kasama ang gurong magkakastilyo. ang pisngi ay nakaumbok dahil sa paghithit ng hitso at may hawak pang sasabungin. "Walang matatalo sapagkat ang Dagkatalo'y kaugnay ng sama ng loob kaya't ito'y walang puwang sa langit. Gayunma'y magsipaghaiidakayo-. Binawi ni Kapitan Tiago ang dalawampu't limang pisong pamana kay Basilio dahil sa kawalang-utang na loob ng binata nitong mga huling araw ngunit isinauli ni Padre Irene at siya raw ang magpapaluwal galing sa sariling bulsa. "Hindi ako naniniwala sa mga paskil na iyan Tiyak na gaw3-gawa iyan ni Padre Salvi. Nais sana niyang isulat ang ganoong pangyayari subalit hindi man lang ito nabanggit sa pahayagan ng mga sumunod na araw. kung ang isang Intsik nga na hindi binyagan ay inililibing at nabibigyan pa ng misa de requiem" Si Padre Irene ang hinirang na tagapamahala at tagapagpatupad ng testamento ng yumaong kapitan.alinman sa tayo'y mapatay o pumatay. 4. May naging sapantaha. Iba't iba ang naging paksa ng usapan tungkol sa matanda. Sa gayon. Umuwi si Placido Penitente sa bahay na tinutuluyan ng isang platero. . Ano ang sanhi nang inakalang simula ng himagsikan? Ano ang ugali ng mga Pilipino na ipinamalas sa kabanatang ito? Ano ang uri ng pagbabalitang mayroon sa panahong ito? NAPAKARANGAL ng libing ni Kapitan Tiago at ipinagtanggol ni Padre Irene ang bintang na hindi ito nakapangumpisal bago mamatay. sino raw kaya ang mananalo? Ayon sa pilosopong si Don Primitivo.EL FILIBUSTERISMO loob ng bahay at n^gsisipagdasal o nagrorosaryo para sa mga kaluluwa ng mahal nila sa buhay." Nang gabi ring >y°n ay pinalitan ang mga tanod sa pinto ng siyudad at ang ipinalit ay mga arhtyerong peninsular. dahil si Simoun na siyang madalas magpayo niyon ay maysakit.. Subalit si Kapitan Tiago. 5.Maririnig ang pagdaan ng matutuling karwahe at silbato ng mga guwardiya na animo'y naghahabol ng mga pilibustero. 1ALASAU 1AAN EL FILIBUSTERISMO 111 Kabanata 29 MGA HULING SALITA KAY KAPITAN TIAGO ipamahagi sa Sta. Clara. Paghahati-hatiin ang kayamanan nito para . "Ginagawa ang paghihigpit sa mga namatay na hindi na nga nakapangumpisal ay hindi pa nakapagbayad. sa Santo Papa. nakikipanayam 4. sulsol 1. Ayon sa manggagawa ng pulbura ay may mapupugutan ng ulo sa gabing iyon Hindi raw mangY^3" iyon." Napaehem na naman ang platero sapagkat may narinig silang mga yabag na papalapit. "Kung ganoon ay pareho silang panalo!" Tumutol si Aristorenas. Kinabukasan ay natagpuan sa Luneta ang bangkay ng isang dalagita. 2. Ang maaari lamang mangyari ay maging tabla.. halimbawang hamunin ni Kapitan Tiago ng sabong si San Pedro at magkaroon ng pustahan. kamag-anak.ligalig 3. anang isa.^." Umubo ang platero sapagkat nais niyang sila'y magsipag-mgat ng pananalita. May mga kargamento siyang nais ipasok kaya siya lumikha ng kaguluhan. matumal 5.1imasin 2. • Ang Intsik narriang si Quiroga ang pmagbintangan ng isa. Naisipan pa ng sakristan na ipagsabing ang kaluluwa ni Kapitan Tiago ay may hawak pang isang tasa ng taho sapagkat kung wala ito'y hindi mauunawaan ang kaligayahan ng langit at lupa. Ito ay nagmula sa mungkahi ni Padre Irene na mapagkalinga sa mga dukhang kabataang nais mag-aral. "Nagkunwaring maysakit ang tagapayo ng Heneral. Nakahubad ito at mababakas na dinahas." "Kailangang may manalo! Sapagkat ang tagumpay ay nasa panalo!"bulalas naman ng tahur na si Aristorenas. at nagiwan ng dalawampung piso para pangmatrikula ng mga estudyanteng mahihirap. Nagkapalitan ng tingin ang dalawang bagong dating na sina Placido at ang magkakastilyo. Tiago? GAWAIN Ilarawan ang epekto sa mamamayan ng kaguluhan dahil sa mga paskil? Ano ang sanhi ngpaglubha ng pakiramdam at ikinasawi ni Kapitan 3. Hindi raw nakausap ni Placido ang mga bilanggo na may bilang na tatlurnpu.. Panay ang tango ng Sakristan Mayor bilang pagpapatotoo. Ibinurol ang bangkay ni Kapitan Tiago sa bahay nito. Nakita iyon ni Ben Zayb at siya'y nasindak. sa Arsobispo. kakilala at ibang nais makiramay. . Tinakot ng pilosopo si Martin Aristorenas na maaari itong maging isang erehe na mabubulid ang kaluluwa sa impiyerno dahil sa kawalan 112 EL FILIBUSTERISMO Hanapin ang singkahulugan ng mga sumusunod na salita l. sa korporasyon. Pinag-uusapan Parin doon ang mga nangyari. Sa halip ay ang sinalanta ng buhawi sa Amerika ang nasa balita. May isang obrero na nagwika. Iyon daw ay pagpapala ng langit dahil sa maraming pamisang nagawa ni Kapitan Tiago noong nabubuhay pa. Nakita raw diumano ng mga mongha ang nagliliwanag na kaluluwa ni Kapitan Tiago habang ito'y naghihingalo. sino raw kaya ang sentensiyador. Nagsidating ang mga dating kaibigan. Hindi raw mangyayari iyon sapagkat sa sabungan na siya tumanda at talagang may natatalo. Inilarawan pa ang yumao na nakasuot ng prak. Ang pag-iiwan pa nito ng kayamanan ay ituturing na isang banal na pamana. . .

Lumapit si Quiroga sa dalawang nagtatalo at inabutan ng isang tabako si Don Primitivo at saka tinanong. Hinimatay si Juli makaraang saklawin ng matinding takot. dukha 2. Ngunit marami ang hindi naniwala at nagsasabing hindi dapat mangyari iyon kay Basilio. Mas naniwala ang marami na iyon ang tunay na dahilan. Tinutulan iyon ng nakarinig na sastre. "Mabuti at pinalayas ko siya. akyen kontalista. Sa halip ay mas pinaniwalaan nilang paghihiganti ng mga prayle ang nangyari. Sapagkat nakaprak daw ang kaluluwang nakita ng mga mongha. Marami siyang nalikom na indulhensiya dahil kay Juli. Marami rin ang mga kapitbahay na sumakit ang ulo dahil sa katutugtog ng plagerya para sa namatay. Napakaraming sinunog na insenso at mga inawit na awiting Latin. Maraming inubos na agwa bendita sa pagbabasbas ng kabaong habang panay pa ang pag-awit ng sintunado ni Padre Irene ng Dies irae mula sa koro. minadali ko siyang humanap ng salaping ipangtutubos kay Juli." Ikinuwento pa ni Hermana Penchang kung paano siya napagaling ng agwa bendita noong siya'y naempatso. Pinakamataas na uri ng libing ang inihandog sa yumao. Tinanggihan ni Padre Irene ang anumang mungkahi tungkol sa damit na isusuot. hampas at kurot. Nahimasmasan din ang dalaga sa pamamagitan ng wisik ng agwa bendita. isang luma at tagpi-tagping damit ngunit napakahalaga kaya't binayaran niya ng halagang tatlumpu't anim na piso. Nagkataong mayroon nito si Kapitan Tinong. Hindi raw ito pinarurusahan ng Diyos.mapagkalinga 3. "Ito ang libing ko! Ito ang marunong mamatay!" bulalas m Donya Patrocinio. Buong akala niya'y nadaig na niya si Kapitan Tiago noong nabubuhay pa ito subalit sa kamatayan ay higit na nagpakita ng karangyaan ang yumaong matandang lalaki. Ayokong kalabanin ang mga prayle kaya't 114 EL FILIBUSTERISMO 113 EL FILIBUSTERISMO . Masama ang naging palagay ni Hermana Penchang kay Basilio. Hindi niya ginagamit na pang-antanda sa tuwing nagsisimba siya dahil magdadala raw ng sakit. ano't hindi iyon magagawa sa kanya ni Juli? Pinuntahan ni Hermana Bali si Juli sa kubong tinitirhan ng dalaga at ito ang nagbalita pati kay Tandang Selo ng tungkol sa nangyari kay Basilio. Walang tigil ang pag-agos ng luha sa kanyang . Tila nabingi si Juli at dalawang ulit pang kinailangang sabihin ng matandang babae ang balita. Ipinasuot na lamang ang isang lumang damit kay Kapitan Tiago.ng tiwala at pag-aalinlangan sa kapangyarihan ng Diyos. a? Pag ako paktay na." wika ng Juez de Paz na tila nga may sinabing payo kay Basilio gayong wala naman. Si Donya Patrocinio na matandang karibal ni KapitanTiago sa pagkamasimbahin ay nagnais na mamatay kinabukasan din upang malibing siya ng higit na dakila at mas kahanga-hanga. Kung ginagawa ng mga kurang manalangin para sa tao at kung nagawa nga ni Kristo na magpapako para tubusin ang kasalanan ng sanlibutan. plagerya 5. Animo'y dinaganan ang puso niya kasabay ang pagwasak ng lahat ng kanyang pangarap at kinabukasan. "Nangyari iyan sa kanya dahil narurumihan siya sa agwa bendita ng simbahan. May responso sa bahay at sa daanan at iyon ay pinangungunahan ng tatlong prayle na tila hindi sapat ang isa lang para sa kaluluwa ng yumao. mabubulid 4. si Basilio pa raw ba ang hindi bibitayin? "Sinabi ko na kasi sa kanya noon pa. l. Tiago? Ano ang ipinamalas na ugali ni Donya Patrocinio? Ano ang naging paksa ng umpukan ng mga tao sa burol ni Kapitan Kabanata 30 SI JULI NABALITA sa bayan ng San Diego ang pagkamatay ni Kapitan Tiago at ang pagkahuli kay Basiho. GAWAIN Anong uri ng libing mayroon si Kapitan Tiago? Paano raw magkakaroon ng isang marangal na burol o libing ang isang tao? 3. Naniniwala silang minasama ng korporasyon ang ginawang pagtubos ni Basilio kay Juli sa pagpapaalila kay Hermana Penchang sapagkat ito'y anak ng kalaban nilang tulisan na si Kabesang Tales." Taliwas sa kalooban ni Hermana Penchang ang sinabi sapagkat ayaw niyang mawala sa kanya si Juli. Higit na dinamdam ang huling balita sapagkat maaari raw ipatapon o patayin ang binata. Ipinagdarasal at ipinag-aayuno siya ni Juli at sa kinatagalan ay maaaring ipagpenitensya pa siya ng dalaga. 4. Ipinagkaloob sa namatay ang lahat ng uri ng ritwal at seremonyas. mas makabubuting prak din ang isuot sa lupa ng yumao. di hamak na mas mura ng apat na piso kaysa sa inaalok ni Kapitan Tinong. Ipagkakaloob daw niya ito sa mahal na kaibigan sapagkat ni hindi niya nadalaw noong maysakit pa lamang. "Sigulo puede kontalata pala isa sabungan con kilisto. 5. Ililigtas daw ng damit na ito ang bangkay sa pagkasunog sa impiyerno. Iminungkahi ni Kapitan Tinong na isang abito ng Pransiskano ang dapat isuot. lalo't suki naman niya ang namatay kaya hindi na niya patutubuan. Enero din nang bitayin ang tatlong martir sa Cavite at tila naging pamahiin na malas ang buwang ito. Ayan at pinarusahan siya ng Diyos. Nagkataon ring may nayari na ang sastre na isang prak na nagkakahalaga ng tatlumpu't dalawang piso. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Hindi raw mahalaga sa langit kung anuman ang kasuotan sapagkat hindi iyon pinapansin ng Diyos. ja?" Sa iba namang umpukan ay pinagtatalunan ang isusuot na damit ni Kapitan Tiago. Kung ang mga pari nga ay nabitay.Ano ang tunay na dahilan kung bakit tinanggihan ni Padre Irene ang damit na prak para isuot kay Kapitan Tiago? 1. Hindi rin sila naniniwala na may kinalaman ito sa mga paskil sapagkat tahimik at maingat na tao si Basilio. sapantaha 2. Agad namang nahintatakutan at umurong si Martin Aristorenas dahil sa sinabi ni Don Primitivo.

Minsan ay naitanong sa kanya ni Hermana Bali kung nahuhulog ba sa impiyerno ang isang taong nagpapakamatay. Nakita pa nga raw ng biyahero ang bapor na sasakyan ni Basilio. Hindi makatulog si Juli. "Kung gugustuhin mo'y maaari namang mapatawad si Kabesang Tales!" Malaki ang ipinagbago ni Juli. Nangangamba siya sa mga pangitaing nakikita sa isipan." Mula noon ay iniwasan na ni Juli kahit ang makasalubong man lang ito sapagkat sa tuwing mangyayari iyon ay napipilitan siyang magmano sa pari. Hindi ba't siya ang nakatulong para makalaya si Tandang Selo? Sapat ng ebidensiya iyon para makapagligtas siya ng isang bibitayin. Naghanda pa sila ng ibibigay na kauntina EL FILIBUSTERISMO 115 kahit pa nga hindi ito alam ng magulang ng babae? At ito'y aprubado ng arsobispo. Nagbihis siya ng pinakamahusay na damit at pinuntahan si Hermana Bali." wika sa kanya ni Hermana Bali. Matamang pinakinggan ng hukom ang pakay ni Juli. Ang prayle lamang daw ang makapagliligtas kay Basilio kung nanaisin nito. Usap-usapan sa Maynila na ipatatapon na raw sa Carolinas si Basilio at may lagda pang paturiay na hiniling iyon ng kusa ng binata. At paano nga kung barilin si Basilio? Sumikat ang araw at bahagyang nagdulot ng pag-asa ang umaga. Ngunit nang umagang iyon ay muli siyang nagdalawang isip at ni hindi nanaog ng bahay. Napakagat-labi si Juli nang pumasok sa isip si Padre Camorra. Kinahapunan ay kumalat ang balitang mayroon ng binaril. Isang biyahero ang dumating at may dalang balita mula sa Maynila. "Oo!" At inilarawan pa nga ni Juli ang lugar na ito na animo'y napuntahan na niya. Hindi nga niya iyon nagawa sa ama. Siya'y isang tagabukid lamang. Mula pagbibinyag hanggang kamatayan. Hanggang sa siya'y makatulog at makita si Basilio na tigmak ng dugo at naghihingalo. Batid ni Hermana Bali ang dahilan kung bakit ayaw ni Juli na magpunta ng kumbento. makakuha ng lisensiya at pasaporte. kukurutin pa siya nito at pipisilin ang ilong pati pisngi habang panay ang pagkindat sa kanya. Makailang ulit ng may nagpayo na kung gagawa lamang siya "pagpapakasakit" ay maililigtas niya si Kabesang Tales. Pinarunggitan pa si Juli na aanhin naman siya ni Padre Camorra gayong maraming magandang dalaga sa bayan na binanggit pa ang mga pangalan. Subalit hindi ito basta nasisiyahan sa isang pagpapasalamat kundi tahasang humihingi ng "pagpapakasakit. Napabalikwas ng bangon si Juli. Ang dating masayahin at maayos manamit na dalaga'y naging tahimik at malungkutin. maging ang pagtatayo ng isang negosyo. Dumaan ang mga araw na 116 EL FILIBUSTERISMO salapi at pindang na usa na nagmula sa pangangaso ni Tandang Selo.mga mata bagama't walang maririnig na anumang tinig na lumalabas sa kanyang bibig. Binalot ng matinding pangamba ang gabing iyon ni Juli. Pinayuhan siya ni Hermana Bali na magtanong sila sa tribunal kung ano ang maaaring makatulong kay Basilio. Hindi ba't siya nga ang dahilan nang pananakit ng prayle sa dalawang lalaking nagtangkang mangharana sa kanya? Sa tuwing nakikita siya nitong naglalakad ng tahimik ay nagpaparinig pa ito sa kanya. ni hindi umiimik at ayaw tingnan ang sarili sa salamin. ang lapitan si Padre Camorra. Sinunod nina Juli at Hermana Bali ang sinabi ng kawani at nagtungo sila sa hukom na Juez de Paz. umasa ng isang himala at ninanais na ang kamatayan. Handa ang matandang babae na samahan si Juli na magpunta ng kumbento. Pakiwari niya ay dadalawin siya ng mga panaginip at bangungot. Saklaw pa rin ng matinding takot ang dibdib sakaling siya'y sumuko na upang magtungo sa kumbento. Nauuna sa paglalakad si Juli dahil sa pagmamadali subalit habang papalapit na sila sa bayan ay muling pinanghinaan ng loob ang dalaga at bumigat ang mga hakbang. Hindi na siya ngumingiti. usapin sa korte at paghingi ng katarungan. Wala ng ibang tutulong kay Basilio maliban sa kanya lalo't ang sinasasabing siya ang dahilan ng pagkakabilanggo nito. bakit niya gagawin para kay Basilio? Naniniwala siyang maski si Basilio ay isusumpa siya sakaling malaman ito. limitado ang kanyang kapangyarihan at hindi abot sa Maynila ang impluwensiya. "Hindi ka dapat matakot dahil kasama mo ako! Hindi ba't nakasaad nga sa aklat ng Tandang Basiong Makunat na ang mga dalaga'y sadyang nagpupunta ng kumbento para magsalaysay sa kura ng anumang nagaganap sa loob ng tahanan wala siyang ginawa kundi ang magdasal. Isa lamang ang isinagot ng hukom. Ang lahat ng bagay sa Pilipinas ay nangangailangan ng padrino. Natuwa si Hermana Bali at sinikap na alisin ang anumang takot na nararamdaman ng dalaga. Nagpasya siyang sa kinabukasan ay magsadya na ng kumbento at ipagsawalang bahala ang kung anumang mangyayari. Pinalaya na raw ang lahat ng bilanggo maliban kay Basilio sapagkat wala itong tagapagtanggol. Ayon sa kawani. Si Padre Camorra ay tinaguriang Si Kabayo sapagkat sadyang malikot sa babae. Tiyak na hindi palalayain ang binata at sa halip ay baka ipabitay pa kahit walang kasalanan. Nginig ang boses na sinabi niya sa matandang babae na ibig niyang samahan siya nito pagpunta ng kumbento. "Gagabihin na tayo. Para namang walang narinig si Juli sapagkat nagmadali na itong maglakad patungong kumbento. "Alam ninyong siya'y makapangyarihan at maimpluwensiya sa pamahalaan. Si Basilio ay parang hayop na tinutugis at tumindi ang takot niyang baka nga ipabaril na si Basilio kinabukasan. ang paring nakatulong para palayain ang kanyang Ingkong na si Tandang Selo. kapag ginawa niya ang bagay na iyon ay susumpain niya ang sarili. Mabuti pa sa kanya ang magbigti sapagkat anuman ang gawin niya'y lalabas siyang isang masamang anak. Tuluyang naglaho ang pag-aalinlangan ni Juli at noon din ay nagpasya siya. Pinayuhan nito ang dalagang lumapit sa hukom. Ngayon ay wala nang tagatangkilik si Basilio sapagkat namatay na si Kapitan Tiago." Pakiramdam ni Juli." Hindi kumibo si Juli subalit naniwala si Hermana Bali na iyon ang tamang dapat gawin. Isang araw pa nga'y nakita siya sa bayan na naglalakad ng may dungis ng uling sanoo. Magdamag siyang nanangis at walang ibang pangalang tinatawag kundi ang kanyang ina. Impit ang kanyang pag-iyak. Halos gabi-gabi siyang hindi dalawin ng antok dahil sa mga pangamba. punong-puno ng hinagpis. .

"Kung ang Diyos na itinuturo nila ay totoo at hindi isang pandaraya. "Umuwi na tayo.Sa wakas ay nakita na nila ang kumbento at noon nanginig ang katawan ni Juli. "Diyos ko po. Samantala ay isa namang babaing animo'y nababaliw ang nagtatakbo at naghihiyaw pababa ng hagdanan ng kumbento. Umakyat sila ng kumbento na panay ang mga tagubilin ng matandang babae. umalis na bitbit ang kanyang sibat na gamit sa pangangaso. Walang magawa ang mga lalaking nakakarinig kundi ang magtimpi. padrino 1. May kasamang pangangaral ang paghatak na iyon ng matandang babae. Hindi katagalan ay isang matandang lalaki 1. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. /zizA Pa§banggitng pangalan ^ at kinurot ng mga ina ang kanilang mga anak na nagiging madulas ang dila. Naging maingat ang mga tao sa . 2. "Huwag kang hangal!" bulyaw sa kanya ni Hermana Bali. . pabayaan mong ipatapon si Basilio o kaya'y ipabaril sa daan pagkaraang sabihing nagtangka siyang tumakas! Sa oras na may mangyaring masama sa kanya ay saka ka magsisisi. Nagtungo rin ito sa gobernadorsilyo.Ano ang haka-haka ng mga tao sa sinapit ni Basilio? Alin sa mga ito ang sa palagay ninyo ang mas totoo? Pangatwiran. Patay daw itong dinampot sa batong nakabunton 2. dahil sila mismo ang unang-unang hindi naniniwala at sumusunod sa Kanya!" Ikawalo ng gabi. Isang dalaga ang tumalon sa bintana ng kumbento at bumagsak sa isang batuhan. EL FILIBUSTERISMO 117 ang kumatok sa saradong pintuan ng kumbento. 4. Ikaw ang magbibigay sa amin ng katarungan." Mahigpit siyang hinawakan ni Hermana Bali sa bisig at bahagyang kinaladkad. tinutugis tigmak 4. pinarunggitan GAWAIN Kinagabihan ay naging usap-usapan ang isang pangyayari na hindi nagbabanggit ng pangalan.Ano ang piano ni Hermana Penchang kay Juli kaya ayaw pakawalan? 3. Malalim na ang gabi'y naririnig pa rin ang kanyang panangis. Ang mga babae nama'y nagsipagdasal. Bumalik na tayo sa nayon. pag-aayuno 5. mahigit na pitong prayle mula iba't ibang mga kalapit na bayan ang nagpunta ng kumbento upang doon magpulong-pulong. sa ibaba. Kagat-labi siyang sumunod sa utos ng matandang babae. Wala daw siyang dapat ikatakot sapagkat kasama ito. Nanlaban si Juli kaya tuluyang nainis ang matandang babae dahil sa kawalan ng tiwala ng dalaga at dahil ayaw maniwalang walang anumang panganib na magaganap." Sumabad ang asawa sa dasal ng babae.Ipaliwanag kung bakit ang lahat ng tao sa Pilipinas ay nangangailangan ng padrino. wala pong mayaman o mahirap sa inyo. sa Juez de Paz. iniuumpog ang ulo at nagsisisigaw ng walang tinig tulad ng isang pipi. Wala raw gagawin sa kanya si Padre Camorra lalo't siya'y isang babaing tagabukid lamang. 3... Nagmakaawa pa rin si Juli upang hindi sila tuluyang umakyat ng kumbento. sa kuwartel hanggang muling nagbalik ng nayon at doon nanangis ng animo'y bata. "Sige. Wala akong utang na loob sa kanya kaya wala siyang maisusumbat sa akin!" Natigilan si Juli sa panunumbat ni Hermana Bali. Kinabukasan ay tuluyang nawala si Tandang Selo.

" "Oo nga.aking tungkulin at posisyon?" "Napakamasayahin pa naman niyang tao at kaybuti ng kanyang kalooban. inuutusan mo ba ako ng dapat kong gawin?" kanya. Pinahahalagahan ko ang inyong pananagutan taong ito. Ganito Europa. isang estudyanteng alila! Walang maghahabol saNgayon. "Anong bayan? Ano ba sa akin ang bayan? Utang na loob ko ba sa kanya ang "Kahabag-habag na Padre Camorra.. lalong nagipit ang ang bayang pinagmulan natin noong wala pa itong nasasakop maliban sa sariling kalagayan ng binata. Ibig sabihin ay hindi pa man 118 4. Sa oras na may mangyari pa'y layo ang nito. lang nababasa." anang Kapitan Heneral.. ang binatang iyan ay walang kasalanan at inosente sa lahat. "Totoong ang Espanya ang humirang sa inyo at ang inyong posisyon ay paggugugol ng salapi ng mga magulang at kung sinu-sinong padrino. Sumabad sa usapan ang kalihim. Bahagya nang bigyang puwang ang balitang may kinalaman sa mga nangyayari sa lalawigan. EL FILIBUSTERISMO Naiwan sa kulungan si Basilio sa salang pag-iingat ng ipinagbabawal na aklat. Isa lang ang may katiyakan sa mg| balita at ito aygawin ang sarili kong kapasyahan. Ang mga mamamayan a mababait ng medisina ang binata at siya'y labis na pinupuri ng kanyang mga guro." Namagitan ang katahimikan sa dalawa. Muling nagsalita ang Mataas na Nakalaya na ang mga estudyanteng nabilanggo sa pamamagitan ngKawani." gobyerno. nabubuhay silang patuloy na umaasa lamang. ngunit may nakapagsabing isangjs estudyante "Napakaganda ng bayang ito." mariing wika ng Kapitan Heneral habang nakatawa na lilanang-uuyam." ang bulalas ni Ben Zayb. Ito ay upang hindi rin masabi ng iba na sobra-sobra ang ginawf nilang "Ano ba sa palagay mo ang ginagawa ko? Ako ba'y nagpapabaya? Hindi mo ingay ngunit wala naman palang kuwentang bagay." Nagmaang-maangan ang Mataas na Kawani na hindi niya lubos na ng katarungan para sa mga napinsala at parusa sa mga nanalakay. Sa ginawa kong ito ay maisasaayos ko ang aking Matanglawin. "Ipagpaumanhin ninyo Kapitan. Hindi kailangang malagay sa alanganin ay nanalakay na sa mga kumbento o sa mga Kastila tulad ng panunulisnn niang karangalan at kapangyarihan. mga aklat na pangmedisina at ilang mga polyetong mula sa Lspanya na hindi pa man lang naaalisan ng balot." Taos ba sa puso ni Padre Camorra ang pagtulong kay Juli? Pangatwirmi pagtatanggol pa rin ng Mataas na Kawani. "Siya ang dapat maiwan. FILIBUSTERISMO 119 mayroong karangalan. Ipinapahayag ito sa kakila-kilabot na paraan. "Ang binatang iyan ay nahulihan ng Ilarawan ang sinapit na kapalaran ni Juli? Ano ang nagtulak upang sapilli niya ang ganoon? ipinagbabawal na aklat. lupain na napalaya mula sa pagkakasakop ng mga Muslim. Iniisip ninyong ang isang Kastila ay maaaring maging magnanakaw. na hindi Matagal nang may iringan ang Kapitan Heneral at ang Mataas na Kawanikailangang maniil upang higit na maging maunlad ang Espanya.120 Bukod sa wala itong padrino ay sinabi ng Kapitan Heneral na dapat ay may kayo pumarito'y nangako kayong magpapatupad ng katarungan at kabutihafl maiwang isa sa mga nakulong upang maisalba ang karangalan at awtoridad ngng pamamahala. Isa akong Kastila na HI. Nagifjlnauunawaan ang ibig sabihin ng Kapitan Heneral. sila'y mapagtiis. at pumuntang Maynila attribunal at tanungin ng aking pananagutan?" "Ngunit paano ang bayan?" panandaliang tumuloy sa bahay-pahingahan ng mga pari. Sa kabila noon ay hindi napansin ang nangyari sa bayan ng Tiani. Tulad nanghindi nagmula sa bayan. ba nauunawaan ang sinabi ko? Ang ginagawa ko'y para sa kabutihan n lahat. Ngunit hindi ba't kailangan ninyong pangalagaan ang inaasahan ng marami ay unang nakalaya si Makaraig at ang pinakahull ay sibayan upang hindi mapintasan ang Espanya? Mas nararapat kayong gumawa ng Isagani dahil isang linggo pa bago nakaluwas ng Maynila ang tiyuhuv nitong simabuti sa ngalan ng bayang nagtalaga sa inyo dito sapagkat bago Padre Florentino. Kamahalan." pagtatanggol ng Mataas na Kawani kay Basilio. Kaya naniniwala akong wala siyang nalalaman at siya'y inosente. At isa pa. May lumabas pang balita n| nakipag-"Ano'ng aking ikakabahala? Ginagawa ko ang aking tungkulin. Hindiat masusunurin.5. sisisihin ng mga pilibusterong iyan at sasabihing hindi tayo marunong mangalaga ng bansa. siya dapat magpatuloy na mabilanggo sapagkat magtatapos na siya ng pag-aaral sa Ayokong mapawalay sila sa Espanya. Tumayo nang matuwid ang Mataas na Kawani at nagpakatatag." katuwiran ng Mataas na ANG laman ng balita sa mga pahayagan sa Pilipinas ay panay tungkol H N Kawani. Kaya ba akong akusahan ng isang alila sa ang pag-alis ni Padre Camorra sa kumbento. Higit na dakila kaya't sa halip na makatulong kay Basilio ang sinabi nito. "Mas mabuti siyang halimbawa para higit na matakot ang karamihan. Ngunit dapat ninyong malaman. mga papuri sa predikador ng bansa at sa operatang Pranses na lalonn ang isang namumuno. "Ngunit hindi po ba kayo bulung-bulungan ang pagkahulog ng isang babae mula sa tuktok ng kumbento nanababahala sa inyong pananagutan?" hindi binabanggit ang pangalan ng biktima. kasabay ang paghingipagkakamali at gayundin ang pagkakamali ng iba. Karapatan kong areglo ang pamilya ng nasawi. Kabanata 31 ANG MATAAS NA KAWANI . Wala sa inyong hinagap ang kadakilaan ng Espanya sapagkat wala kayo maraming tao sa kanyang mga kamay. minsan ay kailangang magsakripisyo ng isang kabutihan nagtatagumpay. EL FILIBUSTERISMH "Sa aking palagay. at hindi ko ibig makihati sa inyo. Marahil ay nagtataka kayo kung bakit ako nakapagsasalita "Mas lalong mabuti! Sapagkat hindi na malalagay sa panganib ang buhay ngng ganito. Nalalagay lang ito sa pahayagan kapag aii|| tulisanalang-alang sa kabutihan ng nakararami. wala siya sa gabi ng salu-salo ng mga estudyante.

Si Juanito Pelaez ay pinamahala sa negosyo ng ama. Hindi nagkaroon ng anumang sagabal pakikipaglaban para sa inyong karapatan. Ano kaya ang gagawin naiiu kung tayo ang nasa kalagayan nila? Naniniwala ba kayong may karapatatt silang maghimagsik at Kabanata 32 MGA ang katarungan ay nararapat na mapasakamay nila?" BUNGA NG PASKIL Hindi pa rin nagsasalita ang Kapitan Heneral at hinayaan lamang ang Mataas na Kawani. Si Isagani ay pumasa sa asignatura ni Padre EL FILIBUSTERISMO Napatingin sa kanya ang lalaki at nagkamot ng ulo. Ano ang ikinukubli ng mga pahayagan sa mga balitang inilalathala? mamamayan pagkatapos." upang makakuha siya ng pasaporte. Si Makaraig naman ay Sumakay ang Mataas na Kawani. tribunal kasuklaman ang bansang ito. pagkalinga at katapatan. nila makita ang ating luho. "Saan po tayo. Maraming estudyanteng bumagsak sa pag-aaral at bihira ang pumasa sa mga "Nalalaman ba ninyo kung kailan ang alis ng barko?" pagsusulit. "Iniibig ko ang Espa ny| l. at nagsabing babalik sa Espanya sakay ng unang barkong aalis. Tinanggap ni Pecson ang pagbagsak at natatawang Tinapunan lamang ng makahulugang tingin ng Mataas na Kawani ani Kapitan Heneral. polyeto 4. Sa halip na makamit nila ang kataruni m ay takot5. Inaakay natin sila sa liwanag subalit binubulag din upang hindi3.mamamatay-tao. ngunit ipinagkait natin ito sa kanilang 1." kaguluhan. Inakala ng Kapitan Heneral na tapos na sa pagsasalita ang Mataas na Kawani. handa akong gumawa ng pagpapakasakit. "Pagdating ng panahon na kayo'y malaytnaglakbay patu-ngong Europa at doon na namuhay ng masagana upang na." Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Senyor?" Makaraan ng dalawang oras. sila'y inilululong natin sa bisyo. Kung kinakailangan ay magsaka ng kanilang lupain at upang tuluyang makaiwas sa mga nangyaring papanigan ko ang mga Pilipino upang mapangalagaan ang interes ng aking bayang Espanya. Anong uri ng tao ang Kapitan Heneral? Pangatwiranan. ipinagmalaki na papasok na lamang siyang kawani sa hukuman. "Hindi ako militar at ako'y matanda na. 121 Fernandez ngunit bumagsak naman sa lahat ng iba pa samantalang si . Ano ang dahilan ng pagkakahuli kay Basilio? Makatarungan ba ito? mabuting buhay. Anong uri ng tao ang Mataas na Kawani? Pangatwiran. Pinangakuan ng Espanya ang islang ito ng GAWAIN katarungan. Sinabi nating makakamit nila ang sibilisasyon ngunit Bakit hindi pumabor kay Basilio ang pagtatanggol ng Mataas na Kawani? hinahadlangan natin ang kanilang karunungan sa takot na hangarin nila ang2. Ayokong dumating ang panahong dustain at 2. Nagpatuloy sa pagsasalita ang Mataas na Kawani. iringan 5. Ang masayang si Sa harapan ng palasyo ay nakaparada ang isang karwahe at naghihintnjfj angTadeo ay sinunog na ang mga aklat at inihanda ang sarili sa mahabang bakasyon. Ngunit kung pai n sa bayang PINAUWI ng mga ina ang mga anak na nag-aaral para magbakasyon o Espanya. Yumuko siya at walang paalam na umalis. Ipinagkaloob natin ang edukasyon sa kanila habang4. mapangkamkam ng kapangyarihan at mapang-abuso huwag TALASALITAAN lamang mawalan ng pag-aari. nang-uuyam kaya ako narito at nagsasalita. nagbitiw sa tungkulin ang Mataas na Kawani. isang Indiyo na nagpapatakbo nito.naghirang 3. at pangamba ang kanilang nakakamit. tandaan ninyong hindi nagkulang ang Espanya sa pagmamahal sa inyo Nt hindi na maipit o malagay sa alanganin.

TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita kutsero 3. "Totoo bang isa itong malaking pagdiriwang? Aba'y mukhang sosorpresahin n'yo nga kami. Habang tumatagal ay hindi na masyadong nakikita si Simoun at madalang na itong makisalamuha sa mga tao. Pagkaraan ng buwan ng Abril ay tuluyan nang naglaho ang mga pangamba at naging abala ang mga tao sa nalalapit na pagdiriwang para sa kasal nina Paulita at Juanito." Tumugon ang kausap ng negosyante.122 -EL FILIBUSTERISMO Sandoval ay nakapanlinlang sa tribunal dahil sa mahusay na pananalita at pagtatalumpati bukod pa sa isa siyang Kastila. Inilagay niya ang lahat ng naipong kayamanan sa loob ng isang maletang bakal na nababalutan ng lona. at isang mestisong Kastila na sanay mamuhay sa Maynila Malayo ito kung ikukumpara kay Isagani na isang probinsyano at may malaking pangarap para sa . Ito'y bilang pasasalamat sa kanyang paggaling sa hindi naman maunawaang karamdaman at bilang pamamaalam na rin sa bansang nagpalago sa kanyang kabuhayan. May naging impluwensiya raw ito sa pagkakabili ni Don Timoteo ng bahay ni Kapitan Tiago sa napakamurang halaga. Kabilang si Simoun sa nakiusyoso upang alamin kung sino ang mga nawalan ng bahay na hindi mapatid ang mga pag-iyak. isang mahusay." pakli ni Ben Zayb. Iyon na raw ang makabagbag damdaming pamamaalam ni Simoun sa mga mamamayan ng Pilipinas. 3. Mistulang itinatapal ito sa kanyang katawan ng mga mangmang na manggagamot gayong wala siyang sakit. Sasabay na nga siya sa pag-alis ng Kapitan Heneral na ayaw nang magpahaba pa ng araw ng panunungkulan dahil Totoo ngang ikakasal na si Paulita kay Juanito. 1. Makaraan ng ilang linggo. 5. Napabalitang sasabay na siya sa pag-alis ng kaibigang Kapitan Heneral. naparaming kalakal na yero. Senyor Simoun. Dinalaw siya ni S Jnong. Ang iba'y nagpilit na makipaglapit kay Simoun o kay Don Timoteo upang makasama sa mga tatanggap ng imbitasyon. Bunga nito'y marami ang umaasa na sila'y maaanyayahan sa nasabing pagdiriwang. bilang kagandahang loob ay siyang magiging ninong at si Simoun ay isa sa mga punong abala. Si Basilio ay nanatili sa kulungan at tuwing ikatlong £»raw ay sumasailalim sa pagsisiyasat at pagtatanong ng iba't ibang mga tao. anak ng mayamang negosyante. masaya. ulilang lubos at tanging kinakalinga ng amaing klerigo na ayaw sa luho at sayawan na siyang gustung-gusto ng mga kadalagahan. Ang tanging naging kaguluhan ay ang pag-aalsa ng mga artilyero na hindi pinaalam ang dahilan Giniba ang mga bahay na yari sa mahinang materyales habang binabantayan ng mga kabalyeriya sakaling may mga nawalan ng bahay na ibig lumaban. Hindi raw pinakinggan ng Kapitan Heneral ang payo ni Simoun sa unang pagkakataon sapagkat hindi na raw nito ikararangal ang kahit isang araw na dagdag na kapangyarihan. Lamang ay wala akong sariling bahay na maaaring pagdausan ng pagdiriwang. "Sana pala'y binili ninyo ang bahay ni Kapitan Tiago na nabili lamang ni Senyor Timoteo Pelaez ng napakamurang halaga. bihasa. "Akalain mong nabili na nga niya ng napakamurang halaga ang bahay ni Kapitan Tiago. Iyon na lamang daw ang gagawing panggulat ni Simoun sapagkat hindi siya nakagawa ng sariling pagdiriwang dahil walang sariling bahay. Mangyayari ang kasal dalawang araw bago umalis ang Kapitan Heneral. "Sadya nga yatang may taong ipinapanganak na suwerte.23 lalawigang animo'y gubat na tigib ng linta." EL FILIBUSTERISMO . piIyo. kinakalinga pag-aalsa 4. Naging praktikal si Paulita kaya naglahong tuluyan ang pagtingin kay Isagani. Bakit ba hindi niya pipilftn si Juanito. Tama lang daw na ang piliin niya ay si Juanito sapagkat nais niyang sundin ang teorya ni Darwin na nagpapaangkin ang isang babae sa isang lalaking higit na nababagay sa kanya at nauunawaan ang buhay na kinagisnan niya." sabi ng isang 4. Lumipas na ang Kuwaresma at Semana Santa. Naging usap-usapan na ipinayo ni Simoun sa Kapitan Heneral na manatili pa sa Pilipinas at humingi ng palugit sa Hari ng Espanya at idahilan ang kampanyang pandigma. "Walang duda na mangyayari ito. Kung sabagay batid naman nating may utang din kayo sa bayang ito kaya kayo lalong yumaman. naging kasosyo ni Simoun at ngayon ay ikakasal ang anak sa isang maganda at mayamang babae. Napabalit0 rin sa buong bayan ang malaking pagdiriwang na ihahanda ni Simoun at pagpapamigay ng mga alahas sa mga kaibigan at kakilala. 2." ani Ben Zayb. Ang Kapitan Heneral. "Hindi n'yo alam kung ano ang pinanggalingan ng magandang kapalaran ni Don Timoteo. Madalas napagkikita si Simoun sa tindahan ni Don Timoteo at sinasabing naging magkasosyo sa negosyo ang dalawa. May ilang natirang pulseras at alfiler na kanyang panregalo. negosyanteng naiinggit sa kapalaran ni Don Timoteo. \Valang pagbabago sa kanyang kalagayan maliban sa nadaragdagan ang mga k^sulatang selyado sa kanya. 2. artilyero 1. Magaling na si Simoun ayon sa peryodiko. buwan nang Abril ay napabalitang ikakasal na si Paulita Gomez kay Juanito Pelaez. tigib GAWADSf Ano ang naging resulta ng kaguluhan sa mga mag-aaral? Ano ang pagtingin sa isang taga-Maynila at isang probinsiyano? Ano ang dahilan ng pagpili ni Paulita Gomez kay Juanito Pelaez? Bakit nais ni Simoun na magtagal pa at humingi ng ekstensiyon ang Kapitan Heneral sa pananatili sa Pilipinas? Sa inyong palagay. Pinananabikan ng bawat isa ang usap-usapang magsasabog si Simoun ng brilyante at perlas bilang handog sa bagong kasal." tugon ni Simoun. ang kutserong hinagupit nang magpunta ito ng Maynila at ito ang nagb#lita ng pagkamatay ni Juli at pagkawala ni Tandang Selo. bakit nag-anunsiyo si Simoun ng pamamahagi ng mgn alahas at brilyante? 124 EL FILIBUSTERISMO Kabanata 33 ANG HULING MATUWID MAGHAPON sa loob ng bahay si Simoun sapagkat abala sa pag-aayos ng kanyang mga alahas at armas. nakapagbenta ng 5. Hindi lahat ng tao'y may ganyang kalaking suwerte.

Mas higit na lumalim ang gatla sa noo niya at pagitan ng mga kilay. "Kapag simot na ang parang ay maghahanap na ng ibang lugar ang balang. Kung malaki ang ipinagbago niya'y higit si Basilio. May ilang malisyosong nagbigay ng pahayag tungkol sa pagalis din ni Simoun. "Pampasabog!" "Tama ka. Tumanggi akong makiisa at isa pala iyong malaking kamalian. Ngayon ay nakahanda na akong gumanti ng masama laban sa kasamaan. "Tama ako. Ang dating matikas na tindig ay naging hukot at palagi na lamang siyang nakayuko. ang himagsikan. Nakakahabag ang ayos nito. "Ngunit hindi na bale. Dahil sa iyo'y napawi ang aking pag-aalinlangan na isakatuparan ito. sa bayan upang manggising at pasulakin ang kanilang dugo!" Sinabi din ni Simoun na walang nakiisa sa kanya sa mga taong mayayaman at matatalino dahil sa kahinaan ng loob. Bumakas ang kasiyahan ng tagumpay sa kanyang mga mata. May ilang nagpalagay na ayaw humiwalay ni Simoun sa kinakapitan at kaya rin aalis si Simoun ay sapagkat nasaid na nito ang yaman ng mga Indiyo." Hindi lubusang naunawaan ni Basilio ang sinabi ni Simoun. gusot ang damit at magulo ang buhok. "Nabigo ang kilusan dahil sa aking pag-uurong-sulong.sa sasabihin ng tao." Ang iba'y nagpapakawala na lamang ng ngiting makahulugan. Hindi ko hawak ang aking sarili dahil umiibig pa ako. Nang gabing iyon ay nagbilin si Simoun sa utusan na papasukin ang lalaking nagngangalang Basilio kung darating. Kaya ako narito ay upang humingi ng sandata at hangaring sumiklab na ang himagsikan. Sa mga kabundukan at mga taong api niya natagpuan ang pakikiisa at hinahangad na pagtulong. Malamang daw na baka mabawi pa ang kayamanang nahuthot ni Simoun mula sa mga mamamayan.. nitro-gliserina! Ngunit higit pa ang bisa nito sapagkat ito'y tinipong luha ng mga sawimpalad. isa akong masamang anak at kapatid sapagkat nilimot ko ang mga kaluluwang pinaslang at pinahirapan kaya ako pinarusahan ng Diyos. Nabigla siya nang makita si Basilio." Nawala ang pag-aalinlangan sa mukha ni Simoun. Ngayon ay patay na ang aking pag-ibig. "Ginoong Simoun. Humpak ang pisngi." Nagpatuloy si Simoun sa pagsasalita. Naglaho na ang maamong mga mata at naging mabalasik at matalim ang pinakakawalang mga tingin. Bunga nito'y nabilanggo ako at utang ko sa inyo ang aking paglaya. Mistula raw itong namatay at nabuhay sa sindak sapagkat nakita ang kawalang hanggan. Nakahanda na akong ipagtanggol at bigyang katarungan ang mga sawimpalad. Binulabog ng mga katok ang pribadong sandali ni Simoun. Tumutol ako sa paglahok sa himagsikan at ito'y nabigo. Napabulalas ang binata. Ako sa mataas na antas ng lipunan ang siyang magsusulsol upang higit na maging mapag-imbot at upang itulak ang mga matuwid sa kawalan ng katuwiran. "Kung hindi nga lang sana huli na. Pumasok siya ng silid at doon nagnilaynilay. Nasa mesa ang isang iiawan na ang hugis ay bunga ng granada at pati ang magaspang na balat nito ay tulad ng nasabing prutas.. Ikaw naman sana sa mga kabataan. Nagbalik ang lahat ng kanyang sigla gaya noong sila'y unang nagtagpo sa gubat may apat na buwan na ang nakakaraan. pagiging makasarili at paniniwala sa magagawa ng kabataan. Tama nga pala kayo. "Apat na buwan na ang nakalilipas mula nang kausapin ninyo ako tungkol sa inyong piano. higit tayong nakapagtulungan noon." Tumayo si Simoun at umaliwalas ang kanyang mukha. Kung hindi man tayo nakasumpong ng isang makinis na estatwa. hayaan na lamang natin ang magaspang na batong ating tatapyasin ang humubog ng kanilang bukas. Mabuti't naparito ka. Hindi raw ibig ni Simoun na magpaiwan dahil aalis na ang malakas na kinakapitan lalo't ang nakatakda raw pumalit na Kapitan Heneral ay higit na makatuwiran at huwaran. Nagkaroon ako ng pag-aalinlangan nang dumating na ang sandali ng panganib dahil may pinakaiingatan akong pag-ibig sa aking puso. Tinanggal ni Simoun ang mitsa. Nagpunta sila sa laboratoryo at doon ipinakita ni Simoun ang kanyang produkto. Mas lalong tumigas at lumungkot ang mukha niya mula nang magkasakit. nitro-gliserina. mga tinimping galit at kawalan ng sawimpalad. Hindi na ako magdadalawang isip pa dahil muli mong binuhay ang aking damdamin upang kumilos. Nagpapasalamat ako sa iyo at binawi mo ang iyong pag-aatubili. Sapagkat nasa panig ko ang katwiran at katarungan para sa mga EL FILIBUSTERISMO 125 ipagpatuloy ang aking binabalak. Natagpuan na niya ang hinahanap. Nabasa ni Basilio ang nakasulat na pormula. Binigyan mo ako ng panibagong pag-asa at dahilan upang ." Nakinig lamang si Simoun sa mga sinasabi ni Basilio.

EL FILIBUSTI I i 126 . . . . . . ng pagganti! Sa iyong pagdml katarungan, mga pagdurusang naghihintay g*gin nito ang mga mandu ,,i ay nawala ang aking pag-aalinlangan. Pasa& na pagSabog ng kasam« at mapagsamantala. Maririnigng lahat ang rriaiait aking pinasingaw ang amoy." pakakita ng ganoong uri Hindi nakakibo si Basilio. Noon lamang * apawi ang lahat ng kanj | likido bagama't naririnig na niya iyon. Bigiang kahinahunan. • _t pagkatapos ay lumantad Inayos ni Simoun ang kailangang gaWin a* v paningin ni Basilio ang isang magarang lampar - Ila,agay ko ang ilawang "Isang malaking kasayahan ang magaf£ V,ararangalan. Magbibigay sa kinaroroonan ng mga piling panauhin at rngng pista hanggang tuluyi ng ibayong liwanag sa buong paligid na pagda Tiyak na may la,ap. t upan itong lumabopagkalipasngdalawarn^pungmin ang mitsa) sasabog ;m itaas ang mitsa ng lamparang ito. Sa oras sinumang makakaligtas lampara kasama ang buong kabahayan atwa . f^jkinggan ang mga sinabi Halos hindi humihinga si Basilio habang P'n jtutulong." Simoun. "Kung ganoon ay wala na pala akong "May iba kang kailangang gawin.' bomba. Hindi na mauulil "Ganap na alas nuwebe ng gabi ay sasaDog ^ Ngayon ay nandi|u ang naging kabiguan noon dahil sa kawalan ngP njia ang pagsah()|, ka na kaya't hindi na mangyayari iyon. Sa or sig) mga inapi at mgfl ay magsisipaglabasan ang mga armado n a p |ajes sa may Sta Mesg S;| kapuspalad upang makipagtagpo kay Kabes g arte] ang mga sundalong kabilang dako ay maglalabasan sa kanilang rng magkaroon ng dahilan pinaniwala kong may magaganap na pag-aai v sinumang ituro ko." ang Kapitan Heneral na manatih. Babanlin m ^ mamamayan sa pag. Sinabi pa ni Simoun na maglalabasan ang hjndi organisado ay aakalang pumutok na ang himagsikan at sap & tindahan ng Intsik na g. kailangang pamunuan ni Basilio. Pupunta *> lahat ng kalaban patina rin Quiroga upang kunin ang mga baril at patayin ang ang mga tumangging maging rebolusyonaryo. "Lahat?" tanong ni Basilio. ang iahat ng mga duwag "Oo, lahat." paniniyak ni Simoun. Pawy-Kailangang baguhin ang sapagkat magsisilang sila ng lahing mahina at a v ^ b& ang kamatayan lahi. Ano, Basilio? Natatakot ka ba? Kmikilabutan. ^ maililigtas na dalawampung libong katao kumpara sa milyong s<i maisilang? ^ATULOV si Simoun. "Kailangang Hindi nakasagot si Basilio kaya t nagparuioy magsisilang ng • da a malipol ang masasama. Mula sa dugong ° "^a™apaalipin." bagong lahi na hindi nakailanmanmagpapaapiai kagimbal-gimbal na "At ano ang sasabihin ng buong mundo pangyayaringito?" . sapagkat laging bibigyang "Pupurihin ng mundo ang pangyayaring ly-UI ^ katuwiran kung sino ang higit na malakas. Hindi na v
INALAKPAKAN NG EUR

ang mga bansa sa kanluran na pumatay ng mga Indiyo sa Amerika? Gayundin ang kanilang galak nang lupigin ng Portugal ang Moluccas at nang halos ubusin ng Inglatera ang mga lipi ng Pasipiko para may puntahan ang mga taong nagsisilikas. Mas mahalaga ang bunga kaysa sa sanhi. Gawing mahusay ang paggawa ng kabuktutan at higit itong hahangaan ng marami kaysa sa kabutihang gawa ng mga taong kimi." "Sige, sang-ayon ako. Ano ba sa akin kung sila'y pumalakpak o mangutya? Ang mundo ay walang malasakit sa mga taong api, mga kawawa at babaing mahina. Bakit ko pagmamalasakitan ang lipunang hindi nagmalasakit sa akin?" "Iyan ang gusto kong marinig sa iyo, Basilio!" masayang wika ni Simoun sabay kuha ng rebolber sa isang kahon. "Hintayin mo ako ng alas diyes sa harapan ng simbahan ng San Sebastian upang bigyan kayo ng huling tagubilin. Tandaan mong sa oras pa lamang ng alas nuwebe ay dapat na malayong-malayo ka na sa Kalye Anloague." Kinuha ni Basilio ang rebolber, kinargahan ng bala at saka itinago sa bulsang panloob ng suot na amerikana. Nagpaalam na siya, "Hanggang mamaya!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. nahuthot 3. parang gatla 4. matikas

1. 2.

5.

nagnilay-nilay GAWADsf

1.Ano ang mga haka-haka ng mga tao sa pagsabay umalis ni Simoun sa 2.Anong ibig sabihin ni Simoun sa pahayag na, "Kung hindi man tayo
Kapitan Heneral? nakasumpong ng isang makinis na estatwa, hayaan na lamang natin ang magaspang na batong ating tatapyasin ang humubog ng kanilang bukas." 3.Bakit si Simoun ang unang pinuntahan ni Basilio? 4.Anong damdamin ang ipinakita ni Basilio nang lumapit siya kay Simoun? 5.Makatarungan ba ang naging desisyon ni Basilio? Pangatwiranan. Kabanata 34 ANG KASAL NI PAULITA NAGLALAKAD si Basilio ganap na ikapito ng gabi. Pinag-iisipan niyang mabuti ang mga kailangang gawin. Nanggaling siya sa bahay na tinutuluyan ng kaibigang si Isagani at nalaman niyang hindi pa ito umuuwi. Doon sana niya nais makituloy kahit pansamantala sapagkat wala siyang salapi. Ang tanging mayroon siya ay ang ibinigay na rebolber ni Simoun. Hindi mawala sa kanyang isip ang tungkol sa lampara at kinikilabutan siya sa tuwing maiisip ang kasawiang idudulot niyon sa mga tao. Naalala niya

EL FILIBUSTERISMO

127

,28

EL FILIBUSTERISMO^

ang bilin ni Simoun na lumayo siya sa Kalye Anloague kung saan naroon ang dating tahanan ni Kapitan Tiago. May magaganap na kasayahan sapagkal doon idaraos ang piging ng kasal nina Paulita at Juanito. Napagtagni-tagm niya ang lahat ng sinabi ni Simoun at alam na niya ang panganib na magaganap. Nakita ni Basilio nang dumating ang karwahe ng bagong kasal kung saan lulan sina Paulita at Juanito. Si Paulita ay nakabelo at nakadamit pangkasal. Napabulalas si Basilio, "Kaawa-awang Isagani! 1 Ano kaya ang nangyari sa kanya?" Pinag-isipan niyang mabuti kung tamang isama si Isagani sa binabalak nila ni Simoun. Sa huli ay naniniwala siyang hmdi iibigin ni Isagani ang sumama sa isang karahasan. Hindi dinanas ni Isagani ang mga kasawiang dmanas niya. Nagunitang muli ni Basilio ang pagkabilanggo, ang kabiguan sa pag-aaral at ang mga nangyari kay Juli. Kung hindi sana nila sinapit iyon ay natapos na siya ng kursong Medisina, isa na siyang manggagamot at marahil ay kasal na rin sila ni Juli at nagsasamang matiwasay. Muli niyang kinapa ang rebolber at kinainipan ang isang malakas na pagsabog na siyang hudyat ng malagim na karahasan. Nakita ni Basilio na dumating na si Simoun dala ang isang regalong nakabalot. Naglalakad ito at kasunod ng tila prusisyon ng mga tao. Naroon din ang kutsero ni Simoun na si Sinong, ang lalaking binugbog ng mga guwardiya sibil sa San Diego at nagbalita sa kanya ng mga nangyari sa Tiani. Naglakad si Basilio patungong Kalye Anloague sapagkat doon ang tungo halos ng lahat ng bisita. Ang Kapitan Heneral na siyang ninong ay hindi nagpunta ng simbahan subalit dadalo naman sa hapunan, dala ang isang tanging ilawang handog naman ni Simoun. Sa harapan ng bahay ay may nakaparadang karwahe at bumababa ang mga nakasakay. Masayang-masaya si Don Timoteo Pelaez na ama ni Juanito. Higit pa sa pinangarap niya ang pangyayaring iyon na bumagsak mula sa langit ang isang napakalaking suwerte sa buhay nilang mag-ama. Naikasal ang kanyang si Juanito sa isang mayaman at napakagandang babae at pinautang siya ni Simoun ng gastusin sa kasal. Ang bahay na iyon ni Kapitan Tiago ay nabili niya sa halagang halos ibigay na lamang sa kanya. Isa ring pinagpalang kapalaran na ang ninong sa kasal ng kanyang anak at manugang ay ang isa pinakamakapangyarihang tao Pilipinas. Sa mga oras na iyon ay bisita niya
FILIBUSTERISMO
ar

Velasquez at Murillo ay uindi naman niya kaya. Nagkasya na lamang siya sa isang kromo. Inilabas ang pinakamagagandang plato, kubyertos at mga kasangkapang j^basagin para sa handaan. May mahabang mesa na kasya ang tatlumpung ^atao at mayroon ding maliliit na mesa na pandalawahan lamang. May ^kapatong na bulaklak sa gitna ng mesa at ilang palamuting laso't ilaw. Ang mga dakilang panauhin at mga diyus-diyusan ay nasa malaking mesa ua nakalagay sa asotea. Pitong kubyertos lamang ang naroon pati ang Puiakamasasarap at pinakamamahaling alak. Sadyang hinanap ni Don Timoteo j*ng pinakamasasarap at pinakamamahalin upang ihain sa mesang iyon. At **Uig sasabihin lamang ng Kapitan Heneral na ibig nitong kumain ng tao ay na gagawa ng isang malaking krimen si Don Timoteo. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. piging 3. lulan 5. handog alpombra 4. muwebles

1. 2.

GAWAIN * • Ano ang nagtulak kay Basilio upang umanib sa mga balak ni Simoun? 2- Bakit sa palagay ni Don Timoteo Pelaez ay napakasuwerte niya? ^ Sa handaan ba ay makikitaan ng pantay na pagtrato sa lahat ng bisita? ^lagbigay ng halimbawa at pangatwiranan. ^- Ano'ng ipinahihiwatig ng pagpapakasal ni Paulita at Juanito? ^- Anong ugaling Pilipino ang ipinapakita ni Don Timoteo Pelaez? Kabanata 35 ANG PAGDIRIWANG DUMATING ang mga bagong kasal kasama si Donya Victorina. Panay
Bn i ,L.I!~^I__________________________-----------------------XT------------------------I!T«*.»--------

130

EL FILIBUSTER1SM

129

»g lahat ng importanteng tao sa Maynila at si Simoun ay may handog na Parnbihirang regalo para sa bagong kasal. Nagkaroon ng malaking pagbabago ang dating bahay ni Kapitan Tiago sapagkat pinuno ito ng palamuti. Ang mga dingding ay dinikitan ng magagarang Papel at nawala ang amoy ng usok at apyan. Ang malawak na sala ay ni latagan alpombra. Nilagyan ito ng malalaking salamin kaya't higit na naging lalaking tingnan. Nilagyan ng kurtinang pelus na kulay pula at nabuburdahan a§ ginto at may unang titik ng pangalan ng bagong kasal. Bago ang mga "nuwebles at kasangkapang sunod sa uso. Ang tanging napintasan ay ang ^korasyong kromong Intsik na matitingkad ang kulay na ipinalit ni Don ^irnoteo sa mga lumang litograpiya ng mga santo ni Kapitan Tiago. Ayaw ^aman niyang maglagay ng mga larawang guhit ng mga Pilipino. Gustuhin j^an sana niyang bumili ng mga pinta nina Rafael,

diyus-diyusan gaya ng mga kawani ng pamahalaan, mga negosyante, malalaking tao ng lipunan. Kanya-kanyang pagpapakitang gilas at mga kilo na nagpapakilalang sila'y sanay sa mga ganoong uri ng okasyon. Marangyan pagdiriwang ang idinulot ng mga palamuti at napakaraming ilaw na nagbibigay ng matinding liwanag sa buong paligid. Maririnig ang kalansingan ng mg kristal at babasaging kasangkapan na higit na nagpapatingkad ng kasiyah ng mga naroon. Si Don Timoteo ang pinakaabala sa lahat at hindi ito mapakali. Panay ang ikot at pagbati sa lahat ng naroon at sa mga dumarating pang bisita. Sa pagdating ng bagong kasal, ni Donya Victorina at mga abay ay higit na naging masigla ang paligid. Nagkaroon ng palitan ng mga makahulugang tingin at ngiti ukol sa bagong kasal. Tila naman lalong nakuba si Juanito dahil sa pagtugon sa mga yumuyukod at bumabati. Sinisikap niyang mawala ang pagkakuba subalit kailangan niyang tumugon sa pagbati ng mga tao.

Dumating na rin sa wakas sina Padre Salvi at Padre Irene ngunit wala pa ang panauhing pandangal na Kapitan Heneral. Masakit na ang mga paa, binti at balakang ni Don Timoteo subalit wala siyang magawa. Kanina pa nga niya gustong pumunta ng palikuran dahil sa tawag ng kalikasan subalit hindi siya makaalis dahil wala pa ang Kapitan Heneral. Kailangang naroon siya kapag dumating ito kaya't anumang hirap ay kanya na lamang titiisin. May pumintas muli sa mga kromo sa pader na ito'y maruming tingnan. "Nakakarumi ng dingding? Aba, hindi ba ninyo nalalaman na iyan ay pinakamahal na mabibili sa Maynila sapagkat iyan ay inangkat pa sa Europa." Nagalit na si Don Timoteo at sinabing sisingilin daw niya ang utang ng sinumang mamintas kinabukasan din. Narinig nila ang yabag nang rumaragasang kabayo at dumating na ang Kapitan Heneral. "Nariyan na ang Kapitan Heneral!" wika ng isang panauhin. Nawala ang pagkayamot at masamang pakiramdam ni Don Timoteo nang tiyaking dumating na ang panauhing pandangal. Napalitan ito ng pagkalito at hindi magkandaugagang isinama ang anak at ilang piling panauhin upang salubungin ang dumating. Tumugtog ang Marcha Real at habang umaakyat ang Kapitan Heneral ay tunay na ipinapadama ni Don Timoteo na ang bahay ay maaaring ariing kanya ng Kamahalaan. Bakas ang lungkot sa mukha ng Kapitan Heneral sapagkat kaunti na lamang ang nalalabi sa maningning niyang araw. Tatlong taon niyang pinagharian ang Pilipinas na nagbigay sa kanya ng maraming salapi sa bangko, mga pag-aaring hotel at iba pang negosyo. Ang ibang tulad niya'y nagsiyanr din at pagkatapos ay muling naghirap. Naiisip din niya ang kinalabang Mataas na Kawani na ngayon ay naghihintay sa kanyang pagbabalik sa Espanya para siya'y iharap sa korte. Sana nga'y nagtagal pa siya gaya ng payo ni Simoun subalit halata na rin niya sa kilos ng mga taong nabawasan na ang pagtatangi sa kanya. Ang iba pa nga'y nagagawa nang tumingin ng diretso sa kanya. "Papalubog na ang araw," wika ni Ben Zayb kay Padre Irene na patungkol sa pagbaba sa puwesto ng Kapitan Heneral.
I-L FILIBUSTERISMO 131

Si Basilio ay nasa harapan ng bahay at nakikita ang mga nagdaratingang panauhin. Kanina'y nakaramdam siya ng habag sa mga walang malay na madadamay at gusto niyang bigyang babala ang mga iyon. Bagama't puno ng paghihimagsik ang dibdib dahil sa sinapit ng kanyang mga mahal sa buhay, dahil kay Juli at sa namatay nilang pangarap, biglang nagkaroon na naman siyangpagaalinlangan. Marami ang madadamay na walang kasalanan. Nguni't nang makita niya ang pagdating nina Padre Salvi at Padre Irene ay nagbago ang lahat sa kanya. "Hindi ako dapat magkulang sa pagtitiwalang ipinagkaloob sa akin. Ako'y may utang na loob kay Senyor Simoun samantalang wala sa mga taong ito. Siya rin ang humukay ng libingan ng aking ina na kanilang pinaslang. Nagpakabuti ako TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita l.marangya \ mmaragasa 5:nagpaJdtanggilas 2. yamot 4-hindl magkandaugaga

at sa kabila ng aking pagpapatawad ay ano ang naging kapalit? Mabuti pa ngang magkadurog-durog silang lahat at humalo sa hangin," mahina niyang sambit. Nakita niya nang bumaba ng bahay si Simoun. May ilaw na ang lampara at malapit na ang itinakdang oras ni Simoun. Narinig pa ni Basilio ang utos ni Simoun sa kutsero. "Sa Escolta! Magmadali ka!" Nagmadali na rin si Basilio sa paglalakad palayo sa pook na iyon. Nakasalubong niya si Isagani na papunta sa Kalye Anloague, sa dating bahay ni Kapitan Tiago, sa bahay kung saan kasalukuyang ipinagdiriwang ang kasal nina Paulita at Juanito. Nag-usap ang dalawa at nakadamang habag si Basilio kay Isagani. "Gusto mo na bang mamatay?" Hindi tuminag si Isagani sa kinatatayuan. "Makinig ka sa sasabihin ko. May magaganap na pagsabog sa bahay na iyan at lahat ay masasawi. Mas makabubuting umalis na tayo sa lugar na ito. Hindi tayo dapat magsayang ng panahon." "Gusto kong makita si Paulita sapagkat bukas ay iba na siya," malungkot ang tila wala sa sariling si Isagani. Walang nagawa si Basilio kundi ang lumayo at iwanan ang kaibigan. Naiwan si Isagani na nakatanaw sa bahay na pinagdadausan ng piging. Nalaman niyang sasabog ang bahay na iyon at naroon ang kanyang babaing pinakamamahal. Hindi niya papayagang mangyari iyon. Mabilis na nagpasya si Isagani na pumasok sa loob ng bahay. Nakapasok siya dahil sa maayos na kasuotan. Sa loob ay may nakakita ng isang pirasong paiw|EL FIL,BUSTERIsrMO Mane thecel, pares, n»a mS ibig sabihin ay "tapos na ani nakasulat ay May pinna ito ng pa^g3'311 ni Crisostomo Ibarra. ^P^gyarihan m-o." "Ito'y lagda ng is^ng pilibusterong may sampung t*nn wika ni Don Custody sa namumutlang Kapitan Heneral nan8namamata^y." Maging si Padre Sa,vi ay namutla nang makita at t ma kamay nga iyon ni c *"isostomo Ibarra. patunayang suL atNatakot ang lah^ at tatawag sana ng mga kawal subalit wala itong mPta kundi mga tagapagsilbi NilaiT8 apitan Hene-ial m na la ang loob at nagkunw^ng bindi natatakot. mang n ito "Ipagpatuloy ang kasayahang ito at huwag hav* masamang biro," uto<? n 8 Slram ng isa :ng g Kapitan Heneral sa lahat Nagwika si Don Custodio, "hindi ba't ang kahulim gan n pares ay papatayin tayong lahat?" g Mane thecel, Natigilan ang lah*»t kasabay ng pagkahulog ng iU^ u u . Lumamlam na ar>g aP°y sa mitsa ng lamparang vff*08-mutusan ng Kapitan general si Padre Simoun Irene na itaas an •"' kaya't Ngunit bago mafcakilos si Padre Irene at sundin an -Sa" Heneral, isang anino ^°g biglang sumulpot para kunin 7 i * "8 KaPitan ang mga sumunod nj» para Mabiiis P^gyayari at ni wala halos nat ' tumakbo ang anino at itinapon sa ilog pansin ang lampara - Mabilis ua

T ^

"Apatnapu o higit pa ang mga tulisan at sila'y armado ng baril. Ang ilan ay Kapwa iniisip ng dalawa ang lugar na maaaring puntahan ni Simoun. Ang mga nahuli ay kabilang raw sa mga tauhan ni Matanglawin na walangang hinala at paniniwalang si Simoun nga ang pinunong tinutukoy ng mga tulisan. Makikipagtagpo pa rawnaghahanda ng kasong ihaharap laban kay Simoun." na walang iba kundi si Simoun. Pamumunuan Dinalaw ni Ben Zayb si Don Custodio sa bahay ng matandang lalaki. at maging sina Padre Irene. Dinatnan nito si Don Custodio na ayon sa utos ng Kapitan Heneral na kaibigan nitong matalik. Nagtaka si Ben Zayb kung bakit hindi na lamang hinayaan ang balita gayong hindi naman iyon makakaabot ng Espanya. At silang mga Nagtalo ang dalawa.Nagkaroon ng kaguluhan sapagkat napasok daw <. itak at iba pang uri ng patalim." Nais ni Ben Zayb na palakihin ang pangyayari gaya ng unang napabalita. Nasugatan ito sa kamay at nabukulan sa ulo. puti ang buhok at ito'y kumikilos dalang ilang rebolber at mga bala ang manunulat. Isang balita ang dumating kay Ben Zayb. mga bahay ng mayayamang tao. eskopeta. "Mahigit dalawang libong piso ang nakuha at nasugatan nang malubha ang pari at dalawang alila. Ngunit ang totoo ay tatlong tulisan lamang ang lumusob doon na pawang mga itak ang dala at halagang limampung piso ang tanging natangay. Nawalan ng saysay ang pagsusulat ng artikulo at mga pagsisinungaling ni Ben Zayb. Marami ang nabigla sa mga nakakakilala Matanglawin na sumapi sa pangkat upang sumalakay at mangulimbat sa kumbento atkay Simoun. Magkikita-kita raw sila sa Sta. Ang pagkahimatay ni Padre Salvi ay sinabi niyang bunga ng sama ng loob sapagkat sa kabila ng pangangaral sa mga Indiyo ay nakagawa pa ng ganoong kasamaan.^^ f P "?8 kaguluhan. Don Custodio at Padre Salvi ay pinagmukha niyang matapang na hindi natakot sa malaking panganib. Bakit ipinagtapat ni Pasiho kay Isagani ang magaganap na oaesabop? 4. sa kanila ang mga artilyero upang sumuporta kaya't wala raw dapat ikatakot. kailangang palabasin natin na maraming lumusob dito para magnakaw. Makatarungan bang sumabog ang lampara? Pangatwiranan Kabanata 36 KAGIPITAN NI BEN ZAYB UMUWI agad ng ^. Ang "May katotohanan ba ang balita?" tanong ni Ben Zayb. ni Padre Camorra.i May humingi ng bari1 "P^g habulin ngunit wala na "8 magnanakaw. Pinalabas niyang bayani ang Kapitan Heneral. nakatalon na sa ilog ^ mino sapaglcat GAWAJN 1. Ngunit walang naganap na pagsabog "Saan ba siya maaaring matagpuan?" ganting tanong ni Don Custodio." A i ang nagsipagtago at nangakong maghihiganti sa namumunong Kastila na hindi tumupad mga brilyante?" tanong pa rin ni Ben Zayb. Ang pagkatigagal ng mga panauhin sa takot ay binaligtad ng manunulat at pinalabas na ang mga ito ay sanay sa pagharap sa ganoong klase ng pagsubok. Kailangan daw damihan ang bilang ng mga tulisang sumalakay. Agad pinuntahan ni Ben Zayb si Padre Camorra sa bahay na pahingahan ng mga prayle sa Pasig. kung kaya't ang ibang tulisan ay umurong at nagbalik ng kabundukan. Nalaman niya na ito pala ang nabiktimang pari. Mesa. Pinasok nila ang "Ano ka bang tao ka? Bakit hindi ko malalaman ang nangyari?" pakikipagtalopinakamalapit na kumbentong maaaring salakayin at doon nangulimbat. hindi na ito matagpuan sa tinutuluyang bahay niya sa Escolta. GuSt0 niyang papurihan ata os magnanakaw. Hangad ng manunulat ang mabuting paglalakbay ng Kamahalan kaya't nais niya itong pabaunan ng isang magandang artikulo. Bakas ang matinding takot sa mukha ni Padre Camorra. Natagpuan din ang Naputol ang pagtatalo nila nang may lumapit para sabihing nadakip na ang mgamaraming mga bala at pulbura sa loob ng bahay nito kaya't unti-unti nang tumitindi tulisan. Bakit tinawag na mfiliit na diyus-diyusan ang ilang mga bisita1? 2. EL FILIBUSTERISMO 133 ang Kapitan Heneral upang hindi nito baunin sa paglisan ang isang masamang karanasan. kayumanggi. Ngunit kapansin-pansin ang pagkawala ni Simoun at pilit ni Ben Zayb. Napuno ng kasinungalingan at pagtatakip ang balita ngunit hindi ito napalathala kinabukasan sapagkat hindi pinayagan ng Kapitan Heneral./Sinabi raw ng mga tulisan na niyaya sila niNabalot ng hiwaga ang buong pangyayari. Nasira ang mga silya dahil sa ginawang pagtatanggol ng pari sa sarili kaya't sugatan ang kanyang kamay." sabi ng nagbalita. "Hintay. hudyat daw ay isang malakas na pagsabog. Nabahala si Ben Zayb sa naging kalagayan ng pari." at isinulat ni Ben Zayb ang sumunod pang mga pahayag ng lalaki. naiwan daw ay nagpasya na lamang gawin ang kailangang gawin. Ano ang ikinatatakot ng Kapitan Heneral sapagbabalik niya sa Esnanva? 2. "Huwag ninyong sasabihin ang mga iyan at marahil kayo'y nahihilo pa. 134 . iba kundi si Kabesang Tales. Sa kabilang dako ay pinaratangan niya na isang masamang nilalang ang pinagbibintangang EL FILIBUSTERISMO ng salita sa ikalawang pagkakataon na pagsiklab sana ng himagsikan. Ayaw paniwalaan ang mga tulisan sa paglalarawan nila sa tinutukoy na pinuno "Basta. Isusulat niya ang mga pangyayH^g dalathala sa pahayagan. May daw sila ng isang Kastila na mataas. Matinding sama ng loob ang naramdaman niya ngunit walang nagawa maging ang patnugot para siya pagbigyan. Sino ang salarin naflg Pagkaudlot ng pagsabog? Bakit niya ito einawa? 5. Ibinalik kay Ben Zayb ang kanyang artikulo kalakip ang patalastas na mahigpit na ipinagbabawal ang paglalabas ng anumang nangyari sa kasalan. Ang sabi ay nilusob ng mga tulisan ang bahay na pahingahan ng mga prayle sa Pasig.

Maging ang pinakabatang si Tinay ay nabagot dahil sa mag-isang TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan paglalaro ng sungka. pakikipagsabwatan at mga pagsalakay. Ang asawa nitong si Kapitana Loleng na isang masipag at matalinong 4. Zayb? Si Dominggo. HIWAGA "Saku-sakong pulbura ang nasa ilalim ng sahig! Mayroon din sa bubungan at ilalim ne mga mesa! Kung may isang nagsindi ng sigarilyo ay tiyak na SA kabila ng mga pag-iingat at paghihigpit ay kumalat din ang mga balibalitang maraming idinagdag at naging pagbabago.Ano ang nilalaman ng artikulo ni Ben Zayb? Bakit niya ito isinulat? hindi nagbihis at lumabas. Malungkot at EL FILIBUSTERISMO 135 tahimik lang siya. Maging si Isagani ay hindi pinansin ang pagtawag ni Tinay na dumadalaw lamang sa tahanan ng mga Orenda gayong patnugot madalas makipagsungka sa kanya ang binata at makipagdayaan. mangulimbat 4." bahay ng isang mayamang pamilya. Cruz. Ito ang nagkukuwento sapagkat galing ito sa bahay ni Don Timoteo at doon nasagap ang mga balita. Naging usap-usapan din ito sa . Naghatid ng pares ng hikaw si Chichoy na panregalo ng ama sa anak at manugang. Nakita raw ni Chichoy ang ginigibang Kabanata 37 ANG kiosko na kinainan ng mga diyos-diyusan.Ano ang nakatagong intensiyon ng mga pari at ni Ben Zayb sa kagustuhang Ang nasa sentro ng usapan ay ang payat na lalaking si Chichoy na makita si Simoun? pinapakinggan ng lahat. Ito ang Pamilya Orenda na negosyante ng Animo'y may naganap na senyasan sa mga pinakawalang tingin ng dalawang alahas sa komersiyong pook ng Sta. paksa ng usapan.Ano ang nangyari sa mga tulisang naghihintay ng hudyat sa pagsiklab ng kasinggulang ngunit nang araw na iyon ay hindi umalis ng bahay upang makinig din himagsikan? kay Chichoy.tigagal 5. ang kasintahan ni Sensia. Maging ang GAWAIN magandang dalaga ng mga Orenda ay hindi namintana kasama ang nobyong si 1.. mga ng mga salita. 1. Naroon din si Momoy.. Hindi nito lubos na maunawaan kung ano ang halaga ng pinaguusapan ng mga taong nagtitipon sa kanila tungkol sa mga sako ng pulbura. 5. entrusuwelo 3.Paano nagkaroon ng ideya ang lahat na si Simoun ang pinuno ngbabae ay nag-ukol din ng pansin sa kuwentuhan sa halip na pansinin ang isang plato himagsikan? na may lamang butil ng mga perlas at brilyante sa kanyang harapan. na ama ng tahanan at may palayaw na Kapitan Toringgoy ay 2. nagpipiyano o ibang pinagkakaabalahan ang pamilya at sa halip ay nakikiumpok ang bawat miyembro sa lalaki. Tiyak na may biyayang dala ang hangin.Bakit hindi pinahintulutan ng Kapitan Heneral na malathala ang artikulo ni Ben Momoy upang makinig sa kuwento ni Chichoy. Ugali nitong mamasyal at makipagkuwentuhan sa mga 3. hiwaga Nakinig lang si Isagani sa mga kuwento ng platerong si Chichoy."Sa oras na mahuli siya'y. Walang naglalaro.

at may nagpalagay na isang Indiyo. Loleng." gawain. Ayon pa kay Chichoy.." kong umalis siya kaagad dahil kukunin daw niya angregalo para sa bagong kasal." paliwanag naman ni Momoy. na kuwento ni Momoy. mahahalagang mga tao at maging mga "Nakatalon daw sa ilog kasama ang lampara. dumalawIto'y walang iba kung hindi ang mag-aalahas na si Simoun. na tayo ngayong Kapitan Heneral." patuloy na wika ni Chichoy. kagagawan. Bakit hindi siya magkakaganoon? Isa siya sa mga bisita atNgumiti si Chichoy." pagpatay." tiningnanmga dalaga ng Orenda na si Binday. Ah. kawani ng pamahalaan. bahay ng mag-aalahas nang nagpunta sila para bumili ng mga bato. Naalala nito ang kulay bughaw na ningas sa ng dalaga ang kasintahang si Momoy. Simoun at pati na rin ang amoy asupreng bahay nito. "Sasabihin ko na sa inyo kung sino ang higit na pinaghihinalaan. Kung nalaman lang marahil ng magnanakaw na ito ang tunay na layunin "Baka naman ng Intsik na si Quiroga. Nagpilit magpakatatag si Momoy at magtapang-tapangan sa harap ng pamilya ang ilaw sa kasalan. "Hindi ba nahuli ang magnanakaw?" may isang nagtanong." patuloy Kalye Anloague." Nakildnig pa ring mabuti si Isagani habang ng kasintahan. Sila lamang naman daw ni Simoun ang namahala ng mgaTiya Tentay na isang demonyo si Simoun at nabili na ang kaluluwa ng mga Kastila. "Kung nagkaroon ng pagsabog. Agad nag-usisa si Sensia." Napatingin ang mga dalaga kay Isagani at nagpakawala lamang ng ngiti ang "Pero kaibigan siya ng Kapitan Heneral at kasosyo sa negosyo ni Don Timoteo." dagdag na dapat managot sa pangyayaring ito?" impormasyon ni Chichoy. At isang magnanakaw daw ang pumasok para nakawin ang lamparang iyon na galing kay Simoun. "Walang matitira kung nagkaroon ng pagsabog. "Malamang daw na isa sa mga kaaway ni Don Timoteo oSimoun sa handaan?" Si Momoy ang sumagot. "Naroon pa naman ang lahat ng may "Pinaniniwalaan na sa pamamagitan ng lamparang iyan ay sasabog ang buong pagkakautang sa akin! Bukod pa sa mayroon tayong bahay doon. "Naroon. pati ikaw ay. "Wala ba si nagbigay ng pahayag. Muling nagpakawala ng ngiti si Isagani pero nanatiling umid ang dila. Noon nagsalita si Isagani. Dumating ang mga guwardiya sibil at walang matukoy kung sino ang maywika pa rin ni Sensia." ay malamang sa pinag-isipan niyang mabuti ang lahat at tiyak na hindi niya iyon EL FILIBUSTERISMO 137 136 EL FILIBUSTERISMO . "Hindi malaman ni Don Timoteo kung sino ang dapat sisihin sa pangyayari." Ngayon ay malinaw na sa lahat ang hindi maipaliwanag na kayamanan ni "Ngunit. Napasusmaryosep si Kapitan Loleng. Nagpatuloy "Nauunawaan ko na ngayon ang lahat. Walang sinabing anuman si Isagani kung kaya't hinarap ito ni Kapitanbulalas pang wika ng dalaga. naalala isa sa mga karibal ni Juanito.. "Ang kumuha ng pag-aari ng iba ay isang malaking "Hindi kaya kagagawan din ito ng mga prayle?" kasalanan. Ayaw n'yo kasing maniwala sa sinabi ni sa pagkukuwento si Chichoy.." binata." hindi maituloy nang nagkakandautal na si Momoy ang sasabihin. Noon sumabad ang isa pa sa Nagsalita si Sensia. Nakita ko siya. "Kagabi ay lumamlam sumagot. May nagsabing isa raw itong Kastila. arsobispo. Pinaghahanap na ngayon si Simoun. Sino ba talaga angkabahayan ni Don Timoteo." Lahat ay natigilan at din daw doon si Ginoong Pasta athindi nakapaniwala sa sinabi ni Chichoy. lumapit pa nga sa kioskong tinutukoy ni Chichoy.. Binilinan kaming ilihim ang lahat at saka kami pinaalis. "Ang mabuti pa siguro'y magtago ka na lamang at baka ikaw pa ang "Oo nga! Nakipagsosyo siya upang maisagawa ang binabalak na panggugulo at mapagbintangan. maputla at natitilihan. "Labis akong nabahala sapagkat kung nangyari ang pagsabog ay tiyak na walapalakad-lakad. Hindi "Sino naman kaya ang gagawa noon?" nagugulumihanang tanong nl Kapitana Loleng subalit hindi mababakasan ng takot." Si Kapitan Toringgoy angNagkuwento na rin ang ngatal pa rin sa takot na si Momoy. Tiyak na wawasakin ng malakas na pagsabog ang buongmayroon namang nagsabing Intsik daw."May kinalaman kaya ang mga estudyante?" "Si Makaraig?" Pinutol ng pag-ubo ni Kapitan Toringgoy ang mga naging pala-palagay. Samantalang si Momoy ay maputlang-naiwasan ng kapitan na lihim na sulyapan ang kinaroroonan ni Isagani. Nagbigay ng kani-kaniyang hinala ang mga nakikinig ng kuwentuhan.

platero ngatal 4. 3. 1. nabagot 3. TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. Anuman ang maging kapalit ay hindi ko nanaising malagay sa kanyang katayuan." Nagpatuloy sa kuwentuhan ang mga naroon. Makaraan ng isang oras ay nagpaalam na si Isagani sa pamilya upang umuwi at mamuhay sa piling ng kanyang amain.kukunin. ningas . 2. lumamlam 5.

2. "Ang kumuha ngpag-aari ng iba ay isang malaking kasalanan. 3. Kung nalaman lang marahil ng magnanakaw na ito ang tunay na layunin ay malamang sa pinag-isipan niyang mabuti ang lahat at tiyak na hindi niya iyon kukunin. Ipaliwanag ang pahayag ni Isagani. Humahalo ang pawis . Pinatay niya ang Juez de Paz ng Tiani. Binigla niya ang bayan ng Cavite na matapos lusubin ay tinangay ang lahat ng sandata sa tribunal. Naghasik siya ng takot sa mga negosyanteng naglalakbay at ang mga mahihirap naman ay natatakot madiin sa ginagawang paghahasik ng lagim ng mga tulisan. Nilulusob ng kanyang pangkat ang bawat madaanang lalawigan. Isang malaking pinsala ang idinulot ng panunulisan ni Matanglawin sa kabuhayan ng mga lalawigan. sinunog ang isang kabyawan sa Batangas. Kabanata 38 ANG KASAWIAN NAGING kilabot ng buong Luzon si Matanglawin at lumaganap na ang kanyang panunulisan. Napakainit ng buwang iyon ng Mayo kaya't labis ang naranasang hirap ng mga dinakip. Binabantayan ng sampling sundalo ang pamamaybay nila sa pitak. Umabot saTayabas at Panggasinan hanggang sa Albay ang pananalakay ni Matanglawin at ikinalat ng dugo ang kanyang pangalan. Abot-siko at kabit-kabit ang pagkakagapos sa mga ito. ano ang iyong gagawin at bakit? Pangatwiranan. walang pandong at mga nakayapak. Sumisigid sa kanilang utak ang tindi ng init na tila nagpapakawala ng kanilang katinuan at malay-tao.138 EL FILIBUSTERISMO 1. Anuman ang maging kapalit ay hindi ko nanaising malagay sa kanyang katayuan. winasak ang mga pananim at nangulimbat sa mga mayayamang tao. 4. GAWALM Ano ang labis na ikinabigla ni Kapitan Loleng sa mga narinig na balita? Ano ang pala-palagay ng mga tao tulad nina Kapitan Loleng at Kapitan Toringgoy sa nabigong kaguluhan? May katotohanan ba ang mga bali-balita at haka-haka ng mga tao? Pangatwiran. May anim o pitong magsasaka ang dinakip ng mga guwardiya sibil na naglalakad sa gilid ng bundok isang katanghaliang tapat. Nabigong hulihin ng mga humahabol na sundalo ang pangkat ng tulisan dahilan upang dakpin ang mga walang malay na magsasaka na nagkakamit ng parusa." 5. Kung ikaw si Isagani.

"Mapanganib ang lugar na ito. Isang malakas na hagupit ang ipinagkaloob ni Mautang sa isang bihag. Nang-uusig na tiningnan ng bihag si Manaka-naka silang humihinto sa paglalakad tuwing iinom ang mga sundalo. sulong!" muling sigaw ni Mautang.. Sa tuwing inihahampas ng mga kawal ang hawak na sanga sa kanilang katawan ay napapatakbo ang ilang nahuli at pasubsob na napapasunod ang nasa dakong hulihan. Isang sundalo ang lihim na umiiling at halatang tutol sa kalupitan ng mga kasama. pagod.nila sa alikabok at nagiging putik na nakabahid sa kanilang mukha at katawan. Pagkatapos ay muli silang makakaranas ng hagupit ng mga sanga na may kasama pang mga sigaw na pautos. "Huwag kang hangal! Sinasadya ko silang pagmalupitan at saktan para galitin. Sa gayon ay magtangka silang tumakas at ng. Mautang!" sigaw niya sa kasama. pung!" Isang bilanggo ang nakiusap na magpahinga dahil sa tindi ng pagod subalit hindi pumayag ang kabong kasama nila. pagkahapo at hirap na walang kahulilip. "Pabayaan mo silang maglakad ng malaya. kunot ang noo bilang pagtutol at halatang masama ang loob. Tahimik siya sa . Bakas sa kanilang anyo ang magkahalong poot at kawalang pag-asa. "Baguhan ka ano? Ano ba'ng ginagawa ninyo sa mga bilanggo ninyo sa digmaan?" sagot ng lalaki. May ilang bumabagsak sa lupa dahil sa panghihina subalit napipilitang bumangon muli para danasin ang patuloy na paeDaoarusa." sagot ng lalaking tinatawag na Carolino." "Hala. "Higit na mabuti. Hindi niya nakayanan ang ginagawa ng isang sundalo na bukod sa hinahagupit ang nahuli'y sinisipa at tinatadyakan pa sa tuwing nadadapa. EL FILIBUSTERISMO 139 paglalakad. Nilapitan ni Mautang si Carolino at pagkuwa'y binulungan. Iginala ng kabo ang tingin sa paligid at natiyak niyang nasa isang ilang na lugar sila..

Nakatago ang namamaril sa isang malaking bato na nasa bandang itaas." Mas matitinding hagupit ang naging tugon ni Mautang sa lalaking nagsalita. "Mas malupit ka pa kaysa sa mga panginoon. "Tigil!" Tumigil ang pangkat sa paglalakad upang magkubli. Pagkuwa'y isang malakas na putok ang kanilang narinig. Muli na namang sumipol ang isang punglo kasunod ang malakas na putok at nasapol ang binti ng kabo. Napasigaw ito sa takot.Mautang. Sumigaw ang kabo na namumutla. Tinamaan ng bala ang dibdib ng malupit na sundalo at bumagsak ito sa lupa na isang bangkay. .

sumisigid nalamang huhulihin patay man o buhay ay nakuha pang ngumiti nang pakutya.. Marahil daw. Ano ang ibig sabihin ng mga ngiting iyon at sa kabila ng mga pagbabanta ay hindi man lang nakaisip magtago ni TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan Simoun? ng mga salita.. Inisip ni Padre GAWAIN Florentino kung paano maililigtas ng isang paring Pilipinong tulad niya ang isang 1. Ano ang lihim na itinatago ng katauhan ni Carolino? madaliang pagpapakasal ni Paulita Gomez kay Juanito Pelaez na lalong nagpaaba sa 5. darating upang dakpin ito sa ganap na ikawalo ng gabi. walang iba kundi si Tandang Selo. sapat upang makapagpahinga. Batid din niya na may malaking kinalaman si Simoun sa 4. Sumunod ay ang ipabaril. sinabi na lamang Tumigil sa pagtugtog si Padre Florentino. Buhay o . Bakit kailangang parusahan at saktan ang mga nadakip na bihag ayon kay Kinalimutan na ni Padre Florentino ang panlilibak sa kanya ni Simoun may Mautang? dalawang buwan na ang nakalilipas mula nang lapitan niya ito at hingan ng tulong para mapalaya si Isagani. Ano ang idinulot ni Matanglawin sa mga tao? tulad ni Simoun gayong noon ay hinamak at dinusta nito ang kanyang pagkamababang-uri bilang isang Indiyong pari. Isa sa mga sundalo ang nagmamadaling umakyat upang tingnan ang isang Ngunit saan nanggaling ang sugat? Nagkasugat ba ito sa pagtakas habang matandang lalaki na naghihingalo. Nakapagtatakang sa kanya nagpunta si Simoun upang magpakalinga. Tinawag siyang Carolino sapagkat galing siyaMalubha ang sugat nito at mas magiging masama ang kalagayan nito dahil sa isang ng Carolinas at doon nakipagdigma. Natigagal naman si tumutugis kay Simoun ay ang pumalit na Heneral upang makuha ang bitbit na Carolino. Agad pinuntahan ng pari ang silid kung saan naroon si Simoun. mayaman at 1. May dala itong Lumitaw ang isang lalaki mula sa pagkukubli sa malaking bato na tila sumenyas. Bakit nag-alinlangan si Carolino na barilin ang matandang lalaki? kalagayan ng kanyang pamangkin. Wala pang nakakarating na balita sa pari at hindi "Barilin mo!" muling utos ng kabo. Malakas ito.makahulugang ngiti ni Simoun nang mabatid nito ang tungkol sa telegrama at sa mga Bangkay na ang matandang lalaki ngunit nakaturo pa rin sa likod ng mga bato. Pinag 140 Kabanata 39 ANG KATAPUSAN NASA tahanan niya si Padre Florentino kung saan mula sa bintana ay abot-tanaw ang laot. "Carolino. Inisip ng pari na isang palalo si Simoun. 2.EL FILIBUSTERISMOdarakpin daw sa gabing iyon. EL FILIBUSTERISMO 141 iisipan niyang mabuti kung dapat niyang isuko si Simoun. pandong 4. Malinis at mahangin ang silid. gamitin mo ang pagiging asintado mo!" ang utos ng kabo. Si Carolino ay si Tano na anak niipasya sakaling may dumating na mga guwardiya sibil upang hulihin si Simoun. Tanging si Don itinuturo sa likod ng batuhan. maleta. kabyawan 5. Buhay pa ito kaya't sinaksak ng sundalo ngtinutugis? Natiyak ng pari ang kanyang hinala nang tanggapin ang telegrama lalo't bayoneta. ang Victorinang iyon ay magagawa akong Nagsiluhod ang mga bilanggo kasama ang pa^mamakaawa. Ang kanyang nabaril ay ang kanyang lolo namahabang paglalakbay. paghahasik makapangyarihan ngunit sa kabila ng kahabag-habag na kalagayan at kahit pa 2. Ganap niyang pinalaya ang kalungkutan sa pamamagitan ng musika. Kinalimutan ni Padre Florentino ang lahat at ang tanging inisip ay ang kapakanan ni Simoun. kayamanan ng lalaki. Tiburcio ang nangalaga dito. Nilapitan ng isang utusan ang pari para sabihing ipinasusundo siya ng maysakit at nais makausap. Sinikap niyang suriin ang ni Tandang Selo sa pamamagitan ng mga titig ang dalamhating nais ipahiwatig sa apo. Ngunit ang totoo ay si Simoun ang Kastilang tinutukoy sa telegrama.. Napilitan si Carolino na kalabitin ang gatilyo at sumipoltaong pinagkakautangan ni Simoun sapagkat wala na itong padrino. maging 142 EL FILIBUSTERISMO Nagsaliwan ang himig at ang ugong ng alon. mo kung hindi'y ikaw ang babarilin ko!" Walang pag-aalinlangang tinanggap ni Padre Florentino si Simoun.. matanda at nagpunta sa kakahuyan upang magtago sa dampa ng isang mangangahoy. pa malinaw ang tunay na kalagayan ni Simoun para sa kanya. Kabesang Tales at apo ni Tandang Selo. Napasubsob sa batuhan ang tinamaang lalaki." nagkakandautal na wika ni Don Tiburcio. Malungkot na tumugtog ng kanyang armonyum si Padre Florentino. Sugatan Hindi agad nakatinag si Carolino kaya't muling nagtungayaw ang kabo. duguan at pagod na pagod. Senyor Simoun?" "Wala na kayong dapat ikabahala! Huli na rin naman ang lahat. Hindi tuloy malaman ni Padre Florentino ang dapat Sindak at namumutla ang mukha si Carolino. ang ang kanyang punglo. Bakit dinakip ng mga sundalo ang mga magsasaka at iba pang tao? 3. Nakapagtatakang ni walang pag-aalala si Simoun sa banta nang nakaambang paghuli rito. Hindi man lang kumurap ang mga mata nitong nakatitig kay Carolino at mayayaw magpasundo ng manggagamot ni Simoun mula sa kabisera. Bunga rin ng kalungkutang ito ang pag-alis ng matalik niyang kaibigang si Don Tiburcio de Espadafta sa pag-aakalang natunton na ito ng naghahanap na asawang si Donya Victorina. Ang tanging nasa isip Napilitan si Carolino na asintahin ang lalaki b>agama't tila nababanaag niya atng pari ay wala na ang Kapitan Heneral at nagsisimula nang maghiganti ang mga pamilyar ang hitsura ng lalaki. "Diyata't. "Barilinitong dumating may dalawang araw na ang nakalilipas at humihingi ng tulong sa pari. Umalis sa bahay ng pari ang sunod-sunod na putukan. Inakala ng pobreng matanda na siya ang tinutukoy sa telegrama na "Diyos na mahabagin! Ano'ng ginawa ninyo. poot 3. Sapagkat hindi na makapagsalita.

nila sa akin ang aking lihim. Ginoo. Ano ba ang nagawa kong kasalanan kung Isinalaysay ni Simoun ang nakaraang buhay. Naging sunud-pakikipagtunggali ay pagpapalakas. hindi makapaniwala ang nais. Pag-ibig ang tanging tagapagligtas.. Sa tulong ng kanyang salapinagbibigay ng biyaya sa mga nagpakasakit. sunuran ito sa kanyang mga payo na gumawa ng labag sa katarungan upang makamit "Mawawala din ito. Pinautang niyakalaking pagpapasakit. pabangong nabasag. Ang pagtubos ay nangangahuluhan ng kabutihan at pagtitiis. Hindi ko ibignakita niya ang inyong paghihirap. kinabukasan at kalayaan. si Padre Florentino sa natuklasan. mangyari ang isang kaguluhang gawa-gawa lamang na nagbunga ng pagkawala ng "Kaya nga lalo kong hinangad na sila'y pagmalupitan. galing siya ng Europa at nagbalik ng Pilipinas na puno ng pangarap at kanyang parusahan at ipagkaloob ang tagumpay sa bayan?" pag-asa. Kasamang naglaho ang kanyang pangalan. may kloropomo. Kailangang malaman "Sapagkat mali ang naging pamamaraan ninyo. sa pagkalinga ng Diyos. Ayokong maagawpaghahanda at ang mahiwagang. Ipinagtapat ang tunay niyangng pag-ibig!" pagkatao."May dinaramdam po ba kayo?" usisa ni Padre Florentino kay Simoun. Hindi lalaya lahat. Nais kong sabihin ninyo sa akin kung tunay na may Diyos. Nabigla. Sumumpa siya ng paghihiganti." "Kaloob ba ng Diyos na ang kapuluang ito. yaman. Labintatlong taon na ang susukatin ito sa naging kasalanan ng mga namamahala? Bakit hindi na lang ako ang nakakaraan." makahulugan tugon ni Simoun. pag-ibig. Inihanda niya ang sarili sa paggawa ng kabutihan at pagpapatawad sa mga "Kailangang magtiis ang mga nilulupig upang higit silang maging karapat-dapat taong nagkasala sa kanyang ama pabayaan lamang siyang mabuhay nang payapa. oras. Hindi katarungan ang --------------"--a—1 at sasabihin ko sa inyo lumikha ng isa pang krimen. Mahaba ang matapat na pangungumpisal ni Simoun na inabot ng gabi. Iniligtas siya sa kamatayan ng isang kaibigang nagbuwis ng "Magtiis at gumawa!" buhay para sa kanya. Ano'ng dapat kong gawin lahat sa kanya. Nakilahok bukas? Hindi ninyo nasaksihan ang aking mga nasaksihan. Huwag nating isisi . Nakipagkalakalan siya upang lalong mga taong labis na ang naging paghihirap at wala nang matanaw na magandang umunlad. ang pagkukulang sa kamay." kalooban at panlilinlang. Ang maging tagapagligtas ng ninyo ang aking lihim isang bayan ay hindi nangangahulugan ng kapahamakan nito. Sa kabila ng inyong pagkakamali ay patay ay kailangan nila akong hulihin." ang bayan sa pamamagitan ng pagwasak ng pangarap ng iba. Napahindik si Padre Florentino." EL FILIBUSTERISMO 143 Itinanong pa ni Simoun kung anong klaseng Diyos ang humingi ng ganoon din siya sa himagsikan sa Cuba at tumulong upang maipanalo ang digmaan.. Ano pa ba ang naghihintay sa bansa dala ang kayamanan ng kanyang pamilya.. Sundin ang kalooban niya. Naghari ang katahimikan at noon inihingi ng tawad ng pari ang mga naging kasalanan ni Simoun. Ginoo. Doon niya nakilala ang Kapitan Heneral na noon ay isang komandante pa lamang. Siya ang bumigo ng inyong pangarap sa na mahulog sa kanilang mgapamamagitan ng pagkamatay ng babaing inyong iniibig. Marahil nga. "Kung ganoon ay nagkamali ako." "May pangontra sa lason. "Ay magpatuloy sa kanyang kaawa-awang kalagayan?" patuloy ng pari sa hindi Makinig na lamang kayong mabuti at wala ng panahon. sa pagbili ng kanilang "Huwag na ninyong sayangin ang oras. Ang apormorpina. Ayokong mamatay na baon ang aking lihim. Ang pagtitiis ay pagpapatibay at ang ay naging Kapitan Heneral ang kaibigan at ipinadala sa Pilipinas. Tumakas siya at nangibang "Madaling sabihin iyan ng mga taong hindi nagtiis. may eter.natapos na pahayag ni Simoun. Ginoo. Walang laman ang mga botelya ng gamot. "Ang Diyos ay mapagpatawad. Higit na hahalimuyak ang amoy ng isang botelya ng Ngunit may mahiwagang mga kamay na nagtulak sa kanya upang mapahamak." "Kung ganoon ay bakit Niya ako pinabayaan?" mapait na wika ni Simoun. "Nalalaman kong hindi Niya pinababayaan ang mga Nalalapit na ang itinakdangtaong tumatawag at naniniwala sa Kanya. ang tunay niyang pangalan. ngayon?" tanong pa ni Simoun. "Matapat at makatarungang Diyos. Tumayo na ang pari.. Ibinulong ni Simoun ang kanyang lihim sa pari." ani Padre Florentino. ang magtiis at gumawa ay para sa mga taong maniniwala na ang kaligtasan ay nasa kanila ring kamatayan." wika ni Simoun. Diyos na nagpaparusa sa mga nagkasala at ito kaya't naging malapit ang loob nito sa kanya at mula noon ay naging matalik silang magkaibigan kasama ang mga lihim na krimen ng kapitan.

pakutya 5. sapagkat kung wala'y mas mabuti pa ang mabigo na lamang. kabataan. Nang mapunang hindi umiimik ang maysakit ay pabulong na nagwika si Padre Florentino. l.mabatid 3. Ang kalayaan at pagsasarili ay makakamit natin ng may kahandaan. "Nasaan ang kabataang handang magpakasakit sa bayan? Nasaan ang kanilang mga pangarap at kasiglahan alang-alang sa kabutihan ng bayan? Hinihintay namin kayo." Ginagap ni Simoun ang kamay ng pari at masuyong pinisil.144 EL FILIBUSTERISMO sa iba ang ating kasawian. Naghari ang katahimikan. diyan ka muna upang hindi maging kasangkapan ng kabuktutan at upang hindi maging tagapag-udyok ng kasakiman!" TALASALITAAN Hanapin ang singkahulugan ng mga salita. 2. magpakalinga 2. Nangilid ang luha sa mga mata ng pari... "Kaawaan nawa ang taong nagbuyo sa kanya na maging masama. "Manatili ka sana sa kailaliman ng karagatan na walang hanggan. 3. GAWAIN Ano ang ibig sabihin ng mga ngiti ni Simoun. Lumuhod at nanalangin si Padre Florentino. iluwa ka sana ng dagat sa pamamagitan ng utos ng Diyos. 5. Lumakad siya palapit sa bintanang durungawan at doon pinagmasdan ang alon. ano marahil ang iyong ginawa? Gagawin mo rin ba ang ginawa ni Simoun at bakit? . kayong mga walang bahid ng dungis at karapat-dapat ng isang karangalan!" May kumatok na utusan at nagtatanong kung magsisindi na ba ng ilawan. Nang matiyak ng pari na nag-iisa siya ay buong lakas na inihagis ang maleta upang lamunin ng karagatan. gayong nakatakda na ang pagdakip sa kanya? Bakit lihim na nagtataka si Padre Florentino sa paglapit sa kanya ni Simoun? Ano ang ipinahihiwatig ng pagtatapon ni Padre Florentino ng kayamanan ni Simoun sa dagat? Kung ikaw si Padre Florentino ano ang iyong ipapayo o sasabihin kay Simoun? Kung ikaw si Simoun. nagpaaba 1. Kung dumating ang isang panahon na kakailanganin ka para sa isang dakilang mithiin. Tinanglawan nito si Simoun at nabatid na ito ay patay na." Ipinatawag din ng pari ang iba pang mga utusan upang paluhurin at pagdasalin. dinusta 4. Kinuha ni Padre Florentino ang maletang may kayamanan ni Simoun at nagtungo sa talampas na laging pinupuntahan ni Isagani upang pagmasdan at isipin ang lalim ng karagatan. kasama ang mga korales at perlas. Samantala. 4.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful