Ang Filipino at Tagalog, Hindi Ganoong Kasimple

ni Ricardo Ma. Nolasco, Ph.D.

Sa maraming Pilipino, ang wikang pambansa lamang ang maituturing na wika,
at lahat ng iba pang salita ay mga diyalekto. Hindi tama ito. May mga paraan ang mga pantas-wika o linguists para malaman kung ano ang wika at kung ano ang wikain o diyalekto. Ang batayan ay kung nagkakaunawaan ang dalawang nagsasalita. Kapag hindi sila nagkakaunawaan, nagsasalita sila ng magkaibang wika. Kapag nagkaunawaan, nagsasalita sila ng parehong wika o diyalekto ng isang wika. Walang bale kung ang pananalita ay may lima o isang milyong tagapagsalita; kung mayroon itong panitikan o wala; o kung sinasalita ito sa isang baranggay o sa buong probinsya. Hindi mapagpasya ang alinman sa mga ito sa pagkilala sa kung ano ang wika at ano ang diyalekto. Sa batayang ito, ang Ilokano, Sebwano, Kapampangan, Pangasinan, Hiligaynon, Bikol, Butuanon at Meranao, kung magbabanggit ng ilan, ay hindi mga diyalekto kundi ganap na mga wika. Diyalekto o wikain ang tawag sa baryasyon ng isang wika, gaya ng Dumaguete-Cebuano, Davao-Cebuano at Iligan-Cebuano. Ang Komisyon sa Wikang Filipino o KWF ay nakapagtala ng may 170ng wika sa bansa. Maaaring umabot sa 500 ang mga diyalekto. Pangsampu tayo sa may pinakamaraming wika sa daigdig. Nangunguna ang Papua New Guinea. Ang “Tagalog.” “Pilipino,” at “Filipino” ba ay magkakaibang wika? Hindi. Ang mga ito ay mga baryasyon na “mutually intelligible” at samakatwid, ay kabilang sa iisang wika. Ayon sa KWF, ang Filipino ay ang uri ng wika na sinasalita sa Metro Manila at iba pang punong-lunsod na pinagtatagpuan ng iba’t ibang grupong etniko. Ito ang pinakaprestihiyosong uri ng Tagalog at ang wikang ginagamit ng masmidyang pambansa. Ang isa pang panukat para makilala ang isang wika sa isang diyalekto ay: ibang gramatika, ibang wika. Iisa ang gramatika ng “Filipino,” “Pilipino” at

1

“Tagalog.” Magkakapareho ang ginagamit nitong mga pananda (ang, ng at sa); mga panghalip-panao (siya, ako, niya, kanila, atb.) panghalip-panturo (ito, iyan, doon, atb.); pangatnig (na, at at ay); kataga (na at pa); at panlaping makadiwa –in, -an, i- at –um-. Sa madaling salita, magkaparehong gramatika, magkaparehong wika. May ilang taga-akademya na nagsasabing ang Tagalog ay “purista” at ang Filipino ay hindi. Para sa kanila, ang “pulong” at “guro” ay salitang Tagalog samantalang ang “miting” at “titser” ay salitang Filipino. Gayon man, ang panghihiram ng salita ay hindi mapagkakatiwalaang batayan sa pag-iiba ng wika sa diyalekto. Lansakan ang ginawang panghihiram ng Zamboangueño (Chavacano) sa Espanyol subalit nakabuo ito ng ibang gramatika. Hindi ito nauunawaan ng mga nagsasalita ng Espanyol. May mahalagang gamit din ang “purismo.” Ang tinutukoy ko rito ay hindi ang purismong pinagbungahan ng mga salitang gaya ng salumpuwit at salipawpaw. Ang salumpuwit ay pinaikli ng “pangsalo ng puwit,” at ang salipawpaw ay nanggaling sa “sasakyang lumilipad sa himpapawid.” Inimbento ang mga salitang ito noong mga 1960 para gawing “puro” ang wikang pambansa. Sapagkat palasak na ang silya at eroplano, ang ganitong uri ng purismo ay hindi nagkaroon ng kabuluhan at itinakwil ng mamamayan. Tinatangkilik ko ang purismong gumagabay sa paggamit ng mga salitang gaya ng gasang. Ang gasang ay Sebwano at Tagalog para sa “coral” at ang kagasangan naman ay nangangahulugan ng “coral reef”. Kung patuloy nating gagamitin ang terminong Ingles para sa konsepto, o magkakasiya na lamang sa ponetikong baybay na koral rif, ang katutubong salita ay mamamatay. Hindi tayo dapat matakot na turuan ang madla ng bagong mga salita kung ito’y eksakto at angkop para sa okasyon. Subalit kung ito ma’y simpleng Tagalog o malalim na Tagalog, puro o haluhalong Tagalog, ito’y Tagalog pa rin. Nabibilang pa rin sa iisang wika. Kung gayon, bakit natin kinailangang magpalit ng pangalan buhat sa Tagalog, patungo sa Pilipino at pagkatapos sa Filipino? Ang mga dahilan ay may kinalaman sa aspektong panlipunan o sosyo-pulitikal ng wika. Buhat sa isang wika ng mga taal na Tagalog at probinsyang Tagalog, naging wika na ito ng mamamayang Pilipino. Naging pambansa ang naturang wika. Mas marami nang nagsasalita ng Tagalog na hindi taal na Tagalog. Batay sa sensus ng 2000, 9 sa 10ng Pilipino ang nagsasalita at nakakaunawa ng Tagalog, magkakaiba nga lamang ang antas ng kasanayan. Kahit sa dulo ng timog, gaya ng Tawi-Tawi, ay may nagsasalita ng wikang pambansa. Sa pamamagitan ng wikang pambansa ay nagkatotoo na ang pakikipag-usap na inter-etniko. Salamat sa TV, radyo, komiks, paglilipat-tahanan at sistemang pang-edukasyon.

2

Ngunit, karamihan sa ating mamamayan ay nagsasalita ng unang wika na naiiba sa Tagalog. Ang Sebwano ay unang wika ng may 18.5ng milyong tagapagsalita, sunod dito ang Ilokano na may 7.7ng milyon, Hiligaynon na may 6.9ng milyon at Bikol na may 4.5ng milyon. Ang Tagalog ay may 22ng milyong taal na tagapagsalita. Ang mga di-taal na tagapagsalita ng Tagalog ay naiimpluwensiyahan ng palabigkasan at gramatika ng kanilang unang wika. Halimbawa, ang salitang manî (may impit na tunog sa hulihan) ay binibigkas na mani (walang impit na tunog) ng isang Ilokanong nagsasalita ng Tagalog. Dahil dito, nagsulputan sa buong bansa ang mga baryedad pangrehiyon ng Tagalog. Tinatanggap at kinikilala na ang mga ito na bahagi ng wikang pambansa. Ang Ingles ay pangalawang wika rin ng maraming Pilipino. Gayon man, higit itong prestihiyoso kaysa Filipino. Ayon sa surbey noong 2006 ng Social Weather Stations, 7 sa 10ng Pilipino ang nakakaunawa at nakakabasa sa Ingles. Halos kalahati (48%) ang nagsabing nakakasulat sila sa Ingles at sa ikatlo (32%) ang nagsabing nakakapagsalita nito. Ito ang magpapaliwanag bakit kadalasa’y pinaghahalo ng mga Pilipino ang Ingles at Filipino. Tinatawag ito ng marami na “Taglish.” Sa ilan, ito ay kapag sinisimulan mo sa Ingles o Tagalog ang pangungusap, tapos you switch to another language sa parehong pangungusap. “Taglish” din ang tawag kapag ginagamit mo ang gramatika ng Tagalog ngunit bokabularyo naman ng Ingles. Napakalawak na ng panghihiram ng Filipino sa Ingles kaya mahigit sa 1,500ng salitang Ingles ang natagpuan nang tatlong beses sa isang corpus ng isang milyong salitang Filipino. Ito ay ayon sa isang pag-aaral noong 1998 na nagmungkahing ang pinakagamiting salitang Ingles gaya ng okey, mommy, pulis, daddy at mister ay bahagi na ng Filipino. Noong 1987 ay pormal nang kinilala ng mga pinuno ng ating bansa ang wikang ito na ginagamit ng mga Pilipino bilang lingua franca nila. Tinawag nila itong “Filipino” na may “F” bilang hudyat na ito ay isang wikang batay hindi lamang sa Tagalog kung hindi sa iba pang mga wika ng Pilipinas at dayuhang wika. Nais din nilang ihiwalay ang wikang ito sa “Pilipino” na ipinalalagay nilang “purista”. Gayon man, hindi alintana at walang pakialam sa mga pagtatalo ang mga gumagamit ng pambansang wika. Dalawampung taon matapos mabigyan ng pangalang Filipino ang kanilang wika, ang tawag nila dito ay Tagalog pa rin. Sa maraming talakayan, tinatanong din ako kung ano ang nararapat na itawag sa ating wika, sa tao o sa ating pagkamamamayan at sa ating bansa. Lagi kong sinisimulan ang aking pagsagot sa pagsabing depende sa kung anong wika ang ginagamit. Kung sa Ingles, ang ating wika ay “Filipino”, ang tao o ating pagkamamamayan ay “Filipino” at ang ating bansa ay “Philippines.” Kung sa wikang pambansang tinatawag na Filipino, ang ating wika ay “Filipino”, ang tao o ating pagkamamamayan ay “Pilipino” at ang ating bansa ay “Pilipinas.” Hindi ko ipinapayong gamitin ang “Filipinas” para sa ating bansa, at “Filipino” para

3

4 .sa tao o ating pagkamamamayan sapagkat salungat ang mga ito sa opisyal na pagtutumbas.

“a variety of English at par with American. Isagani R. as distinct from what abstract theory might predict” (742). na pinamagatang “When Does an Error Become a Feature of Philippine English?” at nagpapatunay sa teorya ni Teodoro Llamzon na may uri (variety) ng Ingles na maaaring tawaging Philippine English. At ikatlo. ang mga pinakamagaling gumamit ng wika ay ang mga manunulat. Ipakikita ko na iba ang aktuwal na gamit ng wika kaysa iniuutos ng . na ang mga tuntunin ng wika ay dapat ibatay sa aktuwal na gamit ng mga pinakamahusay na gumamit ng wika – “the standards of linguistic usage adhered to by those who use the language well” (xiv). para sa mga editor ng Harper. Ikalawa. British. ang panuntunan sa wikang Ingles. na ginagamit sa Harper Dictionary of Contemporary Usage. di ang Filipino komiks.” -Anonymus Tatlo ang given ko. Ipakikita ko na ang ginagawa ng nakatatanda sa atin sa paggamit ng wika – ang mga batikang manunulat – akalain man nating mali ay nagiging tama para sa ating mga batang sumusunod lamang sa kanila. aniya. ang Tagalog klasiks. ang komersyal sa telebisyon na nagpapakita na ang maling ginagawa ng matanda ay nagiging tama para sa bata. Australian.Ano ang Pagkaiba ng Filipino sa Tagalog? ni Dr. “The perfect coordinate bilingual is a myth” (126). Ayon kay Gonzalez. wala ni isang Filipino na nakapagsasalita ng Standard American English. Cruz “Ano ang pagkakaiba ng Filipino sa Tagalog? Ano pa. FSC. Una. Canadian and other varieties of English in formerly colonized countries in Asia and Africa” (110). “usage is the way in which words and phrases are actually used in accepted practice. ang artikulo ni Brother Andrew Gonzalez. Ipakikita ko na ang mga inaakala nating kamalian sa paggamit ng Tagalog ay palatandaan na mayroon na palang uri o diyalekto ng Tagalog na maaaring tawaging Filipino. Dahil dito’y dapat ituring na diyalekto ng Ingles ang Philippine English. Ano nga ba ang usage? Ayon sa Longman Guide to English Usage.

Tutubi. Maikakahon na’t maitatago nang mahigpit upang ilabas na muli sa isang taon. “Isang Sulyap kay Kapulong. Ossorio. (Lope K. at makakahalata. pero ikaw . ‘Wag Kang Magpahuli sa Mamang Salbahe. pati na wika. pati ang sariling parents ko . Santos. nakakaalam. (Lope K. Hanggang sa Kabila ng Langit. at barongs.. Ang mga baro’t saya. 1939: 286) • Siya ang lalong nakakaalam.. Medina Jr. (Liwayway Arceo. mali ang nakakaramdam.. Herrera. (B. (Jun Cruz Reyes. 1983: 105) • Nang mga panahong iyon. Alin sa mga pangungusap na ito ang may mali? • Ang pagkaramdam ay isinisigaw din ng nakakaramdam at di ng mga nanonood lamang. Dapat sa Iyo. Banaag at Sikat. Almario. “Liham sa Kabataan ng Taong 2070. (Genoveva Edroza Matute. 1906: 537) • Nakakagulat ang putok. napipigil ng siste’t pag-uusisa ang tinig tungo sa pagpapamalas ng tinatawag ng mga New Critics na “disiplina sa damdamin” at “sopistikasyon. (Efren R. Aquino de Belen. Balagtas.. dahil pantig ng unlapi ang inuulit at hindi pantig ng salitangugat. Hindi ko alam kung sino ang nagsabi sa mga gurong ito na mali ang paguulit ng pantig ng unlapi sa mga salitang nagsisimula sa panlaping maka-. pero hindi si Lope K. Ang talagang sinabi ni Santos sa . Tutubi. 1971: 74) • “Galit ang lahat sa ‘kin .. pero hindi ko sasabihin at lalong hindi ko aaminin kung may makakahalata.” 1988: 270) • Gumamit man ng panawagan. S. barongs na yari sa telang galing sa Hongkong. pati si Joanna .. nakakagulat. 1982: 161) • “Nagpi-pills ako!” amin ni Rica.. Santos. Magsisimula ako sa pamamagitan ng isang quiz. Isumpa!..abstraktong teorya o ang tinatawag nating balarila.” 1970: 56) Ayon sa maraming guro sa hayskul na panahon pa ni Bernardo Carpio nagtuturo.. At tapos na ang Araw ni Balagtas. 1992: 102) • Naka-barongs [mabilis ang bigkas] ang mga gurong lalaki at ang ilang pinunong namamahalan sa halaga ng ternong amerikana’t pantalon bukod pa sa lubhang naiinitan (Abril ngayon). Kung Sino ang Kumatha kina Bagongbanta. haling na haling si Abadilla sa Freudian fantasies – nagkatusak noon ang mga aklat ni Freud sa sikolohiya at psychoanalysis. Abueg. Balarila ng Wikang Pambansa.” (Virgilio S. Santos ang nagsabi nito. Moog. 1991: 145) • Lasing na ako.. wala kang sinabing masama laban sa ‘kin!” (Lualhati Bautista. atbp.

at pagsasabihanan (154-55). Hindi ba totoo na ang mga gumamit ng mga salitang ito. bukod sa mga pantukoy at pamilang. pagbibiruan.mapapaalis (264). Halimbawa’y buhay-buhay. ay di naipakikilalang mag-isa ng pangngalan. pagkain-kain. kamag-anakan. Ang kung iisa o kung marami ang nginangalanan. Sa mga pangngalang pangmarami ay anyo mismo ng pangngalan ang nagbabago. sa mga pangngalang maramihan. sa ibang seksyon ng kanyang Balarila. bagaman maaari ring may-ulit pa ang unang pantig ng ugat” (285). ay iminungkahi niyang ulitin ang “huling pantig ng unlapi” para makabuo ng “panahong kasalukuyan at darating” ng mga pandiwang tulad ng sama . pagbabasa. kung sa mga pangngalang isahan ay pantukoy lamang at pamilang ang nakapagpapakilala ng kaisahan ng nginangalanan. Samakatwid. (153) Oo nga’t nasabi iyan ni Santos. ang mismong halimbawa niya sa seksyong hinanguan ng sipi ay nakakagulat.napapaalis . Isinunod kaagad ni Santos na may mga pangngalang pang-isa at may mga pangngalang pangmarami.kanyang Balarila ay ito: “Ang anyo ng pangalang-diwa sa maka. sangkatauhan. kinamag-anakan. New Critics. ng mga pamilang at ng mga pang-uring kasama sa pangungusap. ay binubuo ng pag at salitang-ugat. hindi niya sinabi na dapat ulitin ang pantig ng salitang-ugat. (154) Maraming halimbawa si Santos ng mga pangngalang maramihan na anyo ang nagbabago. Siguro’y nabasa ng mga gurong ito ang sinabi ni Santos sa kanyang Balarila na Ang kailanan sa mga pangngalan ay walang sarili at sadyang anyo. dahil sa kanyang pagtalakay sa mga panlaping banghayin. parents. ang sa maka ay gayon din. Samakatwid. fantasies.nakakasama . pero ipagpatuloy ang pagbasa ng seksyong ito ukol sa kailanan ng mga pangngalan. ay may mga iba pang hugis at paraang nakapagpapakilala o nakapaghihiwatig man lamang ng pagkahigit sa isa o pagkamarami ng nginangalanan.makakasama at alis . at mabubuo sa ating isipan na tama pala ang pag-uulit ng pantig ng panlapi at ang pagbago ng anyo ng pangngalang maramihan. Ayon pa rin sa mga guro sa hayskul na pinagtaksilan na ng panahon ay mali rin ang nagpi-pills. Sa katunayan ay hindi sinanto ni Santos ang panlapi. walang batayan ang ating karaniwang inaakala na mali ang pagulit ng pantig ng panlapi o ang pagbabago ng anyo ng pangngalang maramihan. na dalawang beses niyang ginamit: “nakakagulat na putok” at “nakakagulat ang putok” (286). kundi sa tulong ng mga pantukoy. ay mga tinitingalang manunulat na itinuturing na mahusay gumamit ng . at barongs dahil hindi dapat dinaragdagan ng letrang -s ang maramihan o plural ng pangngalan. kinumpare. Sa katunayan. kasama na si Santos mismo. Idagdag pa natin dito ang tayo at papel ng mga manunulat na sumulat ng mga siping inilista ko. ayon kay Santos: Datapwa. malinaw na hindi tuntunin ni Santos ang matagal nang itinuturo ng ating mga guro sa hayskul na dapat diumano na huwag ulitin ang pantig ng panlapi. Sa siping ito’y mapapansin na napansin lamang ni Santos na may mga pantig ng salitang-ugat na inuulit.

Dahil nakilala ang Inglatera bilang Engla Land o lupa ng mga Engle o Angle ay tinawag na Englisc ang wikang ginagamit doon. Naging Scottish at Northern . Dala-dala ng mga ito ang kanikanilang mga wika. Ito ang tinatawag na Educated Manila Tagalog. at Kentish. ang Filipino ang wikang diniscrayb naman nina Fe Otanes at Paul Schachter sa kanilang Tagalog Reference Grammar (1972). Naging London na at hindi Winchester ang kapital ng Inglatera. Pero ginagamit din sa mga unibersidad ang wikang Greek. Nang dumating si San Agustin noong 597 ay dinala niya ang wikang Latin. kung ito nga’y ganap na wika o diyalekto lamang ng Ingles. Mercian. Dalawa ang pamaraang gagamitin ko sa pag-iba sa Filipino at Tagalog. Sa ika-9 dantaon ay naging hari si Haring Alfred ng Winchester. na iba ang aktuwal na gamit ng wika sa abstraktong balarilang karaniwang ipinamumudmod sa kabataan sa hayskul. Kahit na Tagalog ang tawag nina Otanes sa wikang ito’y Filipino ang itatawag ko rito dahil iba ang wikang ito sa wikang diniscrayb ni Santos. West Saxon. Una’y bibigyan ko ng maikling historikal na pagpaliwanag ang aking paniwala na iba ang wika sa kamaynilaan sa wika sa katagalugan. Sa halip ng sundan ko ang pagdulog ng Longman Guide ay susundan ko ang pangangatwiran ni Gonzalez hinggil sa Ingles: ang mga inaakalang kamalian sa gamit ay palatandaan na may bagong diyalekto ng wika. Nagkawatak-watak ang mga diyalekto. Angles. batay sa sinabi ng Longman Guide.wika? Maaari nating sabihin siguro. Tagalog din ang wikang kasalukuyang ginagamit sa katagalugan sa labas ng kamaynilaan. Magbibigay ako ng dalawang depinisyon. Sa mga unibersidad ng Oxford at Cambridge ay Latin ang ginamit na wikang panturo. Natatandaan natin – at mababasa natin ito sa kahit na aling ensayklopedya – na noong ika-5 at ika-6 dantaon pagkamatay ni Kristo ay dumating sa Inglatera mula sa Alemanya at Denmark ang mga Jutes. Nang dumami na ang populasyon ay naging apat ang diyalekto: Northumbrian. Angles. dialect. at Saxons. Itinuring na diyalekto ng Englisc ang tatlong wika ng Jutes. Hindi ako interesado sa pagpapangalan sa Filipino. dahil Latin ang wikang panturo sa buong Europa at ang lahat ng libro noong panahong iyon ay nakasulat sa Latin. Ang una’y dayakronic at ang ikalawa’y singkronik. ang Tagalog ay ang wikang diniscrayb ni Santos sa kanyang Balarila. Ang pinakamadaling paraan ng paglahad dito’y ang paghambing sa ating wika sa wikang Ingles. Nang nilusob ng mga Pranses ang Inglaterra noong 1066 ay nawala ang pagkaistandard ng West Saxon. dahil dito’y ang West Saxon ang naging standard Old English. at variety ay salitang pangkapangyarihan o panggahum lamang at hindi importante sa estruktural na paglarawan o diskripsiyon ng isang wika. Para sa akin. Ang ganyang pagtalo ay matagal nang nalutas sa larangan ng Englishes – ang mga salitang creole. dahil Greek ang wika ng mga lumang dokumento at panitikan. at Saxons. Pananaw ko na ang bagong diyalektong ito ay ang tinatawag ng ating Konstitusyon na wikang Filipino. Para sa akin.

Lumawak nang lumawak ang mundong sinasaklaw ng wikang Ingles at ito’y naging international language na. pero walang nangyari sa kanilang pagpursigi. Noong ika-16 dantaon ay Malay ang wika ng Maynila. Nang naging kapital ng arkipelago ang Maynila ay natural lamang na wika ng Maynila ang maging pangunahing wika natin. Dahil kulang-kulang ang salita noon sa Ingles ay minabuti ni Chaucer na humiram ng salita sa Pranses. Nang maging magulo na ang Ingles ay sinubok nina John Dryden ng Royal Society of London noong 1662 na gawing istandard ang wikang Ingles. Pranses. Pranses. Kahit na magaling siyang sumulat sa Latin. Latin pa rin ang nanatiling wikang panturo at Greek ang wikang panriserts. at ito na nga ang naging wikang . at Greek. Sa London. kalahati ng mga salitang ginamit niya sa pagsulat ay Pranses at kalahati ay Ingles. Si Geoffrey Chaucer ang talagang lumikha ng Modern English. natural lamang na mahaluan ng Kastila ang wikang Maynila. Noong 1362 ay tinangka ng gobyerno na palaguin ang Ingles: ginawang batas na dapat gamitin sa pagsalita sa korte ang Ingles kahit na Latin pa rin ang gagamitin sa pagsulat. Masasabi nating Malay o mala-Malay ang uri ng wikang ginagamit sa Filipinas bago dumating ang mga Kastila. Malay ang katumbas ng Old English. kung ihahambing sa kasaysayan ng wika natin. naging South Western ang West Saxon. Ang mga karaniwang tao sa London ay East Midland ang diyalekto. ang mayayaman ang pinakakolonyal ang isip. nakatutuwang alalahanin na noon ay inakala ng maraming iskolar na Ingles na mas maganda ang wikang Latin sa wikang Ingles dahil ang wikang Latin ay wikang pandaigdig. Alam na natin ang nangyari sa ating sariling dantaon. ang Oxford English Dictionary na kasalukuyang tinitingala bilang awtoridad sa wikang Ingles ay unang nilimbag noong 1884. Dahil sa bawat bansa ay nahahaluan na ito ng mga wikang katutubo ay nagkaroon na tayo ng tinatawag na Englishes o varieties of English. Dahil ang wika ng mananakop ay Kastila. Ang unang diksyunaryo ng Ingles ay ginawa ni Samuel Johnson noong 1755. Naging halu-halo ang Middle English – naging Pranses na may halong Latin na may halong East Midland. Central French ang naging wika ng mayayaman. dahil sa panahong iyon ay pangkalye lamang ang East Midland at hindi pampanitikan o pang-unibersidad.ang Northumbrian. Pagkamatay ni Chaucer noong 1400 ay sinundan siya ng napakaraming manunulat at iskolar sa panahon ng Renaissance na malayang humiram ng mga salita sa Latin. at naging South Eastern ang Kentish. Ito ang tinatawag na Statute of Pleading. at Italian ay sinadya niyang sumulat sa wikang Ingles. hanggang ngayo’y wala pa ring Surian ng Wikang Ingles. Noong ika-18 dantaon ay maraming mambalarila ang nagtangkang sabihin kung ano ang tama at ano ang mali sa paggamit ng wikang Ingles. Maikli lamang ang kasaysayan ng wikang Ingles. Batid natin na may tao na sa Filipinas noong 55000 BC at may nagsasalita na ng Kinaray-a o mala-Hiligaynon o mala-Ilonggo noong 1500 BC. naging East Midland at West Midland ang Mercian. dahil tulad din sa ibang bansa.

Sa pormal na gamit ng Tagalog ay talagang ginagamit ang ay. kundi Tagsebuwish. ang wikang Filipino sa Cebu at Davao ay Taglish na may halong Cebuano. (28) Pansinin ang balangkas ng pangungusap. Ang Tagalog ay Tagalog. Maraming diyalekto ang Filipino pero iisang wika ito. tulad ng napansin nina Otanes. pero hindi ginagamit ang ay. Tagilokish. at iba pa. Ang paghalu-halo ng Tagalog at Ingles (at kasama na ang orihinal na Kastila na nakahalo na sa Tagalog) at ng Kastilang galing sa panaliksik ay masasabing Taglish. kapag dumarating ang Taglish sa lalawigang labas ng kamaynilaan ay nahahaluan ito ng mga salita’t estrukturang hango sa wikang katutubo. (18) TAGALOG: Ang pagtuturo sa Filipino ay kusangloob.2 ng Palisi sa Wika ng Unibersidad ng Pilipinas (1992). sa aking palagay. masasabi nating naging katumbas ng wikang Greek ang wikang Kastila. Ang mahusay na iskolar na Filipino noong panahon na iyon ay kailangang marunong ng Ingles para makapagsalita at makapagturo at ng wikang Kastila para makapagbasa ng mga orihinal na dokumento’t panitikan. pero ang Filipino ay halu-halo at iba-iba ayon sa lugar. Huwag na nating tanungin pa kung sino si Chaucer sa Filipinas. Tagbikolish. Ito ang unang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Ang wikang Filipino sa kabikulan ay Taglish na may halong Bikolano.2. na tulad ng natuklasan ng sumulat ng ating bagong konstitusyon. Samakatwid. Ang wikang Filipino sa Iloilo ay Taglish na may halong Ilonggo. Nang dumating ang mga Amerikano’y Ingles naman ang naging wikang panturo. Pormal ang gamit ng Filipino. Ilocano Ilocano. ang tinatawag nating Filipino. dahil ito nga ang opisyal na palisi ng Unibersidad ng Pilipinas. Sa madaling salita. Pormal . at iba pa. o katumbas ng Modern English ng Renaissance. Tagilonggish. tulad ng Englishes. Ngayon. pero hindi Taglish ang Filipino ng mga di-Tagalog. Ang wikang Filipino sa kailokohan ay Taglish na may halong Ilocano. Dahil napakaraming libro ang sinulat sa wikang Kastila. na alam naman natin ay napakaraming salitang Kastila. Ngayon nama’y singkronik ang gagamitin kong pamaraan para pag-ibahin ang Filipino at Tagalog. Ang wikang Filipino sa katagalugan ay Taglish na may halong Tagalog. Purong wika ang mga wikang bernakular. Sa Tagalog ay ginagamit ang panandang ay. FILIPINO: Magiging boluntaryo ang pagturo sa Filipino. ang Bikolano Bikolano. Ang pagsanib ng Taglish at bernakular ay. kilala nating lahat si Balagtas. Gagamitin kong texto ang orihinal sa Filipino at ang salin sa Tagalog ng unang pangungusap sa Seksyon 2.Tagalog. Sa Filipino’y una ang panaguri. na walang iba kundi Taglish. Taglish ang Filipino ng mga Tagalog.

Kahit na sa makabagong Tagalog ay Kastila pa rin ang wikang karaniwang hinihiraman. Pansinin na hindi sa Kastila humiram ng salita kundi sa Ingles.o lebel-panulat ang karaniwang ayos ng pangungusap na walang ay. Madalas nating marinig ang salitang voluntary kung may humihingi ng kontribusyon o kung may naghahakot para dumami ang dadalo sa isang lektyur o kung may nagsisimula ng organisasyon. kahit na sa makabagong Tagalog. mas nakikinig sa talagang ginagamit o sinasalita ang Filipino. (Sa totoo lang ay dapat na boluntari ang halaw sa voluntary. bago maghanap sa wikang Ingles. pero hindi sa Kastila kundi sa Ingles nanggaling ang pagkasiokoy ng salita. Mas hawak sa leeg ang Tagalog ng panulatan o matandang gamit ng salita. Sa Filipino ay karaniwang ginagamit ang mas madalas gamitin. dahil nga Taglish ang ugat ng Filipino. pero ibibigay ko ang mga ito para mairiserts ng ibang iskolar. Ito ang ikalawang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Hindi na kailangang mahiya ang Bisaya dahil tama na ang ugaling Bisaya sa paggamit ng panlapi at salitang-ugat. pero naging siokoy na boluntaryo. Ayon kay Teresita Maceda na naging Direktor ng Sentro ng Wikang Filipino sa Unibersidad ng Pilipinas. Ngayon nama’y magbibigay ako ng ilang feature na sa palagay ko’y nagdidiferensyeyt sa Filipino at Tagalog. Ang salitang pagtuturo ay Tagalog. kapag humihiram ng salita’y unang naghahanap sa wikang Kastila. Kung pagaaralan natin ang buong palisi na nakasulat sa Filipino at ang buong salin nito sa wikang Tagalog ay sigurado akong mas marami tayong makikitang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. . kung kayat nagiging katawatawa o hindi istandard ang pagsalita ng Bisaya ng Tagalog. ang dahilan sa pag-alis ng pag-ulit ng unang pantig ng salitang-ugat ay ang impluwensiya ng mga wikang bernakular na tulad ng Cebuano. Ipapaubaya ko na sa mga nag-aral ng lingguwistika ang pagpatunay o pagwalang-saysay sa mga natuklasan kong ibang feature ng Filipino sa Tagalog. Ito ang ikatlong pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. hindi na kailangang ulitin ang mga pantig sa Filipino. Ganyan ang mungkahi ni Almario at ng maraming nauna sa kanya. Pansinin ang paggamit ng hiram na salita mula sa Ingles sa pangungusap na Filipino. sa Filipino’y Ingles ang karaniwang hinihiraman. Bihira natin marinig ang kusangloob. Pero sa wikang Filipino’y iba na. Dahil hindi naman ako linggwista’y hindi ko mapapatunayan na palatandaan nga ang mga ito ng pagkaiba. na hango naman sa voluntario. Samakatwid ay apat ang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog batay lamang sa iisang pangungusap na hango sa palisi ng Unibersidad ng Pilipinas. Pansinin ang pagkawala ng pag-ulit ng unang pantig ng salitang-ugat na turo.) Mas laganap kasi sa kamaynilaan ang salitang voluntary kaysa kusangloob. Iyon lamang pangailangan na isalin ang textong Filipino sa Tagalog ay patunay na na magkaiba ang dalawang wika. Ito ang ikapat na pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Inuulit ang pantig ng salitang-ugat o ang pantig ng panlapi sa Tagalog. ang salitang pagturo ay Filipino. Sa halip ng kusangloob na taal na Tagalog ay boluntaryo mula sa voluntary ang ginagamit sa Filipino. Sa Tagalog. Nahihirapan daw ang mga Bisaya na mag-ulit ng pantig.

Gaya na nga ang Wikang Tagalog.and never –um. o pang-uri na tulad ng napansin ni Santos. pero sa Filipino ay karaniwan nang ginagamit ang siya para sa mga bagay. Gaya nga ng sinabi ni Ma. Ito ang dahilan kung bakit. pamilang. pero inaamin niya na iba ang wikang ito sa wikang kinagisnan niya bilang manunulat sa Tagalog. sa Davao ko pa rin unang narinig ang paggamit ng mag. Kabataan? Hindi ba iyan ang dating tinaguriang barong-Tagalog? Oo.sa mga pandiwa. Ang sabi niya tungkol sa salitang barongs ay ito: Bakit barongs ang tawag namin. sa Tagalog ay hindi karaniwang dinaragdagan ng -s ang isang pangngalang isahan para gawing maramihan ito. hindi Wikang Filipino. sa libro nina Teresita Ramos at Bautista tungkol sa mga pandiwa ay ibili ang benefactive- . kundi nag-aakyat o nag-akyat. Ang unang narinig kong gumamit ng feature na ito ay ang mga taga-Davao noon pa mang 1969. Bakit bumilis ang bigkas? A. Ikatlo. and therefore this reinforces the predominance of mag.ng mag-. at ito’y suhestyon ni Barry Miller. Hindi karaniwang umaakyat ng bahay ang Davaoeños. halimbawa’y sa “strict ang parents ko.sa halip ng -um. Sa madaling salita. Siya na nga mismo. Ikaapat.(perhaps because it is easier to use a prefix than an infix). ang itinatanong mo.ang ginagamit sa tinatawag nina Otanes na benefactive-focus na pandiwa (310).” Maaaring hindi tao at hindi man lamang buhay ang tinutukoy ng siya. Doon. sa Tagalog ay hindi ginagamit ang panghalip na siya para tukuyin ang hindi tao. hindi ginagamit ang Tagalog na mga parent ko kundi ang Filipinong parents ko. Ikalawa. Kung sabagay ay sa timog-katagalugan ay talaga namang napapalitan ang –um. hindi nakakapagtaka na sa Filipino ay mas madalas gamitin ang magkaysa sa -um-. Sa kamaynilaan ngayon. sa aking pagkaalam. Pero sa Filipino ay madalas gamitin ang -s para gawing maramihan ang isang pangngalan.” Dapat kong banggitin dito ang pananaw ni Matute. Kaya bakit ang barongs ay hindi magiging barongs (mabilis)? (56) Mapapansin na pati si Matute ay naniniwalang iba ang wikang Tagalog sa wikang Filipino. kapag marami’y dinaragdagan ng titik s. Lourdes Bautista sa isang papel na binasa niya noong 1989 sa kumperensya ng Language Education Council of the Philippines: “It is clear that the affix used for English verbs in actor focus is mag. Kaya. sa Parañaque lamang. iyan ay sapagkat ang Pasay man ay naging Pasay (mabilis) na at ang Davao ay naging Davao (mabilis) na.over -um-” (27). kaya’t ang barong ay naging barongs. maaaring kotse o damit o kulay. Sa halip ay gumagamit ng pantukoy. Sa Tagalog ay i. Ang -an ay karaniwang directional-focus (301). ay nakain sila sa halip ng kumain. inalis na ang salitang Tagalog sa salitang barong-Tagalog. ang dalawa o higit pang softdrink na coke ay cokes. pinamamantalan ng punong taynga sa salitang Tagalog. ngunit sapagkat sa Ingles. Hindi nga lamang siya kumikiling sa wikang Filipino.Una. Ngunit dumami na nang dumami ang allergic. ang unang nakapansin sa paggamit ng -s bilang palatandaan ng pagkamaramihan. Ginawang barong na lamang. Halimbawa’y “Maganda siya. na napakalapit na sa Maynila.

Pero ang diyalektong ito sa London ang naging kasalukuyang tinatawag nating Ingles.” Sa Filipino ay sinasabi nating “Bilhan mo nga ako ng dalawang hamburgers. Sa wikang Cebuano ay hindi tanda ng paggalang ang paglagay ng po at ho.”) Ikalima. Gamitin na lamang ito sa Tagalog o sa diyalekto ng Filipino na ginagamit sa katagalugan. gaya ng pagtalikod ng kasaysayan sa iba pang diyalekto ng Englisc. Pero wala sa wika ng mga Bisaya ang mga salitang panggalang na po at ho. Halimbawa’y nagpiprisinta ang sinasabi sa Tagalog dahil ginagawang p na lang ang klaster na pr sa inuulit na pantig na pri. ang karaniwan nating sinasabi ay “Bilhan mo nga ako ng hamburger.” Sa Filipino. Napakarami ng mga Bisaya at hindi makatarungan na sila ang babagay sa mga Tagalog gayung napakaunlad na ng lunsod ng Cebu at lingua franca ng Bisayas at Mindanaw ang wikang Cebuano. sa katunayan ay kasinggalang ang mga Bisaya ng mga Tagalog sa kanilang mga magulang at iba pang karaniwang pinag-uukulan ng galang. Isang pagkaiba ng Cebuano sa Tagalog ay ang kawalan ng mga salitang panggalang na po at ho.” (Natural. dahil laganap na ang Filipino sa kabisayaan ay hindi na maaaring ibatay lamang ito sa Tagalog na tulad ng nais mangyari ng mga Tagalista. Maliliit na bagay ang mga ito. Ikaanim. Sa susunod na mga dantaon ay tatawagin na itong Filipino at kakalimutan na ang Tagalog kung saan ito nagmula. Lourdes Bautista. Samakatwid. Hindi naman nangangahulugan ito na walang galang sa matanda o sa kapwa ang mga Bisaya. sa Tagalog ay sasabihin nating “Ibili mo nga ako ng dalawang hamburger.focus at bilhan ang directional-focus (1986: 37). Sa palagay ko’y iba ang Filipino sa Tagalog kahit na estruktura at balarila ang pag-uusapan. kung dalawang sandwich ang ipinabibili natin. Samakatwid ay hindi ako sang-ayon kay Otanes na ang Filipino at ang Tagalog ay parehong wika kung estruktura at balarila ang pinaguusapan at nagkakaiba lamang sila sa larangan ng sosyolinggwistika. Diyalekto lamang ba ng Tagalog ang Filipino? Ito ang palagay ni Ma. Hindi tao ang pinag-uusapan dito kundi wika. nagpriprisinta o magprapraktis. Maaari. Ang kanyang diniscrayb sa kanyang libro’y Filipino at hindi Tagalog. Kung diyalekto man ng Tagalog ang Filipino ng kamaynilaan ay pansamantala lamang naman ito. Hindi na takot sa klaster ang Filipino. sa Tagalog ay laging inaalis ang sobra sa isang katinig sa isang klaster ng katinig kung inuulit ang isang pantig. Sa Filipino ay ginagamit ang buong klaster. Sa Tagalog. pero makabuluhan kung mapatunayan. sa wikang Filipino ay hindi dapat siguro isama ang po at ho. samakatwid. at ito’y hindi dapat problemahin dahil sa kasaysayan ng wikang Ingles ay diyalekto lamang ng Englisc ang East Midland nang ito’y ginamit ni Chaucer sa London. Ngayon nama’y babalikan ko ang malaking isyu tungkol sa relasyon ng Filipino sa Tagalog. Anim na pagkaibang estruktural ang naibigay ko para namnamin ng ating mga linggwista. Aksidente lamang ng kasaysayan na hindi pa naiimbento ang salitang . di tulad ng Tagalog na hangga’t maaari’y umiiwas sa nagkukumpul-kumpulang katinig. ang karaniwan nating sinasabi kung nakikibili tayo sa McDonald’s ay “Ibili mo nga ako ng hamburger. Kung pag-iisahin tayo ng wikang Filipino at hindi paghihiwahiwalayin ay dapat huwag ipagpilitan ng mga Tagalog na gumamit ng po at ho ang mga Bisaya.

Filipino noong panahong sinusulat ni Otanes ang kanyang gramatika, pero siya ang kaunaunahang nakapansin na may Educated Manila Tagalog na dapat seryosohin. Kaya nga, kapag isinalin ang Reference Grammar sa Filipino ay dapat tawagin itong Gramatika ng Filipino sa halip ng Gramatika ng Tagalog. Sa ganitong paraan ay lilinaw ang kasaysayan ng ating wikang pambansa. Kung si Lope K. Santos ang gumawa ng balarila ng Tagalog, si Fe T. Otanes naman ang gumawa ng gramatika ng Filipino. May kongklusyon ba ako? Mayroon. Nagsimula ako sa pamagitan ng pagbanggit ng mga teoretikal na prinsipyong aking pinaniniwalaan, isa na nga ang ginawa ni Gonzalez sa Philippine English. Pagkatapos ay nagbigay ako ng ilang halimbawa ng totoong gamit ng wika ng ating mga tinitingalang manunulat, upang patunayan na hindi tama ang karaniwan nating akala ukol sa balarila. Pagkatapos kong magbigay ng kasaysayan ng Filipino na batay sa kasaysayan ng wikang Ingles ay pinuna ko ang ilang katangian ng wikang Filipino na iba sa wikang Tagalog. Ano ang patutunguhan ng lahat ng ito? Sa aking palagay, ang perents sa larangan ng wika ay ang mga sikat na writer na tulad nina Abueg, Almario, Lualhati Bautista, at Medina. Kung totoo nga na ang ginagawa ng perents ay inaakalang tama ng kabataan, masasabi nating inaakala at nagiging tama ang talagang ginagawa ng ating mga batikang manunulat. Hindi ko ipinakita na ito rin ang ginagawa ng nakararaming Filipino sa kasalukuyan. Pero naipakita ko, sa palagay ko, na kung ang pinakamagandang gamit ang pagbatayan, ang wikang umiiral ngayon sa paligid natin, lalo na sa labas ng katagalugan, ay Filipino at hindi Tagalog. Naipakita ko na rin sana na may pagkaiba, maliit man o malaki, ang Filipino sa Tagalog.

Ang Wikang Filipino sa Taong 2000
ni Andrew Gonzalez, FSC

Tila yata napakaraming paksa ngayon na isinasali natin sa medium-term plan ng Pangulong Fidel V. Ramos tungkol sa ating layuning pambayan, ang pagpapaunlad ng ating bayan at ang pagiging Newly Industrializing Country (NIC) ng Pilipinas sa Taong 2000. Kaya nga’t pati na ang wika ay isinasama natin sa ating mga layunin. Ngunit kung tutuusin, ang taong 2000 ay pitong na lamang at darating na. Halos naandoon na tayo. Maraming bagay ang mangyayari sa ating bayan sa susunod na pitong taon. Ngunit sa palagay ko naman hindi talaga magiging iba ang ating sitwasyon sa wika sa pagtatapos ng pitong taon. Magkakaroon nga ng progreso, ngunit ang mga senyales nito ay narito na. Kaya’t hindi na tayo kailangang manghula pa sapagkat kung titingnan lamang nating mabuti at susuriin ang kasalukuyan, tila narito na nga ang mga senyales para sa kinabukasan. Bagama’t bago naman tingnan ang kinabukasan, kailangan nating sulyapan ang nakaraan sapagkat mahirap unawain ang kasalukuyan, lalo na ang kinabukasan, kung hindi natin kikilalanin ang nakaraan. Sa ating Batasang Pambansa noong 1936, pagkatapos ng ratipikasyon ng ating Saligang Batas sa Gobyernong Commonwealth noong 1935, si Kinatawan Norberto Romualdez ay tumangkilik ng isang batas na tinatawag natin ngayon

na ‘National Language Law.” Ang batas na ito ang siyang nagtatag sa National Institute of Language na pinalitan noong 1938 ng Institute of National Language o Surian ng Wikang Pambansa. Itong sangay na ito ng Pamahalaan ang nangasiwa sa pagpapaunlad ng ating wikang pambansa na pinili noong 1937 at base sa Tagalog. Noong 1939, mayroon na tayong balarila, ang balarila ni Lope K. Santos, at mayroon na ring bilingual wordlist noong panahong yaon. Ipinag-utos din ng ating pamahalaan ang pagtuturo ng ating wikang pambansa sa huling taon sa mataas na paaralan at bilang isang sabject sa mga kolehiyong pangguro (teacher training colleges) noong 1940. Mayroon ding batas na ginawa ng Asemblea noong 1941 na nagsasaad na ang Wikang Pambansa ay magiging opisyal na wika sa pagtatapos ng Gobyernong Commonwealth. Ang ibig sabihin ng isang wikang opisyal ay maaari itong gamitin sa iba’t ibang larangan ng burokrasya at gobyerno, kahit sa Asemblea mismo at sa pagsulat ng mga batas para sa bansa. Ang ating wikang pambansa ay itinuro sa lahat ng mga antas ng ating paaralan mula noong 1946; noong 1959, sa pagpapasya ng Kalihim ng Edukasyon na si Jose Romero, muling pinalitan ang pangalan ng ating wika, Pilipino. Ito ay itinuturing din na ‘Tagalog-based Pilipino.’ Hindi na natin babanggitin ang maraming mga suliranin ukol sa pagkakabase ng ating wika sa Tagalog sapagkat may mga kapatid tayong sa Kabisayaan, lalo na sa Cebu, na magpasahanggang ngayon ay hindi sumasang-ayon sa pagkakapili ng ating wika base sa Tagalog. Ayon sa kanila, higit na marami ang mga gumagamit ng wikang Binisaya (Cebuano, Hiligaynon at Waray) kaya’t dapat ay Bisaya ang naging base ng ating wikang pambansa at hindi Tagalog. Ngunit sa palagay ng karamihan sa ating mga mamamayan at ayon sa pasya ng Korte Suprema, naaayon sa batas ang pagpili ng base sa wikang pambansa sa Tagalog mula pa noong 1937. Malaking dahilan ng pagtatalo sa wika noong Constitutional Convention noong 1971 at hindi yata matatapos ang usapan; kaya nga ang batas o artikulo ng Konstitusyon ng 1973 at nagbigay ng direktibo na gagawa pa tayo ng wikang pambansa na pinangalanang Filipino at ito ay base sa lahat ng mga wikang Pilipino. Walang nangyari sa wika sa panahong mula 1973 hanggang 1986 sapagkat sa Interim Batasang Pambansa noong panahon ni Marcos ay walang batas na ginawa sa pagpapairal ng probisyon sa Konstitusyong hinggil sa wika. Ngunit noong 1986 sa Constitutional Commission sa pagtatangkilik ng Cory Aquino Government, may probisyon sa Saligang Batas na nagsasaad na ang wikang pambansa ng ating bayan ay Filipino. Sang-ayon sa probisyong ito, hindi na pinoporma pa ang wikang pambansa sapagkat ito ay narito na, at ang pangalan nito ay Filipino. Ngunit hanggang ngayon, opisyal na wika pa rin ang Ingles at ang Pilipino (base sa Tagalog) ngunit ang wikang pambansa ay Filipino na, at ito ay gagamitin sa hinaharap, hindi lamang sa pang-araw-araw na gawain kundi maging sa mga paaralan at pamantasan sa pagtuturo ng mga araling panlipunan at wika at maging sa agham at teknolohiya kapag sapat na ang pagpapaunlad nito. Ang Filipino Ngayon at Bukas

Ito ay tinatawag na extrapolation at simple ang matematikang ginagamit dito.693 84% Bilang ng mga Nakapagsasalita Hindi natin matiyak kung gaanong karami sa ating mga kababayan ang makapagsasalita ng Filipino sa taong 2000.468 74. Maaari rin tayong humiram ng mga salita mula sa iba’t ibang wikang banyaga.2% 1980 34. base sa mga trends na nangyayari ngayon.060.968. Pilipino at Filipino. ang Filipino ay base rin sa Tagalog ngunit sa pagpapaunlad at pagpapayabong ng wika. na ang pangunahing wika o mother tongue ay hindi Tagalog.130. ang naging projection ay 97. Ang mga wikang banyagang ginagamit natin sa pagpapayaman ng ating wikang pambansa ay ang Ingles at Kastila. may mga paraan kung paano natin maipoproject o maitutudla kung ano ang hinaharap.301.101. Talagang ‘widely disseminated’ o laganap na ang Filipino at kahit na ang mga mamamayan na may ibang mothertongue o wikang taal ay makakapagsalita na rin ng Filipino bilang pangawalang wika o ‘second language. Sa tulong ng isang dalubhasa sa estadistika. Kaya kahit na wala tayong gagawin sa mga paaralan at sa mass media. dadami na at halos isang daang (100) porsyento na ang magiging dami ng marunong magsalita ng Filipino sa wakas ng dantaong ito.9% 1990 50. hindi na maaaring ihinto pa ang pag-unlad at paglaganap ng ating wikang pambansa. Ang Intelektwalisasyon ng Filipino . Ngunit sa estadistika. ang wikang-Arabo. Kahit na wala tayong gawin sa pagpapasigla ng Filipino.1% ang marunong magsalita ng Filipino sa taong 2000. ito ay payayamanin ng mga salitang galing sa iba’t ibang wika ng ating kapuluan. maaari nating tingnan ang mga datos mula sa mga census sa nakaraan at maaari nating makita ang progreso ng Filipino bilang katutubong wika o lingua franca o wikang ginagamit ng mga Filipino.859 25. Ito ang mga datos mula sa census: Taon Tagalog/Filipi Bahagdan no 1939 4.Kung susuriin natin. ang bahagdan o percentage ng mga Filipinong marunong magsalita ng Filipino ay 84%.1% 1970 20.’ Hindi na tayo kailangan pang magsipagtalo. Ayon sa Census ng Taong 1990.5% 1948 7. Kung gagawin nating isa ang Tagalog. Ito ay tinatawag nating wikang pangkomunikasyon sa iba’t ibang grupong etniko dito sa Filipinas.809 46. hindi lamang sa mga wikang taal kundi maging sa mga wikang banyaga rin. prinoject namin ang bilang at pagkatapos ng taon na ito.467 56.4% 1960 11. at marahil ang iba’t ibang mga wika na pag-aaralan pa natin sa hinaharap gaya ng wikang Hapones.990.196 39.

Ang paggamit ng isang wika sa larangan ng kaisipan at ng buhay pangakademik ay yaong tinatawag nating ‘intelektwalisasyon’. sapagkat ang mga taong dalubhasa sa isang espesyalisasyon at marunong ding magsalin sa wastong Filipino ayon sa antas ng mag-aaral ay hindi marami. Hindi ito matatapos kaagad. ang pinakamabigat na gawain ng ating mga patriota o makabayan ay gamitin ang Filipino para sa intelektwalisasyon at paramihin ang corpus ng literatura pang-agham sa Filipino sa darating na pitong taon bago tayo pumasok sa ikadalawampu’t isang siglo ng ating panahon. Kaya nga sa palagay ko. gaya ng mga paksa sa agham at teknolohiya at sa iba’t ibang sabject sa kurikulum. Hindi lamang tayo nangangailangan ng mga bagong salita lalung-lalo na sa mga sabject sa paaralan at sa pamantasan. Ito ang tinatawag nating proseso ng intelektwalisasyon at maraming taon ang kailangan natin para dito. Ito ay isang special gift at hindi lahat ng mga guro ay sanay sa wastong paggamit ng Filipino. Kailangan ang mga pagsasalin ng maraming artikulo at libro sa Filipino galing sa mga wikang intelektwalisado na gaya ng Ingles at Kastila. kung paano nating mapauunlad ang isang wikang gaya ng Filipino bilang wikang ginagamit sa larangan ng iskolarli diskors o diskursong pang-akademik. sa palengke at sa pang-ordinaryong pangangalakal. Ito ay bagong tuklas pa lamang at hanggang ngayon ay hindi natin alam kung anu-ano ang mga dimensyon ng penomenang ito. Sa simula. magkakaroon ng mga sagabal na kailangan pa nating lagpasan. ginagamit natin ang wika sa ordinaryong pamumuhay. Nangangailangan tayo ng maraming dalubhasa sa iba’t ibang espesyalisasyon na magaling din sa wika upang maisalin nila sa isang uri ng Filipino na maaaring maunawaan ng mga estudyante ang mga artikulo at libro. nangangailangan pa rin ng kultibasyon sa larangan ng intelektwalisasyon. Kung gagamitin natin ang isang wikang pambahay at pambayan sa ibang larangan at hindi pa tayo sanay sa paggamit nito. Pranses. Pangwakas na Hamon . Hapones at Aleman. Maraming tao ang kailangan bago makalikha ng mga kasulatan sa Filipino hindi lamang sa panitikan (marami na ang mga ito) ngunit gayon din sa larangan ng agham at teknolohiya at sa mga disiplina o sabject sa pamantasan. bilang wika sa bahay sa pakikipag-usap natin tungkol sa mga bagay na pang-araw-araw sa buhay ng isang pamilya at sa ating mga kaibigan.Bagama’t lumalaganap ang Filipino at yumayabong na ang panitikan na kinakatha sa wikang ito. ito ay ginagamit sa iba’t ibang larangan. Ano ang ibig sabihin ng salitang ito: Sa buhay ng isang wika. nangangailangan din tayong gumawa ng mga bagong texto o libro at inilathalang sipi tungkol sa mga paksang hindi pang-araw-araw.

Wika sa Edukasyon: Hanggang Salita Lamang ni Isagani R.Bilang pangwakas. Cruz . ang ating minamahal na FILIPINO. ang ating wikang pambansa. Para sa gawaing ito. Dapat maisalin natin ang kabihasaan natin sa Ingles upang magamit din ng madla at masa sa isang wikang gamay na nila at nauunawaan. kailangan din nating maging dalubhasa sa Ingles upang maging tunay na tula mula sa Ingles tungo sa Filipino. Gawin natin ang ating magagawa upang yumabong ang ating wika. ang hamon sa bagong henerasyon o salinlahi ng mga guro ay payabungin ang ating wikang pambansa sa pag-intelektwalisa nito at gamitin ito sa larangan ng buhay pang-akademik.

kapag dati na silang Inglesero ay pumapalakpak na lamang para hindi sumama ang aking loob. at opisyal din. Kung kontra na sila sa akin ay kontra pa rin sila pagkatapos kong magsalita. patuloy na iiral sa .Sa totoo lang. Kung kampi na sila sa akin ay kampi sila bago pa ako magsalita. tayo-tayong mga alagad ng wika. hindi ko pa rin makumbinse ang kahit na sarili ko mismong tao doon na sumunod na sa batas. Dapat bang Filipino ito? Ang lingua franca? Ang wikang pambahay? Mga wikang banyaga tulad ng Ingles? Kastila? Arabo? Malay? Sa totoo lang. Sa totoo lang ay tayo-tayo lang naman ang naguusap. walang kamatayan ang debate tungkol sa wikang dapat gamitin sa loob ng klasrum. Nasabi ko na ang kaya kong sabihin. at kung may kapa pa akong sabihin ay hindi ko naman gustong sabihin. ang diskurso tungkol sa lingua franca. Sa madaling sabi’y panahon na talaga para tumabi na lamang ako at pabayaan ang kabataang mangarap ng imposibleng pangarap na isang araw. para hindi akok mapahiya at manghinayang sa oras na ginugugol ko sa paglakbay at pagtalumpati. Ngayong malapit na akong magretiro bilang guro at iskolar. Kahit na noong nagkaroon ako ng pagkakataon sa loob ng pitong buwan bilang USEC sa Departamento ng Edukasyon na baguhin ang patakarang pangwika ng pampublikong edukasyon. Oo nga’t marami pa akong gustong sabihin. Nariyan ang diskurso tungkol sa wikang pambansa. Daang libo na siguro ang nakarinig sa akin sa dinami-dami ng mga panayam ko sa buong bansa tungkol sa wika at edukasyon. Dahil malabong mag-isip ang ating mga lider sa gobyerno. kita ko na–tulad ng mangyari sa napakaraming mga pantas mula sa panahon ni Socrates—na walang kabuluhan ang lahat ng ating pagsikap. pagod na ako sa kasusulat tungkol sa paksa ng wikang panturo. Halimbawa’y nasabi ko na iba’t ibang diskurso ang umaaligid sa isyu ng wikang panturo. guro. at opisyal. ay magiging magulang. At dahil ang lahat ng kabataan. magiging Filipino ang pangunahin at kaisaisang wikang panturo sa bayang Filipinas. Kapag dati na silang makaFilipino ay pinapalakpakan ako. sa loob lamang ng iilang taon. at ang diskurso tungkol sa wikang panturo. Samakatuwid ay walang relasyon ang aking panayam sa paniwala ng aking mga tagapakinig. pero hindi ko naman kayang sabihin. Sa totoo lang. guro. ang diskurso tungkol sa intelektwalisasyon ng wika. Kabisado ko na ang reaksyon ng aking mga tagapakinig. kung nag-iisip nga sila. tayo-tayong humahanga at nakauunawa sa kagandahan at kagitingan ng wikang pambansa. pagod na pagod na ako sa kakukulit sa may kapangyarihan na sundin ang utos ng ating saligang batas na gamitin ang Filipino bilang pangunahing wika ng pagturo. pagod na rin ako sa kapapanayam sa iba’t ibang grupo tungkol sa wikang panturo. Patuloy na mananatiling mangmang kung hindi ang nakararaming kabataan ay ang kanilang mga magulang.

ang bilinggwal na edukasyon ay “the separate use of Pilipino [Filipino] and English as media of instruction in definite subject areas. 1973). Ang mga wikang panrehyon ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehyon at magsisilbi na pantulong na mga wikang panturo roon.” Ang mga ito ang kasama ngayon sa tinatawag nating sabject na Makabayan. Syensya. sakop ng BEP ang lahat ng kolehiyo at unibersidad. Noong 1974.D. Mula Grade One hanggang Fourth Year.. Mula First Year sa kolehiyo hanggang magtapos ng medisina o abogasya o Ph. baliktanawin natin ang ilang isyung pagod at pudpod na. bansa. Noong 1986. Seksyon 7). maliban sa Ingles.” Noong 1975. work education. provided that additionally. . s. Syensya. s. 1975). nagbago ang ating saligang-batas. Seksyon 6). health education. ang estudyante ay kailangang turuan ng lahat ng sabject. sa wikang Filipino. at wika. Iniutos ng DEC na “by school year 1984. hangga’t walang ibang itinatadhana ang batas. character education. at Matematika. ang mga wikang opisyal ng Pilipinas ay Filipino at.mundo ang tinawag ni Balagtas na kaliluhan. Iniutos ng ating bagong saligang-batas ang paggamit ng wikang Filipino (Filipino na at hindi na Pilipino) bilang wikang panturo sa lahat ng antas ng edukasyon. ipinairal ng Departamento ng Edukasyon at Kultura ang tinatawag na Bilingual Education Program (BEP) (DEC Order No.” Dahil wala pa noong Commission on Higher Education (CHED). lahi. idiniklara ng National Board of Education ng Departamento ng Edukasyon na palisi ng gobyerno ang paggamit ng dalawang wikang panturo – wikang Pilipino (na ngayon ay Filipino) at wikang Ingles (NBE Resolution No. 25. kailangang magturo ang lahat ng kolehiyo at unibersidad sa wikang Pilipino [Filipino]: “Courses in English and Pilipino [Filipino] shall be offered in tertiary institutions as part of appropriate curricula pursuant to the policy of bilingual education” (DEC Order No. s. Pero dahil narito na rin lang kayo at parang hindi pa kayo pagod. Ang wikang Filipino ang ipinag-utos na gamitin ng lahat ng guro sa lahat ng ibang sabject. Ayon sa DEC. 1974). at ni Marx at ng mga Marxista na naghaharing-uri. Ayon sa BEP. at Matematika. tulad ng “social studies / social science. idiniin pa ito ng DEC. Dagdag pa ng Konstitusyon: “Ukol sa mga layunin ng komunikasyon at pagtuturo. 737. Ingles. Malinaw ang layunin ng BEP. ni Rizal na kamangmangan. Arabic shall be used in areas where it is necessary. 50. and physical education. ang wikang Filipino ang gagamiting wikang panturo sa lahat ng sabject maliban sa Ingles. Dapat itaguyod nang kusa at opsyonal ang Kastila at Arabic” (Artikulo 14. all graduates of tertiary curricula should be able to pass examinations in English and/or Pilipino [Filipino] for the practice of their professions. Noong 1973. na 1994 pa lamang naitatag. Ganito ang nakasaad sa Konstitusyon ng 1986: “Dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum na opisyal ng komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang-edukasyon” (Artikulo 14.

dahil hindi ito matatanggal kahit na ng batas o ng Kongreso. . 52. Pati na ang pagbago ng probisyon tungkol sa wika sa Konstitusyon ng 1986 ay makikita sa ganitong pananaw: malinaw na pansamantala lamang ang paggamit ng wikang Ingles sa ating mga paaralan at kolehiyo. ang Ingles. Inutusan ng DECS noon ang lahat ng kolehiyo at unibersidad na mamuno sa pagbago ng wikang panturo sa pamagitan ng tinatawag na “intelektuwalisasyon”: “Tertiary-level institutions shall lead in the continuing intellectualization of Filipino. Syensya.” Karaniwang inaakalang dalawa ang BEP – ang BEP ng 1974 at ang BEP ng 1987. sa mata ng batas. Kapag makabuo na ng kaukulang batas ang Konggreso. pero iisa lamang ang layunin ng dalawang palising ito. pangalawang wika ng edukasyon. pero ang Filipino ay hindi pwedeng isantabi. ang higit na nakararaming Filipino ay naniniwala na Filipino at hindi Ingles ang dapat maging pangunahing wika ng edukasyon sa ating bansa. Ang pangunahing wika ay Filipino. shall also be pursued in both the elementary and secondary levels. The program of intellectualization. Ipinagbawal ng DECS ang paggamit ng wikang Ingles maliban sa tatlong sabject ng Ingles. dahil nakasulat na ito’y “hangga’t walang ibang itinatadhana ang batas” lamang. Hangarin ng Departamento noon na maging iisa ang wikang panturo – ang wikang Filipino – at ang wikang Ingles ay pantawid lamang sa panahong hindi pa sanay ang ating mga guro. Napakadaling palitan ang wikang panturo sa atin. sa ibang salita ay hangga’t hindi tinatanggal ng Kongreso ang Ingles. Dahil halos lahat ng mamamayan ay bumoto na ipairal ang saligang batas. masasabi natin na. Ginawa iyan ng mga hapon sa loob lamang ng ilang buwan. tatanggalin na ang wikang Ingles sa lahat ng paaralan sa bansa. binago ng Departamento ng Edukasyon. Samakatwid ay hindi bilingguwal na palisi talaga ang hinangad noon ng BEP. Kapag napatunayan na na hindi natin kaibigan ang Estados Unidos. Ginawa iyan ng mga kano nang nilusob nila tayo noong simula ng nakaraang siglo. magagalit ang mga mambabatas natin at. Ganito ang layunin noon ng DECS: “the maintenance of English as an international language for the Philippines and as a non-exclusive language of science and technology” (DECS Order No. ang ipagamit bilang pangunahing wikang panturo sa lahat ng antas ng edukasyon ang wikang Filipino. dahil nagbago ang Konstitusyon. Kultura at Isports (DECS) ang BEP. s. at gumagawa pa ng kaukulang mga test. Malinaw ang saligang batas. at ito’y madaling mangyari kapag hindi nila tayo sinaklolohan paglusob sa atin ng Al-Qaeda dahil kinakampihan natin sila. biglang magkakaroon ng batas na matagal nang hinihingi naman ng ating Konstitusyon. Bukod pa roon. Ang Ingles pwedeng ibasura. kulang pa ang mga textbuk. at hindi pangunahing wika. at Matematika sa lahat ng antas ng edukasyon.Ito ang saligang batas. kundi monolingguwal na palisi. Noong 1987. Huwag nating isipin na hindi mangyayari ito sa isang iglap. tandaan ninyo itong sinasabi ko sa araw na ito. 1987). Hangga’t walang ibang itinatadhana ang batas. pinayagan ng DECS na gamitin ang wikang Filipino kahit sa pagturo ng Syensya at Matematika. however.

Sa totoo lang. “In the long term. Dahil malabong mag-isip ang ating mga lider sa gobyerno. Pero hanggang salita na lamang iyan. kita ko na – tulad ng nangyari sa napakaraming mga pantas mula pa sa panahon ni Socrates – na walang kabuluhan ang lahat ng aking pagsikap. pero humirit pa rin ang EDCOM at sinabing. kahit na sa Makabayan. ay buhay na buhay pa rin ang wikang Ingles. Ngayong malapit na akong magretiro bilang guro at iskolar. at kung tutuusin. ang dapat na kaisaisang wikang panturo sa ating bansa sa elementarya at haiskul. ang diskurso tungkol sa lingua franca. walang kamatayan ang debate tungkol sa wikang dapat gamitin sa loob ng klasrum. Ani EDCOM. sa pamagitan ng Congressional Commission on Education (EDCOM). until the fourth year of secondary education. kung nag-iisip nga sila. guro. na maaaring tulungan ng mga wikang bernakular. Patuloy na mananatiling mangmang kung hindi ang nakararaming kabataan ay ang kanilang mga magulang.” Binigyan pa ng taning ng EDCOM ang gobyerno: “Filipino [should be] the medium of instruction by the year 2000. dahil sa totoo lang. ay magiging magulang. lahi. bansa. “the vernacular and Filipino [should be] the medium of instruction for basic education. Dapat bang Filipino ito? Tagalog? Ang lingua franca? Ang wikang pambahay? Mga wikang banyaga tulad ng Ingles? Kastila? Arabo? Malay? Sa totoo lang.” Dahil naisip na noon ng EDCOM na itatag ang CHED at dahil malinaw na may kalayaang akademiko ang lahat ng kolehiyo at unibersidad sa bansa (ayon sa Konstitusyon ng 1986). pagod na pagod na ako sa kakukulit sa mga may kapangyarihan na sundin ang utos ng ating saligang batas na gamitin ang Filipino bilang pangunahing wika ng pagturo. sa salita ay malinaw na wikang Filipino. at opisyal din.Noong 1992. kahit na sa mga sabject sa humanidades sa kolehiyo. at ang diskurso tungkol sa wikang panturo. At dahil ang lahat ng kabataan. patuloy na iiral sa mundo ang tinawag ni Balagtas na kaliluhan. Filipino shall be the medium of instruction and will continue to be the language of instruction for all subjects. pagkatapos ng matinding pag-aaral kung paano malulutas ang lahat ng problema ng ating sistema ng edukasyon. ipinasya ng Kongresso.” Dagdag ng EDCOM: “In Grade 4. Nariyan ang diskurso tungkol sa wikang pambansa.” Sa madaling salita. . hindi maipilit ng Kongreso na tanggalin na ang wikang Ingles sa kolehiyo. kahit na sa mismong sabject na Filipino. at ni Marx at ng mga Marxista na gahum ng naghaharing uri. guro. ni Rizal na kamangmangan. sa loob lamang ng iilang taon. at opisyal. Halimbawa’y nasabi ko na na iba’t ibang diskurso ang umaaligid sa isyu ng wikang panturo. except English. pagod na ako sa kasusulat at kalelektyur tungkol sa paksa ng wikang panturo. pati na rin sa kolehiyo. there should be a switch to Filipino in technical-vocational education. ang diskurso tungkol sa intelektwalisasyon ng wika. na tanggalin na ang wikang Ingles bilang wikang panturo sa kahit aling sabject sa elementarya at haiskul. at wika.

Dumaan na ang taong 2000 at tulad ng millennium bug na hindi natuloy. Malabo na talaga ang kinabukasan. ang paggamit ng wikang Filipino bilang kaisaisang wikang panturo ay hindi ipinanganak at ni hindi man lamang ipinaglihi. Malinaw naman na ang karamihan sa Kongreso ay mga ilitereyt dahil hindi marunong magbasa. kahit na labag ito sa saligang batas. dahil no read no write ang lahat ng ating mga Kongresista at Senador. Malinaw na wikang Filipino ang dapat gamitin sa halos lahat ng mga sabject sa lahat ng antas. Malinaw na sa mga rehyon. Malinaw ang ating saligang batas. Kahit na mismong mga Kongresista at Senador noon ang nagsabi na ibasura na ang Ingles bilang wikang panturo maliban sa sabject mismo ng Ingles ay patuloy na umiiral sa ating mga paaralan at kolehiyo ang wikang Ingles.Pero dahil narito na rin lang tayo at parang hindi pa kayo pagod. kalimutan na natin ang nakaraan at ang mga darating na eleksyon dahil walang mangyayari sa ating mga guro. Kasalanan naman natin kung bakit natin iniluklok sa Kongreso ang mga mangmang na ang hawak lamang ay popularidad bilang artista o pangalan ng kanilang pamilyang mayaman sa mga rehyon o perang galing sa jueteng o droga o kidnap o iba pang krimen. maaaring gamitin ang wikang Iloko sa mga paaralan sa norte. maaaring gamitin ang wika ng rehyon bilang pantulong na wikang panturo. Ang pangunahing wika ng edukasyon sa kamaynilaan ay Filipino. pero patuloy tayong pahihirapan ng presidente. Tuwing may darating na eleksyon ay nagkakaroon ako ng kaunting pag-asa na hindi pala nasayang ang aking pagod magsulat at magpanayam tungkol sa wikang panturo. mga senador. kahit na malinaw na iyan ang intensyon ng ating saligang batas. at ang mga utos ng Departamento ng Edukasyon. na nagsabing Ingles daw dapat ang pangunahing wikang panturo sa atin. perang ipinamumudmod lamang nila sa atin tuwing eleksyon. ang pantulong na wika ay Tagalog. Samakatwid ay maaaring gamitin sa loob ng klasrum ang wikang Sebuwano sa Cebu at sa maraming lalawigan sa Mindanao. ang sinasabi ng Konggreso. . Sa Senado ay naroon na naman ng mga malalansang isdang walang pagmahal sa sariling wika. At ang pinaka-no read no write sa lahat ay ang lahat ng naging pangulo ng ating bansa. Sa totoo lang. Mismong sa Kongreso ay hindi nila binabasa ang saligang batas. Dito pa lamang ay makikita na natin ang pagkaiba ng nakasulat sa batas sa totoong nangyayari sa ating bansa. Tingnan na lang ninyo ang nakaraang eleksyon. baliktanawin natin ang ilang isyung pagod at pudpod na. Hirap na hirap tayong hubugin ang ating mga estudyante para maging tapat at marunong. pero pagkatapos ng bawat eleksyon ay nagiging malinaw na wala pa rin nangyayari at mangyayaring pagbabago sa ating bansa dahil sila-sila pa rin ang ating ihinahalal. bukod pa sa hindi sila marunong magsulat. at mga kongresista na no read no write kung saligang batas ang pinag-uusapan. Hindi natin maaasahan ang Kongreso na sumulat ng batas na magtatanggal sa Ingles bilang wikang panturo. at – hangga’t wala pang sinasabi ang Kongreso – maaaring gawing salimpusa ang wikang Ingles sa loob ng klasrum. maaaring gamitin ang wikang Tagalog sa lahat ng paaralan sa katagalugan.

di ba? Maganda. Ang dahilan para sa malawak na paggamit ng Taglish o Seblish o Ilokalish o Filipinong malaSebuwano na Filiwano o Filipinong mala-Ilokano na Filikano ay. series of 1996. ang kagustuhan ng guro na maintindihan ng mga bata ang liksyon. FSC. Sa paglibot ko naman bilang akreditor ng PAASCU at Quality Assessor ng CHED sa mga kolehiyo sa bansa ay malinaw din sa akin na hindi sinusunod ang Bilingual Education Policy. English.” Pero hindi pinakialaman ng mga bobong taypist sa CHED ang sinulat ko tungkol sa mga sabject sa literatura. Pero sa karamihan ng mga paaralan ay napipilitan ang mga guro na gamitin sa klase ang sariling wika o kumbinasyon ng Ingles at kanilang sariling wika. Pero ano ba talaga ang nangyayari sa totoong buhay? Sa paglibot ko bilang USEC noon sa daan-daang mga paaralan sa bansa. Sa ibang paaralan ay palisi ito. dahil kasama sila sa tinatawag na proyektong Lingua Franca na sinimulan ni Brother Andrew Gonzalez. pinasok nila ang salitang “preferably” sa aking sinulat. Ganito ang aking sinulat at ito ay pinirmahan ng mga Komisyoner noon: “At the discretion of the Higher Education Institution. Sa higit na nakararaming mga paaralan ay hindi ginagamit ang Ingles bilang wikang panturo sa Matematika at Syensya. Noong nagkaroon ako ng pagkataon na isulat ang bagong General Education Curriculum (GEC) ng CHED ay ipinasok ko kaagad ang radikal na ideya na dapat nating sundin ang saligang batas. Madalas ituro ang mga sabject sa humanidades at agham panlipunan sa wikang Ingles. or any other language. o kumbinasyon ng Filipino at kanilang sariling wika. at hindi Ingles. ang lingua franca. Ginawa kong palisi ng CHED na maaaring gamitin ang wikang pambahay. pero balubaluktot naman ang Ingles na ginagamit kaya hindi natututo ang mga estudyante ng humanidades at agham . ang kakulangan ng galing ng guro sa Ingles o sa Filipino. ang dapat na maging wikang panturo sa lahat ng lebel sa lahat ng sabject at sa lahat ng paaralan. at ikalawa. hanggang laway lamang. kaya ngayon ay ganito ang naging palisi ng CHED: “Courses in the Humanities and Social Sciences should preferably be taught in Filipino. at kung minsan ay mismo sa sabject na Ingles.Hanggang salita lamang. nang siya ang Kalihim ng Edukasyon. Literature subjects may be taught in Filipino. 59. sa salita. na hanggang ngayon ay umiiral pa. naging malinaw sa akin na hindi sinusunod ang Bilingual Education Policy. Ang karaniwang ginagamit ay ang wikang pambahay o katutubong wika ng rehyon o lunsod o barangay. ang paniwala ng ating gobyerno at ng ating mga pantas na lahat ay kinunsulta ng EDCOM na Filipino. sa papel. Habang tinatayp ang order ng mga bobong taypist sa CHED. Sa sinulat kong draft ng CHED Memorandum Order No. at kahit na ano pang wikang katutubo sa loob ng klasrum para ituro ang literatura. Pero hindi rin ginagamit ang wikang Filipino bilang wikang panturo sa iba pang mga sabject.” Ang ganda. sinulat ko na ang lahat ng mga sabject sa humanidades at agham panlipunan ay dapat na ituro sa wikang Filipino. una. as long as there are enough instructional materials for the same and both students and instructors/professors are competent in the language.

bilingualism or multilingualism and innovative approaches to education that involve the use of two or more languages constitute the normal everyday experience. Sa maraming mga mungkahi nina Dutcher. codified. “there are many more children throughout the world who have been and continue to be educated through a second or a later-acquired language. Sa madaling sabi’y walang relasyon ang nakasulat sa papel sa totoong buhay. Kapag magbabasa sila ng mga librong batay sa riserts. pero hindi ko sinabi na matutulog na ako. may tatlong angkop na angkop sa wikang Filipino. N. magulo ang nangyayari sa ating mga klasrum dahil hindi malinaw sa ating mga guro kung ano ba talaga ang dapat na umiral na wikang panturo. Codified o may diksyunaryo? Mayroon na. sa inyong lahat. Sakit sa katawan at sakit sa loob lamang ang naghihintay sa akin at sa kahit sinong lumilibot sa ating mga eskwelahan. G. Tanong nina Dutcher at ng World Bank: “Are the language(s) selected for instruction written. at Tucker.. Kung kaya’t mabuti pang sumuko na tayo sa pagiging bilinggwal natin. than there are children educated exclusively via the first language. tulad ng higit na nakararaming mga bansa sa mundo. lumilinaw sa ating mga guro na dapat na wikang pambahay ang gamitin bilang wikang panturo. ng mga namumuno sa ating bayan. kung mayroon man.panlipunan at hindi rin natututo ng wikang Ingles. may tatlo akong nais ipagawa sa susunod sa akin. dahil wala pang Balarila ng Wikang Filipino. at least for some portion of their formal education.. sa ibang salita. In many parts of the world. Kung hindi lamang laging masarap ang inihahaing pagkain sa akin kung ako’y dumadalaw sa mga paaralan at kolehiyo ay talagang katarantaduhan ang patuloy kong pag-ikot sa bansa. Bilang pala o miron. standardized. Elaboreyted o maaaring . Malinaw naman kasi na hindi mawawala ang Ingles sa atin bilang wikang panturo. R.P. maraming liksyon ang natutuhan na sa ibang bansa na maaari nating gamitin para pagyamanin ang wikang Filipino bilang wikang panturo. Pala na lang ako sa tabi at hindi na ako mismo ang hahawak ng patalim ng wika. Kung malinaw ang nakasulat kahit na magulo ang isip. dahil nga bobo ang ating mga lider. iyung ginawa ng U. May magagawa pa ba tayo para mabago ang sitwasyong pangwika sa ating mga klasrum? Sinabi ko na pagod na ako. Istandardisado? Hindi pa. Ayon kina Dutcher. noong 1994 tungkol sa “The use of first and second languages in education: A review of educational experience. napipilitan silang mag-Ingles kuno para hindi masabon.” Pinag-aralan nina Dutcher ang napakaraming mga bansa sa mundo at natuklasan nila na ang higit na nakararaming mga bansa ang gumagamit ng dalawa o higit pang wikang panturo sa kanilang mga paaralan. pero kapag dinadalaw sila ng mga superbisor na karaniwang matagal nang wala sa klasrum. Hango ang tatlong ito sa riserts ng World Bank nina Dutcher. and elaborated?” Ang Filipino ba ay nakasulat? Oo.” Dahil dito.

kung kaya’t hindi kailangan ng higit na nakararaming mamamayan doon na mag-aral pa ng wikang Ingles.P. magturo kayo sa Filipino! Kung hindi kayo magsisimula sa sarili ninyong klasrum. Ikatlo’y puwede ba. Paano ka hindi magiging korap kung ang suweldo mo ay mas maliit pa sa suweldo ng clerk sa Makati pero ang gagastusin mo sa eleksyon ay milyonmilyon? Natural lamang na kailangang bawiin mo ang ginastos mo. Kailangang maghalal ng mga kongresista at senador na bihasa sa Filipino at hindi matatakot na sumulat ng batas sa wikang Filipino at hindi sa wikang Ingles. dahil hindi pa ito ang pangunahing wikang ginagamit sa pagsulat ng mga batas. at korupsyon. dahil mahigit na sa isang daan ang ginawang textbuk ng Sentro ng Wikang Filipino sa U. Ang isipin na lamang natin bilang mga gurong nagmamahal sa ating sariling wika at sa ating sariling mga estudyante ay kung ang ihahalal natin ay may pag-ibig sa wikang Filipino. Kayong mga titser. walang mangyayari sa atin. iskolar. Na-treyn na ba ang mga gurong ito na magturo sa Filipino? Hindi pa. Iyan lamang ang mungkahi ko sa inyo para sa darating na mga eleksyon: huwag ninyong iboto ang kahit na sinong nagsabi na kailangang gamitin ang wikang Ingles sa loob ng klasrum. ang mga librong nasa Ingles sa kanilang sariling wika. Kaunti pa lamang talaga ang mga libro sa ating sariling wika. “Is there a sufficient number of trained and experienced teachers who are fluent speakers of the language(s) of instruction and who are trained to teach via that language(s)?” Mayroon ba tayong mga gurong kayang magturo sa Filipino? Halos lahat. Si Cory Aquino ba ay may karanasan nang iboto natin siyang pangulo? At huwag na tayong maglokohan na may mga kandidatong hindi korap. pagod. Una’y kailangang sumulat kayo ng Balarila ng Wikang Filipino. dagdag pa ang mga textbuk ng komersyal na mga pablisher. karanasan.. Kung maka-Ingles ang kandidato. Ikalawa’y kailangang gumawa ng napakarami pang mga libro sa wikang Filipino. Lahat naman sila ay may kwalipikasyon. Makikita natin kung ano pa ang dapat ninyong gawin bilang guro. Huwag na nating isipin ang kwalipikasyon. di tulad sa ibang bansa kung saan mabilis isalin. at nagmamahal sa sariling wika. kaya lang ay takot. Kailangang gumawa pa ng mas makapal na diksyunaryo ng wikang Filipino. o kaya’y walang panahon dahil naghahanap-buhay sa ibang paraan. “Are sufficient core and reference materials available for teachers and students in the language(s) of instruction? If not.gamitin sa pormal na mga sitwasyon? Medyo hindi pa. are there trained individuals available who can prepare such materials?” May sapat na libro na ba para sa lahat ng sabject? Malapit na. ibasura na natin. kaya magiging korap ka gusto mo man o hindi. o kaya’y tinatamad. May mga tao bang kayang gumawa ng mga librong magagamit sa klasrum? Marami. halimbawa. o tamad. at hindi naman tama ang bintang na dapat laitin ang walang karanasan. pero pagod na sila. kayo ang may kasalanan kung bakit hanggang ngayon ay .

lumalabag pa rin sa ating saligang batas ang lahat ng ating mga unibersidad. ng mga Filipinong hanggang ngayon ay alila. Mananatili tayong kriminal. Ako. isulat ninyo ang lahat ng inyong mga memo sa wikang Filipino. walang mangyayari sa atin. kriminal tayong lahat. at puta sa ibang bansa sa mundo. pagod na. ng maliliit na taong hindi nakakaintindi ng Ingles. At hindi lang kriminal. Kriminal tayo dahil dinuduraan natin ang saligang batas bawat araw na nagtuturo tayo sa wikang Ingles! Ang mga administrador naman sa inyo. Dahil ang paglabag sa batas ay pagiging kriminal. nars. Sibayan . Magiging katulad tayo ng mga Kongresista at Senador at Pangulo na sarili lamang ang iniisip at hindi ang kapakanan ng taumbayan. at paaralan. masahista. Nakasulat din sa saligang batas na ang ating sariling wika ang dapat na wika ng opisyal na komunikasyon. puwede ba. Ilang Suliranin Tungkol sa Intelektwalisasyon ng Filipino ni Bonifacio P. utusan. Kung hindi kayo susulat ng mga memo at liham at palisi at manwal at libro sa Filipino. bahala kayo. kundi bobo. iyung wala nang klaseng hawak at wala nang pagkataong magturo sa wikang Filipino. Kung iyan ang gusto ninyong kapalaran. kolehiyo. ng mahihirap na hindi nakatapos ng pagaaral nila.

Pagpapahalaga ng wika Marami pang ibang masalimuot na paksa ang dapat maunawaan ng mga tagapagpaunlad. Ang Pagpapalit ng Isang Wika . Ang tungkulin (role) o bahaging ginagampanan ng Filipino na may 3. 5. Pagpoprograma ng wika 5. Ang pagkuha ng isang asignatura o subject sa Language Planning ang magpapakilala sa isang mag-aaral ng mga huwarang teorya at praktikal na pagkaunawa sa ilang bagay tulad ng mga sumusunod: 1. Pagpapasya o pagpili ng wika (language determination or selection) 2. Pagpaplano ng Wika (Language Planning) Lahat ng kasangkot sa pagtuturo at pagsusulong ng wikang Filipino ay dapat maging masugid sa pagbibigay-malasakit sa pagpaplano ng wika. Ang pagpapalit at pagbabago ng wika (language replacement and language shift) 2. at kung anong larangan ng wikang Filipino ang dapat bigyan ng intelektwalisasyon.Tatalakayin ko sa artikulong ito ang ilang suliranin tungkol sa pagpapaunlad o intelektwalisasyon ng wikang Filipino. Paglinang at pagpapaunlad ng wika (kung saan isang bahagi ang intelektwalisasyon) 3. Pagsasagawa o implementasyon ng wika (kung saan paraan at pamamaraan ng pagtuturo ay dalawang paksa lamang) 6. Ilang sa mga ito ay ang mga sumusunod: 1. 4. paano. Naniniwala ako na hindi natin maaaring sabihin na ang intelektwalisasyon ay susi sa maunlad na pagtuturo at pagkatuto kung hindi natin mauunawaan kung bakit. tagapagtanggol ng wikang Filipino. tagatangkilik. tagapagtaguyod. Patakaran ng pagbabalangkas ng wika (para maunawaan ang katwiran ng pag-aaral ng dalawang wika o ang sinasabi nating edukasyong bilinggwal o bilingual education) 4. 7. kinalaman sa Ingles at sa iba’t ibang katutubong wika ng mga diTagalog sa iba’t ibang larangan ng wika (language domains) Ang tungkulin o bahaging ginagampanan ng Ingles sa intelektwalisasyon ng Filipino Kung bakit kailangang maintelektwalisa ang Filipino. at kung paano ito isasagawa Ang kontribusyon ng ibang katutubong wika sa pagsulong ng Filipino Ang karapatan ng isang tao o grupo sa wika (language rights) Ang intelektwalisasyon ng Filipino sa iba’t ibang larangan ng wika 6.

Isa sa pinakamahalagang layunin sa pagpapaunlad ng Filipino ay ang paghalili nito sa Ingles balang araw. Ipinahayag ng Executive Order No. 335 ang pagpapasiya sa paggamit ng Filipino na pampalit sa Ingles. Ngunit tinanggihan ng mga Cebuano ang nasabing pahayag. Bakit? Sapagkat ang mga mamamayang Pilipino, tulad ng mga Cebuano, na di likas na gumagamit ng wikang Tagalog, ay mawawalan ng silbi o malalaos. Pansinin na ang mga Cebuano ay di tumutol sa paggamit ng Filipino sa mga larangan ng lingua franca o wikang pantelebisyon, pampelikula, at dyaryo o pahayagan. Ngunit sila ay tumutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles sa dalawang larangan ng wika – sa larangan ng pamahalaan at sa larangan ng edukasyon. Ang ibig sabihin nito, ang pagtanggap o pagtutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles ay may kinalaman sa mga larangan o pinanggagamitan ng wika. Maraming katwiran ang mga Cebuano sa pagtutol sa pagpapalit ng wikang Filipino sa wikang Ingles. Ang dalawa sa mga ito ay ang mga sumusunod:

1. Hindi nila gusto ang ginagawang paglapastangan sa kanilang katutubo
at natamong karapatan sa wika. Binigyang-diin ng vice-mayor ng Cebu ang bagay na ito nang sabihin niya sa isang kapulungan kamakailan sa De La Salle University na “ang mgaTagalog ay nagpupumilit na isungalngal ang wikang Tagalog sa aming lalamunan” (ram Tagalog down our throats).

2. Nararamdaman nila na sila’y nanganganib dahil hindi sila handang magsalita at magsulat sa Filipino. Ang pagtutol na ito ng mga Cebuano ay isang magandang halimbawa sa hirap ng pag-intelektwalisa sa isang wika at ng isang bansa. Totoong napakahirap palitan ang isang wikang intelektwalisado na tulad ng Ingles na ginagamit sa mahahalagang larangan ng wika. Noong araw, ay mas madaling napalitan ng Ingles ang Español dahil ang Ingles ay intelekwalisado na noon pa man. Ang kailangan lang noon ay ang pagtuturo nito sa mga tao o pag-intelektwalisa sa mga tao. Sa ibang salita, handa na ang Ingles noon na pampalit sa Español.
Tatlong Uri ng Larangan ng Wika (Three Types of Language Domains) Upang maintindihan natin ang hirap ng suliranin sa pag-intelektwalisa ng Filipino ay kailangan nating malaman ang teorya ng larangan ng wika (theory of language domains) at ang paggamit nito sa pag-unlad ng Filipino. Pag-aralan natin ang sumusunod na tatlong uri ng larangan ng wika : (i) di mahalagang larangan ng wika (non-controlling domain of language), (ii) medyo mahalagang larangan (semi-controlling domain); at (iii) mahalagang larangan ng wika (controlling domain of language).

Ang di mahalagang larangan ng wika ay maaaring di nakasulat at maaaring gamitin sa kahit anong wika. Halimbawa, ang larangan ng tahanan at ang larangan ng lingua franca. Hindi natin kailangang planuhin ang paggamit ng Filipino sa mga di mahalagang larangan. Isang malaking pagkakamali ang paniwalang dahil ang Filipino ay ginagamit sa pagsasalita at naiintindihan ng halos lahat ng mga Filipino sa di mahalagang larangan ay maaari na rin itong gamitin sa bahaging larangan ng pamantasan o higher education. Ang uri ng Filipino na sapat para sa tahanan o para sa lingua franca ay maaaring hindi sapat para sa larangan ng edukasyon sa pamantasan. Ang mga medyo mahalagang larangan ay ang mga larangan kung saan ang pagsusulat ay hindi sapilitan. Ang ibig sabihin nito ay maaaring sumali ang isang tao nang halos lubos sa mga ito maski hindi marunong magsulat at magbasa nang maayos. At hindi rin binibigyan ng pansin ng mga tao ang wikang ginagamit sa mga medyo mahalagang larangan. Ang mga halimbawa ng medyo mahalagang larangan ay ang relihiyon at ang libangan (entertainment). Ang ikatlong uri ng larangan ng wika ay ang mga mahalagang larangan. Ang mahahalagang larangan ay ang larangan na nangangailangan ng mabuti at wastong pagbasa at pagsuat. Ang wika na kailangang gamitin sa mahalagang larangan ay ang tinatawag sa Ingles na learned language. Ito ang mga larangan ng wika na dapat bigyan ng pansin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng pagtatala, tulad ng computer data bank. Sa ibang salita, maliwanag na ang mahalagang larangan ng wika ang nangangailangan ng intelektwalisasyon. Ang ilan sa mga importante o mahalagang larangan ay ang mga sumusunod: (i) edukasyon (lalo na ang hayskul at ang pamantasan); (ii) pamahalaan; (iii) pagbabatas; (iv) hukuman; (v) agham at teknolohiya; (vi) negosyo, pangkalakalan at industriya; (vii) ang mga propesyon na may bahaging larangan (sub-domain), tulad ng medisina, abogasya, atb.; (viii) mass media (broadcast and print); at (ix) literatura. Ang Register Kailangang tandaan natin na bawat bahaging larangan o bahaging-bahaging larang (sub- and sub-subdomain) ay may sariling register. Ang ibig sabihin ng register ay ang tanging paggamit ng wika sa isang larangan o bahaginglarangan. Ang konseptong ito ay mahalaga sa pag-intindi ng mga suliranin ng intelektwalisasyon ng wika. Halimbawa, alam nating lahat na kung hindi tayo doktor, hindi natin maiintindihan ang register ng medisina na nakasulat sa Ingles. Katangian ng Mahahalagang Larangan ng Wika

Ang mahahalagang larangan ng wika ay may sumusunod na mga katangian: 1. Idinidikta nila ang wika na kailangang pag-aralan at gamitin.

2. Ang wikang ginagamit ay specialized at learned. Samakatwid,
kinakailangan ng kaalaman na tiyak, kaya kailangan ng specialization.

3. Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng dunong

ng pagsasalita, pagbabasa, at pagsusulat; kailangan dito ay precise language o tiyak, tumpak, ganap na salita; hindi katulad ng ginagamit natin sa di mahalagang larangan ng wika.

4. Ang kaalaman sa mahalagang larangan ay iniipon (cumulative).

Kung kaya’t kinakailangang malaman ang karunungan ng nakalipas (past knowledge) at kasalukuyan. Ang karunungan ng nakalipas ay nasa mga aklat, journals, at ngayong may computer na, nakaimbak sa data banks. Maliwanag na maliwanag na halos lahat ng nakalipas na karunungan sa mahalagang larangan ay hindi magagamit sa Filipino.

5. Ang pagdami ng kaalaman sa mahalagang larangan ng wika ay
mabilis. Ang kasalukuyang karunungan ay nasa bagong mga aklat, pangkasalukuyang journals at pananaliksik na papel (research papers). Ito ay hind makukuha sa Filipino. Ang pagsabog (explosion) ng karunungan sa mahalagang larangan ay katakuttakot. Ang paghahabol sa pagsabog ng kaalaman na nakasulat at nakatala ay isa sa pinakamalaking suliranin sa intelektwalisasyon ng Filipino at ang pagpapalit nito sa Ingles. Sa kasalukuyan, ang bagong karunungan ay batay sa nakalipas na karunungan na matatagpuan ng mga Pilipino sa Ingles at hindi sa wikang Filipino. Samakatwid, inaasahan natin ang pag-unlad ng Filipino sa mahalagang larangan at bahaging larangan; kinakailangan natin ang nakalipas at ang kasalukuyang karunungan sa Filipino. Ito ay isang kailangang gawain. Ang lawak ng suliranin ay sobrang malaki at nakakalito. Kung inaasahan natin na papalitan ng Filipino ang Ingles, kailangan na hindi lamang ang wikang Filipino ang maintelektwalisa; isama natin ang pag-intelektwalisa ng mga tao, ng mga Pilipino sa buong bansa. Ang isa sa mga unang dapat gawin sa intelektwalisasyon ng Filipino ay ang isang intelektwalisadong wikang katulad ng Ingles na ginagamit sa mga mahalagang larangan ay hindi maaaring palitan nang basta ganoon lang ng isang wikang hindi intelektwalisado. Malinaw na kinakailangang mas mabuti ang ipapalit.

Hindi lamang ito isang malaking pagkakamali. 2. o pagkamakabayan at patriotismo o pag-ibig sa bayang tinubuan. Ang Filipino. Ano. na hindi pa nag-aaral ng Language Planning. tagapagsaliksik. 5. Ang tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat magaling sa Ingles dahil ang wikang Ingles lamang ang paraan kung paano maiintelektwalisa ang Filipino. sa syensyang panlipunan. Harapin natin ang katotohanan. ang magiging gamit ng Filipino kung hindi ito maaaring gamitin sa pagkuha ng karunungan? Mga Mungkahi Kung maaari akong magbigay ng mungkahi. lalung-lalo na ang mga di Tagalog. ay dapat gumamit ng Ingles. paano ipamamahagi ang karunungan sa medisina sa isang taong marunong lamang sa Filipino. agham at teknolohya. matematika. Bigyang-diin ang karunungan. kung mayroon man. sa wikang Filipino. Hindi sapat na ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay marunong lamang sa pamamaraan ng pagtuturo sa Filipino. Imposible. Kaunti lamang ang kaalaman. ito ay delikado sa kasalukuyang kalagayan ng Filipino. batas. ay dapat magumpisa na. at manunulat sa tiyak na karunungan. dapat sila ay mga iskolar. ay hindi naniniwala na ang Filipino ay tatak ng nasyonalismo o patriotismo. Ang kaalaman ukol sa mga larangang ito ay maaaring makuha sa Filipino sa pamamagitan ng pagsasalin (translation). upang umunlad at maging intelektwalisado. Ngunit halos wala pang naisasalin sa mga larangang ito. Ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay dapat makaalam tungkol sa mga suliranin ng pagpapalit at pagbabago ng wika.Hindi sapat ang mga dahilang nasyonalismo. Hindi maaari. gayundin ang pagkakakilanlan (identity) upang palitan ang Ingles. Karamihan sa mga Pilipino. at magsulat sa Filipino. Tama sila. 3. Ito ay bahagi ng kanilang karapatang pangwika. samakatwid. atbp. Lahat ng tagapagtaguyod ng Filipino. hindi ang pamamaraan. Dapat ay magaling sila sa Ingles at Filipino. Halimbawa. Bukod sa pagiging guro. . 4.. medisina. magbasa. Ang Bahagi o Papel (Role) ng Ingles sa Intelektwalisasyon ng Filipino May paniwala ang maraming tagapagtanggol ng Filipino na hindi natin kailangan ang Ingles. lalung-lalo na sa larangan ng edukasyon. ang aking mungkahi ay ang mga sumusunod: 1. Sapat na rin daw na marunong magsalita.

Sapagkat ang karunungan ay iniipon (cumulative). Ang mga guro. tagapagtaguyod ng Filipino. Ang mga solusyon sa mga suliranin ng wikang Filipino ay kailangan ng karunungan o iskolarsyip. 7. Ito ang dapat gawin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Halimbawa. Napakahirap intindihan ang paksang intelektwalisasyon ng Filipino kung hindi natin alam ang iba’t ibang bahagi at kuntil-butil o detalye ng Language Planning. ang mga tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat tumigil muna sandali sa pag-uukol ng panahon sa mga pamamaraan o methods of teaching. Isang Bagay na Dapat Pansamantalang Tigilan Sa wakas. Iminumungkahi ko na dapat pag-ukulan ng pag-aaral ng mga tagapagtaguyod ng Filipino ang larangan ng karunungan na nauukol sa Language Planning. at mga kasapi sa mga samahang pangwika ay dapat magsaliksik para sa Language Planning.6. uulitin ko: May mga bagay-bagay na dapat huwag nang bigyang diin ng mga pinuno o tagapagtaguyod ng wikang Filipino para mas mabigyang tugon ang mahigpit na pangangailangan sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. ang mga tala ng nakalipas na karunungan ay dapat isalin. . hindi paghula at pakiramdam.

samakatuwid. sa isang pamantayan. wika ng siyensya. Ang ganitong pananaw ay naniniwala na ang kaalaman sa wikang Ingles ng ating mga manggagawa ay isa sa mga pangunahing batayan ng ating pagiging kompetitibo. Buod May papel ba ang wikang Filipino sa harap ng laganap na globalisasyon na naglalayong pag-isahin ang iba’t ibang aspekto ng buhay sa buong mundo tungo sa isang bilihan.D. ang wika ng globalisasyon.. Ph. Ang kaalaman sa wikang Ingles ang dahilan ng ating komparatibong kalamangan sa kalakalang internasyonal. sa isang wika? May malakas na sigaw tayong naririnig na kinakailangang paunlarin ang ating kaalaman sa wikang Ingles dahil ito ang wika ng komersyo. Sa kabilang banda. Jr. wika ng makabagong teknolohiya. .Wikang Filipino – Wika sa Globalisasyon ni: Tereso Tullao.

Kung ito ang nangyayari. masasabi nating tunay na ngang mahalagang sangkap ng ating panlipunang kapital ang wikang Ingles. mga sektor. ito ay rin ay instrumento na nagpapatatag at nagpapaunlad sa isang lipunan. di episyente ang mga transaksyong ekonomiko. at wikang naghahati ng mga sektor at mamamayan. hindi naman nito napag-uugnay ang lahat ng mga mamamayan sa kanilang pakikilahok sa mga nabanggit na aspekto ng lipunan. kumokontrol at nagpapalakad ng ating lipunan. . Ang Papel ng Wika sa Ating Lipunan Mahalagang kasangkapan ng panlipunang kapital ang wika na ang gamit ay gawing episyente o mabisa ang mga transaksyon sa isang ekonomiya. higit na episyente na maging susi ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. o may nangingibabaw na wika sa paligid ng maraming wika. Ang kritisismo sa wikang Ingles sa kakayahan nitong maging mahalagang sangkap ng panlipunang kapital ng Filipinas ay hindi nakabatay sa dahilang ito ay isang dayuhang wika. hindi mahalaga ang pagiging dayuhan nito o kung ito ay ginagamit ng mga naghaharing uri dahil may panlipunang halaga pa rin ito sa mga nasasakupan dahil sa pag-unawa nila rito nagagamit ito sa kanilang mga transaksyon. Ang layunin ay maisama ang dumaraming mamamayang Filipino na mas nakauunawa sa wikang Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. ekonomiya. inaayos ng wika ang mga transaksyon ng mga tao upang magawa at magamit ang mas malawak na yaman. Tulad ng nabanggit na. wikang mapaghiwalay. mga lugar sa isang lipunan. Ang ganitong kalakaran ay maaaring maging sanhi sa mabagal na pagsulong bunga ng magastos na paggamit ng mga produktibong sangkap. Upang mangibabaw ang epekto ng pagsasanib kaysa epekto ng paghahati. may kakayahan itong maging susi sa integrasyon ng isang lipunan. Dahil ito ay instrumento na namamagitan sa mga tao. ang kakayahan nitong maghati ay nagbabantang mahiwalay ang maraming Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. Hindi rin pinagdududahan ang wikang Ingles dahil ang pangingibabaw nito ay nakabaon sa pagiging wikang ginagamit ng mga naghaharing-uri. Samakatuwid. hindi nagagampanan ng wika ang kakayahan nitong pagugnayin ang mga tao. at kultura sa bayang ito. Subalit kung ang lipunan ay pinamumugaran ng maraming wika. Kahit na ang proseso ng globalisasyon ay nagsasanib.ang sanaysay ay naghahamon sa pagtatanghal at pagpapaunlad ng wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon para sa mga nakararaming Filipino. namumuno. Ang maayos na transaksyon ay nauuwi sa mabisang paggamit ng mga yaman ng isang lipunan at nakapagbibigay daan tungo sa pinakamataas na antas ng kagalingan habang tinutugunan ang mga pangunahing kagustuhan ng mga tao. Ang alinlangan sa wikang Ingles ay nagmumula sa pagiging wikang di mapag-ugnay. batas. Kung ang wikang Ingles ay tunay na mapag-ugnay at nagiging daan sa episyenteng pamagitan ng mga transaksyon. Kahit pa tinatanggap na ang wikang Ingles bilang nangingibabaw na wika sa larangan ng pulitika. Ang wika ay hindi lamang isang instrumento na nag-aayos at namamagitan.

APEC at AFTA nang ito ay tinatalakay sa wikang Ingles ng mga lider ng pamahalaan. Alam natin ang papel na ginagampanan ng pamahalan at ng bilihan upang mapatatag ang iba’t ibang presyo ng mga yaman sa isang lipunan. Mahalaga rin ang papel ng wika sa mobilisasyon ng mga mamamayan tungo sa kaunlaran. Ang mahalagang papel ng wika sa pag-aayos. sa paganyaya sa ating mga kababayang kapos sa mga kinakailangang yaman. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya ay nakapaloob sa layuning itanghal ang integrasyon ng ekonomiya. marami ang nakaunawa at humina ang sigaw ng pangamba at pagrereklamo ng mga mamamayan. nariyan din ang paghahamon at paghihikayat sa ating mga mamayanan na magsakripisyo. inilarawan ko ang kahinaan o kawalan ng integrasyon ng ating lipunan na nagdudulot ng malaking sagabal sa ating mabilis na pag-usad bilang isang ekonomiya. Ngunit may mahalagang papel din ang kultura upang mahimok ang mga mamimili ng sari-saring produkto at serbisyo na itugma ang kanilang kagustuhan sa harap ng kapos na yaman. ang wika ng nakararami ang ginagamit upang maunawaan nang lubusan na ang pagnenegosyo sa halip na pagiging empleyado ang angkop na istratehiyang pangkabuhayan para sa kanila. ang katatagan ng isang ekonomiya ay natatamo kapag ang mga resulta ng mga transaksyong nagpapalawak ng yaman ay tumutugma sa mga resulta ng mga transaksyong gumagamit sa mga yaman. pagkasira ng kapaligiran. pagnenegosyo. pagpapataas ng produktibidad at marami pang iba.Samantala. pagbabayad ng tamang buwis. Hindi lamang mabisa ang wika sa agarang mobilisasyon. isang bayan at isang lipunan. may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang isang ekonomiya: ang integrasyong panloob at integrasyong eksternal. nagagamit rin ito sa pagtugon sa mga isyung pangkaunlaran tulad ng populasyon. magbayad ng buwis upang matugunan ang katatagang ekonomiko. Integrasyong Panloob Sa isang sanaysay may isang dekada na ang nakalilipas. Marami sa ating kababayan ang may negatibo o halos walang kaalaman sa diwa ng WTO. Ang wikang nauunawaan ng nakararami at hindi ang wikang nangingibabaw ang higit na mabisang gamitin upang maabot ang pinakamaraming mamamayan na tutugon sa problema ng katatagang ekonomiko. magtipid. Ang Value Added Tax (VAT) ay hindi rin maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan dahil iilan sa ating mga pinuno sa BIR ang kayang ipaliwanag ito sa wikang Filipino. monetaryo at pagpapalitan ng salapi. Naririyan ang mahigit sa pitong libong pulo na pinaghihiwalay ng malalawak na karagatan. Kung minsan dahil sa kawalan ng . Ang bawat uri ng integrasyon ay may angkop na pamagitang wika na ginagamit upang malasap ang mga biyaya ng integrasyon. Tignan natin ang lakas at bisa ng paggamit ng wikang Filipino. Sa kabila ng mga patakarang fiscal. Subalit. Halimbawa. Ang wika ay magagamit upang mapalawak ang kapasidad ng ekonomiya na makalikha ng yaman sa mga susunod na henerasyon. Ngunit nang magbuhos ng maraming anunsyo ang pamahalaan sa pagpapaliwanag tungkol sa APEC at VAT na isinulat sa wikang Filipino. pagpopondo ng kaunlaran.

. Globalisasyon. nagiging mahina ang pundasyon sa katatagan at kaunlaran. Bunga ng mga agwat na naghihiwalay sa mga sektor. patakaran. Ang kasalukayang prosesong ito ay bumabalot at nagpapabago sa lahat halos ng antas ng buhay at lipunan sa iba’t ibang lugar sa buong mundo. institusyon at istruktura sa isang lipunan. (Tullao. batas.sapat ng paraan ng transportasyon. Sa larangan ng ekonomiks. 2001). kaalaman at mga tao sa pagitan ng mga bansa ang nagpalawak sa kasalukuyang gamit ng konsepto ng globalisasyon. ang kakayahang mapataas ang pambansang yaman ay kumikitid. Marami. Ang lawak. kung minsan ay ginagamit pa rin natin ang pamamaraan ng kakilala kaysa sa pagtupad sa mga umiiral na regulasyon. Dahil sa luwang ng mga agwat na ito. Magkahiwalay ang pulitika ng isyu sa pulitika ng mga sikat. pakikipag-ugnayan (inter-koneksyon) at pagtutulungan (inter-dependence). Nariyan din ang agwat sa kultura na lumalabas sa wikang nangingibabaw at sa kulturang kanluranin na katapat ng naiibang kulturang bayan na ang gamit ay ang wika ng masa. lalim at bilis ng paggalaw ng mga produkto. iba’t iba ang antas at lalim ng agwat sa pagitan ng dalawang magkasalungat na panuntunan sa iba’t ibang aspekto ng ating lipunan. Kung tayo ay isang buo o pinag-isang ekonomiya bibilis ang daloy ng palitan ng produkto at serbisyo sa pagitan ng mga pulo na siyang magpapalawak sa dagdag na yaman sa ating ekonomiya. Dahil dito. komersyo at pulitika samantalang ang paggamit ng Filipino at iba pang katutubong wika ay sumasakop lamang sa mga impormal na diskurso at usapin. hindi mahihigpit ang mga koneksyon ng iba’t ibang aspekto ng buhay na nauuwi sa kahinaan sa pagtugon sa mga layunin ng isang lipunan. May agwat din sa larangan ng pulitika sa ating bayan. Kahit sa pagpapatupad ng batas. Ang duwalismong ito ang isa sa mga sagabal sa ating pag-usad. regulasyon at probisyon ng Konstitusyon. ang globalisasyon ang isa sa pinakalantad na realidad sa kasalukuyan na nakaapekto sa iba’t ibang bahagi ng buhay at ito ang pangunahing dahilan na nagbibigay ng bagong batayan at katuturan sa umuusbong na papel ng mga indibidwal. Dahil din sa agwat na ito. kapital. Ang kanluraning sistema ng demokrasya ay tinatapan ng impormal na pulitika ng personalidad. ang hiwa-hiwalay na mga pulo ay nauuwi sa mabagal na kalakalan sa pagitan ng mga isla. ang formal at impormal na sektor ay nauuwi sa dalawahang ekonomiya. Ang agwat na ito ang isa sa mga sanhi kung bakit mahina ang ating lipunan lalo na sa kaayusang ekonomiko. ang integrasyong eksternal Ang globalisasyon ay mailalarawan bilang mga samut-saring proseso na naglalayong mapag-isa ang iba’t ibang networks ng mga networks sa buong mundo sa pamamagitan ng kompetisyon. Ang agwat ng magkahilerang kultura ay makikita rin sa ng paggamit ng wikang Ingles sa mga pamantasan. magkahiwalay at mahina ang kapit sa isat-isa.

maraming tao sa buong mundo ay nakakukuha ng informasyon na mas mabilis pa sa kidlat. kaayusan. ito ay rin ay mabilis sa tumatanggi sa mga hindi handa at hindi karapat-dapat. pinag-iisa ang mundo sa pamamagitan ng pagtatanghal ng isang pandaigdigang kultura. Subalit ang ganitong pag-uugnay sa informasyon ay nagpalawak din ng dibisyon sa kakayahang makakuha ng informasyon at sinasagi ang mga indibidwal. Sa pagtatanghal ng pinag-isang pamantayan at ang unti-unting paglalatag ng isang pamahalang global. Sa kabila ng pagiging mapagsanib nito. ekonomiya. kapital. Ang mga networks na nag-uugnay ay ang mga daan ding ginagamit upang magkabuklod ang ibat-ibang sektor sa iba’t ibang sulok ng daigdig upang tutulan ang patuloy na globalisasyon dahil sa bigat ng mga ibinubungang sakripisyo nito. sa paglayon nitong matamo ang pinag-isang mundo lumilikha ito ng duwalismong internasyonal at marami itong nasasaktan sa proseso ng integrasyon. Ang mga daang ginagamit upang mapag-ugnay ang mga networks sa produkto. di-inaasahan at mga sistematikong panganib na ibinubunga ng globalisasyon habang pinag-uugnay ang mga networks. ang isang timbang na pananaw sa globalisasyon ay kinakailangan upang maunawaan ang mga di pantay na resulta ng di mapigilang kasalukuyang realidad. Ang wikang ginagamit sa mga transaksyon sa globalisayon ay unti-unting kumikitid sa iilang wika sa pangunguna ng wikang Ingles.Ang konsepto ng globalisasyon ay isang paradokso dahil maraming kaakbay na kontradiksyon ito. Sa larangan ng produksyon. ang mga bansa ay nawawalan ng kapangyarihan at humihina ang kanilang kasarinlang gumawa ng mga regulasyon sa loob ng kanilang sinasakupang teritoryo. Kahit na ito ay may kakayahang mag-ugnay. Batay sa mga kontradiksyong nabanggit. gawi. Samakatuwid. Kahit na ito ay lumilikha ng pamantayang global. nawawalan ng trabaho ang mga manggagawa at nayayapakan ang mga industriyang hindi kayang makipagtunggali sa pamantayang internasyonal. ito ay nagdadala rin ng paghihiwalay bilang katapat na sakripisyo. sistema ng estetika at kung minsan ay pati wika. Ang influwensya ng pulitika. Wikang Filipino at ang Integrasyon Ano ang papel ng wikang Filipino sa kapaligirang may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang ating lipunan? Walang duda na sa larangan ng integrasyong panloob binanggit na natin ang mga pangunahing papel ng . nauuwi ito sa di-pantay na pakikinabang sa proseso. Sa larangan ng kultura. ang pangingibabaw ng pamantayang episyenteng pamamaraan. sektor at mga bansa bunga ng limitadong yaman at kakayahang makibahagi sa network sa informasyon. teknolohiya at kaalaman ay ang parehong daang ginagamit ng iba’t ibang sektor upang ilantad ang mga di-pantay. nagbabagong ideya at papalakas na kamulatang panlipunan at pangkapaligiran ay mga pwersa na pagpapasulong o hahadlang tungo sa isang timbang na pamamahala ng globalisasyon. Dahil sa bilis ng pagsulong sa information technology.

Sa aking palagay. Sa harap ng kahinaan ng wikang Ingles na pag-ugnayin ang lipunan. Sa aking palagay sa harap ng globalisasyon. Ipinahihiwatig din ng pananaw na ito. Hindi ko minamaliit ang ganitong pananaw o ipinagkakait na may katotohanan ang ganitong paniniwala. Ang aking pangamba sa pananaw na ito ay baka lalong maging mapaghiwalay o mapaghati sa halip na maging mapag-isa ang proseso ng globalisasyon kung hindi natin pauunlarin ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. ang pagpapatupad ng pananaw na walang halagang ekonomiko ang wikang Filipino ang isa sa mga dahilan kung bakit mahina ang integrasyong panloob na nauuwi naman sa mabagal nan pag-usad ng ating ekonomiya. batas. kinakailangang pasiglahin. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. Nasa atin na ito kayat pagyamanin natin ito at gamitin natin ito sa ating integrasyong eksternal. Ang pananaw na ito ay lumilihis sa pananaw na ang wikang Filipino ay ginagamit lamang upang itangghal ang nasyonalistikong damdamin. bakit ayaw nating bungkalin ang potensyal ng wikang Filipino na mapakitid. Dahil ito ang wikang ginagamit ng informal na sektor.wikang nauunawaan ng nakararami sa pag-aayos. kung di man isara. ang malawakang paggamit nito ay may makabuluhang halaga sa pag-aayos. Papaano naman nakasasali sa proseso ng globalisasyon ang napakaraming mamamayang Filipino kung hindi sila marunong at bihasa sa wikang Ingles? Sila ay magiging halimbawa na isinasantabi ng globalisasyon dahil hindi sila nakikihalok sa pagtanggap ng mga biyaya nito. sa larangan ng komersyo. Samakatuwid. higit na kailangan ang integrasyon internal upang mapalakas ang kakayahan nating makipagtunggali sa kalakarang global. Ang malakas ng integrasyong panloob ang panlaban natin sa kultura ng eksklusyon ng globalisasyon na pumapatid sa mga mahihina at di kompetitibo. Nangangahulugan ba ito na isasantabi na natin ang wikang Ingles? Sa harap ng isang baylingwal na kultura. Ngunit kakailanganin at dapat din nating pagyamanin ang antas ng kaalaman sa iba’t ibang disiplina sa . ang mga tagapagtaguyod ng globalisasyon ay sumisigaw na kinakailangan ang pag-aaral at pagsasanay sa wikang Ingles dahil ito na ang nagiging wika ng kalakalang internasyonal at ang wika ng globalisasyon. Sa integrasyong eksternal. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. at pulitika ang nangingibabaw na wikang Ingles ang dapat pa ring pairalin kahit na mahina ang kakayahan nitong pag-isahin ang mga nabanggit na duwalismo sa iba’t ibang aspekto ng lipunan Ang pananaw na ito ay tinatanggihan ko dahil naniniwala ako na sa harap ng duwalismo sa ating lipunan may halagang ekonomiko ang wikang Filipino na ginagamit sa mga transaksyon ng mas nakararaming Filipino. kahit gustuhin natin hindi na natin maaaring itapon pa ang wikang Ingles. ang mga agwat sa ating duwalismong lipunan. pagyamanin at palakasin natin ang panloob na yaman upang makipatunggali. at makinabang sa mga benepisyo ng globalisasyon at integrasyong eksternal. Ang malakas na integrasyong panloob din ang magpaparami sa mga mamamayang makikisangkot sa mga benepisyo ng globalisasyon. ang integrasyong kultural ang tanging matatamo sa paggamit ng wikang Filipino. Samakatuwid.

kung maipaliliwanag ito sa wikang nauunawaan ng mga ordinaryong mamamayan. Kinakailangan maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan ang mga prinsipyo at konsepto sa wikang alam nila nang makisangkot sila sa proseso ng globalisasyon. . Halimbawa. sa pagtatanim o pag-aalaga ng hayup. Kaya. Ang wikang Ingles nga ba ang susi sa ating integrasyong eksternal? May sapat bang batayan ang pangangamba ng ilan na pinahihina natin ang Ingles dahil ginagamit natin ang wikang Filipino sa pagsasaalita? Mawawalan na nga ba ng komparatibong kalamangan ang mga Filipino sa bilihang internasyonal sa paglaganap at paggamit ng wikang Filipino? Ito ang mga tanong ng mga tumututol sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. Ngunit kailangang simulan na ang unang hakbang ngayon. magiging malaganap ang paggamit ng teknolohiya at may potensyal na tumaas ang pambansang kita. madaling mauunawaan ng mga ordinaryong Filipino ang mga paraan ng pangangalaga sa sarili at panggagamot kung ito ay naipaliwanag sa wikang Filipino. ang mga aral lamang ang agarang makagagamit ng benepisyong ito. marami ang makauunawa sa kanilang karapatan at mga obligasyon bilang mamamayan. Subalit kahit marami ang nakauunawa nito. Kung Ingles ang mamamayani sa atin. Tsino. dumarami na ang mga Filipinong nakauunawa sa wikang Filipino batay sa Tagalog. matatagalan pa ang lalakarin upang maging tunay na intelektwalisado ang wikang Filipino at baka abutin pa ng 100 ayon kay Bonifacio Sibayan. kung maipaliliwanag ang iba’t ibang instrumento ng pag-iimpok at dahilan ng pamumuwis. Batay sa direksyon ng ating demographiya. kahit hindi marunong ng Ingles ay magiging produktibo pa rin ang mga mamamayan dahil naunawaan nila ang mga makabagong pamamaraan sa pagtatanim at pag-aalaga ng hayop sa wikang nauunawaan nila.wikang Filipino upang maging instrumento ito sa pagpapakitid ng mga agwat sa pagitan ng mga mamamayan sa iba’t ibang aspekto ng lipunan. May mga taong nagsasabing ang papapaunlad ng wikang Ingles ay isang paghahanda para hindi tayo maisantabi ng proseso ng globalisasyon. at Taiwanese sa wikang lokal kayat madali nilang itong naipatupad. Ang mga makabagong proseso ng produksyon ay ipinaliliwanag sa mga produktibong manggagawang Thai. Sa larangan ng pananalapi. Sa larangan ng batas. baka kaunti na lamang ang magrereklamo sa kakulangan ating pamahalaan at madaling maibubungkal sa kanilang isipan ang mga biyaya ng pagsisikap at pagnenegosyo. Ito ang nagiging lingua franca ng maraming Filipino. kung maisasalin o maipaliliwanag ng mga intelektwal na Filipino ang mga makabagong teknolohohiya sa wikang Filipino. Malaki ang papel na ginagampanan ng mga intelektwal sa gawaing ito. Sa larangan ng medisina at kalusugan.

ang papel ng mga intelektwal ay mag-aral. dahil mulat. Samantala ang pagtataguyod ng Ingles sa harap ng maraming Filipinong hindi nakauunawa nito ay isang mapaghiwalay at di episyenteng pamamaraan. Mayroon akong mga espesipikong hamon sa departamento ng Filipino sa ating pamantasan.Kung ang wikang Ingles ang batayan ng ating kompetitibong kalamangan. Kung hindi maisasagawa ng mga taga departamento ng Filipino ang pagsasalin. kung walang makukuhang espesyalista. dalawang bagay ang kanilang magagawa. Tsina at Vietnam kung ihahambing sa ating ekonomiya gayong hindi naman bihasa sa Ingles ang kanilang mga manggagawa? Hindi Ingles ang dahilan ng kanilang masiglang ekonomiya bagkus maaaring ituro ito sa kanilang mahigpit na integrasyong panloob. ang kahinaan ng integrasyon ng ating ekonomiya ang sanhi ng ating mabagal na pag-usad. Samantala. gawi. . Ang mga dati nang nakikinabang sa globalisasyon ay sila pa rin ang patuloy na makikinabang sa prosesong ito. manggagawa at tagasunod nito ay pawang gumagamit. makabagong teknolohiya. Naririto sa atin ang mamahuhusay na manager. makipagugnayan at makipagtulungan sa mga intelektwal ng mga iba’t ibang disiplina sa unibersidad at pagtulungan ang pagsasalin ng mga obra maestra sa ibat ibang displina. Papaano makukuha ang tamang timbre at tono ng isang musika gayong hindi magka-akma ang mga namumunong konduktor sa mga tagasunod na musikero? Ang dapat nating ipangamba ay ang kawalan ng interes ng mga intelektwal sa bayang ito na paunlarin ang wikang Filipino sa harap ng paglaganap at pagtanggap ng maraming mamamayan sa wikang Filipino sa paglipas ng panahon at sa ibat ibang sektor at lugar sa ating bansa. sanay sa wikang Ingles ngunit ang mga tauhan. Sa pagbubungkal nila ng kanilang profesyon at disiplina sa wikang Filipino. Ikalawa. Nasisiyahan na ba tayo na 30% lamang ng ating mga kababayan ay nakauunawa sa wikang Ingles at wala tayong ginagawa sa katotohanang mahigit sa 90% ng mga Filipino nakauunawa sa wikang Filipino? Malaki ang papel ng mga intelektwal sa bayang ito upang maging susi sa integrasyong internal. magsalita. magsalin at magsulat sa wikang Filipino. Dahil dito ang pagpapayaman at pagpapalawak ng wikang Filipino bilang wikang intelekwalisado ay magiging wika sa globalisasyon. bakit higit na mabilis ang pag-unlad ng Thailand. Tulad ng nabanggit ko na. Ang ganitong hamon ay hindi upang itakwil ang Ingles ngunit upang mabisang mailipat ang mga biyaya ng siyensya. posibleng mapag-ugnay ang hiwahiwalay nating lipunan at madali nang maidadala sa mga Filipino ang integrasyong eksternal. Una. ng wikang Filipino. at kultura sa wikang madaling maunawaan ng nakararaming Filipino. Ang wikang Filipino ang magiging tagapamagitang wika upang maunawaan at makilahok ang marami nating mamamayan sa proseso ng globalisasyon. ang mga tagapagsalin ay dapat mag-aral ng mga displina hanggang sa masters level.

Ikalawa. ang wikang Filipino ay magagamit sa pag-aayos. ekonomiya. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. Dahil dito higit na maraming Filipino ang magkakaunawaan at mas marami din ang maaaring makisangkot at makinabang sa biyaya ng globalisasyon. bunga ng kasalukuyang duwalismo sa ating lipunan. intelektwal. Ang aking ipinagpapalagay dito ay mananatiling Ingles ang mangingibabaw na wika sa ating bansa. Kongklusyon Ang pagpapaunlad ng wikang Filipino ay isinusulong dahil sa tatlong pangunahing dahilan. dahil may kakayahang mapalakas ng wikang Filipino ang integrasyong panloob. Iilan lamang sa ating mga kababayan ang nakalalasap ng mga biyaya ng globalisayon dahil sa mga kaalaman na natutunan sa wikang Ingles samantalang marami sa ating mga kababayan ay nahihirapang makisangkot bunga ng kawalan ng kaalaman. Kung marami sana sa ating mga pinuno ng pamahalaan. ang mga bagong teorya. . kahit na ito ay ang nangingibabaw na wika. Kung ang papel ng Ingles ay mapag-uugnay tayo sa bilihang internasyonal at matamo ang integrasyong eksternal. Kasama rin ang paglalathala ng mga pananaliksik sa disiplina ay dapat isulat sa wikang Filipino. mauuwi ito sa pagpapalakas ng integrasyong eksternal at internal. Ang ganitong sitwasyon ay isang lantarang palatandaan ng kahinaan ng integrasyong internal. Hindi natin kinakaila at tinatanggihan ang integrasyong eksternal ngunit isang pangunahing kundisyon upang malasap nang lubusan ang mga biyaya ng globalisasyon ay ang lakas ng integrasyong internal. imbensyon. Subalit ang mga intelekwal ding iyan ay dapat ding mahasa sa pagsusulat at paglalahad sa wikang Filipino. malawak ang gamit ng wikang Filipino hindi lamang sa pagpapatingkad ng damdaming nasyonalistiko. kalakaran sa isang displina ay dapat nang matutunan at maibahagi sa mga ordinaryong Filipino at estudyante upang matutunan nila ang makabagong kaalaman sa bawat disiplina. Dahil na rin sa pagiging baylingwal ng mga Filipino. Sa isang bansang papaunlad na humaharap sa pwersa ng globalisasyon.Higit pa sa pagsasalin. nananaliksik at magsusulat sa wikang Ingles. Ikatlo. may potensyal itong maging wika sa globalisasyon. hindi episyente ito at mahirapan ang Ingles. ang magagawa ng pagpapaunlad ng Filipino ay mapalakas ang ating integrasyong internal. marami ang nagtatanong kung bakit kinakailangan pang paunlarain ang wikang Filipino sa iba’t ibang disiplina gayong mas kailangan nating matuto ng Ingles na itinuturing wika ng kalakalang internasyonal. Ang pagtugon sa dalawang uri ng integrasyon ay maaari ring gawin ng wikang Ingles ngunit sa aking paniniwala. kalakalan at relasyong internasyonal sa wikang Filipino. Una. negosyante ay marunong magsalita at magpaliwanag ng mga bagay sa pulitika. Marami pa ring intelektwal ang mag-aaral. Ang integrasyong internal ay mapalalakas kung ang kaalamang natutunan sa wikang Ingles ay maisasalin sa wikang Filipino.

hindi ko maintindihan kung bakit kinakausap natin ang ating mga aso sa wikang Ingles. upo. Tinatanggap natin na ang Ingles ay lalo pang lalaganap sa buong daigdig bilang wika ng kalakalang internasyonal at wika ng iba pang larangan ng lipunan. Bantay. kaya hindi nakapagtatakang pangalanan din natin ang ating mga aso ng ganoon.” o “Habol. Rover. nagiging tunay na susi ito sa kaunlaran. Dahil dito. Ito rin ang nagpapalakas ng integrasyong internal. Ang Kapangyarihan ng Wika. Wala kang naririnig na nagsasabing. Fido. hindi lamang nagiging wika sa globalisasyon ang wikang Filipino. Kung sa bagay tayo mang mga taong Filipino ay may mga pangalang Rover. Fifi.madaling matatanggap ng mga mamamayan ang anumang panukala na nagmumula sa pamahalaan. pwersa ng bilihan at makabagong teknolohiya. . fetch. sit. Gamitin natin ang Ingles sa pagpapahigit ng ating integrasyon sa labas ng bansa kasabay ng paggamit ng Filipino upang humigpit ang integrasyon sa loob ng bansa. Ang Wika ng Kapangyarihan ni Conrado de Quiros Hanggang ngayon.” O kung poodle. Kidlat. “Upo. at Fifi. Ang mas mahigpit na integrasyong internal ay nauuwi sa pagani ng mga biyaya ng integrasyong eksternal ng mas marami naitng mamamayan.” o “Fetch. Fido. Ngunit sa paglaganap nito sa ating bansa lalo nating magagamit ito sa ating kapakanan kung isasabay ito sa pagpapaunlad ng wikang Filipino.” Ang maririnig mo ay “Sit. habol.

kakaiba ba ang korte ng kanilang mga utak at natural silang sumusunod sa mga utos sa Ingles? Ang tinig ba ng Ingles ay hawig sa mga tunog na ginagawang silent dog whistle? Ipauubaya ko sa mga dalubhasa sa sikolohiya ng hayop ang pagpapaliwanag nito.Ang nakapagtataka ay kung bakit kinakausap natin sila sa Ingles. Malamang ay narinig na ninyo ang Internet. Sa bagay na ito. Maaari rin tayong makapanood ng sine o retratong bomba. ang pandaigdigang electronic board para sa lahat ng uri ng impormasyon. Ito ang ating susi sa pandaigdigang impormsyon. mawawala tayo sa kalye. hindi lamang bilang isang paraan ng komunikasyon ng dalawang tao. Sa tingin ko. Bukas ang information highway sa anumang uri ng sasakyan. At bagama’t isang bahagi lamang ito ng kabuuan ng wika ay malaking bahagi ito. Sa pamamagitan ng Internet ay maaari nating ma-access pati na ang US Library of Congress at mag-research doon. Talaga namang hindi. . Lalong-lao na sa panahong ito na masasaksihan natin ang isang “information explosion” na likha ng computers. Bagama’t ang mga computer programs ay nagiging mas graphic na kaysa word-based— gumagamit ng icons kaysa salita—kailangan pa ring magbasa kahit katiting. kahit kariton. At ang punto ay ito: marami at sarisari ang gamit ng wika. Pero may punto rito. Sa tingin ko. lubos na simplistiko ang paniniwalang ang tanging papel na ginagampanan ng wika sa lipunan ay ang pagbibigay-daan sa palitan ng mga idea ng mga tao sa lipunang iyon. malaki ang halaga ng Ingles bilang isang paraan ng komunikasyon. ang ating “connect” – sa mundo. Totoong ang isang wika ay isa ring paraan o kasangkapan sa komunikasyon. At talaga namang pagkalalawak ng mga kalye rito. At ang iskrip ay sa Ingles. pero nakasulat sa Ingles ang mga signs sa kalye. Walang MTRCB sa Internet. Pero kailangan pa rin ang Ingles para mapakinabangan ang mga biyayang ito. lubos na simplistiko ang paniniwalang ang wika ay isa lamang kasangkapan sa komunikasyon. May punto ang mga nagsasabi sa atin na hindi natin maaaring kaligtaan ang Ingles. Ang Ingles ay ang ating susi – o sabi nga ng mga bata. Ibig sabihin. Pag hindi tayo marunong mag-Ingles.

Subalit. Bale ba. sa mga skyway. Ang pinakamadaling paraan para makapagtalastasan sa taxi driver at tindero ay sign language. Walang duda na mahalaga ang Ingles. panonood ng sine. Pumapangalawa lamang ang Thailand sa Japan sa computer technology sa Southeast at South Asia. Ang bilang ng mga turistang pumapasok sa atin sa isang taon ay ang bilang ng turistang pumapasok sa Thailand sa isang buwan. At kung tutuusin. Kailangan pa rin ang Ingles—maliban na lang kung sa Pilipinas ka lang maglalakbay. kundi dahil iilan lamang ang marunong mag-Ingles. Kahit na hotel clerks ay hindi makapagIngles ng diretso. hindi bale na rin ang mundo—o ang pisikal na paglalakbay sa mundo na maaaring magawa ng iilang Filipino lamang. Walang duda na kailangan natin ng Ingles.Pero huwag nang isipin ang Internet. Isipin na lang ang paglalakbay ng isip na magagawa sa pagbabasa. ay isang basang-sisiw lamang. Iba pa kung paano nila bigkasin ang Ingles. sa mga pagawaan. ang Thailand ay isang tigre. isang kaibigan na nag-eedit ng isang diyaryo sa Bangkok. na talaga namang papawisan ka ng dugo bago mo maintindihan. isipin na lang ang simpleng paglalakbay. Ayon kay Peter Limqueco. Ihambing mo ang turismo nila at turismo natin at parang pinaghahambing mo ang daga at elepante. Pero gayumpaman. Makikita ang ebidensiya ng kaunlaran sa Bangkok— sa mga gusali. . Ito ang paboritong argumento ng mga nagtataguyod ng Philippines 2000. pakikinig ng balita. ay hindi sinusukat sa taon kundi sa buwan. samantalang tayo. Pinabubulaanan ito ng Thailand. na ipinangangalandakan ang ating Ingles. bagama’t hindi marunong mag-Ingles ang mga Thai ay higit na malaki ang kanilang turismo kaysa atin. Ang kaunlaran dito. Isa sa mga maling akalang ito ay ang paniniwalang ang Ingles ay ang susi sa kaunlarang pang-ekonomiya. dito man ay marami nang mga maling akala tungkol sa kahalagahan ng Ingles. ayon nga sa isang kaibigan. ayon kay Peter. Mahirap kumilos sa Bangkok hindi lamang dahil sa ang sulat dito ay sulat-bulate. Kailangan pa rin ang Ingles—liban na lang kung ang papanoorin lang ay mga sine ni Silvester Stallone. Malinaw na ang mga tao ay bumibisita sa ibang bansa hindi dahil sa kaalaman ng mga mamamayan doon ng Ingles. Mawala ka lang ng ilang buwan at nagbago na ang hitsura ng lugar.

sa umpisa ay hindi ito tuluyang sinadya. kapag nagIngles ka. na galing sa mga dayong Espanyol at nagsasalita ng Espanyol. Isang malinaw na kaso ng genocide. Hindi ka marunong mag-Ingles. ito ay isa ring paraan para makapaghari. Ang mga Amerikano ang makakakita ng wastong pagsasamantala nito. Sa bandang huli na lamang sadyang ipinagbawal ng mga Kastila ang wikang Espanyol sa mga eskuwelahan at iba pang institusyon ng mga Indio. Sa bansang ito. Umusbong ang isang populasyong creole. Kapag sinabi mo ang isang bagay sa Ingles ay tila pinag-isipan mo ito ng malalim. Siguro ito ang dahilan kung bakit kinakausap natin ang ating mga aso sa Ingles. Naunawaan ng mga Espanyol na ang wika ay kapangyarihan pero nagkamali sila sa pagsasamantala nito. Lalong-lalo na sa bansang ito. Hindi lamang ito isang susi sa impormasyon. o mga kolonyang tinirahan ng mga taong galing sa kanluran. Marunong kang mag-Ingles. hindi lamang isang paraan ng komunikasyon ang wika. at sinikap nilang pakinabangan ang kapangyarihang ito sa pamamagitan ng pagkakait sa mga Indio ng salitang Espanyol. Palatandaan ito ng kaalaman. Mas madaling turuan ang mga Indio ng Kristiyanismo sa pamamagitan ng kanilang mga wika kaysa Espanyol. Sapagka’t gaya ng nasabi ko kanina. ng pagkakaroon ng “class. Iba ang naging karanasan ng mga bansa sa America Latina. na pinanghahawakan ng isang kaparian. Ang Ingles ay kapangyarihan sa isang paraan na higit pa sa karaniwang kahulugan na kapag matatas kang magsalita ay may kapangyarihan ka sa kaligiran mo. ang mga bansang ito ay naging settler colonies. Ito ay para ipuwera sila sa alta sosyedad at tuloy sa pagpapalakad ng bayan. Ano man ang sabihin mo. Kaiba sa Filipinas. makakarating ka sa itaas. Kapangyarihan ang Ingles sa isang payak o literal na paraan. Lalong-lalo na ang Ingles. Siguro. kapag sinabi mo sa Ingles ay nagkakaroon ng bigat.” ng pagkakaiba sa karaniwang mamamayan. mauuwi ka sa pagiging kargador. o halaga. aso man ay seseryosohin ka. Ang “marunong mag-Ingles” ay hindi lamang palatandaan ng kagalingan sa lengguwahe. Sa mula’t mula pa ay nasapol na ng mga Kastila ang katotohanang ang wika ay kapangyarihan. Para matirhan ang madaming lugar dito ay pinagpapatay ng mga settler o kolonyalista ang katutubong populasyong Indio. isang susi ito sa kapangyarihan. matino man o hindi. Nakita ng mga misyonerong kagaya ni Pedro Chirino na mas madaling pag-aralan ang mga salitang Indio kaysa turuan sila ng Espanyol. Ito ay hindi ang pagkakait ng wikang kolonyal sa mga Indio kundi ang pagpapalaganap sa kanila nito.Subali’t hindi pa ito ang problema sa Ingles. Ang pagkakait ng mga . Kung sa bagay. Ang Ingles ay hindi lamang isang paraan para makapag-usap. hindi lamang salita ang Ingles kundi orasyon. akala natin. Makikita rin ang mga bagay na ito nina Mike Velarde at iba pang mga matagumpay na “misyonero” sa kasalukuyan.

Ang Ingles ay hindi naging paraan para sa pag-uusap ng mga mamamayan. Para maging class ang dating. Naging paraan para ito ay sa paghahati ng mga mamamayan. nagdudulot ito ng kawalan ng komunikasyon. Ang pag-aral ng Ingles ay pagbabad sa kultura na lumikha nito. lalong-lalo na ang tipong may puntong Batangas o Bulacan. Malinaw sa ating kasaysayan na ang Ingles ay hindi lamang naging paraan ng komunikasyon kundi paraan ng kolonisasyon. Ang wika ay kultura at sensibilidad. Kung minsan. Bilang isang manunulat sa Ingles. ay ang paniniwalang kapag gusto mong palakasin ang Filipino ay gusto mong pahinain ang Ingles. Sumususo ang wika sa pambansang kasaysayan at karanasan. ang mga artista mismo ay sumasagot sa Ingles sa mga interview. alam ko na para ka magkaroon ng kumpiyansa sa salitang iyon ay kailangang angkinin mo ang kaluluwa noon. Ang tanging diyalogo na ginawa nito ay ang diyalogo sa pamamagitan ng pamahalaang kolonyal at ng lokal na naghaharing-uri.Espanyol ng wikang Espanyol sa mga Filipino ay hindi nakapagpabait sa mga Indio. o fallacy. Kapag mayaman ang pamilya ay tiyak na Ingles ang dialogue. Ang wikang iyan ay hindi maaaring maging Ingles. Ang pambansang wika ay maaari lamang maging Filipino. Iyan ay isang kaso ng. Kung tutuusin. Kasunod sa kaputian ng balat. Naging rebelde sila. Ang pag-aral ng Ingles ay hindi lamang pagkabisa ng mga salita at paggamit nito. Ang wika ay hindi lamang koleksiyon ng mga salita at mga paraan sa paggamit nito. Tumutubo ang wika mula sa puso ng isang bayan. Ito ang totoong problema sa Ingles. Ang maling akala. Ang pagtuturo ng Ingles sa mga Filipino ay hindi nakapagrebelde sa kanila. Malinaw na malaki ang ambag ng Ingles sa pangalawa. si Melanie ay laging magiging api rito dahil hindi siya marunong mag-Ingles.” Hindi maaaring ipagpag ng buntot ang aso. pero gusto rin nating palakasin ang Ingles—bilang . Bagama’t sikat siya sa labas. ang pinakapopular na uri ng entertainment dito sa atin. Ano ang dapat gawin? Paano natin pagtutugmain ang pangangailangan natin sa Ingles sa isang banda at ang pangangailangan natin ng isang wikang magbubuklod sa atin sa kabila? Ang sagot ay ang pagpapalakas ng wikang pambansa. Ang wika ay isang buhay na bagay. sabi nga sa Ingles. Nalikha ng mga Amerikano sa pamamagitan ng Ingles ang isang naghaharinguri na sumasawsaw sa kanilang kultura. ang dahilan kung bakit hindi natin dapat akalaing ito ay isang purong grasya. ang galing sa paggamit ng Ingles ay naging pasaporte sa sirkulo ng kapangyarihan. Naging masunurin sila. Hindi totoo iyan. Higit tayong pinaghiwalay kaysa pinag-isa nito. Gusto nating palakasin ang Filipino. ang wika ay hindi laging nagdudulot ng komunikasyon. Kapag katulong ang karakter ay mag-tatagalog. the “tail wagging the dog. Hindi lamang grammar at syntax ang wika. Alam ko. Makikita ang puwang sa lipunan sa ating mga sine.

wala sa mga bansang ito ang magpupumilit na palitan ang sariling wika ng Ingles. At tingin natin sa sarili natin ay cosmopolitan tayo. Intsik. pero matapos lamang silang magkaroon ng isang matatag at malusog na wikang pambansa.” Ang Filipino ba ay mayamang wika? Kaya ba nito ang seryosong diskusyon? Makikita natin sa mga talk show sa TV—salamat sa pinasimulan ng Public Forum—na ganito na nga. “God bless the child that’s got his own. mahusay lamang ang Aleman para sa Barbarians. Ang ibang bansa ay mayroong pinanghahawakan. Koreano. ano naman ang naging ambag ng Filipino English—ang mga salitang “aggrupation” at “actuation”? Walang ganyang mga salita sa Ingles. Ang mahalaga ay ang katagang “pangalawa” or “second. tayo ay wala. isang wikang pinagmulan ng national discourse. . isang wikang pinagmumulan ng kanilang puri at karangalan. Ang mga higanteng diyaryo sa mga bansang ito ay nasa wikang pambansa. Dahil sa kung ang mga bansang ito ay kasalukuyang nagpapalaganap ng Ingles. Bahasa. Maaaring ang mga bansang ito ay puspusang nagtuturo ng Ingles. Bakit hindi Filipino English bilang wikang pambansa? At ano naman ang gamit sa atin ng Ingles na tayo lamang ang nakakaintindi. tayo ay nagpapalit at kumokopya. Ang Filipino ay lengguwahe lamang ng mga tabloids at hindi broadsheets. Iilan lamang ang nasa Ingles. Bahasa. tayo ang exception. ano ba naman ang likas na mahusay na wika? Bago dumating si Goethe. At bago dumating si Shakespeare. Ang husay ng lengguwahe ay nasa mga taong gumagamit nito. ito ay simpleng pagiging uprooted. Bagama’t puspusan nilang itinutulak ang pag-aaral ng Ingles. ang unang maiisip mo ay kung gaano tayo kaiba sa kanila. Hindi aksidente na mas marami ang mambabasa ng mga diyaryong Thai. Hapon. May kaibhan sa paghango at pagpapalit.pangalawang lengguwahe.” ayon nga sa isang kanta.” Hindi maaaring maging una ang Ingles. Ang mga salita doon ay “group” at “action. o usapang pambansa. Kung tutuusin. Sila ay humahango at humihiram. Arab. may kaibhan sa paghiram at sa pagkopya. At kung tutuusin. Kung bumisita ka sa ibang bansang Asyano. o Arab. Natural na gustong basahin ng mga tao ang naiintindihan nila. Hindi tayo ang rule. ito ay dahil sa mayroon na silang sarili nilang wika—Thai. Ganito nila nagagamit ang Ingles habang naiiwasan ang alienating effects nito. o second language. Ayon sa mga nagtataguyod ng Philippines 2000. ang mga bansang ito sa kasalukuyan ay puspusang nagpapalaganap ng Ingles: bakit tayo pupunta sa kabilang direksiyon? Simple. Hindi ito pagiging cosmopolitan. Makikita natin sa halimbawa ng Thailand at iba pang mga bansag Asyano na hindi lamang ito posible kundi kailangan. Totoo iyan hindi lang para sa mga indibidwal kundi para rin sa mga bansa. at ito ay nakatutok sa mga banyaga. Bago dumating si Pushkin. Sayang lamang at hindi pa ito nangyayari sa diyaryo. ang Russian ay mahusay lamang para sa pag-toast ng vodka. ang Ingles ay mahusay lamang sa isang sakop.

“epektibo ang Filipino sa teatro.” sabi ng direktor sa kanyang crew.” . “Tingnan n’yo.” Namutla ang estudyante at dali-daling umalis. “Putang ina mo.Ang paborito ko pa ring kuwento rito ay ang isang direktor ng teatro na minsan ay tinanong ng isang estudyanteng pa-wers-wers: “Talaga bang epektibo ang Filipino sa teatro?” Sumagot ang direktor.

sa bawat sandali ng buhay natin ay nariyan ito. Samakatwid. Isa itong instrumentong hiwalay sa ating katawan. kargado na ng mga kahulugan at pagpapahalaga na galing sa ibang tao. ang "maykapangyarihan" ay sinuman at alinman na may lakas na pinanghahawakan na nagpapasunod sa tao o nagpapatupad ng balak at layunin. dumadaing upang mabigyan ng panlunas. ibang lugar. pumapaloob tayo sa isang lipunan at nakikiisa sa mga taong naroon. ang kamalayan natin bilang indibidwal ay karugtong ng kamalayan ng iba sa lipunan. at pagdating sa atin. kasama tayong napapailalim sa nasabing kapangyarihan. kung nangungulila. Sa aking pakahulugan. Sa bawat pangangailangan natin ay gumagamit tayo ng wika upang kamtin ang kailangan natin . Subalit kaiba sa hininga." humango ako para sa panayam na ito ng buod na nakasaad sa pamagat: "Ang wika ay kasangkapan ng maykapangyarihan. Sa pagtanggap natin sa wika. humihingi ng pagkain. Palatandaan ito na buhay tayo. Kapag may kapangyarihang sumakop sa kamalayan ng kapwa natin sa lipunan. Natutunan natin ito sa magulang. at may kakayahang umugnay sa kapwa nating gumagamit din dito. isang konstruksiyong panlipunan na kinagisnan nating "nariyan" na. Ang wikang Filipino (sa anyo nitong Tagalog sa maagang yugto ng ating kasaysayan) ay naging instrumentong politikal nang sakupin tayo ng dayuhan noong siglo 16. pamilya. humahanap ng kausap na makapapawi sa kalungkutan.kung nagugutom.Ang Wika ay Kasangkapan ng Maykapangyarihan: Ang Wika Bilang Instrumentong Politikal ni Bienvenido Lumbera Parang hininga ang wika. Ang "instrumentong politikal naman" ay mekanismo na kumukuha ng pagsang-ayon ng maraming tao sa mga espesipikong gawaing itinatakda ng maykapangyarihan. kung nasugatan. at ibang panahon. Mula sa paksaing "Wika at Politika. Ang dumating na mga kolonyalista ay alagad . hindi likas na bahagi ng pisikal na buhay natin ang wika." Ihahanap ko sa ating kasaysayan ng mga halimbawa ang nasabing buod. paaralan at komunidad.

ang Monarkiyang Espanyol at ang Simbahang Katoliko. Nauna nang sinakop ng mga kolonyalista ang Amerika Latina. Francisco de San Antonio. naging instrumentong politikal ang mga wika ng mga katutubo. isinasaulo ang mga dasal at paulit-ulit na bibigkasin hanggang ang mga ito ay maging bahagi na ng kamalayan ng mga binyagan. at dito lumitaw ang mga pangalang ngayon ay kinikilala bilang mga tagapagpauna sa pag-aaral ng wika ng mga Tagalog—Francisco Blancas de San Jose. Matututunan ng mga katutubo ang mga dasal sa pamamagitan ng tradisyong pabigkas. Sa panig ng mga misyonerong kasama ng mga sundalo. Sa unang hati ng siglo 17. at ito ay nagpapakilala sa bisa ng tradisyong pabigkas na inangkin na rin ng mga misyonero upang . lumabas ang unang librong limbag sa Filipinas. tila wikang Espanyol ang kailangang gamitin sa pagsasalin ng relihiyon sa mga bagong binyagan. Naging madugo ang walang-habas na pagpapasuko nila roon. ang Doctrina Christiana. at doon ay natuto sila sa naging karanasan nila sa pagpapasuko ng mga katutubo. Salve Regina atbp. ay handa nilang subukin ang "mahinahong" pagpapasuko. Domingo de los Santos. Mahalagang banggitin na ang librong ito ay nilimbag hindi para sa mga katutubo kundi para sa mga misyonerong magpapalaganap ng pananampalataya. kaya't nang dumating sila sa Filipinas.ng dalawang panginoon. Ang pagsasalin ng mga tekstong Espanyol ay masasabi nating siyang panimulang hakbang sa pag-angkin ng mga misyonero sa Tagalog. cun manga mahal na pagninilay na sadia sa Santong pag Eexercicios (1645).ayon sa paniniwala na naipalaman na ng Simbahan sa Peninsula ang mga banal na aral ng Katolisismo sa kanilang wika. ang misyon nila ay ang pagpapalaganap ng relihiyong Katoliko. dalit ang tawag ng mga Tagalog. sa simbahan sa oras ng katesismo. Nasa librong ito ang mga batayang dasal ng Simbahan na isinalin sa Tagalog: Padre Nuestro. Gaspar de San Agustin. May pag-aalangan sa hanay nila kung paano ibabahagi sa mga katutubo ang doktrina ng Simbahan . Sa kapasyahang iyon. Nasa anyong patula ang mga pagninilay. Ave Maria Purissima. Sa isang pagpupulong ng mga pinuno ng mga orden relihiyoso. na nalimbag bilang Meditaciones. isang misyonerong nagngangalang Pedro de Herrera ang nagsalin ng mga pagninilay tuwing may Santo Exercicio. naipasyang sa mga wikang katutubo gagawin ang pagtuturo ng pananampalataya. lalo pa't maliit lamang ang pangkat nila kung ikukumpara sa mga mamamayang dinatnan nila. Subalit iilan lamang ang mga misyonero at lubhang marami ang mga paganong kailangang agawin sa demonyo sa lalong madaling panahon. Juan de Plasencia. Noong 1593. Ang bawat orden ay nagtalaga ng mga misyonero na ang tungkulin ay ang pagaaral ng mga wikang katutubo. Pedro de San Buenaventura. Credo. Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar. Ibig sabihin.

Ang kapangyarihan ng mga prayle sa unang yugto ng kolonyalismong Espanyol ay sinisimbolo ng imprenta. kaya lamang ang kanilang prosa ay hindi pa isang anyo ng pagpapahayag dahil wala silang imprenta. Subalit ang unang akdang nakasulat sa prosa ay tila nalikha lamang noong siglo 17 at ito ay pamanang kolonyal ng prayleng Francisco Blancas de San Jose. ang akdang pagsusumundan ng Pasyong Pilapil na hanggang sa kasalukuyan ay inaawit ng mga Filipino tuwing sasapit ang Mahal na Araw. Ang saling ito ni Aquino de Belen ay katibayan ng masinsinang pagsakop sa kamalayan ng mga katutubo na hanggang sa hukay ay inaakay sa pananampalataya ng mga misyonerong armado ng wikang katutubo.mapadulas ang pagkatuto ng mga katutubo. Nilalaman ng Memorial de la vida cristiana ang malasermong pagpapaliwanag sa bawat isa sa Sampung Utos ng Diyos sa prosang batbat ng talinghaga at nagpapamalas ng galing ni San Jose sa paghuli sa estilo ng mga Tagalog. May mahabang kasaysayan ang tula sa Filipinas. ay magamit sa ikasusulong ng Kristiyanismo. ang salaysay ng pagsakop ni Kristo sa kasalanan ng sangkatauhan ay iginawa ni Gaspar Aquino de Belen ng mahabang tula na aawitin ayon sa tradisyon ng mga Tagalog. Nakita natin sa halimbawa ng Meditaciones ni Pedro de Herrera kung paano inangkin ang anyong pabigkas upang maihatid sa mga bagong binyagan ang mga kapaniwalaang Kristiyano. Sa pagsisimula ng siglo 18. Si San Jose ang siyang naging unang prosista dahil ang ordeng Dominiko ay nagaari noong mga unang taon ng siglo 17 ng tanging imprenta sa Filipinas. Totoo na ang sinaunang mga Tagalog ay nagsasalita ng prosa sa kanilang pang-araw-araw na pakikipag-usap sa kanilang mga kabaranggay. isang manlilimbag na layko ng mga Heswita. na ang pinagsimulan ay hindi na natin matutunton palibhasa'y kasintanda ito ng tradisyong pabigkas. pero dahil kamangha-manghang teknolohiya ang magsatitik sa papel ng mga salitang dati'y mga tunog lamang. ang magsasalin ng Recomendacion del Alma ni Tomas de Villacastin at ilalabas ito bilang Mga panalanging pagtatagobilin sa caloloua ng tauong naghihingalo (1703). Upang ang mga paganong tulang pasalaysay. Ito ay ang Mahal na Passion ni Jesu Christong P. Natin na Tola (1703). Ang lumang anyo ng tulang dalit ay pinasukan ng bagong nilalaman. Memorial de la vida cristiana en lengua tagala (1605) ang pamagat na Espanyol ng libro subalit ito ay kinatha sa wikang Tagalog. marahil ay kabilang dito ang nawalang epiko ng mga Tagalog. Hindi nito nahalinhan ang tradisyong pabigkas ng mga Tagalog kahit pa sa panahon ng Rebolusyong 1896. si Gaspar Aquino de Belen. Ito ay bagong teknolohiya na ipinasok sa kultura ng mga Tagalog sa pamamagitan ng mga misyonero. ang imprenta ay nangyaring maging bukal ng lakas ng .

Iilan pa sa panahong iyon ang marunong bumasa kaya't lumaganap ang tula sa pamamagitan ng tradisyong pabigkas at paawit. ang imprenta ay hindi na esklusibong pag-aari ng mga orden relihiyoso. Magsisimulang bawiin ng mga Filipino sa siglo 19 ang kapangyarihang kalakip ng wikang Tagalog na inagaw ng mga prayle. Sa ganitong transpormadong anyo tatanggapin ng mga edukadong Indio at Mestisong tulad nina Rizal at Mabini ang tula ni Baltazar.kulturang dayuhan na ipinatanggap sa mga katutubo. Ang "Sagot ng Espanya sa Hibik ng Filipinas" ay hindi na lamang naghahandog ng isang kawiliwiling salaysay at mga pahiwatig. May naitayo na noong mga imprentang komersiyal. Ang mga tauhan ay isinunod rin sa padron ng mga tauhan sa mga romance. Simbahan at mga mamamayan. pagbabaka at pagtutol sa pagtataksil at pang-aapi. Ang Florante at Laura (ca. Samakatwid. del Pilar. 1838) ni Francisco Baltazar ay isa sa mga akdang iyon. may iba pang mga awit na kapanahon ng Florante at Laura. Nag-iba na ang nilalaman ng wikang naririnig at isinasaloob ng mga katutubo na dati'y ang danas na dala ng mga salita ay limitado lamang sa mga sermon at pagninilay. At habang lumalawak ang madlang nakarinig at tinablan ng bisa ng naratibo ni Baltazar. Ang kapangyarihang ibinalik ni Baltazar sa wikang Tagalog ay magbubunsod ng hayagang pagtutol sa pagtula ni Marcelo H. tila gustong ipakita ni Baltazar na kaya rin ng isang Indio ang humabi ng tulang maihahanay sa mga tulang pasalaysay na dala ng mga Espanyol. Ang diyalogong nakapalikod sa tula sa pagitan ng Ina at Anak ay umungkat sa mga isyu laban sa mga prayle. Isinunod ni Baltazar ang daloy ng naratibo sa naratibo ng mga romance na mula sa Espanya. Ang pagsilay ng Florante at Laura sa lipunang kolonyal ay naghatid ng kapangyarihan sa wikang Tagalog. Sa bawat pagkakataong ito ay bigkasin/awitin sa mga pagtitipon ng mga Tagalog. Ngayo'y may pagsusuyuan. May pagtalakay sa tula sa relasyon ng Monarkiya. nagsimulang ituring na isinasatinig ng tula ang hinaing ng mga mamamayang nahihirapan sa pamamahala ng mga dayuhan. Gumamit ito ng tradisyonal na himig at ng ritmong pamilyar ng pagtulang Tagalog. sa pagsasanib ng karanasan ng iba't ibang indibidwal na umangkin sa tula. ang karanasang nilalaman ng tula ay namamahay sa kamalayan ng mga nakikinig at doon ay nagkakaanyong personal at umuungkat sa mga danas at alaala ng indibidwal sa kanyang pakikipamuhay sa ilalim ng kolonyal na pamahalaan. At hindi nag-iisa ang tula ni Baltazar sa paghahatid ng bagong karanasan. Subalit sariling imbento ng imahinasyon ni Baltazar ang kanyang salaysay. Ito ay tahasang pag-angkin sa kapangyarihan ng wikang Tagalog upang maipaabot sa Monarkiya . Sa bagong siglo. at ang produksiyon ng mga libro ay nakapagpalitaw na ng mga akdang sinulat ng mga katutubo.

may ilang panahon ding naliliman ng wika ng mga bagong kolonyalista ang wikang Tagalog. Regalado at Faustino Aguilar. at ng mga peryodistang Lope K. Ang bagong instrumentong politikal ng mga mananakop ay ang . Ang "Pag-ibig sa Tinubuang Bayan" (1896) ay isang pagninilay gaya ng mga pagninilay sa Meditaciones (1645) ni Pedro de Herrera. ang ikalawa ay paglilinaw sa mga kaisipang mapagpalaya na ang tinatanaw ay ang pagsasarili ng mga Filipino. Ang Rebolusyong 1896 ay pinasabog ng mitsang sinindihan ng Kilusang Propaganda nina Rizal at Del Pilar. Ang inihaharap ni Andres Bonifacio sa kanyang madla ay ang kalagayan ng bayang lugmok sa mga kahirapang dulot ng kolonyal na pamahalaan. ipinahihiwatig ng Inang Espanya na pulutin ng Filipinas ang mga aral sa isinalaysay na kinahantungan ng mga prayle sa Europa nang maganap ang Repormasyon ni Martin Luther. Ngayo'y nagiging instrumento ang wika para maihiwalay ang mga Filipino sa mga taliba ng kolonyal na pananakop. nang ang Filipinas ay sakupin ng mga Amerikano. Ang pag-angkin ng kapangyarihan ng wika ay lalong titingkad kung gugunitain ang prosa ng misyonerong Francisco Blancas de San Jose sa Memorial (1605) at itatabi ito sa prosa ni Emilio Jacinto sa Liwanag at Dilim (ca. ng mga makatang Pedro Gatmaitan at Albino Dimayuga. ng mga mandudulang Aurelio Tolentino. Ang una ay pagpapaliwanag sa mga kapaniwalaang Kristiyano na ipinatanggap ng mga misyonero. Hanggang sa kasalukuyan ay pinasisigla ng pinagdaanang kasaysayan ng wika ang paggamit sa wikang Tagalog ng mga manunulat. Juan Abad at Juan Matapang Cruz. Pagsapit ng 1898. Ang unang dekada ng siglo 20 ay kinatampukan ng mga nobelistang Inigo Ed. Sa dakong hulihan ng tula. Santos at Pascual Poblete. Sa pamamagitan ng mga ispesipikong halimbawa ng pagkaapi at pagkaduhagi. Taglay pa rin ng wikang binawi sa mga misyonero ang mga konotasyon ng pagsisisi at pagtangis sa naging bunga ng pagpapabaya ng Kristiyano kay Hesukristo na pamana ng kasaysayan ng wika. Kapwa prosang matalinghaga ang dalawang akda. Ang panitikan. ang wikang Tagalog ay humakot sa Rebolusyon ng matinding lakas at ito ay ginamit ng mga rebolusyonaryong manunulat sa pagsisikap na maitaboy ang mga bagong kolonyalista.ang paghihirap na dinaranas ng mga mamamayan. Subalit sa pagkatatag ng sistema ng edukasyong sa Ingles tinuturuan ang mga kabataang Filipino. ang teatro at ang peryodismo ay nagpamalas ng tapang at giting na nagpasigla sa paglabang gerilya sa kanayunan. hinahalukay ng tula ang kalooban ng kanyang mga tagapakinig upang ang mga ito ay makiisa sa paghihimagsik ng Katipunan. Mananatiling sandigan ng lakas ng wikang Tagalog ang Rebolusyon at ang pakikidigma sa mga Amerikano. 1896).

Iyon. nagkaroon ng pagbubukas ang mga ito sa pagtuturo na gumagamit sa wikang Tagalog (na noo'y nasimulan nang tawaging . sa pagsasalita ng wika ng masa. at di naglaon. Sa kabutihang palad. itinulak lamang sa laylayan ng lipunang kolonyal." na tumutukoy sa nakararaming hindi isinasali sa paghawak ng kapangyarihan. pati na ang mga pribadong paaralan na tumanggap sa wikang panturong dala ng dayuhan. ang mga kagipitan sa pamumuhay sa bansa ay bunga ng kontrol ng mga dayuhan sa ekonomiya at ng paghahari ng mga mayayamang nagmamay-ari ng malalawak na lupain. Ayon sa pagsusuri ng bagong kilusan. May bagong salitang pumasok sa wika. Hindi ito inagaw ng bagong mananakop. pinulot ito ng bagong teknolohiya ng pelikula at sa pamamagitan ng kamanghamanghang sining ng tinawag na "aninong gumagalaw. nanatili itong walang prestihiyo. ang babago sa lipunan ay ang nakararami sa lipunan. Sa mga kolehiyo at unibersidad. Hindi sa mga datihan nang naglilider manggagaling ang pagkilos na maglalapat ng lunas sa sakit ng lipunan. ay magaganap lamang kung magkakaroon sila ng kasanayan. Sa larangan ng paglalathala. kaya't sa kabila ng malaganap ng pagtanggap sa wikang Tagalog sa iba't ibang dako ng Filipinas.school. Ayon sa mga aktibista ng kilusang makabayan. kung kindi man katatasan. Sa huling hati ng dekada 60. isang kilusang politikal ang pinasilang ng mga kondisyong inihanap ng mga kabataang nasa kolehiyo at unibersidad ng kalutasan. Ang "masang" iyan na isinisentro ng kilusan ang panggagalingan ng panibagong lakas ng wikang Tagalog bilang instrumentong politikal. Wala mang patakaran ang mga paaralan para pagbigyan ang hinihingi ng mga estudyante. paaralang publiko sa simula. at ang mga ito ay nagpapayaman sa pamamagitan ng mga opisinang kanilang inuupan. Dahil ito ay nasantabi sa labas ng paaralan. at ang Ingles ay nagiging sagwil sa halip na kawing sa kanilang pakikiisa sa masa." pinalakas ito sa hanay ng nakararaming mamamayan hindi lamang sa Katagalugan kundi pati sa iba pang bahagi ng bansa. ang salitang "masa. Subalit ang lingguhang magasin at ang pelikulang Tagalog ay mga anyong popular na sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano ay itinuring na mababang uri ng libangan. magsisimulang igiit ng mga aktibista na sila ay bigyan ng kakayahang umugnay sa mga mamamayang ang karamiha'y hanggang paaralang primarya lamang ang naabot. nasadlak ang wikang Tagalog sa mga babasahing popular na inaba-aba ng mga edukadong sa Ingles nagbabasa at nakikipag-usap. walang institusyong masilungan ang wikang Tagalog. sa kanilang paningin. Mula sa hanay ng mga lider na naninilbihan sa mga kapitalistang dayuhan at sa mga panginoong maylupa nanggagaling ang humahawak sa gobyerno. Nakita ng mga lider-estudyanteng naglalayong baguhin ang lipunan na kailangan nilang maka-ugnay sa nakararami.

Wika ng Politika ni Randolf S." Bagamat ang marami sa mga maykapangyrihan ay nagmamatigas pa rin na sa Ingles lamang magaganap ang tunay na edukasyon ng kabataang Filipino. Hindi pa ito ang kinikilalang wikang panturo. Sa kasalukuyan. Politika ng Wika."Pilipino"). Napanghawakan na ng kilusang makabayan ang wika ng masa. David . pero may lugar na ito sa school. hindi na naigigiit ang ganyang delusyon nang walang sumasalungat. nagkapuwang na ang wikang Filipino sa kurikulum. Nakapasok na sa Akademya ang wika ng "masa. at wala nang esklusibong kapangyarihan ang mga maykapangyarihan sa wikang inangkin ng kabataan.

Ang komunikasyon. at wikang pangkabuhayan. Ngayon. Pero. ang mas mahabang proseso ng pagpapaamo ay nagaganap sa larangan ng wika. Masdan rin kung paano hinuli ng mga Amerikano ang ating diwa’t kamalayan sa pamamagitan ng pagkalat ng Ingles. ang laging kasunod ay ang tagisan ng mga wika. bahala na. at instrumento naman ng pakikibagay o pag-iwas at pagtutol sa parte ng mga biktima ng kapangyarihan. kalakalan at industriya–ay itinuturing kong mga layunin ko rin. ay isang larangan ng dominasyon. Katunayan. Ang wika ay nagsisilbing instrumento ng pagkontrol sa kamay ng mga makapangyarihan. Bagama’t ngayon pa lamang lumilinaw ang papel ng wika sa kanilang pangkalahatang estratehiya para sakupin ang buong Silangang Asya noong dekada kuwarenta.Malugod ko pong ipinaaabot ang aking pagbati at pakikiisa sa inyo sa okasyong ito ng Unang Pambansang Kongreso ng Sanggunian ng mga Unibersidad at Kolehiyo sa Filipino (o SANGFIL). Bawat isa sa mga layuning nais isulong ng SANGFIL–ang pagpapalaganap sa Filipino bilang wikang panturo. Masdan. Nakahanda akong kumilos na kasama ninyo upang makamit ang mga layuning ito lalo na sa madaling panahon. Hindi nakapagtataka. nagsisisi ako kung bakit ako pumasok sa masalimuot na lunggang ito. na pagkatapos na pagkatapos ng tagisang militar. Akala ko alam ko na ang kahulugan ng mga katagang ito. At ganoon din ang mga Hapon. bilang opisyal na wikang pantalastasan. Politika ng Wika Kailanma’y hindi naging neutral o inosenteng larangan ang wika. kung paano ginamit ng mga Kastila ang ating mga katutubong wika bilang sisidlan ng kanilang mga pinakaunang isinaling mensahe. at bilang midyum sa agham. kung ganoon. Ayon sa isang masteral thesis na isinulat ni Yolanda Alfaro-Tsuda para sa UP. Pikit-mata kong tinanggap ang imbitasyong ito sapagkat naakit ako sa pamagat ng ating kumperensiya: Politika ng Wika. halimbawa. ayon sa mga pilosopo ng Frankfurt School. hanggang sa mapag-isipan kong mabuti. hindi pa man nagsisimula ang giyera ay nakapagsagawa na ang mga Hapon ng malalim na pagsusuri sa ating pangunahing wika upang mula rito’y mabalangkas nila ang isang . Wika ng Politika. teknolohiya. Gayunman. Ako’y nababahala na baka wala akong maibahagi ngayong hapon na makapaglilinaw sa ganitong praktikal na problema. kung ano ang pinakamabisang paraan para higit tayong makalapit sa ating mga mithiin ay bagay na hindi ko pa ganap na napag-isipan.

halimbawa. Ipinakikita nito. ang epekto ng kapangyarihan ay eksklusyon o pagbaon sa limot. Mas gusto kong bigyang pansin ang mga kahulugang ipinahihiwatig ng mga salitang “Wika ng Politika”. ng sistematikong programa para. Angkop na angkop ang ganitong perspektiba sa pag-unawa ng patakaran ng wika sa sitwasyong kolonyal. Ang politika ng wika ay isang perspektiba na sumusuri sa mga epekto sa wika ng tagisan ng kapangyarihan. kundi manipestasyon ng isang malawak na estratehiya ng paglupig o dominasyon. ang malalalalim na motibong politikal na nakakubli sa mga pinaka-inosenteng desisyon tungkol sa mga patakarang pangwika. Kadalasan. At marahil. Na ang mga ito’y hindi lamang simpleng pagsunod sa lohika ng mabisang komunikasyon. Sa aking palagay ang sitwasyong pangwika sa ating lipunan sa kasalukuyan ay maaari nating tingnan mula sa ganitong punto de bista.patakaran para sa mabisang pagtumba sa Ingles bilang dominanteng wika sa Pilipinas. o uri na may pakana sa lahat ng ito. Mas malawak ang kahulugan ng politika bilang isang larangan ng buhay. Upang ganap na maunawaan ang aking . ang mga pangyayari’y hindi sinasadya. doon ay may “will to power” o pagkukusang makapangyari. Marami nang pag-aaral ang naisulat ayon sa pananaw na ito. mangibabaw at palaganapin ang wikang Ingles sa ating lipunan. Hindi kailangan na laging may tiyak na awtor na nagplano ng estratehiya ng paglupig para masabi nating ito’y politikal. At marahil kalabisan nang ulitin ang mga ito sa pagkakataong ito. Bagama’t hindi maitatanggi na nagkaroon. at kung bakit nahihirapang maigpawan ng Filipino ang mga sagka sa pag-unlad nito. hindi kailangang magkaroon ng hayagang paniniil para masabi nating ito’y politikal. Ito’y larangan ng politika. grupo. Wika ng Politika Sa aking palagay.. ang hinahanap natin ay higit pa sa isang bagong opisyal na patakarang pangwika kundi isang bagong praktis na ginagabayan ng isang malakas na hangaring makapangyari. Saanman may pagpupunyagi o pagkilos na makalikha ng epekto. Sa madaling salita. Kadalasan. Larangan pa rin ito ng politika. kung nais nating mabago ang sitwasyon sa isang mapagpasiyang paraan. subalit mabibigo tayo marahil kung ang ating hahanapin ay isang indibidwal. higit pa sa kumbensiyonal na pakahulugan sa politika bilang eleksiyon o rebolusyon ang tinutukoy dito. hindi ito ganap na ipinaliliwanag kung bakit nabusabos nang ganyan ang ating sariling mga wika. o produkto lamang ng mahabang serye ng mga pangyayaring walang iisang may akda. ang kabilang pisngi ng ating tema.

Nakakaintindi kami ng Tagalog. nanonood ng pelikulang Tagalog. ang pamagat ng aking programa. Wala sa aking plano o pinirmahang kontrata na maging kampeon ng paggamit ng Filipino sa mass media. Isang masuwerteng aksidente lamang po ang aking paggamit ng Filipino sa aking programa.sinasabi. Katunayan. Public Forum ngayon. Kung alam ko lang mula sa umpisa na magiging talk show pala ito sa wikang Filipino. at wala sana ako sa harap ninyo bilang isang masugid na tagapagtaguyod ng wikang Filipino. ang isang maliit na hakbang sa buhay natin ay nagbubukas para sa atin ng isang buong larangang hindi natin inaasahan. At sino ang ayaw maging bahagi ng mga hanay na iyon? Sa probinsiya. Ang Ingles ay pang-declamation lamang. o tayo lamang ang epekto ng iba’t ibang pagkilos o nagkasunod-sunod. nahilig ako sa pagbabasa ng mga komiks at mga magasing tulad ng Liwayway at Bulaklak. hindi siguro ako pumayag maging host ng programang ito. ay sa wikang Ingles. ang wika ng aming pamilya ay Kapampangan. pagsusulat at pagsasalita sa wikang Ingles. nagbabasa kami ng komiks sa Tagalog. Bahagi lang talaga ng aking mundo sa pangaraw-araw. Taliwas sa inaakala ng marami. hayaan niyong banggitin ko ang aking karanasan sa telebisyon. mga pagkilos na walang iisang intensiyon. Lumaki ako sa paniniwala na ang Ingles ang wika ng mga edukado. Halos buong buhay ko bilang isang estudyante at bilang propesor ay aking inilaan sa pagbabasa. isang bandera ng iyong pagka-edukado. . pangdispley kumbaga. Kailanma’y hindi ko pinroblema ang alinman sa ating mga wika. ng mayayaman. hindi Tagalog at lalong hindi Ingles. hindi po ako pumasok sa telebisyon at nangahas na gumamit ng wikang Filipino bilang midyum ng seryosong talastasan upang kusang tumulong sa pagpapalaganap o pagpapayaman sa ating pambansang wika. kung saan ako nag-elementarya at naghay-iskul. ng makapangyarihan at ng mga respetado sa mataas na lipunan. Wala itong kinalaman sa pagiging makabansa o pagkaFilipino sapagkat hindi ko natatandaan na ito’y naging isang punto ng pagpapasiya para sa akin. At ang Tagalog ang wikang ginagamit sa mga love letter. at nakikinig sa programang Tagalog sa radyo. at iilan lang ang may talentong humawak sa wikang ito. Totoo nga nakung minsan. Sapul sa pagkabata. Truth Forum noong una. Mahirap sabihin kung minsan kung tayo nga ba ang may akda ng ating pagkilos. Subali’t Kapampangan ang salitang gamit namin. hanggang ngayon. ang sadyang pinroblema ko ay ang wikang Ingles–sapagkat wari’y napakahirap i-master ito.

puwera na lang kung nagtapos ka noong peace time. hindi bahagi ng aliw o pamamahinga. hindi sa Ingles o Kapampangan at marahil hindi rin sa Cebuano o Ilokano. Hindi dahil sa kulang sa damdamin ang ating pangrehiyong wika. Nanatili itong simpleng oral na lengguwahe lamang. halos wala nang naririnig na ibang wika kundi Ingles. magasin. Bukod dito. pero lahat ng aking mga kapatid ay pawang sa wikang Ingles nakikipag-ugnayan sa akin. o bahagi ng pang-araw-araw na mundo ng karaniwang Filipino. Wala ito sa karaniwang pang-abot ng Filipino. sa mga pelikula. Wala tayong dapat ipagpasalamat sa gobyerno sa pagkakaroon ng ganitong sitwasyon. Ang mundong binuksan nito ang nagbigay ng mga modelo sa mga Filipino sa lahat ng sulok ng kapuluan kung paano umibig. Noong ako’y nasa elementarya pa. Subali’t marami-rami rin ang mas bihasa sa paggamit ng wikang Ingles kahit sa pang-araw-araw lang. kalahati sa wikang Kapampangan. kahit high school graduate pa. Sa kabilang banda. ang talagang pinagsadyaan ko ay ang wikang Ingles. pelikula. nariyan na rin ang Ingles noon – sa Reader’s Digest. Bagkus. at radyo. at sa mga pocketbook. madalas akong sulatan ng aking ina kalahati sa Ingles. hindi sa Tagalog.Ang sabi ko nga. Sa loob ng klase. wala nang masipag na nagsusulat sa Kapampangan kahit noong bata pa ako. resulta ito ng unti-unting paglalaho ng mga babasahin sa wikang ito. Nagbasa ako ng maraming libro sa Ingles upang matutunan ang lengguwaheng ito. Bukod sa mga matatandang sarsuwelista at makata. Nag-iba ang sitwasyong ito para sa akin nang pumasok ako sa UP noong 1961. mangarap. kundi dahil Tagalog ang nagkataong naitampok ng pang masang kultura. pangalawa na lamang siguro ang anumang kasiyahang maidudulot ng aking pagbabasa. na mabilis kumalat dahil sa komiks. ang mga love letter ay sa Tagalog isinusulat. Pero bakit hindi Tagalog? Palagay ko ang dahilan ay una kaming tinuruan at natututong magsulat sa wikang Ingles. Sa palagay ko walang kinalaman ito sa anumang likas na kahinaan ng Kapampangan. Subali’t hindi pa ito kasing laganap ng Tagalog. Pag-aaral para sa akin ang pagbabasa ng Ingles. Noong ako’y nag-aaral sa England. Ang . hindi binabasa at minsan lamang ginagamit sa sulat. Sa pamantasan. ang Kapampangan sa akin ay wikang sinasalita lamang o midyum ng pang-araw-araw na komunikasyon. at mabuhay. Tagalog – o marahil ang tinatawag nating Filipino ngayon – ang wika sa dormitoryo. ang wikang Ingles – tulad ng wikang Filipino na pormal na itinuturo bilang asignatura noon – ay wikang hindi natural. Hindi ipagtataka kung ganoon na hindi lamang sa Pampanga kundi sa maraming lalawigan ng bansa. Kaiba ang naging papel ng Tagalog. sa mga textbuk sa eskuwelahan.

mga tula. Ang modelo ng makabago at edukadong Filipino ay nilikha mula sa laganap na mga elemento ng Kanluraning sibilisasyon. Ang katutubong lengguwaheng gamit ang siya na ring pinakadiwa ng mensahe ng paglaya. Mga nobelang Ingles ang pinagpasa-pasahan. Ang wikang Ingles ang nagsisilbing pinakamabisang behikulo ng kulturang ito. sa kontekstong ito’y naging bakya ang komiks at pelikulang Tagalog. muling nagsama ang bakya at intelektuwal. Subalit sa ibang larangan. at angkop na pananalita. Sa aking paningin. may pagkapormal. Sa panahong ito. lalo na sa mga awitin. noon lang natin inangking muli ang sariling wika bilang mahalagang sagisag ng ating identidad. Sa panahong ito. Ang pagtutol sa imperyalismong Amerikano ay mas madaling nasakyan nang ito’y naging pagtutol din sa wika ng imperyalista. puno ng puwersa. patuloy nating inaani ang mga bunga ng pagyabong ng wika sa dekada sitenta – mapapansin ito sa mga awiting rock-protest ng mga banda ng mga kabataang mang-aawit ngayon. self-conscious ang paggamit sa wikang Filipino sa panahong ito. ni isang subject na itinuturo noon sa katutubong wika. Pawang pelikulang Ingles ang pinag-uusapan sa pamantasan. ang pamumukadkad at pagtiklop ng isang wika. ang wikang tinutulan ng henerasyon ng dekada sitenta. Nagsimula lamang ang pagtutol sa ganitong kalakaran bandang dekada sitenta na. Anong mga kaisipan ang nais kong halawin mula sa ganitong karanasan? At ano ang kinalaman nito sa politika ng wika? Una. dito nagsimula ang unti-unting paglubog ng kaluluwang Filipino. ay resulta ng isang . muling natuklasan ang katutubong wika bilang sandata ng pagtutol. awiting makabayan. at ngayo’y higit pang malakas at arogante. galit. mapapansin din natin na wari’y paatras na naman ang katutubong wika. Mga awiting Ingles ang patok. Ang Ingles. Pagkatapos ng maraming dekada ng pagkabusabos. Sapagkat mga kabataan ang nanguna sa muling pagsibol na ito ng wikang katutubo. ating mapapansin na ang pag-usbong at paglaho. hindi Bulaklak at Liwayway. ang pinatulog na diwa ng katutubong lengguwahe ay nagising. Sinasadya. Sa isang iglap. mga manipesto at mga islogan. Ginamit ito bilang sandata sa pakikibaka. ay tila ganap nang nakabawi.wikang ito ang masasabi nating humati sa mga probinsiyano at sa mga taga-siyudad. sa loob at sa labas ng pamantasan. pinakamalalim ang epekto sa kultura. Walang ibang wikang ginamit kundi Filipino para isulat ang ideolohiya ng pagtutol – sa mga dula. Wala. Hanggang ngayon.

Lubha akong napahiya sapagkat nakita ko’t nadama ang malaking kahangalan ng pagpipilit magsalita ng Ingles gayong ang kausap mo ay kapwa Filipino at ang pinag-uusapan ninyo ay mga isyung Filipino at ang mga nakikinig ay pawang mga Filipino. lumabas akong isang malaking tanga. Lahat ng public affairs talkshows noon ay sa wikang Ingles lamang ginagawa. talagang layunin namin na gamitin ito na isang forum para mabigyang tinig ang pananaw ng iba’t ibang sektor ng lipunan lalo na ang mga tinatawag nating mga batayang sektor. Sa bawat tanong ko sa kanya sa Ingles. Bukod dito. Sila umano ang gising pa sa mga oras na ito. . Subali’t karamihan ay bahagi lamang ng mga maniobra sa negosyo at politika at hindi tuwirang nakatuon sa pagpapalaganap ng alinmang wika. Bagama’t Kapampangan siyang katulad ko. Sa kabilang banda naman daw.masalimuot na proseso. Kaya natural lamang na sumunod kami sa ganitong kalakaran. Ang isang sitwasyong pangwika ay produkto lamang ng interaksiyon ng marami at iba’t ibang proyekto. Pero ang tunay na diskusyon ay sa studio pa rin. Ang dahilan nito – ang sabi sa akin – ay sapagkat ang mga talkshows na pang-alas diyes y media ay sadyang para sa middle class at opinion leaders nakatuon. Mahirap baguhin ang ganitong mga tradisyon sa telebisyon. subali’t mahirap sabihing may iisang makapangyarihang may akda sa naging kalagayan ng isang wika. aking ipinalagay na sa wikang Ingles ito gagawin. Ang balak namin ay kalapin na lamang ito sa pamamagitan ng M-O-S interview. ang public affairs radio mula sa madaling araw – habang tulog pa ang middle class at elite – hanggang sa pagpasok sa trabaho ay sadyang laan lamang para sa masa. magaan at magandang pakinggan ang kanyang Filipino. Sa aming unang pagtatanghal na iyon na ayaw ko nang maulit. wala siyang pangingiming sumagot sa Filipino. Ang Filipino ay ginagamit lamang sa mga movie at celebrity gossip. Panauhin ko noon si Kumander Dante na kalalabas pa lamang sa bilangguan. Maraming puwersa ang naglalaro sa larangang ito. at sila lamang umano ang may interes na makinig sa tipo ng mga isyung pinagtatalunan. Walang kuwestiyon na Ingles ang dapat naming gamiting wika sa Public Forum. Datapwa’t nangyari ito sa unang palabas lamang noong Nobyembre 1986. Ang programang ito’y sadyang sumakay sa alon ng demokratisasyon na humantong sa tinaguriang People Power Revolution sa EDSA. Nang kami’y magsimula sa Channel 13 na bagong sequestered pa lamang noon. gaya nga ng aking naikuwento. Mababangggit ko bilang halimbawa ang sarili kong programang Public Forum sa telebisyon. talagang mababa ang aking kakayahang gumamit ng Filipino. Ang ilan dito ay sadyang tumutukoy sa isang patakaran sa wika.

Aking natuklasan na kapag pinuwersa mo ang karaniwang mamamayan na makipagtalastasan sa isang wikang dayuhan na bagama’t naiintindihan niya’y hindi naman siya nasasalita. Mga dayuhan sa sariling bansa! Kung sabagay. lalabas siyang mangmang o walang nalalaman. Ito’y pagpapakita lamang na ang sadyang kinakausap ng pangulo at ng matataas na opisyal ng bayan ay yaong iilan lamang na may kakayahang humubog sa kinabukasan ng bayan. Isang dating estudyante ko ang kasalukuyang nagsasagawa ng isang pag-aaral tungkol sa sitwasyon ng mga Filipino sa Japan at Amerika na kailangang humarap sa korte. Ako mismo’y namamangha sa mga kahulugang iniaalay ng ating wika sa sinumang may tiyagang maghanap. At hindi ako nabigo. o abstraktong kaisipan na hindi maaaring ihayag sa sariling wika. Subalit kapag ibinalik mo sa karaniwang mamamayan ang kanyang sariling wika. Nais niyang makita kung paanong nasasagasaan ang katarungan dahil sa pagsasalin ng mga court-appointed interpreter. Ang kanyang minimithing katarungan ay nakasalalay sa kapritso ng pagsasalin. bakit natin ipagtataka ito gayong mismong mga pangulo ng ating bansa’y sa wikang dayuhan nag-uulat sa bayan tuwing pagbukas ng Kongreso. Sa katunayan. ang gumagamit ng wikang katutubo’y dehado kaagad. sapagkat iyong mga opisyal ng gobyerno at teknokrat na nakalimot na sa sariling wika ang siya ngayong lalabas na uutal-utal at tanga. kung ganon. ang una mong dapat gawin ay igalang ang kanyang wika at hayaan mo siyang mangusap sa tanging wikang kanyang ginagamit sa pang-araw-araw. . Depende sa reglamento ng laro. Kung paano sa telebisyon. pinagsikapan ko ring hanapin ang likas na musika nito. Kapag ang lengguwahe ng ating mga batas at ng paglilitis ay wikang dayuhan. Para na rin nilang sinasabing ang karaniwang mamamayan ay hindi kasali sa bayan. liyamado pa siya. ang aking proyekto sa simula’t simula ay ang demokratisasyon lamang ng telebisyon sa pamamagitan ng pagbibigay puwang at tinig sa karaniwang Filipino. Hindi ko kaagad naisip na kung gusto mong marinig ang nais sabihin ng isang Filipino. Akin ding natuklasan na walang matayog. mahirap. ang wika ay kagyat na nagpapalakas o nagpapahina. Ang sabi ko sa kaniya ay hindi na niya kailangan pang lumayo sapagkat maski dito sa Pilipinas ay araw-araw nagaganap ang katawa-tawang sitwasyon ng pagsasalin ng mga testimonya ng mga saksi mula sa wikang Filipino patungo sa Ingles. Dito sa parehas na larangang ito ng katutubong wika. kahit pa diputado o pangulo ay handa siyang makipagtalo. ganoon din sa iba pang larangan ng lipunan.Sa madaling salita. nang matuklasan kong muli ang sigla ng ating wika.

ang karamihan ay mag-iisip na nasa wika natin ang depekto. habang bumababa sa estimasyon ang sariling wika. Kung walang magpupunyaging isalin sa katutubong wika ang mahahalagang literatura at produktong intelektuwal ng mga banyagang kultura. Kapag ang mga iginagalang at mga sikat na intelektuwal ay naririnig at nababasa lamang sa wikang dayuhan at walang ingklinasyon na gumamit ng sariling wika. mas may kahandaan silang tumanggap sa hamon ng mga pandaigdigang wika at lagumin ang mga ito sa loob ng kanilang mga sariling wika. Subali’t ang isang lipunan na sa simula pa lamang ng kasaysayan nito bilang isang nagsasariling bansa ay nagpatangay na sa dinamismo ng isang pandaigdigang kultura at kabihasnan. wala sa anupamang patakarang unang ipinairal. isang wikang ginagamit sa negosyo.Kapag ang wikang katutubo ay nagagamit lamang kaugnay ng maliliit na bagay na pinag-uusapan. umaangat sa paningin ang wikang dayuhan. Sa kabilang banda naman. ay ang mga bansang nagpatupad ng isang mahigpit na patakarang pangwika sa simula pa lamang ng kanilang pagsasarili bilang isang bansa. iisipin ng marami na may likas na kakapusan ang ating sariling wika. politika. Dahil dito. Kailangang makipag-usap ang ating katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa. kultura. pagtuturo. Walang wikang umuunlad kung hindi ito nababasa’t naisusulat. at pang-araw-araw na komunikasyon. at ang wikang dayuhan ang nakakasanayang gamitin upang ipahayag ang mas mataas na uri ng talastasan – ang wikang katutubo ay nabubusabos habang ang dayuhang wika’y namumukod. ay mahihirapan nang gumamit ng awtoritaryong pamamaraan para magpataw ng isang programang pangwika na hayagang sasalungat sa lohika ng modernisasyon at globalisasyong nakabatay sa Ingles. batas at gobyerno. Nakakayanan nilang pagsilbihan sila ng mga dayuhang wika. ang isang bilingguwal na patakaran ay nauuwi sa konsuwelo de . sa halip na sila’y maging alipin ng mga ito. Walang wikang umuunlad kung ito’y hindi sinasanay na maglulan ng mga kaisipang bago sa ibang mga kultura. sa halip na isantabi ito sa muling pag-aakalang hindi na ito angkop sa nagbabagong panahon. Lahat sila’y gumamit ng poder ng estado upang mabigyan ng sapat na pagkakataon at puwang ang napiling pambansang wika na maging bahagi ng karanasan ng bawat mamamayan. at walang ibang lunas kundi pagsikapang pag-aralan ang wikang dayuhan. Sa kalaunan. Halos lahat ng mga bansang nakapagpundar sa sariling pambansang wika. Mahigpit itong tututulan sa ngalan ng demokrasya’t katarungan.

at handang itumba ang kaharian ng wikang Ingles sa ating lipunan. nang walang pagaatubili. gamitin natin itong sandata – ngayon at sa bawat okasyon. Ito ang aking konklusyon: huli na para mangarap tayo ng isang pambansang pamunuang magtatampok sa katutubong wika bilang sagisag ng pagsasarili. kung gusto nating lumaya ang ating wika. Salazar . intelektuwal at mga taong mass media. Tomo VII: Bilang 1-2 1996) Ang Pantayong Pananaw Bilang Diskursong Pangkabihasnan ni Zeus A. Sa madaling salita. Subalit hindi pa huli upang gumising tayo’t magkusa – sa bawat maliit na larangang ating kinikilusan – na ipalutang sa himpapawid ang himig ng ating pambansang wika. pag-aalinlangan o pangingimi.bobo lamang – kung walang utak na manggagaling mula sa hanay ng mga guro. (Pinagkunan: DALUYAN.

at lalong hindi nasasalalay sa mga konsepto. at alinsunod sa ating sariling Kabihasnan. sa kasamaang palad. sa loob ng. Ang pangangailangan ng mga nakapagpapasya noon (at. hindi mula sa loob. . i. sa kanilang sariling kasiyahan. hindi rin para sa taong tagaloob. Sa katunayan. Makikita ito sa mga sumusunod na pangyayari: (1) ang wika ay banyaga at hindi naiintindihan ng nakararami sa lipunang Pilipino.Ang pantayong pananaw ay lumitaw mula sa aking analisis ng mga pundamental na punto-de-bistang pangkasaysayan sa proseso ng ating pagiging bansa. Ang importante noon para sa mga gumagawa ng ensiklopedia ay maipakita ang opinyon at pagkaunawa ng mga elite tungkol sa Pilipinas. kasama ang mga natamo at naangkin sa pagdaloy ng Kasaysayan. sa pangkalahatan. sa madaling sabi. ibig sabihin. hanggang ngayon). Hindi tumalab ang tuligsang ito. pandama at diwa mismo ng mga kulturang Pilipino at ng Kabihasnan ng Kapilipinuhan sa agos ng Kasaysayan nito hanggang sa ngayon. Sa particular. para sa atin mismo.e. ngayon pa rin) ay ang ipaliwanag at ipaintindi tayo at ang ating bansa sa mga tagalabas.. i. sa halip na unawain natin muna mismo ang sariling bansa at ang sariling karanasang pangkalinangan. ang pinakabuod ng pananaw na ito ay isang importanteng batayan na ng aking kurso sa historiograpiya. ipinahayag ko ang buod ng pananaw na ito sa isang hiniling ng Malakanyang na pagsusuri ng inihahanda pa lamang noon na Filipino Heritage. kung saan pinag-aralan ang metodolohiya.e. para sa kanila mismo at para sa mga banyaga na gusto nilang pahangain o akitin. pilosopiya at pamamaraan ng pagsusulat ng kasaysayan. sa diwang atin at sa wikang atin. noong 1974. sapagkat ang kinakausap ay mahihinuhang mga tagalabas (o mga elite na medyo o lubusang tagalabas na ang kaisipan) at hindi ang mga Pinoy mismo. Pinuna ko noon na ang pananaw ng inihahaing na ensiklopedia ay hindi pantayo kundi pangkami. at (2) ang tendensiya ay tingnan ang ating bansa bilang isang obheto ng pag-aaral mula sa labas. ito ang direksyon din ng mga publikasyon ng Malakanyang noong panahon ng “Bagong Lipunan” (at. sa pamamagitan ng mga dalumat at halagahin (values) ng ating (mga) kultura. Noon pang unang bahagi ng mga taong 70.

nagplano pa nga rin ang Malakanyang noong Dekada 80 na ipagawa ang isang ensiklopedia sa ganitong diwa at. ibig sabihin.” “sila” at “tayo. ang ekspresyong “tayong mga Pilipino. dahil . para sa elite na Pinoy at sa kanilang kaunawaan (o kausap) sa Ingles. mangyari pa. para sa buong baying Pilipino. halagahin. hindi nasa loob ng isang pantayong pananaw na makabubuo sa bansa.e. sa atin at sa ibang dako ng mundo. ng kalagayan. i. “malabo” ang pagiging tunay na Pilipino ng ensiklopediang binabalak noon.” sa pagkakaiba nito sa “kaming mga Pilipino. ang mga di-Pilipino. hindi kasali ang mga banyaga. at ipinapahayag sa pamamagitan ng.. Isang reyalidad ito sa loob ng alinmang grupong etnolinggwistikong may kabuuan at kakanyahan. Ang tinutumbok ng diwa nito ay ang magkaroon ng isang bersyong Pilipino na mula (o nakita) sa banyaga. karunungan. Ano nga ba talaga itong “pantayong pananaw”? Pantayong Pananaw Ang buod ng pantayong pananaw ay nasa panloob na pagkakaugnayugnay at pag-uugnay ng mga katangian. Halimbawa. hangarin. Ibig sabihin. sa wikang Ingles.” ay implisitong nagpapahiwatig na ang nagkakausap-usap ay mga Pilipino lamang. Ingles. isang wika. pag-aasal at karanasan ng isang kabuuang pangkalinangan—kabuuang nababalot sa. Hindi pa rin naintindihan ng mga nagplano kung ano ang magiging pagkakaiba nito sa mga ensiklopedia ng mga Amerikano. Sa sitwasyong ito. sa loob ng isang nagsasariling talastasan/diskursong pangkalinangan o pangkabihasnan. maliban siguro (1) sa pangyayaring gawa ang ensikolopediang Pilipino ng mga taong may nasyonalidad na Pilipino.” Tinutukoy nitong huli ang nagsasalita at ang lahat ng kanyang kausap. Pagkatapos. konsepto.Samakatuwid. Ang pinalilitaw at pinag-iibayo ay hindi ang mula sa karanasang cultural ng baying Pilipino. (2) sa posibilidad ng pangongopya ng mga manunulat na Pilipino. Australyano at iba pang bayang Anglo-Amerikano. kaisipan at ugali na maaaring pagtuunan ng pansin ay medaling maintindihan. at (3) sa “pakikipagtulungan” ng mga banyaga sa gawaing ito. kasama kahit na iyong wala subalit ipinapalagay na kabahagi ng kabuuang kinabibilangan ng nagsasalita at mga kausap. kaalaman. matatagpuan ang mga konseptong katumbas ng sa Tagalog o P/Filipinong “kayo. Malinaw ang pagkakahawig ng ganyang Gawain sa “pakikipagtulungan” ng mga elite natin sa banyaga sa ekonomiya at iba pang larangan . kaugalian. walang pagkakaiba ang Filipino Heritage sa ensiklopediang matagal na noong nailathala ni Zoilo Galang. Sa lahat ng mga wikang Pilipino. maliban sa mga bagong datos at sa dami ng mga manunulat ng mas bagong obra. Ibig sabihin.

Kaya noong araw. pari ang relasyon ng mga kahulugang ito sa isa’t isa. Maipagkakabit-kabit natin sila sa isa’t isa nang hindi na kailangan pang tukuyin ang iba pang mga konsepto. maraming bagay at dalumat ang implisito nating nauunawaan at napag-uugnay-ugnay. tao.” ibig sabihin. si Kristo. Nang mawala ang awit na ito tungkol kay Bathala noong panahon ng Kastila. Wala nang iba pang kultura silang natutuhan. iyan ay maihahalintulad sa isang sistemang sarado o closed circuit—isang “nakapinid na pakikipag-ugnayan.” o sariling kabuuan na nasasalalay sa pagkakabit-kabit ng mga elementong kultural at panlipunan sa isa’t isa. subalit ang pangunahing katauhan nito ay isa ring “bathala”—ang diyos ng mga Kastila. Sa katunayan nga. ang isang lipunan-at-kultura ay may “pantayong pananaw” lamang kung ang lahat ay gumagamit ng mga konsepto at ugali na alam ng lahat ang kahulugan. dahil sa iyon ang talagang kinagisnan nila. at sa mga mitolohikal na personahe na ang pinakasentral ay tinatawag nilang “Bathala. Samakatuwid. Sa ganitong pagkakaunawaan. Mahalaga (at pundamental pa nga) rito ang pagkakaroon ng iisang wika bilang batayan at daluyan ng pangunawa at komunikasyon. Ibig sabihin. Ito ay nangyayari lamang kung iisa ang code o “pinagtutumbasan ng mga kahulugan. kung ang isang grupo ng tao ay nag-uusap lamang hinggil sa sarili at sa isa’t isa. isang pangkabuuang pag-uugnay at pagkakaugnay ng mag kahulugan. na naiintindihan at naipamamalagi ng mga kasapi ng grupong etnikong iyon sa pamamagitan ng sariling wika.” Nagkakaintindihan ang lahat nang hindi na dapat tukuyin ang iba pang bagay na nasa labas. ang pantayong pananaw kadalasan ay hindi hayag sa mga tao mismo. na kapwa ipinahihiwatig ng (at nakabalot sa) isang wikang nauunawaan ng bawat isa. kung buo ang kanilang lipunan-atkalinangan. Ito ay dahil sa reyalidad. ang mga Tagalog ay may iisang wika at nagkakaintindihan sila sa loob ng wikang ito kung ano ang ibig sabihin ng lahat ng may kaugnayan sa kaugalian at kaisipan ng lahat. Halimbawa. maliban . Makikita natin nabago pa dumating ang mga Kastila sa kapuluan.” Ang mitolohikal na tauhang ito ang siya ring prinsipal na katauhan ng kanilang epiko o awit. ugali at kaisipan na kaugnay nila. Madaling makita ito kung titingnan natin ang mg grupong etnolinggwistiko sa Pilipinas. bawat isa sa mga grupong etniko ay may sariling “pantayong pananaw. pati ang knailang relihiyon ay iisa—nananalig sila sa anito. Sila at ang kanilang kaakibat na pag-uugali ang siyang bumubuo ng isang “mentalidad” (natatangi at katangi-tanging kaisipan at pag-iisip) na mahirap maintindihan ng isang dayuhan na hindi pa nakapapasok sa isang kultura-at-lipunang may pantayong pananaw. kaisipan at ugali.napapaloob sa ating sariling lipunan-at-kultura. ang ipinalit ay ang pasyon.

Mayroon din siyang M. ‘Ang Musika ay Pag-aari ng Lahat…. Hindi Lamang ng Matataas…’ Pakikipanayam kay Edru Abraham ni Ruben D. si Pedro R. sa Art History. Canlas Jr. Si Edru rin ang naglapat ng tunog sa pagsasaentablado ng Isang Dulang Panaginip ni August Strindberg nitong nakaraang Agosto. Para silang mga isda sa tubig. Nakikita ito sa kanilang mga ugali. Noong Enero. kasama na ang musika ni Edru. nagtuturo siya sa Departamento ng Art Studies (dating Humanities) sa U.P.P.sa mga elementong nakapasok sa (at naangkin na ng) kanilang batayang kalinangan. ay nagkainteres sa musika nang sumali siya sa koro ng simbahang Metodista. mula sa mga estudyanteng wala o konti lamang ang karanasan sa pagtugtog. Maraming pinuri sa produksiyong ito. Makailang ulit na naimbitang magpalabas sa iba't ibang okasyon ang grupo. Napadpad siya sa Indonesia kung saan nakapag-aral siya sa Padepokan Seni Bagong Kussudiarja. Tubong-Tuguegarao.A. narinig ang ilang mga likhang himig ni Edru sa Dalawang Makata. Sa London naman ay sumama sa International Human Rights Internship Program. binuo niya ang Kontemporaryong Gamelang Pilipino. Dalawang Musikero Isang Konsiyerto.. Speech and Drama ang tinapos niya sa Unibersidad ng Pilipinas (U. at nasasalalay sa iisang wika-at-kalinangan. kilos at gawa na ipinahihiwatig ng. Ano ang depinisyon ninyo ng musikang Pilipino? . Abraham Jr.). o Edru. Matapos ito. Sa kasalukuyan.

ang malawak na depinisyon ay yong lahat ng musikang ginagawa ng Pilipino at tinatangkilik ng Pilipino. Samakatwid. Iba't ibang uri ng musika. ang musikang kinagisnan na ng karaniwang Pilipinong nasa kapatagan. Halimbawa ng mga awit na nasa ikalawang kategorya: iyong relasyon ng babae sa lalaki. Hindi rin dapat maging sarado sa pagpasok ng kung anumang ideyang galing sa labas. iba't ibang estilo. katulad ng sa Cordillera. sa larangan ng popular music. mga diyos. maging ito'y katutubo o makabagong komposisyon na ginagawa ng mga eksperto sa musika. dahil ang kamalayang Pilipino ay humigitkumulang isandaang taon pa lamang kung ihahambing natin. ang musika ng mga tribong nandoon. Mayroong musika tungkol sa trabaho. ng tao sa diyos. Ito ang malawakang depinisyon ng musikang Pilipino: lahat ng musikang tinatangkilik ng mga Pilipino na bunga ng kanilang karanasan. Ngunit. nariyan ang musikang tradisyonal at ang musika ng tribu. at mga awit tungkol sa karanasan ng tao bilang bahagi naman ng lipunan. sa mga Intsik na libong taon na ang kabihasnan. Napakaraming musika niyan. Sa partikular. hinuhubog pa lamang natin ang ating musika. ng magkakaibigan. Nandiyan din ang musikang katutubo. Marami tayong awit at musikang tugon sa kalikasan. sa panahong ito ay bumubuo pa lamang ng mga elementong magiging clearly identifiable na Pilipino music. Aling mga karanasan ang tinatalakay ng musika? Ang karanasan ng Pilipino ay may dalawang malalaking kategorya batay sa kanyang karanasan sa pamumuhay sa kanyang kapaligiran. sa gitnang Mindanao at sa Panay. Bukod pa riyan. gubat. Halimbawa. sa kanilang pagmamahalan. katulad ng sinasabi nating "Spanish music" or "Japanese music". o iyong pag-usisa o pag-analisa sa mga . Ang ibig kong sabihin.Dalawang usapin iyan. Iyan ang dalawang malalaking kategorya: mga awit tungkol sa karanasan ng tao bilang isang bahagi ng kalikasan. Meron din namang mga musika na karaniwang hindi natin kinakategorya dito sa grupong ito. Mayroon din tayong mga musika tungkol sa hirap ng buhay at tungkol din sa kabutihan ng buhay. maraming pumasok na ideyang moderno. Nabanggit ninyo na ang musika ay nagmumula sa mga karanasan ng Pilipino. sa Mindoro. sa ikalawang usapin. sa Palawan. ang mga komposisyon nina George Canseco at Heber Bartolome. Una. sa kanilang mga pananampalataya. halimbawa. sa mga Muslim. ano ang mga elementong humuhubog sa musikang Pilipino? Ang una. kung hahanap tayo ng isang uri ng musikang identifiably Pilipino. Halimbawa. dahil bukas naman tayo sa mga impluwensiyang galing sa labas. tungkol sa mga ibon.

Dumami-dami na nga nitong dekada otsenta at lalong lumawak pa itong tinatawag nating democratic space pati na sa musika. pagiging makabansa. ngunit dito sa musika bilang pag-aanalisa at pagbibigay kritisismo sa nangyayari sa lipunan at sa pagturo sa mga landas na maari nating kunin. bilang mga Pilipino. Ngunit ikumpara mo na lang kung ilang beses kang nakarinig. ano ang tungkuling kailangang gampanan ng musika sa ating buhay? Una. pagiging maka-Diyos.pangyayari. natutugunan ba ito ng kasalukuyang kalagayan ng musikang Pilipino? Natutugunan. Kapag ganyan nang ganyan. ang musika ay nagpapalalim ng ating damdamin. Binibigyan din ng halaga ng musika ang mga kahalagahan. halos lahat ng record na lumalabas dito sa popular music ay iyo't iyon din ang topic. kung bakit mayroon bagang mga uri ng tao na nagmamalupit sa kapwa tao. sa exposure nating lahat sa musika mula noong rebolusyon. ng karaniwang romantic music na Pilipino at kung ilang beses naririnig ang mga komposisyon ni Joey Ayala sa radyo. Sa palagay ninyo. katulad nitong mga usapin ng karalitaan ng karamihan ng ating kababayan. So. At ang ikaapat. lahat iyan. ang musika ay dapat mag-provoke. ay kailangang gampanan ng musika. Ikatlo. nagiging kasangkapan ang musika sa pagtakas sa katotohanang umiiral sa ating lipunan. kundi sa karamihan ng ating kababayan sa Pilipinas. Kaya lang. totoo naman. Ikalawa. may mga paksa na kung minsan ay sobra-sobra na. sino pa ang nagbibigay ng kritisismo ng lipunan? . nagpapalalim ng ating pag-unawa sa ating katauhan bilang mga tao. Bukod sa inyong dalawa ni Joey Q Ayala. ang musika ay nagbibigay ng aliw. halimbawa. Kailangan din naman tayong tumakas paminsanminsan ngunit kung pagtakas palagi ang ating ginagawa sa pamamagitan ng sining. Para sa inyo. palagay ko ay binabawasan natin ang bisa ng sining sa ating buhay. ay mayroong mga naghahari at may nagkokontrol ng ekonomya at kayamanan at pulitika samantalang iyong iba naman ay dukha. iilan pa lang ang Pilipinong na-expose diyan. katulad ng pagiging makatao. para sa akin. dapat mag-udyok sa atin upang mag-isip at tuluyan nating maramdaman ang mga bagaybagay na kailangan nating tugunan sa ating lipunan na karaniwang iniiwasan natin ngunit kailangang harapin dahil nandiyan at mayroon tayong responsibilidad. kung bakit gayong mayaman ang Pilipinas. Katulad ng mga usaping romantiko. Hindi lang para sa ating sarili ito.

Bigyan mo sila ng pagkakataong makarinig ng ganito. At tama rin naman `yang balita niya tungkol sa kalikasan. Pati na rin si Freddie Aguilar. Kaya talagang kinakawawa. Magbabayad ka ng payola. Kung naglalaban man sila ay sa itaas . walang titik. iyong Asin. Hindi naihihiwalay itong sinabi ko sa malawakang sistemang pampulitika at pang-ekonomya rin. nandiyan ang Inang Laya. Papaano ka pa makakalusot sa radyo? Merong isang executive order si Pangulong Corazon Aquino na dapat daw bawat oras apat na musikang Pilipino ang kailangang tugtugin [sa radyo]. Ang alternatibo sa usaping ito ay iyong mga paksang hindi tinutukoy ng karaniwang musika. AMMP.Magno. Kailangang linawin na ang karaniwang tingin ng tao sa "musika" ay "kanta". Mayroon na ngang ginawa katulad ng nangyari sa Inang Laya. unanguna. si Susan Fernandez . dahil nga may collective consciousness na umiiral. iyong mga temang ganyan na karaniwan ay hindi mo maririnig. walang lyrics. ang tawag ko diyan ay alternatibong musikang makabago ng Pilipinas. sinong pipiliin mo kung kita lang ang paguusapan? Negosyo yan. pero dahil popular siya. dito sa alternatibong musika. Ito ba ang tinatawag na alternatibong musika? Oo. pinagsanib ang titik at saka ang musika sa kanta. Karamihan ng mga radio program ay kailangan [sundin] kung ano ang Top Forty. Alcuaz ng National Telecommunications Commission na walang taong taga-monitor. sina Gary Granada. puwede ang musikang puro himig lang. Ngunit kung pipili ka sa paggawa ng isang [album ni] Joey Ayala na umaabot ng dalawang daang libong piso ang kailangan. May tinatawag silang Top Forty format e. na ang may kontrol ng recording industry ay sila rin ang may kontrol ng ekonomya. Alternatibo [rin ito] sa karaniwang naririnig sa disco. Ang tunay diyan. normal so. marami siyang naaabot. hindi nasusunod. ng popular music. Kung minsan may kababawan nga lang ang analisis ni Freddie Aguilar. E hindi naman ganyan si Joey Ayala. to some extent. Ang isa pa. iilang producer lang ang gustong gumawa ng recording dahil masyadong mahal.Well. e di natural kanta ni Whitney Houston ngayon ang ipo promote mo sa radio program. Sasabihin naman sa iyo ni G. Bakit hindi kinikilingan ng kasalukuyang sistema ng midya ang ganitong klaseng musika? Hindi kinikilingan iyan ng sistema ng broadcasting sa atin dahil. at sa pagkuha kay Whitney Houston na babayaran mo lamang ng sampung libong piso bilang royalty. naghahanap ang tao ng alternatibo. Ganunpaman. more often than not bukas naman ang kanilang isip.

Kung dalawang album. Ang totoo niyan. ang jazz. maraming nagtutulug-tulugan pa. ibibigay kong halimbawa ang Inang Laya: bago 1986 ay hindi puwedeng pumasok iyan sa recording industry at sasabihing treason. Jackson. Sinasabi ng alternatibong musika. Kaya para sa akin mas importante ngayon ang Inang Laya kaysa kay Regine Velasquez. insurgent. ng kanilang paghihirap doon sa ibaba. hangga't maaari.. Kung minsan. okey nga sa kabataan. Ang may kontrol ng ekonomya at pulitika ay iisang uri ng tao na ang pinapalaganap ay iyong tutugon sa kanilang interes. sasabihing komunista ka. papaano pa makakalusot itong mga nararapat na musika na walang pagkakataong marinig ng karamihan sa ating kababayan? Ano ang nangyayari sa sinong ng musika sa ganitong sistema? Masining din naman ang ipinapasok nilang musika. May kaugnayan ito sa sistema ng ekonomya at pulitika. Katulad ng musika ni Michael Jackson. hindi nila alam na may alternatibo. Kaya lang. Well. So meron din palang audience. Bigyan mo siya ng karanasan. iyong Pilipino singer Jackson pa rin ang gagayahin. ang pinakamagagandang himig ay bunga ng karanasan ng tao. Parang bata iyan. lagyan mo pa ng kalamansi para talagang magising ka na nang husto at gumalaw na. Ibig sabihin. "Ay! Ang ganda pala nito. Maraming pangyayari sa ating lipunan na kailangang tugunan nang madalian. kung puro tipong Jackson na lang ang maririnig ng kabataan. . After 1988. dahil kumakanta ka ng ganyang klaseng musika. Kumusta naman ang kalagayan ng AMMP at ang pagpapalaganap ng alternatibong musika? Naniniwala ako na ang tao'y naghahanap din ng alternatibo. at palawakin ang oportunidad na marinig ng tao ang ganitong klase ng musika na hindi pa nila masyadong kilala. pasiglahin. sasabihin niya. kumita yung unang album. katulad ng ginagawa ng CCP [Cultural Center of the Philippines]. Pero ang naririnig mo lang. Ang sinasabi ni Regine. "Hoy." Pagkakataon lang iyan. Ganyan ang naging problema. Kapag nagising mo na sila sa bagay na iyan hahanap-hanapin na iyan. Napakaraming klase ng American music: classics nina Copland. Marami ang tulog. E kung ang kanilang interes ay tubo.naglalaban. kung minsan hindi niya alam iyan.. nakadalawang album na sila. pero parang aliwan lang iyan. gumising ka na!" Meron ngang ginawa si Heber Bartolome: nasugatan ka na nga dahil sa awareness mo sa pangyayari.

Ano naman ang ginagawa ninyo para mapalaganap ang alternatibong musika? Nitong Enero 26. Isang Konsiyerto. gumamit kami ng mga estilong katutubo sa makabagong paraan. kung minsan may kutyapi (stringed instrument). polka. Ang gamelan ay pangkat ng musika sa Timog Silangang Asya na binubuo ng mga gong. at ako. Hindi sa estilo ni Santiago o ni Abelardo. Hiwalay ang tagalikha sa taga-interpreta ng musika. iyong kundiman. Ang tawag ko dito. meron pa akong rap -. Ang dalawang makata ay sina Domingo Landicho at Ed Maranan. . "Kontemporaryo" dahil makabago. Bukas ako sa lahat ng bagay na iyan basta't makarating sa tao. may mga plawtang iba't ibang uri. Sabi ko. merong mga balitaw. Bumigkas din ng kanilang tula ang mga makata. mga agung na malalaki. nagkaroon na kami ng konsiyerto na ang pamagat ay Dalawang Makata.para huwag namang sabihin na alienated kami sa karaniwang naririnig ng mga kabataan. may maskota na galing sa Cagayan. Guitar Ensemble. Wala na iyong creativity ng tao na napalitaw sana kung sila mismo ang gagawa ng kanilang musika o katulong sila sa paggawa nito. may isang taong gumagawa ng musika na kung magustuhan ng isang tao ay gagayahin na lang. mas malawak ang maaring abutin. Nilapatan namin ng musika ang mga tula [nina Landicho at Maranan].P. kung lapatan ng musika ang mga ito. Gumamit din naman ako ng blues. Masaya naman kami dahil mahusay ang pagtanggap ng audience. mga tambol. Ang mga pormang ginamit ko halimbawa ay balse. Ang dalawang musiko naman ay si Lester Demetillo. kakantahin ni Kuh Ledesma. at saka "Pilipino" dahil Pilipino ang gumagamit ng mga kasangkapang ito sa paglikha ng bagong musika. director ng U. Lilikhain ni George Canseco. Kung tawagin ang orkestrang iyan ay gamelan. Kontra-Gapi. ngunit sa estilong angkop sa mga krisis nitong kasalukuyan. Ganoon din ang ginawa ni Lester. "gamelan" dahil meron din tayong tradisyon ng gamelan dito mula sa mga kapatid na Muslim sa Mindanao. Ano naman itong tinatawag ninyong Kontra-Gapi? Nitong mga nakaraang linggo nagtatag ako ng ibang grupo na kung tawagin ay Kontemporaryong Gamelang Pilipino. Halimbawa. Maraming mahahalagang bagay ang sinusulat ng ating mga makata. Anong mga estilo ng musika ang ginamit sa konsiyertong ito? Bukod sa mga estilo ng musikang alam na ng mga tao. Dalawang Musikero. Ano naman ang mga layunin o prinsipyong napapaloob sa Kontra-Gapi? Karaniwan.

tatanggapin ka na muna. ang lahat ng tao sa paligid ay kapwa manlilikha ng musika sa komunidad. matututo ka rin sa mga iba't ibang uri ng instrumento hanggang sa iyong pinaka-sophisticated sa lahat matututunan mo rin.Ang iniisip ko. okey?" At kung anu-ano pa ang sasabihin niya sa iyo. na implikasyon itong aking sinasabi. Binabalik ko ang musika sa tao para sila'y kasama sa paglikha. hindi ka pakakantahin kung hindi ka eksperto. "Sori na lang. Pagkatapos niyang sabihin iyon. hindi ka makakatugtog sa banda o sa orchestra kung hindi ka eksperto. Sa kapupukpok mo. Tatanggapin mo sa pangkat ang sinuman. di gumawa na tayong lahat ng musika. bukod sa political. and let them be creative from the grassroots. Parang siya lang ang giya. Therefore. Ganito ang ating ritmo. hindi iyong lider ang composer. Iyong lider o guro ay magbibigay lang ng malawak na alituntunin: "Ganito ang gagawin natin. Karaniwan sa konsiyerto. Natutuwa sila pero hanggang panonood lang sila. strictly speaking. ang musika ay pag-aari ng lahat at hindi lamang dapat magmula doon . Iyon na nga ang ibig sabihin ng Kontra-Gapi. Bale binabalik niyo ang musika sa tao? Oo. At isa pa. ha? Wala kang masyadong alam sa musika. mahirap-hirap na iyan. Iba yung tumutugtog. Bakit ganon? Akala ko ba ang musika ay sa tao? Bakit hindi ka puwedeng gumawa ng sariling tunog? Kung gagawa ka rin lang ng musika. aba. Gusto ko ring buksan ang kaisipan ng ating mga kababayan na maraming-marami pang estilo ng musika na puwede nilang pakinggan na kasing-tanyag din. kasing-tayog at kasing-husay ng sa Kanluran. bakit ganito? Malupit ito dahil ang pagkamalikhain ng tao ay nawawala. Ngayon. anong nangyayari? May mga taong nanonood lang and they are not active and creative. It is more empowering to make them set the circumstances by which they themselves can co-create in a process of community. Bigyan mo ng kapangyarihan ang tao." Kahit ang alam mo lang ay magpukpok sa isang bagay paminsan-minsan. basta't may interes iyong tao at may disiplina. It is not empowering to create music for them so that they can imitate it. Maliwanag na mayroon ding sociological at psychological. ganito tayo kabagal. na hindi naman kailangang isipin na ang mahuhusay na musika ay yaong galing lang sa Kanluran. katulad ng mga kulintang. ang buong komunidad. Iba sa tradisyon ng gamelan. iba yung nanunuod. ganito kahina. Dito sa aming prinsipyo. Makinig ka na lang muna. ganito tayo kalakas. Hindi ba ganyan ang nangyayari sa komunidad at sa pamilya? Ang maganda sa prinsipyo ng Kontra-Gapi ay hindi mo sasabihing. malaya ka nang gumawa ng kahit anong gusto mo. empowerment ika nga.

"Sige. Sabi nila sa akin. at habang sinasabi mo iyan. Pagkatapos noon. Nakikita nila kung paano nagiging buhay ang kultura sa pamamagitan ng pananaw na ang musika ay para sa tao. sayang kung buwagin ko iyong grupo dahil lang tapos na ang palabas. 2." Marami na kaming imbitasyong tumugtog sa ganito't ganoong okasyon. pp. Iyong una naming palabas na kami-kami lang ay doon sa Heritage [Art Center]. Dahil nga ito ay pag-aari ng lahat. ipagpatuloy mo iyan. no. 50-56. Wala naman akong intensiyong magtatag niyan. na musika ko ito. puwede ba akong sumama sa grupo ninyo? Kasi wala akong alam sa musika.3. magkakaroon ka na ngayon ng pambansang kultura na sinasagisag ng musikang iyan. (Pinagkunan: Kultura: A Quarterly Forum for Artist. At ipagmamalaki pa nga.) . Palagay ko ang pinakamataas na papuring natanggap namin ay doon sa isang bata sa UPIS." Ano kaya ang hinaharap na nakikita ninyo para sa musika sa Pilipnas? Ang musika ay dapat gamitin bilang sangkap ng pagkakaisa ng mga Pilipino. Maraming mga artistang nanood doon na talagang dalubhasa at marunong. Critic and Audience. at ang tao ang gumagawa ng musika. May nagsabi. Nagsimula lang ang grupong ito para sa musika ng Isang Dulang Panaginip.sa mga inaakalang matataas sa larangan ng ekonomya o pulitika. taga-Palawan at Samar ganyan din ang sinasabi. puwede mo nang ipamahagi iyan sa buong mundo dahil may tiwala kang ang musika mo ay bahagi ng karanasan ng iyong lipi na hindi mo kailangang ikahiya. pero gusto kong maging musician din. noong kami'y tumugtog. Kung masasabi kong gusto ko ang musikang ito. 1989." Naeengganyo naman kami na ipagpatuloy. Itong Kontemporaryong Gamelang Pilipino ay adhoc lang noong una. dapat makikinabang din sa paggawa ng musika ang mga taong nasa ibaba ng lipunan. iyong taga-Batanes. vol. "Sir. taga-Tawi-Tawi. Ang sabi niya sa akin. Iyon ang tinatawag ni John Bloching na "Music is soundly organized humanity or humanly organized sound. Ang unang encouragement para sa amin ay maraming natuwa dahil kakaibang pananaw sa kultura ito. katulad ninyo.

Ang dahilan ng pagtutol ng ilang estudyante ng sining at ilang mga dayuhan sa plano’y nakabatay sa katangian ng sasakyan bilang ispesimeng pangkultura. Lalong umugong ang pala-palagay nang sa ikalawang Linggo ng Setyembre ay ilunsad ang operasyon laban sa mga dyipning kolorum. Ayon sa panukala. Nofuente May sakay na kasaysayan. Natigatig ang may limampung libong drayber at dalawampu’t pitong libong opereytor at may kung ilan pang libong mekaniko at manggagawa sa maliliit na motorshop at tindahan ng segunda-manong gulong at baterya.Alisin ‘Ka Mo Ang Dyipni? Teka Muna… ni Velario L. . Ang dyipni sa kanilang paningin ay isang pambihirang ekspresyong pansining ng sambayanan. Nangatwiran silang baka wala sa matuwid na tanggalin ang pinagkukunan ng ikabubuhay ng marami at sinasakyan ng milyon-mlyong mamamayan. Patayin mo sa lehislasyon ang sasakyan at pinigil na rin ang kakayahan at kalayaan ng bayan upang lumikha. hindi na pahihintulutang pumasada ang dyipni sa mga pangunahing kalsada upang sa hinaharap ay tuluyan nang alisin ang behikulo sa loob ng Metro Manila. sining at kultura ang dyipni Naging bahagi ng di-makamayaw na usapan ang plano ng bagong tatag na Ministri ng Transportasyon at Komunikasyon.

Tulad din ito ng komiks sa maraming aspekto. ito ay singkaraniwan ng kaning arawaraw ay ipinalalaman sa sikmura. Ngunit para sa maraming Pilipino. Kapwa lumaganap sa Pilipinas matapos ang ikalawang digmaang pandaigdig. ng estudyanteng naghahabol sa klase.” “kakaiba.” at kung minsa’y “imposibleng sasakyan.” “pambihira. Magaspang sumingit. Ang pag-sang-ayong ng ilang motorista’y nakasalig naman sa pagkayamot sa drayber na akala mo’y hari sa aspaltong gubat—walang sinusunod na batas kundi ang makadampot ng pasahero. at makulay na para ng pistang Ati-Atihan sa Aklan. at maging ng executive sa panahon ng krisis sa gasolinang espesyal. Sa maraming tao… Sa panig naman ng ulang Tomasitong laging-duda. ang mga kalsadang may dikit-dikit na bumper ng dyipni ay nagmumukhang isang mahabang hardin ng mga bulaklak na iba-iba ang kulay sa buwan ng Mayo. mahigit nang sampung taong pasulpot-sulpot ang plano at operasyong alisin ito pero hayan at lalong dumarami.Sa kabilang dako. Ang dyipni ay katulad ng maraming bahay at ugaling bahagi na ng buhay-Pilipino. Ang loob ay sing-ingay ng palengke ng Divisoria. Paano raw matatanggal ang dyipni gayong bahagi na ito ng institusyon at kulturang Pilipino? Parang sinabing lipulin ang lamok sa Metro Manila. ang dyipning may kapasidad na dalawampung pasahero’y nakapagkakarga ng tatlumpu sa dami ng sabit sa estribo at bukod pa sa mga kaing ng gulay. ang behikulo ay “kataka-taka. humihinto kahit saang sulok.” Sa mga oras na matrapik. Panahon ngayon ng krisis sa langis at ang dyipni ay maaksaya sa gasolina kung bibilangin ang nakakaya nitong isakay na pasahero sa isang normal na biyahe. humahagibis kahit lubak at nakakapundi sa tenga ang lakas ng stereo. ng nag-oopisinang naubusan ng pantaksi. Para sa dayuhan. ang panukala ng Ministri ay hindi daw dapat ikabahala sapagkat bahagi lamang ito ng mga ningas-kugong programa. ngunit relihiyosong tulad ng simbahan ng Quiapo. Sa mga probinsya. at kapwa rin tumatanggap ng pintas na “bakya” mula sa ilang mataas-ang-ilong na . Ang disenyo ay halo-halong maski papaanong tulad ng sangkap ng lutong pinakbet. Katunayan. pinuri ng ilang nananangan sa kapakanang pangekonomiya ang pag-aalis ng dyipni. sako ng bigas at sisidlan ng kambing na nakatali sa bubong. Ito ang maaasahang sasakyan ng manggagawang papunta sa pabrika. ng nanay na tuwing umaga’y gumaganap ng tungkuling pasampusampung pisong pamalengke.

nilagyan ng pintuan sa likod. Ang mga behikulong pandigma ay ipagbili sa Pilipino upang magsilbing komersiyal na transportasyon. Naging pabor ito para sa mga Amerikano.Pilipino.” Mahirap ang buhay. Ngunit kapwa hindi matanggap ng tinatawag na “culturatti” bilang literatura at sining. Nawasak noong digmaan ang lahat halos ng sasakyang demakina at naging problema ng Pilipinas ang transportasyon. Naging kombinyente ang solusyon. Ngunit ang pansamantala’y naging pamalagian. At higit sa lahat. sa labas ng depot upang ilagang muli. hanggang sa mahabang 16 pampasaherong PUJ (public utility jeep). Ang makina’y galing sa Amerika at ang kaha ay niretoke ng Pilipino. ang tipong MacArthur ay naging tipong Eisenhower. Ang sasakyan. Upang makadaan ang pasahero. sardinas at de-lata ay naging katakam-takam sa bayang nagdanas ng hirap sa loob ng apat na taon. ang kahang kulay berde oliba ay pinatungan ng iba-ibang kulay. Ang dyipni ay kailangan ng lipunang hindi malutas ang malalang problema sa transportasyon. ang komiks ay kailangan ng sambayang nais tumakas sa malupit na realidad ng buhay. at may siguradong palengke pa sila para sa spare parts. at ang iba’y nagaabang ng itinatapong sapak ng kapeng Hills Bros. Ang kanilang sasakyang patapon ay naibenta. Anak ng kalese at kotse . Problema rin ng Amerikano kung paano ibebenta ang mga surplus na dyip na pandigma na inaagiw lamang sa depot. ang dyipni ay sining ng hindi kilalang artista. nanghihingi. Ang Amerikano’y umastang liberator at ang Pilipinong naging tagatanggap ng propagandang dala ng Amerika’y sumalubong sa mga sundalong puti na nakasenyas ng “V” ang daliri at sumisigaw ng “Hello Joe” at “Victory Joe. Nagkaroon ng ebolusyon mula sa 8 pasaherong AC (auto calesa) na bumibiyahe pa rin ngayon sa Pasay at Paco. para mainitan ang gutom na sikmura. Tulad din ng komiks na halos tanging literatura ng masa. pumipila sa rasyon ng pagkain ang sambayanan. Niretoke ng kagipitan Ang unang dyipni na nakita ng mga Pilipino ay sasakyang pandigmaang naglilibot sa kalye noong liberation at kinalulunanan ng sundalong Amerikano. Ang dyipni ay isang pansamantalang solusyon para sa problema matapos ang digmaang. Ang dyipni kung ganoon ay tila bastardong anak. chewing gum. kasama ng tsokolate. at nagging tipong Kennedy. Ang pagbebenta ng dyip ay nagpatuloy. ang hapon ay nakilahok sa pagsusuplay ng makina o buong jeep na Toyota at Isuzu. Naging dekadang 1970.

Isang pistang de-gulong Bawat dyipni ay iba. Maging ang kabayo ay tila haring may korona sa ulo at brass blinkers o pantakip sa mata. o takip ng radiator mula sa Toyota Crown. bilang bahagi ng package tour. Maganda ang insignia ng Galanat. Minana ng dyipni ang nilikha at inadorno sa kalesa. Ang ordinaryong ilustrado ng bagong panahon ay namamasyal sakay ng kanilang bagong Mercedes Benz at Toyota Crown. at minana rin ang taguring “hari ng kalsada”. Nang mauso ang patikwas na disenyo ng Galant ng Chrysler. Ito ang dahilan kung bakit malimit manakawan ng hubcap ang mga kotseng nasa parking lot—nabibili ito ng drayber ng dyipni sa Gandara. malayo ang pupuntahan at may mabigat na kargada. at sa tindahan ng magbubulok at botegrapa. ang mga turista ay pinasasakay sa dyipni at inililibot sa ilang metro kuwadradong Nayong Pilipino. peninsulares at principalia. ilagay mo sa tagiliran ng stasis. Nagkaroon ng ganitong modelo ng dyip. may mud guard Renault. mukhang masikip at makitid. May dyipning sa unaha’y may nakatayong bituing insignia ng Mercedes Benz. vulcanizing at auto repair shop. Kung baga sa pintura. Kung sisipating mabuti ang dyip. malimit gawing dekorasyon ng dyipni ang mga parting buhat sa tsasis ng kotse. naaapektuhan din sa isang banda ng modelo ng kotse. wala na halos carroceria at ang pumalit ay naglipanang machine. nauso ang kotseng may palikpik na tila kotse ni Batman.” Kung hindi magkasya ang hubcap ng Volkswagen sa gulong ng dyip. ang pintor ng dyipni ay ayaw ng reproduksyon. Dahil ang kotse’y status symbol. may ilang dyip na mataas ang unahan upang magmukhang patikwas. kundi dahil mahal ang upa sa taksi. Noong dekadang 1950 at mga unang taon ng sumunod na dekada. Sumakay man ang mahirap dito ay hindi upang magyabang. gawing dekorasyon. Ngunit. Ganito man ang pangkalahatang hitsura nito. Parang kahon ang kaha. madaling sabihing ito ay pangit. ang mga kalesa noon ay may iba-ibang disenyo at dekorasyon.Ang disenyong tsasis ng dyipni ay hango sa disenyong ginagamit sa kalesang pangunahing transportasyon bago nagkadigma. Hila ng magigilas na kabayo. walang magkapareho. Kung nagkataong medyo . lalo na yaong magaganda at buong yabang na ipinapaseo sa mga plaza ang mga insulares. Sa kasalukuyan. Ang mga sikat na carroceria sa Tundo ay balita sa makulay na sasakyang naglip-klap-klip-klap sa mga lansangan. halos sumayad sa lupa kapag puno ng pasahero. Ang dyipni ay nanatiling sasakyang proletaryo. may tatak ang hubcap na Ford Escort. Tila ang batas ng dyipni’y “maski ano puwede. Ngunit may malaking pagkakaiba ang kalesa at dyipni at ang karuwahe noong araw.

malimit na hindi pa tapos ang konstruksiyon ng simbahan. UST. Bongga ang pista.nagkahawig ang dalawang dyipni. Sa Pilipinas. Kaya nga sa simbahan sa Pilipinas. Kung minsan. ang mahalaga’y magmukhang marangya ngayon.” “Queen Annie. ngunit unang napagbubuti ang harapan ng bahay na nilalagyan ng mamahaling kurtina at pasong may halaman. panata sa Antipolo. dahil malimit na may nakasulat na “Jeepney King.” o (ang hari sa gawaan ng dyipni) “Sarao Motors Inc.” “Superstar Cheryl. at ang hindi magkamayaw na ilaw. may asul na sunvisor sa ilalim ng korona. Puno ng kikisap-kisap na ilaw kasabay ng bukas na parklight at headlight.” “Magnificent Bong.” “Tony D’Great. . Sa salamin ay sangkaterbang istiker ng Board of Transportation. E ano kung maubos ang salapi ngayon. ngunit ayos na ang magandang façade na may palamuting arkitektural. buhos ng pagkain. Ang harapan ng dyip ay isang façade. Sa pagitan ng sunvisor at salamin. May pagpapahalagang Pilipino na makikita sa dyipni ang paglalagay ng dekorasyon sa harapan. Ito ang dahilang kung bakit mahirap ilarawan ang isang dyipni at sabihing ganito na ang lahat ng dyipni sa buong bansa. ang laging pinakamakulay ay ang harapan.” Sa gabi. at pira-pirasong papel na reflector. at napapalibutan din ng ilaw. Ngunit may operator na naglalagay ng hanggang 10 kabayo. Nakasentro sa bubong ang pula at puting plastic na korona at tila ito’y simbulo ng pagkahari. maaaring walang kaayusan sa loob ng bahay. Sa dyipni. Ang magagawa lamang ay maglarawan ng lang tipikal na uri. may nakabiting plastic strip na kinalalagyan ng destinasyon o rutang daraanan tulad ng Quiapo-España Extension. E ano kung tumagal lamang ng tatlong buwan ang baterya. na tila habang na pahiwatig na sila’y dugong bughaw na nasa karwaheng hila ng maraming kabayo. bukas ay bahala na. nakapaligid dito ang kikisap-kisap na ilaw na tila patalastas sa bilbord. Saka na isipin iyon. Pantasyang tumatakbo Sa hood ng humigit-kumulang na isang metro-kuwadrado ay ibinubuhos na yata ng lahat ng pagkamalikhain ng Pilipino. Ang hindi nawawala rito ay ang kabayong kroma na diretsong nakatayo sa hood upang sabihin marahil na hindi nalilimutang ang pinagmulan ng dyip ay ang kalesa. Nandito ang tila pamistang dekorasyon. Cubao-Quezon Blvd. na nakabalot sa gilid ng salamin. ang tsuper naman ang gumagawa ng kaukulang pagbabago sa paglalagay ng adorno. na may nakadipang plastic na pakpak ng manok o agila.

Kasama ng kabayo ang hindi magkamayaw na tila gubat ng dekorasyong nakaturnilyo sa hood. at mga parklights. malayo ang pupuntahan at may mabigat na kargada. Nagkaroon ng ganitong modelo ang dyip. at nasa gitna ang pamagat ng isang popular na kanta —“Remember Me. May dyipning sa unaha’y may nakatayong bituing insignia ng Mercedes Benz. Nakaturnilyo rito ang plaka at tatak ng body builder. Dahil ang kotse ay status symbol. Hindi lang depensa ang bumper kundi siksikan din ng likhang-sining.” at “Bakit?” Minana ng dyipni ng nilikha at inadorno sa kalesa at minana rin ang taguring “hari ng kalsada”. Ganito man ang pangkalahatang hitsura nito. Ngunit may malaking pagkakaiba ang kalesa at dyipni ay ang karuwahe noong araw lalo na yaong magaganda at buong ybang na ipinapaseo sa mga plaza ang mga insulares. Sumakay man dito ang mahirap ay hindi upang ipagyabang kundi mahal ang upa sa taksi. Noong dekadang 1950 at mga unang taon ng sumunod na dekada nauso ang kotseng may palikpik na tila kotse ni Batman. na kombinasyon ng pula. mukhang masikip at makitid. Sa pagitan ng hood at salamin nandoon ang malalaking letra ng pangalan ng anak o apo. asul at kahel. Ilaw. maliit na gawaing dekorasyon ang dyipni ang mga parting buhat sa tsasis ng kotse. bituin o kidlat. Mag mga diretso sa korteng-U na kural na bakal. Ang dyipni ay nanatiling sasakyang proletaryo.” Kung ang nakasulat ay “Roma 16-16. ang mga turista ay pinasasakay sa dyipni at inililibot sa ilang metro kuwadradong Nayong Pilipino. sampung side-mirror. naapektuhan din sa isang banda ang pagbabago ng modelo ang kotse. guhit at salita . o kaya’y ng may-ari tulad ni “Inang Petang”. madaling sabihing ito ay pangit. Nakasabit sa bumper ang rubber sheet na tila palda ng dalaga. Kung sisipating mabuti ang dyip. Ang ordinaryong ilustrado ngbuong panahon ay namamasyal sakay ng kanilang bagong Mercedes Benz at Toyota Crown.” asahang ang drayber o opereytor ay miyembro ng Iglesia ni Cristo. berde. bilang bahagi ng package tour.” “My Love For You. Ngunit. apat na antenang hindi konektado sa radio at balot ng plastik. Nang mauso ang patikwas na disenyong Galant at Chrysler may ilang dyip na mataas ang unahan upang magmukhang patikwas.” “God Knows. may disenyo ng araw. nakikita ng drayber ang kanyang destinasyon. peninsulares at prinsipalia. halos sumayad sa lupa kapag puno ng pasahero. kulay. Nakapagtataka kung minsan kung paano pa. “Ronel-Rowna. Parang kahon ang kaha. sa likod ng gubat na ito.

guhit. “Legaspi Special. Sa labas ng Maynila. Sa pagitan ng mga linya ng nikiladong dekorasyon at steel bar. ang sagitsit ng kidlat. lagablab ng apoy at tinirintas na lubid. tila nakaloloko: “Wow Legs. Isa pa Nga.” “Halina Baby.” “Atendido Concorde.” “Gutom ang Drayber. Halinang Maglakbay Ang pasukan sa likod ng dyipni ay nadaan din sa mahabang ebolusyon. isinisingit ang iba-ibang kulay. kaing. ng jalousies. larawan. maluwag para makapasok ang hangin.” “Chicks Patrol. at dekorasyon.” “Tabing de Luxe.” Sa tuntungan ay may nakasulat na panghalina: “Pogi Driver. kung bagong taon at pista.” Ang pagpapakitang-gilas o pagyayabang ng drayber ng dyipni ay hindi nawawala.” “Watch Your Step. Ang mga ito’y parang rocketship na naghahabulang tila hinango sa Star Wars. nakaturnilyo ang signboard ng destinasyon at ruta ng dyipni. may mga kolorum na dyip o hindi nakarehistro bilang PUJ.” “Sarao Super de Luxe. Ito ay dating nabubungaran ng simpleng tent.” “Welcome. bayong na galling sa palengke at lalagyan ng tinda ng naglalako ng puto o taho. ay tinatabingan ng plastic.” O ang mga katatawanang at kasabihan: “Bitin Ako sa Iyo. Bulacan. Sa magkabilang-tabi ay may tubong hawakan ng pasahero kung sasakay (mahirap abutin ang kamay ng Pilipina. bongga pa rin—ang tila nais sabihin ng mapormang nangingislap na hubcap.” “Atentido Tri-Star. Ngayon. At sa ibaba. o jet ng Blue Diamond ng Philippine Air Force. no touch).” “Chicks Loader.” Kung minsan.” “Chicks Mechanic.” “Kay Sarap. na singpanot rin ng apat na gulong na nakakabit. isinasabit ang parang pintuang lata na may nakasulat na “For Family Use” o “Private. Sa bubong ay maaaring may nakatayong bilbord ng sine ni Lito Lapid o Rio Locsin. Filipino custom. Nilalagyan ito ng pula at dilaw na kurtina. May hubcap na sa maniwala kayo’y hindi ay may nakasabit na ilaw at sa gabi’y tila tsubibo o pailaw na galling sa Bocaue. ito’y tila pinto ng maraming simbahan na parang daanan ng reyna o maharlika. Sakay na. o sabitan din ng basket.Ang bintana sa dyipni kung minsa’y tila sa bahay sa probinsya. Sa ilalim ng bintana. Palugaw-lugaw lang. kaya sa tila paldang nakasabit sa ilalim ng . may makikitang gomang palda na malimit nasusulatan ng modelo ng dyipni.” Tila kambas ng pinto rang tagiliran ng dyipni. at kung umuulan. Nakasabit sa tabi ng drayber ang kalbong reserbang gulong. sabitan ng pasaherong hindi makaupo sa loob. Kapag dumarating ang highway patrol o may operasyong anti-kolorum ang LTC. Hindi baling kalbo. Voltes V.

imahen ng Lady of Perpetual Help. bahay-aliwan Pagpasok ng pasahero sa dyip. Nakadikit sa salamin at sa tabi ng cassette ang sticker (kung minsa’y isinulat ng pentel) na nagbibigay ng batas sa loob ng sasakyan: “Magbayad ng maaga ng di maabala.” O “Upong Diyes” (1960).D.” “Wanted Wife 35-35-35. pero may sarili siyang ritwal sa paghiling ng suwerte at kaligtasan sa biyahe sa imaheng nasa kanyang harapan. HUwag Tutok. may maliliit na bumbilyang kikisap-kisap.” “Loverboy Nani.” Para ipaalaalang ang discount ay para lamanmg sa estudyante.” “Alikabok. na malakas na bumubunghalit ng kanta ni Imelda Papin. bawat ispasyo ay may nakasulat at nakadikit.” “Kiss Me.baytang ay malimit na nakasulat na “Driver. Harurot. Unang-unang mapapansin ang altar.” pati paraan ng pag-upo ay may batas: “Pakiipit po lamang. “Upong 50 (1979). Sa gawing kanan ay may miniature na botelya ng San Miguel Beer na nakapatong sa stereo cassette.” Bahay-sambahan.” Sa dyip ay walang kundoktor na naniningil ng bayad kaya may isteker na “God Know Judas Not Pay” na parang nagsasabing “Konsiyensy mo naman. Suwerte rin ang hanap ng mga drayber na may paboritong numero (malimit ay 7 to 8) sa ulo ng kambiyong yari sa bola ng bilyar. I. “Upong 45” (1979). Kakatwa dahil kumpleto sa tapete sa ibabaw ng cassette. Para itong sala o silid. at ampere. Ang salaping tinatanggap ng kanyang ani. mo’y ipakita.” Maaari namang ito’y mayabang na nagbibigay ng warning na kasunod: “Distancia Amigo.” “Sabi Barok. Christopher (paborito ng drayber ang santong ito sa kabila ng balitang naalis sa pagkasanto).” “Barya po lamang sa umaga. na repleksiyon din ng pagbaba ng halaga ng pera sa bansa.” “Great Lover. makatang tsuper . mararamdaman ang kakaibang atmospera. Parang siya’y nasa tahanang Pilipino at wala sa sasakyan. “Barok Dabiana. abot-kamay lamang ang lalagyan ng perang kailangan mapuno bago isauli sa opereytor ang dyipni. na tila paganong nagtatagubilin sa Diyos na “Aalayan Kita pero tulungan mo ako sa aking hanapbuhay. Nasa ibaba ng altar.” Bihirang drayber ang nagsisimba kng Linggo. “Upong 30” (1978”.” “Feet off please. Bleeding Christ o ni St. Pansinin ang mumunting bintana para sa gas. Mamang drayber. walang sabit. at 80% na nakatitiyak ang mga ito’y hindi gumagana. “Upong 15” (1972). Tila ritwal ng drayber na sabitan ng sampagita tuwing alas sais ng hapon ang altar.” Tila itong pagsasabing “Bahay ko ito kaya sumunod ka sa kagandahang-asal.

Pumasok ka sa dyip at maging bahagi ng isang tribo upang basahin nang kolektibo ang comic strip ni Barok sa bubungan. Repolasiyon wari ito ng kapangyarihan ng Pilipinong umangkop sa sitwasyon. Nakadikit sa harap ang mga sulat-kamay tulang may sukat at tugma. “Hilahin ang pisi. Dumating ka sa oras ng kainan. Kung hindi kakasya. malimit karinggan ng dilas tungkol sa sex.” “Sa motel ang sarap. sumabit na lang. Nakapagitan sa drayber at pasahero ang isang dashboard na may pin-up ng seksing artista o singing idol. na hindi nahihiyang idinidispley ng mga istiker “Kung nais mong lumigaya sa kama. nakikibasa siya sa samut-saring literatura. ang may kakaibang dekorasyon. Tila elastikong goma ang kapasidad ng dyipni. Sa bubong. ang mga pangalan ng kamag-anak ng opereytor. Ang 16 na pasahero ay kasya. pagsutsot sa aso. ‘wag lang pahuhuli. pag-para sa tao. May bagong inobasyon ngayon na ang mekanismo’y ginagaya marahil sa bus at ganito ang tagubilin. Ako’y tao ring tulad ninyo.” “Ang limutin kita’y di ko magagawa ngunit paano naman ang aking kabiyak. pahiwatig ng drayber man ay makata rin. Makati.” Isang dyipning biyaheng Bel-Air-Washington. sa maternity ang hirap. May drayber na kakaiba ang bisyo. sa drayber ikaw ay sumama. o ang mga istiker at “kawikaan” nakasulat doon. pangalan at pamagat ang mababasa—lahat ng pangalan ng buong angkan ng opereytor.” Parang sinasabi nito na “Ako’y hindi Alipin. dumating na . Parang bahay ng Pilipino ang dyipni. May dalawang mahabang tubo na kinakapitan ng pasahero para hindi siya sumadsad kapag ang drayber ay bilang nagpreno. Ang pasahero sa dyipni ay hindi indibidwalistang nagbabasa ng diyaryo.” Lumipad-kumitid Ang dyipni ay literature ng isang tribo sa makabagong panahon. Ang tila kisame ng bubong ay malaking ispasyo at dito’y sarisaring disenyo. anim na kuwadrong comic strip. nakasabit ang dalaweang ispiker ng stereo na kung patugtugin ay sobra ang lakas. aabutin ng mga nakaupo ang kargada. Pinapatay ang stereo at nakikipagtalakayan tungkol sa lahat ng isyu-mula Skylab hanggang sa mga katiwalian sa pamahalaan. nagmamasid sa iba’t ibang sining sa loob ng sasakyan.” “Driver Lover. paglalabas ka ng maybahay ng ekstrang pinggan. mga paboritong kata.” “Di baling kaliwete. puwedeng gawing 18. at kasya pa rin.Mayabang ang drayber. Jingle lang ang pahinga. pero puwede ring gawing 17. at kasya pa rin ang kanin at ulam. at kung may sasakay pa.

sariling problema ito ng drayber at hindi apektado ang pasahero. Kapag nagpapara ang isa. Bawat sakay ng dyipni ay tila bahagi ng isang kolektiba. sa hindi kasyang panggastos. o mangutang muna sa tindahan. . Pumaparada kahit bawat ihihinto ang pasahero kahit saan magaspang sumingit na tila laging may karera. Bigo ang pistang kakaunti ang bisita. E ano kung kalbo ang gulong.kamag-anak galing sa probinsya—gastusin ang konting naiipon. hindi nagbibuilang ng distansiya ang pasahero. Ang mahalaga’y bongga ang dyip sa mata ng pasahero. diesoline P1. malakas ang stereo. E ano kung sira na ang oil level at ampere gauge. Pumunta ka naman sa probinsya. may kurtina.00. at ang dyipni ay nagmimistulang maliit na perya—maingay. Mataas na rin ang presyo ng simpleng dibersiyong pag-inom ng beer at pagdalaw sa cabaret. Ang mahalaga’y maraming bisita. Bigay-todo ang pista. At ang tong sa pulis na pag tumaas ang mga presyo’y tumataas din. Mahusay mamaluktot ang Pilipino habang umiikli ang kumot. hindi ito ang lugar para sa indibidwalista. Iyong nasa tabi ng drayber ay tila na-ordinahang abutin ang pamasahe ng nasa dulo upang makaabot ito sa drayber. Kailangang akitin ng drayber ang pasaherong mahilig sa pista. kinakalong upang mapagbigyan ang ibang sumasakay. Magbuunganga si Mrs. Bakit kailangan maging makulay at maliwanag ang dyipni na tila pista? Mahilig ang Pilipino sa pista. Mataas ang lahat—boundary. kahit sa taong mahirap kumain ng tuyo. Ito’y dumadayo upang maglibang at kumain. E ano kung sira ang kilometrahe. at Masaya. Kaya ang drayber ay kinaiinisan. malinaw. magtitiis ang nag-anyaya basta may maipakain sa bisita. Ang lahat ng ito’y may dalang babala-kapag hindi na matagalan ng Pilipino ang pamamaluktot.75. Ang mata ng pasahero’y wala sa direksyon ng patutunguhan. Ang para ay pasa-pasa. lahat halos ay nakikisutsot at nakikipara. Kailangan niyang kumita. P70. Sila ay magkakaharap. Kapag may batang sumakay. May ekonomikong dahilan din ang drayber kung bakit nais niyang mapuno nang sobra-sobra sa kapasidad ang dyipni kahit lumabag siya sa batas. makulay ang paligid. sabay-sabay din silang gigising at tatayo. at doo’y may manok na puwedeng gilitan ng leeg. Tila may ritwal na ginaganap sa loob ng dyipni. Ganoon din ang drayber ng dyipni. at nakakaakit ang rangya ng ilaw. gasolina P3. drayber na ang bahalang magdumiin sa preno.00. Huwag ubusin ang panahon sa kaiisip kung paano natutulog ang pamilyang may sandosenang anak sa loob ng barung-barong. nagkakadikit.

May katwiran ang panukalang alisin ang dyipni. at ang dyipni ay nagbibigay ng trabaho sa libolibong paekstra-ekstrang drayber at mekaniko. ang Ford. Kung talagang kailangang ipagpatuloy ang pag-aalis sa dyipni sa mga pangunahing daan hanggang tuluyang alisin ito sa buong Metro Manila. Ngunit dahil nilikha nang maramihan. hindi dapat ikatuwa na lamang nang walang paglilimi ang dyipni. ang dyipni ay bahagi na ng buhay Pilipino. Kapakanang pambansa ang dapat mangibabaw. Sa halip. wala sa mga ito ang sining o ang disenyong baroque. na dapat nang yakapin. Masyadong diretso ang linya ng mass produced na dyipni at hindi akma sa sensibilidad ng Pilipino. Kung ikukumpara sa bus. gulong at spare parts ang nauubos. isahang lagyan ng makulay na lamang. sining. ngunit hindi nagtagumpay. isaalangalang lamang na ang dyipni ay behikulong may sakay na kasaysayan. dahil bahagi ang dyipni ng suliraning sosyolohikal. Gayunpaman. Vokswagen at Chrysler ay mga kumpanyang multinasyonal na sumakay sa popularidad ng dyipni at lumikha ng mga ganitong sasakyan. at kultura. Makitid ang mga kalye at hindi kasya ang bus. Katunayan. . Hindi dahil nandito ang inobasyong Pilipino.Mahalin man o Itakwil Tulad ng pista. Nagpapalala ito hindi lamang sa trapiko at sa krisis sa gasolinan kundi pati na rin sa pagsandig natin sa korporasyong multinasyonal. May ilang drayber ng Tamaraw na sumubok lagyan ng makulay na disenyo ang kanilang sasakyan upang makopya ang magic ng dyipni. Ilang beses nang ninais pahituin ang dyipni. mas magastos at mas maliit ang kapasidad ng dyipni. Maraming walang trabaho sa Pilipinas. ituloy natin. halos parehong dami ng gasolina. sa pagsasabatas at pagpapapatupad ng plano. Gayunpaman. Para itakbo ang ilang pasahero. Toyota.

Jr. Sa sanaysay na ito. tatalakayin ko ang tatlong uri ng cinema ayon kina Fernando Solanas at Octavio Getino. Dadaanin ko ito sa pagtingin sa sistema ng produksyon ng pelikulang Filipino.Aanhin pa ang Kritika Kung Patay na ang Pelikula ni Clodualdo del Mundo. . Pagkatapos. titingnan ko ang maaaring magamit sa konsepto ng pangatlong cinema. dalawang filmmaker/theorist na Argentino.

Si Carlo J. Umuwi sina Lino at Butch para bunui ang iskrip. Lino” ay nauwi sa pelikulang Hello. Young Lovers” (mula sa The King and I). Tinawagan si Lino ni Mother Lily (Monteverde) at ang usapang nag-umpisa sa “Hello. ang interpretasyon ng prodyuser. Ito ang .” Hindi ko inilalarawan nang ganito ang paggawa ng pelikulang Filipino upang mapagkatuwaan natin. ang marahas na katotohanan (daw) ng front-page stories sa mga pahayagan. ‘yung iskrip. Young Lover. kaya sa Tagaytay na lamang. minsan ay nanaginip ang dakilang “mader” ng industriya ng pelikulang Filipno. ang panaginip at ang uso. may amuyong na nagsabing maganda ang sof-focus photography. Ang ibig sabhin. Sa katunayan. ganoon ang nakukuhang epek sa Baguio. nagagawa ang isang pelikula mula sa isang panaginip ng prodyuser. o si Cesar. ang sinasabi sa textbuk na simula ng filmaking process. si Edu. nagagawa ang pelikulang Filipino dahil aveylabol si Vilma. may nagbanggit ng huling eksena ng The Graduate. Nanaginip daw si Mother noong nakaraang gabi at sa buong panaginip paulit-ulit ang awiting “Hello. pwede sigurong may ganoong eksena sa huli. oo nga pala. nakaangkas sa motorsiklo (Dalisay 1993). pero malayo ang Baguio. ang basehan ng pelikulang Filipino ay ang uso— halimbawa. kaya kailangang “happy ending”. at ang magagamit na star. marunong magmotorsiklo si Gabby. kaya itatakas si Snooky. Caparas ang naghahari ngayon sa ganitong klaseng pelikula at ang ginagawa niya sa komiks ay ginagawa niya ngayon sa pelikula. Gusto ko lang ipalabas na ganoon ang kalakaran sa isang industriyang gumagawa ng komoditi at nagkataong ganoon ang sistema ng kumikitang produksyon—pinaghahalu-halo ang artist at ang komersyante.Paano nga ba ginagawa ang pelikulang Filipino? Noong panahon ni Lino Brocka. Dinala ni Lino si Butch Dalisay sa tahanan ng Regal at doon pinag-usapan ang panaginip: pwede daw sina Snooky at Gabby. Kung tutuusin nga ay nakalulungkot ang gayong kondisyon. si Sharon. tumatabo siya nang limpak-limpak. Ayon kay Lino. Kung ano/sino ang mabili iyon ang gagawin sa industriya. Kung hindi panaginip. yaong inagaw ni Dustin Hoffman si Katherine Ross sa simbahan at isinakay sa bus. ayaw ni “mader” na may mamamatay sa katapusan. Hindi ginagawa ang pelikulang Filipino dahil may dulang pampelikula. kailangang gawin na ngayon ang pelikula dahil ngayon lang pwede si Christopher o si Rudy. pwede si Richard. ang dulang pampelikula ay huling kabit lamang —“A. nagsisisi marahil o inis na inis sa sarili. Dapat gumawa ng pelikulang Hello. Young Lovers. Hinding magiging makatotohanan ang paglalarawan ko ng paggawa ng pelikulang Filipino kung titigil ako sa pinagmumulan ng mga kwento nito. kailangang maghintay muna dahil ginagawa pa si FPJ. Sa pelikulang Filipino. o si Anjanette. dahil ang bangungot nila ay hindio kasimbango ng kay Kidlat Tahimik. pero yaong naiiba naman.

ang filmmaker na nagkakaisa ng layunin. Asya at Africa. Dahil ito’y isang pagklos. Mayroong mangilan-ngilang filmmaker na nag-aambisyong mabigyan ng katuparan ang tawag ng sining sa labas ng sistema. may sinasabi ito para sa iba’t ibang bayan sa Latin America. dahil hindi ito nasasakop ng ideolohiya ng sistema. kundi isang pagkilos. ang dapat mangibabaw sa pelikula ay ang tema. Bagamat ginawa ni Brocka ang kanyang mga pelikula sa loob ng industriya. Ang pelikula .pelikula ng kapitalista. madidiskubre ng tao ang unang hakbang tungo sa kaganapan ng kanyang pagkatao. makikita sa mga pelikulang melodrama na ginawa niya ang kanyang sariling tatak. Ito ang konsepto ng pangatlong cinema. Kaya. maaari sigurong ituring si Lino Brocka sa grupong ito. Kaya kung tutuusin. Ang pelikula ay hindi pagtakas. kundi masigasig na paglaban. Ipinaliwanag din nina Solanas at Getino sa kanilang analisis na dahil ang pinupuntirya ay ang pagbabago ng lipunan at ng buong bansa. Ito ang cinema ng mga awtor. kundi ang masa. kundi isang pagbubuo ng pelikula na hindi nakasalalay sa isang pag-iisip. ayon kina Solanas at Getino. para sa mga kondisyong neokolonyalismo. halimbawa ang art cinema ng dekada ’50 at ’60. kailangan ng pangatlong cinema. Ang sinehan. Ito ang cinema ng mga burgis. si Resnais. Ayon kay Jorge Sanjines. dahil sa kalaunan ay nagagamit din ito ng sistema at kung tutuusi’y hindi ito tahasang lumalaban sa sistema. ang bayani ay hindi ang indidwal. Ang manonood sa pangatlong cinema ay inaasahang bumangon. hindi ang mga tauhan. ang hinahanap na reaksyon ay hindi pananamlay. si Truffaut. ay isang malayang espasyo—malaya. Gentino at Solanas 56-81). Ang manonood ay isang aktor. May konseptong binuo sina Solanas at Getino noong katapusan ng dekada ’70. hindi naging sapat na alternatibo ang pangalawang cinema. ng mga filmmaker ng nouvelle vogie. ang pangalawang cinema. Sa ating bakuran. ang pelikula ay hindi isang palabas. hindi gaya ng manonood ng unang cinema na inaasahan lamang na manatiling masaya sa kanyang kinauupuan. si Gidard (noong unang bahagi ng kanyang buhay bilang filmmaker). isang radikal na filmmaker mula sa Bolivia na kaisa sa konsepto ng pangatlong cinema. Para kina Solanas at Getino. Kaya masasabing hindi talaga tapos ang pelikula ng una at pangalawang cinema. sa konseptong ito. sa katotohanan. ang mga pelikula nina Fellini. sa ganitong pananaw. kundi paghuli. Bergman. Dito. Ang nilalaman ay ang pagsaliksik sa impormasyong naglaho sa kinis ng unang cinema. Richardson. Bagamat umusbong ito mula sa natatanging panahon sa Argentina. lumaban dahil ang tinalakay ng pelikula ay kailangang aksyunan. kundi sa tulung-tulong na pag-iisip ng grupo. ang tinaguriang unang cinema (tgn. ang istruktura ng produksyon ay hindi dapat nagmumula sa itaas pababa.

at lalong mahirap ang gumawa ng pelikula sa loob o labas ng sistema (bagama’t hindi imposible). Dahil sa rebolusyonaryong tunguhin ng pangatlong cinema. Hindi miminsang nagkaroon ng pagakaktaon ang ating mga filmmaker na ipamalas ang kanilang kahalagahan sa bansang patuloy na naghihikahos. cinema ng liberasyon. ang kailangan lamang ay ang aktibong partisipasyon ng manonood upang buuin.ng pangatlong cinema ay bukas. isang simula lamang ng mga aksyong susunod pa. Ngunit hindi ko tinalakay ang konseptong ito ng pangatlong cinema bilang ehersisyong pangakademik lamang. suriin ito. may magagamit tayo sa konseptong ito. ang kaganapan ng pelikulang ito ay nasa kamay ng aktibong manonood. Maraming umusbong na independent filmmaker (ang ibig sabihi’y independyente sa sistema). isang filmmaker-theorist na Cubano. Dahil ang kanyang idea ng pelikula. dahil nga nasa pagpapatuloy ng manonood/aktor ang katuparan nito. gawing ganap ang naumpisahang pelikula. gaya ng idea ng pangatlong cinema. Kailangan ng kilusan sa labas ng sistema. ang pelikula ay isang pretext lamang. dahil mahirap baguhin ang sistema. isang pretxt. kailanma’y hindi nga nagalit ang Filipinong filmmaker— bilang nagkakaisang lakas. sa kasamaang-palad. guerilla cinema. ang kanilang panaginip ay makapaglabas lamang sa mga film festival sa iba’t ibang bansa. hindi sarado. kaya maliwanag sa akin ang sagot—Hindi. Maari kayang magkaroon ng pangatlong cinema sa ating bayan? Nasa maputik na lupa ang mga paa ko. Kung tutuusin. Ngunit sa ating kondisyon. Ang nasirang Lino Brocka ang nagpuputok ang butsi dahil sa kalagayan ng bansa. Sa tingin ko. sa kanyang sanaysay na pinamagatang “Imperfect Cinema” hindi na kailangan ang kritiko bilang tagaugnay sa pagitan ng pelikula at manonood (1987:166-177) . ay pelikulang hindi tapos. Ano kaya kung hiramin natin ang idea ng pangatlong cinema sa larangan ng kritika? Ang nasa isip ko ay ang ideang ang pelikula ay isang panimula lamang. at ngayo’y tatagurian kong pangarap na cinema ng Filipino. Nasaan sila noong panahon nio Marcos? Noong panahon ni Aquino? Nasaan sila ngayong panahon ni Ramos? Totoo ngang di kakaunting filmmaker ang nagtangkang baguhin ang sistema. Kung gayon. tatalakayin ng kritiko . ngunit pinasabog niya ang kanyang galit sa loob ng sistema—kung saan sigurado ang kabiguan. cinema ng dekolonisasyon. Ayon kay Julio Garcia Espinosa. Sa madaling salita. hindi dapat umaasa sa kritiko upang magkaroon ng saysay ang pelikula. tinatagurian itong radikal. ang alternatibo ay ang pag-usapan ang pelikula ng industriya. at gawing rebolusyonaryo ang kritika.

at sa pang-araw-araw na karahasan. ang mahalaga’y gamitin ito tungo sa isang masusing pagsusuri ng tunay na textong dapat pagkaabalahan. Kailangan ang pananaliksik ukol sa isyung tatalakayin. hindi na kailangang pagkaabalahan pa ang pagsulat ng review at kung anu-anong artikulo—dahil pare-pareho rin naman ang sasabihin. Ipakita ang kahungkagan nito at buksan ang mata ng Filipino nang makita niya ang kanyang sarili at ang kanyang bayan. bagkus ito’y naghahanap ng kaganapan. Ang kritiko ay isang kagamitan lamang. sapagkat ang pagbibigay ng gawad ay isang pagpapatunay ng pakikiisa sa industriya ng una’t pangalawang cinema. Ang papel ng uri ng kritikang ito ay gamitin ang magagamit sa pelikula. ngunit. Sa pagsusuri ng pelikulang Filipino. Dahil mananatiling pangarap lamang ito sa isang bayang baliw na baliw sa aliwan. Ang kanyang trabaho ay talakayin ang mga isyung makabuluhan sa bayan. Hindi trabaho ng kritiko ang paggawad ng tropeo. ang kalagayan ng bayan. . hindi isang awtoridad—gaya ng paggamit ng filmmaker ng pangatlong cinema. tinalakay ko ang alternatibo sa una at pangalawang cinema. ang tanging pakay ay gamitin lamang ito bilang pretext. at sa mundong ito’y isang munting boses ang kritiko. bagama’t isang boses na may kapangyarihan dahil may pagkakataong marinig. hindi sarado. naisip kong baka maaaring hiramin ang konsepto at gamitin ito sa larangan ng kritika. sa ating sariling mundo. sa huli.ng pelikula bilang isang dahilan lamang upang talakayin ang tunay na texto. kundi pati ng sistemang nagpapausbong sa problema. Ang takbo ng ganitong kritika ay hindi titigil sa pagbasa ng pelikula. ang kanyang idea ay hindi tapos. Gaya ng pangatlong cinema. mga isyung maaaring nalalambungan o nababaluktot o hindi natutumbok ng kinis ngpelikula ng industriya. ang kritisismo ay isang aktor na naghahangad na mapalaya ang mambabasa. ang tinagurian nina Solanas at Getino na pangatlong cinema. Gaya ng isang teorya. hindi lamang ng problema. Malaki ang hinihingi nito sa kritiko. mula sa pelikula. Ito ay matatamo lamang kung magiging aktibo ang mambabasa. Ang nasabi na sa film review at kritika noong dekada 70 ay maaaring ixerox na lamang ngayon. ang konseptong ito ay naghahanap ng katuparan. kailangan ang malalim na pag-unawa. Sa maikling sanaysay na ito. isiwalat ang kahulugan nito kung kinakailangan. ito ay tutungo sa ating paligid. Ang mahalaga’y gamitin ang pelikula—dahil popular ito— at gamitin itong pretext. ang kalagayan ng bayan at kapwa Filipino. ang natatanging layunin ay ang kalayaan—kalayaan sa kamangmangan. sa paghihirap.

Maranao at Maguindanao. Leticia Macaraig. Ang Konstitusyon ay isinalin sa Filipino. Piniling pagsalinan ang sampung pangunahing wikang nasabi dahil karamihan sa tao ay iyan ang sinasalita. Tausug. Ani Santiago (1976): “Dapat na ang tagasalin ay may kakayahan sa wikang isinasalin o source language at sa wikang pagsasalinan o target language. Glorioso na siyang nagsalin sa Filipino.Ang Bersyon sa Filipino ng Bagong Konstitusyon ng 1987: Isang Institusyunal na Lapit sa Pagsasalin ni Lydia P. Pangasinan. Translation Division ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) at Bb. Pineda ang siyang nag-edit at nagaproba ng ginawa niyang salin. Ilokano. sinabi ni G. Hiligaynon. Nagkukunsultahan sila sa . Bikol. Tagumpay Glorioso. napag-alaman ng mananaliksik na layunin ng pagsasalin ng konstitusyon sa Filipino na isagawa ang probisyon sa ating konstitusyon na dapat ihayag ito sa Ingles at Filipino. Assistant Chief. Senior Language Researcher ng nasabi ring dibisyon. Probisyon din na dapat maisalin ito sa iba pang wika kaya sampung salin ang naisagawa ng LWP. Lalunio Layunin sa Pagsasalin Mula sa pakikipanayam kina G. Maraming salin ang ginawa upang lubos na maunawaan ng masa ang Konstitusyon.” Ayon sa panayam. Cebuano. Ito ay pagtupad sa pamantyayang dapat taglayin ng nagsasalin. Waray. Habol sa botohang isinagawa ang mga salin ng konstitusyon kaya apurahan ang pagsasaling isinagawa. Mga katutubong nagsasalita sa wikang pinagsalinan ang pinagsalin. na ang Direktor ng LWP na si Atty.

ang karaniwan at di-karaniwang ayos na may ay ang ginagamit sa pagsasalin. Minsan-minsan ay kumukunsulta sila kay Dr. Ito’y sa dahilang magkakamag-anak ang mga wika sa Pilipinas. kailangang huwag maiba ang interpretasyon ng salin sa orihinal. Upang malunasan ang suliraning ito. Pamamaraang Ginamit Ayon kay G. Ernesto Constantino ng UP at kay Dr. Nabibilang ang mga wika sa Pilipinas sa Malayo-Polynesiang ng mga wika. Macaraig na nagsalin ng konstitusyon sa Pangasinan. Glorioso. Hindi naman lagi itong ginagawa ng tagasalin. Dahil batas ang isinalin. Hangga’t maaari ay hindi sila lumalayo sa istruktura ng Ingles. Mula sa Ingles ay isasalin ang bahagi sa wikang pagsasalinan. ginagawa raw nila ang pagsangguni sa Filipinong salin kung masyadong teknikal at mahirap isalin ang bahaging Ingles. Isinasaalang-alang ng mga tagasalin ang puna at mungkahing ibinibigay sa kanilang kinasangguni. Ang paggamit ng kayariang angkop sa isinasaling pangungusap ay batay sa na rin sa pagiging madulas ng salita. at iba pa. Sa ayos ng pangungusap. Dahil abogado si Direktor Pineda. Alfonso Santiago ng PNC. maingat sila sa pagsasalin dahil baka maiba ang interpretasyon kapag lumayo sila. Masasabing ang pamamaraang ginamit sa pagsasaling teknikal sa Filipino ay ginamit din sa salin sa iba’t ibang wika kayat lahat ng salin ay panteknikal. at ayon pa rin sa iba pang tagasalin. Ang mga nakaaytaliks ay ang hiniram nang buo sa Latin gaya ng . reclusion perpetua. Pansining ang nagsasalin sa iba’t ibang wika ay sumasangguni sa saling-Filipino ng konstitusyon. Masasabi ring lahat ng salin sa iba’t ibang wika ay pangmasa dahil isinalin sa mga wikang sinasalita ng masa. Nagtatanungan o nagkukunsultuhan angmga tagasalin upang matapos agad ang pagiging madulas at nauunawaan ng isinaling bahagi. angmga katawagang hiniram sa Latin ay hiniram na ring buo at inaytaliks gaya ng nasa Ingles na kopya. Nagkakahawig sa istruktura kayat higit na nadadalian ang nagsasalin sa ibang wika kung pagkatapos basahin niya ang isasaling bahagi sa Ingles ay babasahin niya ang salin sa Filipino at saka pa niya isasalin sa kanyang wika. At bawat maisaling bahagi sa Filipino ay kaagad isinasalin sa iba’t ibang wika ng naatasang magsalin. Halimbawa ay ang la banc. Sa pagsasalin ay inirereistruktura ng tagasalin ang wikang isasalin.terminolohiyang gagamitin. Ayon sa panayam na ginawa kina Bb. na masasabing mga awtoridad sa Filipino. prima pacie. bawat matapos na bahagi sa Ingles ay isinasalin kaagad sa Filipino. ex-officio. writ of habeas corpus. nahirapan sila sa mga teknikal na katawagan tulad ng party list system. Dahil apurahan ang pagsasalin. at iba pa. batid niya na dahil batas ang isinasalin. Kung minsan ay tuwiran ang pagsasalin.

Sa paglikha ng salita ay tiniyak na bahagi ito ng kanilang talasalitaan. gumamit din ang mga tagasalin ng coining. parti-list. May mga hiniram naman na binaybay sa palabaybayang Filipino ngunit ang bigkas ay Ingles. ANg mga hiniram nang buo sa Ingles ay hindi na inaytaliks gaya ng commander-in-chief at bill of attainder. buwis. napahinuhod na rin silang baguhin na ang kinamihasnang baybay sapagkat matagal nang nabago ang bigkas. detensyon. rural at iba pa. stewardship at iba pa.nabanggit na halimbawa. yutiliti. pulitikal at iba pa. May mga saling ginawa na himig Kastila ngunit baybay—Filipino gaya ng asosasyon. Kung ang Filipino ay ponemiko bakit nga hindi isulat ito ayon sa pagkakabigkas? Sanayan nga lamang mata Isa pa ring suliranin ang paghanap ng katumbas na idyoma katulad ng lameduck politician. Mga Suliranin sa Pagsasalin Naging malaking suliranin ang ispeling o baybay ng salita. Noong unang ay hindi natanggap ng tagasalin ang baybay ng syensya. urban. Sek 18. Ang Kagawarang Tagapagpaganap. miyembro at ibang tulad nito ang baybay. homestead. Ngunit sa pakikipag-usap sa mga consultant. Isinalin ito ng mangingisdang tawid buhay. Pansinin din na may mga salitang Ingles na dahil ponemiko at tinatanggap na ng nakararami ay hindi na binago gaya ng asset. ikolodyi. at iba pa. teknolohiya. Chief of State. kooperatiba. immigrant. impeachment. imyuniti. Civilian Home Defense Forces. komisyon. Halimbawa: Artikulo VII. Bukod sa panghihiram. interpret. disability. entity. rebenyu. Halimbawa ay ang prayoriti. estado sibil. Parang may kulang at masakit sa mata. Ginamit lamang ito sa mga katawagang baka hindi rin maunawaan kung hihiramin nang buo gaya ng marginal fisherman. Dapat maging Commander-in Chief ng lahat ng mga sandatahang lakas ng Pilipinas ang Pangulo. Pinag-uusapan kung aling salin . rebyu. proklamasyon. depyuti. dependent. komitment. Idyoma ito na noong una ay dalawa ang salitang ginawa: pipitsuging at kakaning-itik. Ang iba pang halimbawa ng mga katawagang hiniram nang buo sa Ingles ay graft and corruption.

impormal. sa kabila ng mga hadlang na istrukturang gramatikal ng wikang pinagsasalinan. Kung hindi naman ay magagamit ang transkripsyon tulad ng isports. Isa pang pamaraang ginamit ay ang adaptasyon. Samantala. Kahit na sabihing matapat sa orihinal ang salin. Ginamit ito sa maraming pagkakataon gaya ng mass media. tulad ng kakaningitik para sa lameduck politician ay isa pa ring adaptasyon. kalikasan ng tekstong isasalin at uri ng babasa o gagamit. literasi. Una ay ang pagbabasa nang malakas sa isang tao ng salin at punan sa mga bahaging hindi maliwanag. nirebisa . Binabaybay ang salin ayon sa pagkakabigkas nito sa isinasaling wika at ginagamit sa pagsulat ang palabaybayan ng wikang pinagsasalinan. Ayon kay Newmark (1988) masasabing matapat ang salin kung maingat ang ginawang pagsasalin. ang balangkas ng pangungusap sa Filipino ay isinaalang-alang sa pagsalin.kaya ang higit na angkop at sa huli ay nagkasundong kakaning-itik ang gamitin. sinabi ni Pinchuck (1977) na nag panghihiram ay maaaring pabuo lalo na kung ang baybay ng hinihitam na salita ay ponemiko gaya ng rural at urban. kaya nga sinabi nilang maingat sila dahil batas ang isinasalin at mahirap maiba ang interpretasyon. Paglalagom Sa paglalahat. Tinanong din ang bumasa sa mga bahaging sa palagy niya’y hindi gaanong malinaw. Ikalawa. Isa pa ring ginamit ay ang transposisyon o pagsasaalang-alang ng kayarian ng wikang pagsasalinan. kurikula. Upang masubok naman ang kahinaan ng salin sa iba’t ibang wika. Sinabi ni Pinchuck (1977) na ang pagkakaroon ng intensidad sa alinman sa dalawang ito— pagbabawas o pagdaragdag sa wikang pinagsalinan ay isang uri adaptasyon. nomino. ikolodyi. Ito’y ang mga sumusunod: layunin ng pagsasalin. Ang paghanap ng katapat na idyoma. Sinabi ni Holmes (1978) na nag panghihiram ay maaaring isaalang-alang kung walang eksaktong katumbas ang isang salita sa ibang wika. isinaalang-alang ng mga nagsalin ang tatlong salik ng pagsasalin ayon kay Nida (1964). impeachment at iba pa. Ang metodong matapat na salin ay nagtatangkang gumawa muli ng eksakto o katulad na kahulugang kontekstwal ng orihinal. ang mga mungkahi ni Santiago (1976) sa pagsubok sa salin ay isinagawa. ilitereyt at iba pa.

Ang pagbabalik-salin sa orihinal at paghahambing kung magkatulad ang diwa ng salin at orihinal ay isinasagawa rin ng mga tagasalin. Tiyakang nakaharap ng mga tagasalin ang mga suliraning kaakibat nito at natuto sila sa mga pamaraang isinagawa sa pagbibigay-lunas sa mga nakaharap na suliranin . ang mga teorya at pamaraan sa pagsasalin ay nailapat sa malawakang gawaing ito. Mga Katutubong Pamamaraan ng Interpersonal na Komunikasyon ni Melba Padilla Maggay Batay sa pakapa-kapang pagtalos ng mga palatandaang maaaninag sa ating wika. napag-alaman sa pag-aaral na ito na an gating kultura ng .ang salin at ipinabasang muli hanggang maiayos at maging madulas ang salin. Sa madaling salita.

Sa dami ng mga salitang kaugnay nito. pasaring. Ang sumusunod ay isang panimulang paglilista ng mga nakagawiang paammahayag sa loob ng konteksto n gating kultura. napag-alaman din na mayabong ang mga salitang nakaugat sa penomenong ito. patuloy pa rin ang mga katutubong pananalumpati na matalinghaga. Ang ganitong pagpapahaging ay karaniwang naipapahayag sa pamamagitan ng mga masalimuot na kombinasyon ng verbal at di-verbal na mga palatandaan. Ito’y karaniwang mamamalas sa mga di-pormal na sitwasyon o kontekstong may namamagitang pagpapalagalagng-loob. at matulain. padaplis. lambing. Isang maselang pagpapaabot ng mensahe ang pahiwatig sa pamamagitan ng mga di-tuwirang palatandaan. madaling nabubuwag ang bakod na namamagitan sa impormasyong publiko at mga pahayag na wika nga’y “Atin-atin lamang. mabulaklak. Makkita rin ito sa mga pag-uugnayang may kinalaman sa mga panlabas na aspekto n gating pakikitungo sa isa’t isa. biro. Mga salita o paraan ng komunikasyon na umiinog sa mahalagang paggamit ng isang tagapamagitan sakali’t may maselang . pahaging. Napansin din na may mga salitang nagbabadya ng pag-uugnayang tuwiran. Halimbawa: ligoy. papansin. Napansin na dahil sa masikip na daloy ng pag-uugnayan. Sapagkat ang ating mga nakagawiang pangkomunikasyon ay nababalot ng isang kulturang mataas ang antas ng pakikisalamuha ng mga kabilang dito. paramdam. 2. maging pangmadla man o para lamang sa kinauukulan. tampo.” Nahalukay din sa pag-aaral na ito ang pananatili ng mga matuling estilo ng retorika. Dala marahil ng hindi pa napapawing kulturang pabigkas.komunikasyon ay umiinog sa daigdig ng paghihiwatigan. paglalangis. dabog. Maihahalimbawa ang parinig. mga tradisyon ng palabigkasan na nagpapahiwatig ng isang mayaman at marikit na kultura ng komunikasyon. maktol. 1. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagpapahiwatig o sa di-tuwirang pagpapaabot ng mga mensahe. o sa mga pormal na okasyong sadyang inilaan para sa sa pagtatagisan ng talino at pagpapalitan ng mga kuro-kuro. malalim at maaaring panggalingan ng iba pang kaisipang magpapalawak sa ating kaalaman ukol sa katutubong pag-uugnayan. na madalas nalilingid sa ating pansin. masasabing ito’y isang bukal na konsepto.

4. madalas maingat sa pagsasalita ang mga kalahok. taltalan. Kung minsan ang ganitong pagtatalo ay nauuwi sa mainitang sagutan. Sa mga ganitong pagtatalo. Ilan ditto ang sinasabi nating pabalatbunga. isang penomenong makikita rin sa mga personal na sitwasyon na gaya ng masidhing hidwaan o dipagkakaunawaan. ipagbukambibig. Mga salita o paraan ng komunikasyon na nagaganap sa mga sitwasyong sosyal o sa mga okasyon ng pagsasama-sama at . porma. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa paglalantad ng sarili na may pagka-matapang ang apog. maraming pasakalye at paunang pagpapaunmahin kahit tuwiran ang pagtutol o pagsalungat. garbo. pagtatalo. Kabilang ditto ang pakitang-gilas. pagsasamaan ng loob o di pagkakaunawaan. maingay at panlabas lamang. karaniwang nagaganap sa mga okasyong pormal at pangmadla. at ipagsabi. isiwalat. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagbubunyag o pagpapahiwatig ng mga impormasyong kinimkim sa dibdib at kaloob-looban. 7. isambulat. ibandila. tuligsaan. tulad ng balitaktakan. bidahan. Ang mga pagpapahayag na ito ay karaniwang tinataasan ng kilay at itinuturing na mababaw. 6. palabas o ang makabagong pagpaparating ng kung sino o ano tayo na tinaguriang “dating. medyo presko o hambog. o bola. ilahad. 3. ilabas. pakitang-tao. talastasan. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagsisiwalat ng mga impormasyong nauukol lamang sa pansariling mga bagay-bagay gaya ng ipangalandakan. ipaabot.” 5. ipabilin. itsismis. bongga. ipasabi. Halimbawa: ipagtapat. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa panlabas na aspekto nito.mensaheng kailangang ipabatid. ipagladlaran. ihinga. Mga salita o paraan ng komunikasyon na tuwiran ang pagsasagutan. Kabilang ditto ang ipabatid. o di kaya’y nakakawing sa pangangailangang magpakita ng giliw o magandang impresyon para sa madla o tagalabas. 8. ipahayag. Maihahalimbawa ang mga sitwasyong may alitan.

at iba pang verbal at di-verbal na palatandaan. ambahan. daldalan. ang pahiwatig marahil ang pinakalaganap at maaaring masabing pinakabuod ng ating kulturang pangkomunikasyon. gaya ng pag-uulat at pagsasalaysay sa prosa.pagtitipon-tipon. kuwentuhan. pagbeso-beso. Mga salita o paraan ng komunikasyon na nagpapahiwatig ng patuloy na tradisyon ng katutubong retorika. Kung bibigyan ito ng pormal na depinisyon. at bugtungan. ipatalastas. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagbibigay ng balita sa madla o ng mga mensaheng nauukol sa pangkalahatan. dakdakan. Ipinababatid ang mga mensahe sa pamamagitan ng maiingat na paggamit ng mga kilos at kumpas ng katawan. Ang Ilang kaugnay na salita nito ay ang mga sumusunod: 1. tulad ng ipahayag. masasabing ang pahiwatig ay isang katutubong pamamaraan ng pagpapahayag na di-tuwirang ipinaaabot ngunit nababatid at nahihiwatigan sa pamamagitan ng matalas na pakikiramdam at matunog na pagbabasa ng mga himaton. Isa itong mensaheng mataas ng pagkaalanganin (ambiguity). pagtitinginan. Ang dami ng mga salitang kaugnay nito ay indikasyon na ang karaniwang pamamaraan ng ating pamamahayag ay palihis o padaplis. chicachica. at tigib ng panganib na makasakit ng loob o dili kaya’y makayurak ng dangal ng isang tao. balitaw. 9. kahiya-hiya. Mga salitang nagsasaad ng sinasadyang pasaklay na pagtukoy. oggayam. Palalawigin ang mga pamamaraang ito ng pagpapahayag sa mga sumusunod na paglalahad. ang di-pagkatiyak na kahulugan. pagpapalitan ng mga kuwento at tsismis. putungan. karaniwang pinangungunahan ng pagbabalitaan. o ng mga verbal at di-verbal na palatandaang kaakibat nito. o ng mga matulain at malasining na pagpapahayag na tulad ng balagtasan. Pahiwatig at Iba pa Sa lahat ng mga kategorya ng pagpapahayag na nabanggit. ibalita. mga palihis na pagpupuntirya gay ng . kumustuhan. Kadalasan mamamalas ito sa mga okasyong ang ipinahahayag ay maselan. 10. ipaabot. magbigay ng babala. ipaalam. pagpaparinig. huntahan.

pagbagsak ng mga kasangkapan. 3. maaaring isang reklamo o di kaya’y pasalingit na pagpapaabot ng anumang di-kasiya-siya. puna. Mga salitang nagpapahayag ng mga mensaheng ang dating sa nakikinig ay waring nasasaling siya o di kaya’y pinahihiwatigan ng isang bagay na ayaw niya o kinayayamutan. gaya ng isang palaso na sumagi at nag-iwan lamang ng kaunting galos. gaya ng 2.a. patay-sinding ilaw.b. 4. 3. Kadalasan ipinahahayag ito sa pamamagitan ng pagtatampo. maaari rin itong pahilis na nagpapahayag ng pag-ibig o ng anumang ginugustong mangyari ng nagsasalita at hindi masabi nang harap-harapan sa kinauukulan. pasaring – mga verbal at di-tuwirang pagpapahayag ng pula. sobrang kakulitan sa mga bagay-bagay at kung ano-ano pang kalabisang ginagawa upang makapukaw ng pansin at isip ng iba. ng tao o ng sinasabing gumagalang espiritu.b. pagkainis o pagpaparamdam (ng espiritu). 2. paramdam – isang mensaheng ipinaaabot. Mga salitang ang pinag-uukulan ng mensahe ay hindi ang kaharap na kausap kundi ang nakikinig na taong nasa paligid at nakaririnig ng pinag-uusapan. paratang at iba pang mensaheng nakakasakit na sadyang iniuukol sa mga nakaririnig na kunwa’y labas sa usapan. pahaging – isang mensaheng sinadyang sumula o magmintis.a parinig – isang malawak na instrumentong verbal para sa pagpapabatid ng niloloob ng nagsasalita na nakatuon hindi lamang sa kaharap kundi sa sinumang nakikinig sa paligid.1.b. malakas na pagsasara ng pinto. Kaakibat din ng konsepto ng pahiwatig ang mga salitang humihikayat ng pansin sa pamamagitan ng pandama. 2. sa pamamagitan ng mga manipestasyon na nahihinuha sa pakikiramdam.a. tulad ng 3. kaluskos. papansin – mga mensaheng humihingi ng atensiyon. labis na pagmamagara. padaplis – isang mensaheng lihis dahil sadyang nilalayon lamang na makanti o masanggi nang bahagya ang kinauukulan. 1. gaya ng: . kung baga’y parang isang baling dumaan nang palihis sa tainga at umalingawngaw sa hangin. gaya ng pagdadabog. kadalasang ginagawa kapag pakiwari ng nagmemensahe ay kulang siya sa sapat na pansin. at pagpapabatid ng kung anong bagay. o pagkabanidosa sa pananamit at kilos. pagkabasag ng baso at iba pang pagpapahiwatig ng pagkagalit.

at 3.4. Ginagamit din ang ligoy bilang pamamaraan ng pagpupugay at pagpaparangal sa isang talastasan.” Ang pahiwatig ay maaaring 1. Malimit mamamalas ang penomenong ito sa isang sitwasyong maselan ang ipinapahayag o nagkakahiyaan ang mga nag-uusap. Ang pahiwatig bilang konsepto ay madalas nag-aanyo at nababalot ng ligoy. o di kaya’y upang palamlamin ang tindi ng puna. labis na papuri o pagpapaumanhin. o mga kilos ng iba’t ibang bahagi ng katawan. paglabi. Tigib oito ng mabulaklak na pananalita. Ang nakaririnig dito ay dagling nakahihinuha ng pinatutunguhang punto nito at kadalasan ay mayayamot at pipigilan ang nagsasalita ng “Huwag mo akong paandaran. 2. Kombinasyon ng verbal at di-verbal. pagsimangot. masalimuot na pagsasaalang-alang. o kaya’y pagtatampo o pagpapakita ng kunwa-kunwaring sama ng loob sa pamamagitan ng paglait. paandaran – isang mekanismo ng pagpapahiwatig na karaniwang nakatuon at umiikot sa isang paksa o tema na hindi mailahad nang tahasan at paulit-ulit na binabanggit sa sandaling may pagkakataon. gaya halimbawa ng paglalambing. lalo . Verbal – binibigkas na gaya ng parinig o pasaring. pagpilantik ng kamay o pagtaas ng kilay. isang paikot-ikot at wari’y walang katapusang pasakalye bago mailahad ang pakay ng usapan. gaya ng paniningkit ng mata. nagpaandar ka na naman. sagasaan – isang pagsaklaw sa mga tinuturing na hanggahan sa pakikipag-usap na tinututulan ng nakikinig bilang isang paalaala na maaaring may nasasaktan: “Dahan-dahan at baka makasagasa ka.” o kay’y “Kow. pagpapatumpik-tumpik at pagaatubili.a. 4.” Ang walang pakundangang makasakit ng loob ay inihahambing sa marahas na “pagsagasa” o walang patumanggang pagyurak ng mga isinasaalang-alang na mga panuntunan sa pakikitungo at mahinusay na pag-uusap. o di pagpansin sa kinauukulan. pagirap. na kadalasa’y binubuo ng sarisaring verbal o diverbal na himas o karinyo.b. at pagbanggit ng mga bagay na wari’y walang kinalaman sa pinapaksa. Di-verbal – ipinapahayag sa pamamagitan ng makahulugang katahimikan o pagsasawalang-kibo.

Idinaraan din sa biro ang pagbibigay ng puna kapag ang pinipintasan ay isang mataas na tao o maykapangyarihan at hindi kayang banggain nang basta-basta na lamang. Kapag ang puna ay tumutukoy sa opisyal ng pamahalaan at iba pang autoridad. o isang bagay na nakaligtaan wari at noon lang sumagi sa isip. madalas pinauunahan ito ng “Bato-bato sa langit. madalas na nauubos ng ligoy ang buong panahon ng usapan. Sa isang kumbersasyon. “Siyanga pala. sa mga tao na hindi pinag-aalangan. Ang Kulturang Popular at Ang Makabayan ni Rolando B.na kung binigkas yaon sa harap ng madla o sa sitwasyong marami ang nakaririnig. muntik ko nang malimutan…” Kahalintulad ng ligoy ang biro. Lumilitaw na lang sa bandang huli ang tunay na pakay. kunwari’y pahuling salita. ang tamaan ay huwag magagalit…” Mapapansin na karaniwang nakatuon ang biro sa mga kaibigan. Tolentino . ang uri ng pahiwatig na karaniwang ginagamit upang pahinain ang dating ng isang puna at pula.

Ang malls ng SM (ShoeMart) ay higanteng struktura ng kahon ng sapatos para magkaroon ng hiwalayan ang karanasang panloob at panlabas. snatcher ng cellphone. minamabuti na lamang ng may kapangyarihan na ilagay ito sa simplifikadong kahon kung saan ito inaakalang may ganap na matutumbasan at madadanasan. Ang salitang makabayan ay nagpapahiwatig ng isang esensya ng progresibong pagka-Filipino o isang ideal tungo sa transformatibong nasyonalismo mula sa grassroots at perspektibang anakpawis at maka-anakpawis na uri. Para ito ang pribilisasyon kay Jose Rizal bilang pambansang bayani. epektibong naikahon ang karanasang malling. Ang tunay na makabayang proyekto ay may perspektibang anakpawis o ang nakararaming manggagawa at magsasaka. May pang-uring dimension ang pagiging makabayan—kinakailangan nito ng mass-based na tumutukoy ng may malawakang kasapian. kundi man ng pakiwari man lamang (“feeling belong”). at sa kataas-taasan. walang Filipino na makakapantay sa kanyang nakamit na pagkadakila. mabilis at organisado ang daloy ng mga tao. maaring maulanan. ay nagsisilbi lamang parole sa langue ng proyekto ng nasyonalismo. Ang panlabas ang aktwal at historikal na kapaligiran—mainit. Kaya ang lahat ng pagtatangkang maging makabayan at maghayag ng proyektong may pagka-Filipino. Paano masasabing makabayan ang isang bagay na hindi nagpapalaya ng nakakaraming bumubuo ng sambayanan? Kaya ang aktwal na kontrol sa konsepto ng pagiging makabayan ay nakasalalay sa may kapangyarihang ilagay sa kahon sa konseptualisasyon nito. kagalang-galangan niya. Pero paano ikakahon ang ideal? Hindi naman kailangang lumayo ang tingin dahil tulad ng pagkakahon ng emperyo ni Henry Sy. malinis ang kapaligiran. kung hindi masundan ang mabigat na kahilingan ng konsepto ng makabayan. matrafic. Ito ay isa lamang sityo na naging pangunahing lagusan . peligroso sa krimen. at pamunuan na magdadala sa aktwal na realisasyon ng ehersisyong ito. sa pananalig sa ehersisyo ng makabayan. batang nagpapapik-ap. madumi. Ang panloob ay ang hyperreal at simulated na karanasan—naka-aircon. at iba pa. Ibig kong sabihin dito. tadtad ng subkaranasan sa kahirapan at karahasan. Dahil kung walang makauring perspektiba ang makabayan. magaganda ang bilihin at hitsura ng mga tao.May lutang na kaibahan ng kahulugan sa salitang “makabayan” at sa paglapat nito sa kurikulum ng Makabayan. may gwardiya sa bawat bukana at sa maraming tindahan. Ang makabayan ay isang ideal na kailanman ay hindi napapantayan at nakakamit pa. mausok. walang usok. kundi man maka-Filipino. Pero ang lahat ng ito ay hindi ang malawakang kapaligiran na pinagdadaranasan ng maraming pakiwari ng mga mamamayan. tulad ng pulubing namamalimos. walang tunay na layuning panlipunan at historikal na transformasyon ang pageehersisyo nito. kundi man ng makauring solidaridad ng burgesya para sa batayang sektor na ito. hindi ka matatakot na maglabas ng cellphone.

at ang pagsadlak sa “iba pa” ng mga kurso sa serbisyo ng taliwas na makabayang adhikain nito—Sibika at Kultura. ang pag-aaral ay nakatuon ng mga batas ng hard at biological sciences at ang partikularidad ng aplikasyon nito sa iba’t ibang kahalintulad ng karanasan. moderno at postmoderno—o ang hitsura at pakiramdam ng pagiging maunlad. at iba pa). kasama ng pagbebenta ng mga marka ng pagiging global. Sa isang banda. isang pagsipat sa posibilidad kung ang bansa at ang mamamayan nito ay magiging maunlad na entidad—First World. Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan (EPP). primetime viewing sa libreng telebisyon at sa tabloid) sa pangunahin—ng larangan ng Filipino. Kung gayon. sa asignaturang Makabayan. kompetensiya sa skills. pelikulang Filipino. iniipit ang posisyong historikal— konstitusyonal at kultural (sa pamamamagitan ng pagpapalaganap ng wikang Filipino ng mass media. Kung ito ang Makabayan curriculum. makapanood ng sine o sa madaling salita. sa kalakhan. Sa pagtutumbas bilang pantay nitong at “iba pang larangan at sa pag-angat ng teknikal na kaalaman. Sa kahon ni Henry Sy at ng may kapangyarihan. Heograpiya. Sining at Edukasyong Pagpapalakas ng Katawan (MSEP). tulad halimbawa ng edukasyong pantahanan at kasaysayan o kultura at kagandahang-asal. lusaw na ang pagiging makabayan para madanas ang potensyal ng pagiging globalisado (globalized). Ang liberal na aspirasyon ay nagtuturo ng paraan ng kaisipang magpapalaya sa mag-aaral para maka-imagine ng posibilidad ng mga tao at bagay. magkaroon ng oras at pera (ang katangian ng leisure class) para sa pagdanas ng libangan (leisure). kosmopolitan. ito ang pagkakaroon ng kapangyarihang konsumerista ang mamamayan—makakain. na ang sapantaha ko’y malamang na naituturo rin bilang teknikal na larangan kaysa nagbibigay-diin sa liberal na aspirasyon ng edukasyon. at Edukasyon sa Kagandahang-Asal at Wastong Paguugali (EKAWP)—na maari ring isipin na pagpapantay ng mga larangang ginawang kaiba. ito ay ang substansyal na pagpapahalaga sa Ingles. Kung sa siyensya at matematika ito. Musika. makabili ng damit. ang mahiwagang kahon ng pagiging makabayan ng burgesya ay ang paglusaw nito para mapatagos ang globalisadong karanasan. HKS). ang kritikalidad ay iniiwan. Kung gayon ang ehersisyo ng kurikulum ng Makabayan ay hindi naman talaga tunay na makabayan at hindi rin tunay na mapagpalaya ng kaisipan. Siyensya at Matematika. tila nagiging teknikal na larangan din ang pag-aaral ng Filipino na nagbibigay-diin sa kaibahan ng langue at parole (ng gramar. ang deempasis sa Filipino. tulad ng estasyong AM. Kasaysayan at Sibika (SK. kasama ng Ingles.ng kolektibo at indibidwal na aspirasyong makaangat. Kung kay Henry Sy. . Kung gayon.

ng dapat at lipas na pagnanasaan. ang mamamayan ay inilalagay sa puwesto na nakikilala niya ang bago at luma. ay nakakapag-udyok na magkaroon ka ng cellphone “by every means necessary. Nagnanakaw ako dahil karapatan ko ring magkaroon ng cellphone. Nagnanakaw ako dahil sila lang ba ang may karapatang magkacellphone. halimbawa. Magpapakamatay ako para sa cellphone dahil aking karapatan kong ipagtanggol ang aking ari-arian. ang hindi nakokonsidera ay ang posisyon ng abang kawalan: na kapag wala kang cellphone sa kalagayang idinidikta ng kapaligiran mo na ambisyuning magkaroon nito. na tunay na pinaghirapan ng dugo. peryodiko ang mga ulat ng mga taong kundi man nagnanakaw ng cellphone ay nananakawan. Parang kahit hindi makabili ng pinakabagong modelo ng cellphone. Paano reresolbahin ng kurikulum ng Makabayan ang ganitong predikamento? Para sa kurikulum ng Makabayan. ng abante at palaos. Sa pambansang kalagayang hindi pantay ang distribusyong pang-ekonomiko. antitetiko ang makabayan at ang kurikulum ng Makabayan. kundi man. ang resolusyon ay ang kagalingan sa Ingles at teknikal na larangan makakapagbigay sa mag-aaral ng kakayahang mekanikal hanggang kritikal na mekanikal. Hindi nga ba’t napakarami ng pagtuligsa sa kurikulum ng Makabayan o sa sistemang edukasyon sa bansa dahil sa ang direksyon ng lahat ng pag-aaral ay tungo sa paninilbihan hindi sa interes ng sambayanan kundi sa interes ng gobyernong makapag-stage manage ng employment match batay sa iba’t ibang nakamit na antas ng pag-aaral? . hindi sulit. At tulad ng paradigmatikong afekt ng sagadsagarang konsumerismo at malawakang impormasyon dito. na kahit pa hindi niya kayang makabili ng cellphone ay alam naman niyang gumamit nito. Magpapakamatay ako para sa aking cellphone dahil hindi lang cellphone ang nilalabag kundi maging ang aking karapatan sa hanapbuhay at mabuhay ng mapayapa. nagpapakamatay para hindi manakawan nito. kundi man ng posibilidad lamang nito tungo sa kalangitan ng globalisadong kosmpolitanismo. Ang kurikulum ng Makabayan ay lapat pa sa larangan ng kulturang popular dahil pareho itong nakasandal sa globalisadong karanasan kung saan ang mag-aaral/guro-mamimili ay pinapatikim at pinapalasap ng shopping goodies na inaakalang makakapagdulot sa kanya ng pakiwira—kahit pa salat sa kanyang materyal na posisyon—ng pang-angat.Samakatuwid.” Kaya sa kasalukuyan. pawis at luha ang pagkakaroon ng cellphone— ng kabataang manggagawa man o ng mga magulang nito—hindi katakatakang sa gitna ng masigabong advertisement na nagpapatingkad ng pagnanasa sa branded na komoditi na ipagpatayan mo itong bagay—ang kondensasyon ng ambisyon at materyalisasyon ng kosmopolitan at urbanisadong pagnanasa—kahit pa alam na hindi dapat o sa mismong araling matematika ng panlipunang buhay.

ang kronolohiya ng krimeng naganap. halimbawa. at hindi pa binibilang rito ang kompyuter. Hatid ay serbisyo-publiko. ang katampukan ng balitang showbiz. klasrum at libro. malawakan ang mayoryang namumuhay sa mababang antas ng kalidad ng buhay—walang politikal. ang dibisyon ng gawain ng mga ito. Pero kung kulang naman ang pondo para sa edukasyon—kulang ang guro.At ito ang hindi na lamang paglalagay sa kahon kundi ang pagpipinta ng may kapangyarihan sa sarili nitong kanto. nilikha ang balita hindi pa para malaman natin ang kaganapan sa kapaligiran kundi para kumita ang nagmamay-ari nito. pero ang uwi ay ang pera mula sa bulsang ipinapatangkilik ito. sa mas malakihang pambansang kalagayan na mas tunay ang iilan lang ang may kapangyarihan at kakayahang makapamili at kung gayon. ang live coverage kuno ng mga pangyayari. Nissen’s Ramen at Papaya Soap. ang pagbibigay ng balita. Kundi man iisipin ng mamamayang manonood na mabuti na lamang at mayroon pang mas masahol ang lagay kaysa sa kanya o talagang ganyan lamang ang buhay na napili ng napanood niya o pinili . Sa huli. bumagyo o sumabog ang bulkan. Tulad ng diyaryo. serbisyo-publiko ng negosyo para ipatangkilik sa malawakang mamamayan. ang kawanggawa portion. Globe at Smart. pang-ekonomiko at kultural na karapatan— ano ang puwang ng kurikulum ng Makabayan? Hindi ba’t ipatanggap sa kanila ang kaayusang nagpapahikahos sa kanila. ibinebenta rin ang mga artista ng kompanya ng telebisyon. ang paglapat ng musika sa bawat segment at ang hyper na pamamaalam ng host) hanggang sa kung sino ang makakabili ng akses sa cable at digital television. internet at iba pa —ay nilalahukan na ng partisipasyong makakapanghimok ng manonood para makapanghimok ng advertisers na bibili ng segundo at minutong placements. ang host na naghahatid ng balita nito. Kailangan ng kultural na produkto ng media at teknolohiya para ito malawakang lumaganap. Sa pagitan ng pagbebenta ng Sun Cellular. Sa isang banda. at maging ang mga product launch at political caucus na nanghihimok pa rin ng matinding konsumerismo. cable television— anong pagtutumbas ang magaganap? Sa kabilang banda. halimbawa. Ang kulturang popular ay kulturang nilikha ng kapital. tila marami na tayong alam at maari na tayong pumila ng madaling-araw at maging kontestant sa Game Ka Na Ba gayong ang serbisyo-publiko ay naghahatid lamang ng sandamakmak na trivial information na hindi naman pakikinabangan kapag lumindol. At pati naman ang media at teknolohiya—mula format ng programang balita (ang tambalan ng lalake at babae. sa kanilang magulang. ang daloy ng pagbabalita. sa kanilang mga guro at manggagawang pang-edukasyon sa pamamagitan ng pagplakda ng mga ideal na hindi naman magiging paborable sa mga tulad nila? At ito rin ang ginagawa ng kulturang popular. nilalayon niyang mabigyan ng tumbas na paborableng kabuhayan ang mag-aaral kahit ano pa man ang matapos niyang antas. internet akses.

tila may direktang impak na ang kulturang popular sa literasi ng mag-aaralmanonood. Sa isang maliit na seksyon ng kurikulum ng Makabayan. hanggang literasi o ang paraan ng pagbasa na sa kalakhan pa ay imformatibo kaysa kritikal ang naipapalaganap. Kung gayon.para sa kanya. Media at Kulturang Popular Malaki ang papel ng media sa pagpapalawak at pagpapalalim ng kulturang popular. Sa kabilang banda. ang mayroong buong akses sa kurikulum ng Makabayan—lalo na kapag tinignan ang suggested activity. walang pambili ng libro. Ibig kong sabihin dito. At ito ang nais kong pagtuunan ng iba pang pansin sa sanaysay—ang pagkakahalintulad na operasyon ng kurikulum ng Makabayan at ng media sa pagkahon at paglusaw ng aspirasyong makabayan. sa malawakang proliferasyon ng media. ang kurikulum ng Makabayan ay lumilikha at tinutumbasan ng lampas na pagnanasang panlipunan hiwalay sa aktwal na materyal na kalagayan at dahil nga hiwalay. at itinuturo sa mag-aaral ang mga lunan na kanyang dapat malaman at pagambisyunang mabisita! Tulad ng media. Sa kabilang banda. salat sa pagbayad ng miscellaneous fees. nililikhang tulay sa pagitan ng kosmopolitan at urbanisadong pagnanasa at ng malawakang kahirapan at karahasan. o sa maraming pagkakataon. mediated (pinatagos at intervened ng media) at overdetermined (kay Althusser na konsepto . lalo na sa hanay ng underclass). ano ang ipinagkaiba ng kurikulum ng Makabayan at ng kulturang popular sa pangkalahatan o media sa partikular? Sa isang banda. o gusto niyang makilala kung ito ay artista o basketbolista. ang mismong kasalatan sa edukasyon ang nag-udyok na ang matutunan ng mag-aaral ay sinusupplement kundi man pangunahin nang nakukuha sa media at iba pang lagusan ng kulturang popular. kung kanino nanggaling ang kanyang kalagayan at mga karapatan? Sa isa pang seksyon. inuugnay ang paggawa sa Diyos! Ano ang papel ng Diyos sa pagtutumbas kung bakit mahirap kumita ang manggagawa. Hindi nga ba’t hindi magiging popular ang kulturang popular kung walang media na nagbibigay katangian ng mass (pangmalawakan. halimbawa—at sa kulturang popular ay ang nakakaangat sa lipunang lubos na mababa lang naman din ang minimum na standard ng buhay. kung kanino ito aasa kapag nadedehado. taliwas na imformasyon at paraan ng pagsusuri. isa ring mamamayang tila hindi niya kilala kung ito ay kriminal o politiko. bahagi ng pag-aaral ay ang pagtukoy ng mga lunan ng turismo at pasyalan! Gutom ngang pumapasok ng klase.

Tila mas naninikip ang mga dibdib ng mga tao sa proliferasyon ng sex videos nina Piolo Pascual at Ethel Booba kaysa sa 66 na pinatay na peryodista simula pa 1986 at 49 na aktibistang lider ng mga progresibong organisasyon simula noong 2001.” Kagyat tayong ginagawang poder ng paglilingkuran at hinihimok tungo sa mabuting pagkamamamayan. Ang balita ay nagiging showbiz at ang showbiz ay nagiging balita. Itinatago ng industriya ng media ang kanyang sariling interes sa pamamagitan ng paglalatag ng mga misyong pangkorporasyon. Minamaso ang serbisyong ito na tila nga ba hindi nakakawing sa pangunahing interes ng industriya ng negosyo. Nagbabalita ito para kumita. Ang korporasyon na nagpasikat sa mga personahe sa multi-media na telebisyon. Ang media ay ipinopostura bilang egalitaryo. nakikipagkapwa-ko-mahal-ko para kumita. Walang self-reflexivity ang media dahil tila hindi nito pinag-uukulan ng interes ang sarili gayong wala naman talaga itong layunin. Ginagawa ang pagkita na tila nanunuluyan sa mamamayan at sambayanan. may periodikong serbisyo publiko ang media lalo pa sa pahanon ng likhang tao’t kalikasan na disaster.” kumpleto sa music track sa pagdulog ng pinakamarahas na karanasan sa krimen. tulad ng kalakaran sa negosyo. Serbisyo-publiko sa pamamagitan ng pagbibigay ng impormasyong makakapagpadesisyon sa mamamayang manonood-tagapakinigtagapagtangkilik tungo sa ikabubuti ng kanilang panlipunan at historikal na posisyon. kaya paratihan. Hinihimok tayong magbigay sa mga nasalanta ng bagyo at pagguho ng mga kabundukan kahit pa walang paghihimok na tumulong sa pagsasakdal ng mga salarin gayong nasa puwesto naman para gawin ito. tulad ng “in the service of the Filipino people. kung saan ang media ay may malaking bahagi dito)? Matingkad ang media sa pag-unawa kung paano gumagana ang kulturang popular. Sa kasalukuyang punto ng ating pagtunghay sa telebisyon. kawalang-katarungan at kahirapan. Sila na may kontrol sa industriya ang siyang may hawak ng mga iba’t ibang pinto nito—mula sa sandamakmak na aspirants ng star searches hanggang sa grupong exklusibong humahawak ng kanilang . pelikula. may misyon at serbisyo ang pangunahing layunin. at ang mga ito ma’y ginagawang endorsers na manghihimok sa odyens na tumangkilik ng mga produkto. umuugnay sa mga kapuso’t kapamilya para kumita.ng interrogated ng mga aparato ng estado. publikasyon. musika at radyo ay siya ring gumagawa sa mga naturang personahe— tulad ng 24 oras na serbisyo ng pandesal de pugon--bilang pinakamainit na balita. Sinasambit ng media na para ito sa paghahatid ng balita at programang walang pinapanigan. kundi kumita. ang balita ay nagiging “infotainment. Ibinebenta ang mga tagapaghatid ng balita bilang mga personahe ng showbiz.

hotel at turismo. hanggang sa may dambahin ang masa bilang natatangi. Bahagi ang media ng sektor ng serbisyo (service sector) na nagbibigay-diin sa mga negosyong hindi lumilikha ng produktong yaman kundi ng finansyal na yaman. na kakatwa ang salita dahil sabayan nitong natuhog ang dalawang akto na kalahok sa serbisyo-publiko ng media. Namimili tayo ng impormasyon na papaniwalaan. pupulbusin ng mismong korporasyon ang mahabang maigsi nitong komersyal na buhay hanggang sa marami sa kanila ang matira na lamang sa laylayan—mga labi at latak ng nauna’t nagtangka. Sa huling usapin. Sa bawat pagtext sa Debate. fastfood at retail. ang artista bilang komersyal na santo at ang korporasyon bilang dambana ng pangangailangan. At sa hampas ng neoliberal na globalisasyon. mall at bar tour. pananalig at pagasa. Kabilang sa sektor ng serbisyo ang entertainment. hanggang sa recording studio na maglalabas ng kanilang album at magtitiyak ng kanilang promotion sa mga fiesta. Sa aking palagay. Lumilikha ang media ng dating ng pag-asa para sa konsumerista—na kahit wala siyang kakayahang bumili ng pinakabagong modelo ng cellphone ay magiging mulat naman siya sa pamamagitan ng malawakang direkta at pisan na marketing sa kaalamang mayroon nang modelo at produktong hihigit pa bago pa man .training. hanggang sa drama serye. At ang kawawang Cinderella/o. hindi naman nagsisinungaling ang media kapag sinabing serbisyo ang hatid nito. paninindigan. tila at aktwal na ipagpapatayan. mabuting mamimili. Ang dulot ng lahat ng kaganapan sa media ay ang konstruksyon ng afekt o dating na nagbibigay-diin sa panggitnang uring konsumeristang identidad. ang lahat ng serbisyong kalahok nito ay unti-unti nang binubuksan para sa kompetisyon at partisipasyon ng mga higanteng manlalaro. ang usapin at identidad ng pagkamamamayan (citizenship) ay pumapailalim na lamang sa mas binibigyan ng importansyang identidad ng konsumerista. papanigan. pagpila ng kontestant at papili ng home partner. personahe at korporasyon ay nagtitiyak na ang fans ay hindi lamang mga sekular na relihiyoso kundi mga mamimili. noontime show at gameshows na kanilang lalahukan. Ang interaktibong partisipasyon ng fans. at sa maraming pagkakataon. nagtagumpay pero hindi lubos. edukasyon at kalusugan. Ang papel ng ganitong media ay para bigyan ng paglilimian at pagpipilian ang mamimili kundi man para makapamili ito o maging mulat man lamang sa aspirasyon ng posibilidad. tinangkilik sa isang partikular na panahon at pangangailangan ng fans at mamimili. Ang mabuting mamamayan ay sa unang usapin. tinutunghayan ang manonood bilang hayagang kinakausap para mamili (to choose at to shop). sa direktang pag-adres ng tagapaghatid ng balita.

kung bata’t may determinasyon. tulad ng pangaraw-araw na aktibidad ng malling at panonood ng sine. Sa kabilang banda. Tinatanggap ang mga debate sa loob at katuwang na labas ng mga sperong ito gayong sa huli. kundi ng pagtatanim sa puwang ng mismong infrastruktura sa alternatibong kakanyahang panunuri o kritikalidad sa mismong operasyon at praxis ng media. Pero may nababago at may mababago kahit paano—ito ang pananalig kaya marami pa rin ang nakikibaka mula sa loob nitong spero. higit sa lahat. Ang puwang sa edukasyong media ay ang paglalatag hindi pa ng fundasyon dahil hindi naman kohesibong infrastruktura ang pag-aaral ng media o ang tertiaryong edukasyon. ang pag-aartista sa pangunahin at pagmomodelo. ginagawang plebisito ang kumpiyansa sa ating panggitnang uring konsumerista at postmodernong pagkatao. magkahalintulad na spero ang media at edukasyon dahil mayroon itong kakanyahang maging pro-active sa transformasyong panlipunan. sa huling usapin. Iisipin ng mambabasa nitong introduksyon na napaka-party pooper ko naman gayong kay raming ligayang handog ng pagtunghay sa mga texto-produkto ng media. maging ang pagiging pinakamagaling na a-go-go o macho dancer sa mga pipitsuging bars. maging bahagi at maging integral? Nakakalungkot na aminin na labas na ito sa poder ng kritikal na pagaaral ng media. Sa isang banda. Ginagawang abot-tanaw ng media ang pangarap tungo sa posibilidad na akses sa komoditi. Ang saya-saya ng mundo ng showbiz na kasalukuyang nagbibigay ng lehitimong akses sa iba pang tradisyunal na pag-aaring kapital—lupa at finansyal na yaman. kasama ng napakaraming nag-aaral para maging media practitioners rito. pagiging beauty queen o bikini winner. Tayo na mamimili ay overdetermined naman ng aparato ng media— katuwang ang iba pang ideolohikal at represibong aparato—ang ating pagkatao. ang produksyon ng impormasyon at kaalaman mula sa mga sperong ito ay nagtitiyak. Ang media advocacy ay kinakailangan ng paglahok sa mga aktwal na industriya ng media. Sa pang-araw-araw na seduksyon ng media. maging ng edukasyon. ng . Tila tayo nag-eehersisyo ng ating karapatan para sa impormasyon at pamimili gayong lahat ng ating kalistenikong pag-eensayo sa konsumeriso—pati na rin ng liberal na demokrasya—ay humahantong. sa sekundaryo ang panibagong pasaporte sa aspirasyon ng panlipunang mobilidad. hindi naman talaga nababago ang substansya ng mundo ng sperong ito.siya makabili ng kanyang maaabot-kaya. Hindi naman maitatatwa ang katangiang ito ng media—nakakapanghalina ang seduksyon ng konsumerismo at liberalismo. Kung maganda ang pangangatawan at makinis ang mukha. sa pagtataguyod ng negosyong interes ng media. Paano ko ito itatatwa sa napakaraming umaasang makilahok.

ay matutunggali lamang mula sa labas nito. Kaya ang kakanyahan ng edukasyong media ay ang pakikipagtunggali sa mismong refleksyon at representasyon nito: na ang texto-produkto ng media. sa edukasyong media na ang kinakausap ay hindi ang mismong negosyo ng media kundi ang itinatanging sektor ng edukador at skolar sa media. kasama ng kurikulum ng Makabayan. Hindi ituturo ng mismong media ang paraan ng pagbalikwas ng sarili nito produksyon at distribusyon ng produkto. Pero wala namang mundo na nasa labas ng mga magkakasalikop na sperong ito. Ang pagbabago—radikal at reformismo man—ay nangangailangang isaalang-alang ang intrinsikong hegemonikal na katangian ng mga spero. May tasitong pagtanggap na ang sperong intelektwal ay kapital na kayang bilhin at ipamili ng may hawak na aktwal na kapital. ang kritikal na pag-aaral ng media at ng texto-produkto nito—na siyang bumubuo. Kung gayon.substansasyon ng hegemoniya ng parehong naghahari at pinaghahariang uri. ay maaring makapagsilbing catalyst ng pagbabago. sa kasalukuyang antas ng negosyong media. ng literasi ng mag-aaral—ang maaring maging suplemento sa formal na edukasyon. kapag nabigyan ng substansya. kahit pa mas masayang tunghayan ang huli kaysa una. . Ang suplemento. Ang kritikal na media literasi ang maaring tignan na espasyo ng transformasyon sa makitid na pagitan ng mundo ng globalisadong karanasan nakatuntong sa malawakan ngunit napatahimik na karanasan sa kahirapan at karahasan at ng mundo ng edukasyon at kulturang popular.

Saanman ka man pumunta sa Metro Manila.com. kaya puwede ka nang mag-surf habang umiinom ng serbesa o ngumunguya ng tinapay. at internet ang mga kabataan. malaki ang paniwala ko na magiging pamantayan iyon sa mga susunod na gagawa ng kompiyuter sa Filipinas. Nagpatulong ako sa isang eksperto sa kompiyuter.. Kailangang maging bihasa rin sila sa wikang Filipino dahil magagamit nila ang wikang ito sa paglikha ng mga rebelde’t pambihirang pagpoprograma na magiging . pagpoprograma. Ang nakapanghihinayang ay kung gaano kahusay sa kompiyuter at internet ang mga kabataan. upang maisayos ang paglalapat o tumbasan ng mga salita mulang Ingles tungong Filipino at maiwasang lumitaw ang barok na salin. Sa maniwala kayo’t sa hindi. Mga kabataang ang iba’y sumusuway sa itinatakda ng pormal na edukasyon. Nagtagumpay naman sa aking palagay ang ginawa naming proyekto. Nauso rin ang wi-fi. Ang bunga ng aming pagpapagal ay makikita sa wikifilipino. Wika. at itatago ko sa pangalang Topz P. at Filipino ni Roberto Añonuevo Nakatutuwa at maraming kabataang Filipino na nahihilig sa kompiyuter.Kompiyuter. Naniniwala ako na hindi lamang dapat maging mahusay sa kompiyuter. sinimulan kong magsalin ng mga kodigo sa kompiyuter mulang Ingles tungong Filipino. nakakaligtaan naman nilang gamitin ang wikang Filipino upang gumawa ng programa para sa Filipino. Bagaman kinakailangang pinuhin pa ang nasabing salin. at masasabing higit na maganda kaysa sa Ingles na Tinagalog na ginawa ng Wikipedia Tagalog. Ngunit ang nakagugulat ay isinisilang ngayon ang bagong henerasyon ng mga Filipinong kabataang bihasa sa pagpoprograma ng kompiyuter. may mga internet café yata sa bawat kanto. ngunit dalubhasa sa larang ng kompiyuter at internet.

kasangkapan ng Filipino para sa pakikipagtalastasan at pagpapanatili ng seguridad. Kaya hinahamon ko ang mga kabataan ngayon na lumikha ng mas bago’t mas mahusay na programang ginagamit ang wikang Filipino. Nahuhuli ang Filipinas dahil lagi nating kinakausap ang mga banyaga at nakakalimutan nating mag-usap nang batay sa wika natin. At tiyak ko, kapag naipundar na natin ang diskurso batay sa wikang Filipino, matatakot sa atin kahit ang mauunlad na bansa, dahil nagsisimula na tayong magkaisa; at mapipilitang mag-aral sila kung paano tayo kakausapin alinsunod sa nais nating mangyari at sa wikang batid natin. Gamitin natin ang bagong teknolohiya upang isulong ang pagka-Filipino natin. Panahon na upang magwagi sa bagong himagsikan sa himpapawid, at magwagi nang lubos ang mga Filipino.

Ang Filipino sa Inhenyeriya
ni Carlito M. Salazar, PhD

Ang wika ay salamin ng kultura. Sa sariling wika lamang lubos na maipapahayag ng isang tao ang kanyang sarili, at sa wikang ito lamang siya lubos na mauunawaan ng iba. Kahit pa sabihing tayong mga Filipino ang pangatlong bansa sa buong mundo na may pinakamaraming mamamayang nakakaintindi at nakapagsasalita sa Ingles, mahirap pa ring mag-isip at magsalita sa wikang hindi naman natin kinagisnan at hindi ginagamit sa pang-araw-araw na pakikisalamuha sa ating kapwa Filipino. Noong ako’y nag-aaral pa sa kolehiyo at maging noong ako’y isang postgraduate student, kinakailangang basahin ko nang ilang beses ang libro para lamang lubusan kong maintindihan at matandaan ang leksyon na nasa Ingles. At kahit ngayong itinuturo ko na ang mga ito ay paulitulit ko pa rin itong binabasa upang maipaliwanag nang mabuti sa aking mga estudyante. Kung sa akin ay nangyari ito, bakit hindi mangyayari sa iba? Ito ang dahilan kung bakit minabuti kong ibigay ang lektyur ko sa inhenyeriya sa Filipino. Masasabing sa Kolehiyo ng Inhenyeriya sa Pamantasang De La Salle ay ako pa lang ang naglelektyur sa Filipino. Masasabi ring wala pang dokumentong karanasan ang Kolehiyo hinggil sa paggamit ng Filipino sa mga sabjekt pang-inhenyerira. Sa aking pagtuturo, halos ang kabuuan ng aking lektyur ay isinasahawa ko sa Filipino. Sa unang araw sa klase ay ipinaliliwanag ko sa aking mga estudyante ng hangga’t maaari ay Filipino ang gagamitin ko sa lektyur. Ikinakatwiran ko lamang na ako’y naghihirapang mag-Ingles. Wala namang reaksyong sumasalungat. Mandi’y tinatanggap nila ito. Sa

totoo lang, lumalabas ding bilinggwal ang pagsasakatuparan ng lektyur ko. At sa kurso ng mga diskusyon, karaniwang Ingles pa rin ang aming ginagamit para sa mga terminolohiyang pang-inhenyeriya. Sa katunayan, ang mga propesor na panig sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya ay nagmungkahing Ingles ang gamitin sa mga sumusunod na terminolohiya: adiabatic – adiabatic o adyabatic chemical reaction – reaksyong kemikal combustion – kombustyon engine – makina o engine enthalphy – enthalpy o entalpi entropy – entropy o entropi equilibrium – equilibrium o eqwilibryum fluid – fluid o fluwid free energy – free energy liquefaction – liquefaction pipeline – pipeline o payplayn pressure – pressure o presyur o presyon pump – pump o pamp refrigeration – refrigeration o refrigeresyon reversible process – reverible proseso o reversibol na proseso turbine – turbine, turbayn o turbino Sa aking pagtutuo ay napapansin ko na mas nalilito at nahihirapan ang mga estudyante kung babaybayin pa sa Filipino ang mga salitang nabanggit sa itaas. Ang opinyon ng ilang guro ay bakit pahihirapan pa ang mga mag-aaral kung mas maiintidihan at matatandaan naman ang mga terminolohiya sa orihinal na baybay ng mga ito. Ilang sarbey Noong ikatlong traymester ng taumpampaaralan 94-95, lahat ng sabjekt na hinawakan ko ay inilektyur ko sa Filipino. Gayunpaman, ang mga halimbawa at mga pagsusulit ay sa Ingles pa rin sa dahilang wala pa naman talang aklat pang-inhenreriya na nasusulat sa Filipino at ang Board Exam ay sa Ingles pa rin. Ang mga sabjekt na ito ay PROCDES (Process Design in Chemical Engineering), HEATTRA (Heat Transfer), CHECOMP (Computer Calculations in Chemical Engineering), at MOMETRA (Momentum Transfer). Sa huling araw ng lektyur, nagsagawa ako ng sarbey at hiningan ko ng opinyon ang mga estudyante. Ipinaliwanag ko sa kanila na babasahin ko ang mga isinulat nila matapos ang course card distribution upang hindi sila mangamba na baka maapektuhan ang grade nilka.

at 22 sa ikaapat ang pabor na Filipino ang gamitin para sa mga lektyur/diskusyon at sa Ingles naman ang mga libro. Industrial Engineering. Industrial Engineering) CHECOMP (3rd year. Chemical Engineering) 8 12 (67%)** 5(28%) 1 12 (43%)*** 8 (29%) 8 22 (63%)**** 5 (13%) 8 Samantala. tatlo sa pangatlo. Halimbawa: kors-course. Chemical Engineering) HEATTRA (3rd year. sinabi nila na: 1. . 5 sa ikalawa. Sanay na sila sa pagbabasa ng Ingles. sabject-subject. 3. Ang resulta ay ang sumusunod: Sabjekt Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 31 (70%)* Hindi Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 5 (11%) Bilinggwal PROCDES (4th year. payp-pipe. flanj-flange 2. Hindi standardized ang pag-ispel ng mga terminolohiyang Ingles sa Filipino. at ang mga librong aveylabol ay Ingles pa rin. Sa mga pabor na gamitin ang Filipino sa lektyur/diskusyon at Ingles pa rin ang libro at ibang babasahin.Ang tanong sa sarbey ay kung pabor ba sila o hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa pagtuturo ng mga sabjekt na pang-inhenyeriya. minor in Chemical Engineering) PROCDES (4th year. Nahihirapan sila sa pagbabasa ng Filipino at sa mga ispeling nito. Hiniling ko ring magbigay sila ng ilang puna at opinyon. 10 estudyante sa unang sabjekt.

Hindi naiilang ang estudyante. Hindi na doble ang dapat intindihinm ng estudyante—mahirap na ang teknikal sabjekt. 11. 3. 17. 14. Hihina lalo ang guro at estudyante sa Ingles.Mapapansin na malaki ang bahagdan ng mga estudyante na pumapabor sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya. 8. Nawawala ang barrier sa komunikasyon sa pagitan ng guro at mag-aaral. 3. 5. dahil ito ay internasyonal. 2. 7. Mas madaling maintindihan ang mga teorya at konsepto. karaniwang minimemorya lamang ng estudyante ang mga teorya at konsepto nang halos hindi nauunawaan. Nagpapatibay ng damdaming nasyonalismo 16. Ito naman ang mga puna ngmga mag-aaral na hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa klasrum: 1. mahirap pang mag-transleyt. . lalung-lalo na sa internasyunal. Nawawala ang limitasyon sa pagpapahayag ng mga ideya. 4. 12. 9. Mas buhay at informal ang diskusyon. 10. 13. Ang mga libro ay Ingles. Hindi tayo aasenso sa negosyo. Hindi pa panahon at mawawala ang pagiging competitive natin sa mundo. Naiistimulate ang pag-iisip ng estudyante. 2. 4. 15. 5. 6. at dapat simulan ito sa elementarya at hayskul. Ito ay isang mahalagang signal ng pagtanggap ng mga estudyante sa Filipino. Mas relaks at at-ease ang mga estudyante. mahirap pang magintindi at magtransleyt sa Ingles. Mas nakakalito ang Filipino. Narito ang mga puna ng mga mag-aaral na pabor sa paggamity ng Filipino sa loob ng klasrum: 1. Siguro sa susunod na henerasyon na lang magsimula sa Filipino. Kung ang diskusyon at mga babasahin ay Ingles. 7. 6. Ingles na ang kinalakihan at Ingles ang medium of instruction sa halos lahat ng kurso. mas nagpapartisipeyt ang mga estudyante. Bentahe ang Ingles. Nawawala ang tensyon sa loob ng klase. Mas madaling maiassociate ang mga pinagaaralang teorya sa pang-araw-araw na buhay. Mas madaling maitanim sa isipan ang mga leksyon. Mas komportableng gamitin ang Filipino at mas madalinmg maihayag ang sarili. Friendly ang atmosphere. 8. napapadali ang proseso ng pag-aaral.

Isa pa ring kapansin-pansin sa sarbey: mas rekomendado ng mga estudyanteng may dugong Chinese ang paggamit ng Filipino. Mga Hinaharap Nakikita natin na marami na rin sa mga mag-aaral ang bukas ang isipan sa paggamit ng Filipino sa klasrum. Samakatuwid. RELSFOR. sa aking palagay ay marami pang hamon ang kakaharapin sa paggamit ng . HISTORY. At hindi naman kailangang mawala ang Ingles sa atin.Marami sa mga hindi pabor na gamitin ang Filipino sa mga teknikal sabjekt ang nagsasabing okay naman daw ito sa mga hindi teknikal na sabjekt tulad ng JPRIZAL. bakit hindi natin gawin? Mga Hamon sa Pagtuturo sa Wikang Filipino ng Inhenyeriya ni Rosemary R. kung ang isang aralin ay maipapaliwanag at maiintindihan nang maigi sa Filipino. na lahat tayo’y makakapagisip-isip na higit na mainam gamitin ang Filipino sa anumang larangan sapagkat dito tayo kumportable. Subalit sa panig ng mga guro sa inhenyeriya. FILIPINO. Ang Filipino ay may likas na talino sa wika. maliit pa rin ang bahagdan ng pabor dito. rehiyonalismo pa rin ang dahilan. At isipan natin. Gusto lang nating padaliin ang proseso ng pag-intindi sa larangan ng inhenyeriya sa pamamagitan ng wikang Filipino. At mas madalas. lalung-lalo na sa lektyur at diskusyon. mapapansing sa pang-araw-araw na komunikasyon ay madalas na nilang ginagamit ang Filipino. Seva Ang pagtuturo ang isa sa mga paraan upang mapaunlad ang antas sa paggamit ng wikang Filipino sa ating sosyedad. Gayunpaman. darating din ang panahon. LITERATURE at iba pang maynor sabjekts. Gayunpaman. Madali siyang matuto ng kahit anong wika kung kinakailangan.

Isang paraan upang mabigyan ito ng solusyon ay ang paghikayat sa mga guro na gumawa ng pananaliksik sa wikang Filipino. Upang matupad ang solusyong ito. Para sa ibang tao. magmumukha talagang Taglish o Enggalog ang pambansang wika natin. Para sa kanila ay baduy ang mga salitang ito. Dapat daw na ariiin na lamang ng Filipino ang mga salitang tulad ng calculus dahil hindi na naman talaga ito maisasalin. ang nagsasalita ng Taglish ay walang kasanayan sa parehong wika. Minsan. Gayunpaman. Gayunpaman. Isa pang suliranin dito ay ang hindi paggamit ng mga guro ng Filipino sa pagtuturo. hindi na kailangang isalin ang mga termining Ingles sa Filipino. na hindi sinasang-ayunan ng nakararami. kailangan lamang na may magsulat ng aklat sa wikang Filipino sa inhenyeriya. at iba pang konsepto sa inhenyeriya. Ito alamng ang paraan upang masanay ang ating mga mag-aaral na umintindi ng mahihirap na konsepto at bumuo ng mga idea sa wikang Filipino. Mechanics. Paano nga ba isasalin sa kakaunting salitang Filipino ang salitang Calculus. Kaya nga lamang ay mababa lamang ang antas ng wikang naiintindihan ng mga estudyante sa Filipino. Nakakalungkot isipin na maraming mag-aaral ngayon na hindi makagawa ng isang magandang komposisyon sa wikang Filpiino ngunit magaling sa wikang Ingles. Ito ay dahil lahat ng mga materyal na ginagamit ay sa wikang Ingles nasusulat.wikang Filipino sa ating mga paaralan lalo na sa kolehiyong aking kinabibilangan. may iminumungkahing solusyon sa suliraning ito. Kung ganito ang mangyayari. Maraming estudyante ang nababagot sa mga gurong diretsong Ingles ang pagtuturo dahil tila wala itong “dating” sa estudyante. Wala pang akalt sa inhenyeriya ang nasusulat sa Filipino at mahirap namang isalin ang mga terminolohiya sa Filipino. kapag naisalin naman ang salita sa Filipino ay hindi naman kaaya-ayang pakinggan o di-kaya ay nawawala ang tunay na kahulugan nito. Ang mga eksamen sa klase ay nasa Ingles at ang Filipino ay ginagamit lamang ng ibang guro sa pagpapaliwanag ng mga mahihirap na konsepto. Maaari nating bigyan ng insentibo ang mga guro sa agham at inhenyeriya na gumawa . bilang isang guro na gumagamit ng Filipino sa klase ay napansin lp na higit na naiintindihan at nabibigyan-halaga ng mga estudyante ang pagpapaliwanag sa Filipino. Kung ipagpapatuloy ng ating mga kababayan ang pagsasalita nito ay magiging bahagi na rin ito ng ating wila. Kapag ginamitan mo na sila ng mga salitang “ngunit” at “sapagkat” ay natatawa na sila at tila galing ka sa ibang planeta. Sa aming kolehiyo ay hindi popular ang paggamit ng wikang Filipino. ang Kolehiyo ng Inhenyeriya. Ayon sa ibang eksperto sa wika.

sa ngayon. ang pamahalaan lalo na. Isa pang naiisip kong solusyon dito ay ang pagpaparami ng mga unit ng Filipino sa kolehiyo. Noong ako ay nag-aaral ay panay panitikan lamang ang aming tinalakay sa Filipino. kahit alam nilang mahihirapan sila sa pagsasalin ay mayroon namang insentibo silang matatangap. Sa pamamagitan nito ay nasasanay ang mga estudyanteng magsulat sa Filipino. Dahil dito. wala akong nakukuhang suporta sa maraming kasamahan ko o kahit sa aming mga estudyante. Sana naman ay mamulat ang ating pamahalaan at mga kababayan na panahon na upang palaganapin natin ang paggamit ng ating pambansang wika sa anumang larangan. Matutulungan siguro tayo rito ng mga institusyon sa gobyerno na naglalayong paunlarin ang paggamit ng ating wika. Halimbawa. Gayunpaman. kung inhenyeriya ang tinuturuan. Kailangan nating gumawa ng aksiyon. hindi rin kami natutong magsulat ng mga teknikal na ulat. Sa ganitong paraan. Umaasa ako hindi lamang ito nakatulong upang maintindihan kung bakit napakahirap paunlarin ang paggamit ng wikang Filipino sa inhenyeriya kundi natulungan din kaming mga inhinyero na magamit ang Filipino sa aming napiling propesyon.at magsulat ng kanilang mga pag-aaral sa Filipino. Kaugnay nito ay dapat ding ibagay ang pagtuturo ng Filipino sa kolehiyong tinuturuan. . dapat ay tinuturuan din silang magsulat sa Filipino ng kanilang mga ulat sa klase o ulat na nauukol sa kanilang mga eksperimento at tesis. upang ang Filipino ay makilala bilang wika ng mga may pinag-aralan. Isa ako sa kakaunti na umaasang magamit ang Filipino sa pagsusulat ng mga ulat na teknikal at gumawa ng aklat sa Filipino. Ang mga nabanggit kong ito ay ilan lamang sa aking mga karanasan at idea sa paggamit ng wikang Filipino sa pagtuturo sa aming kolehiyo.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful