Ang Filipino at Tagalog, Hindi Ganoong Kasimple

ni Ricardo Ma. Nolasco, Ph.D.

Sa maraming Pilipino, ang wikang pambansa lamang ang maituturing na wika,
at lahat ng iba pang salita ay mga diyalekto. Hindi tama ito. May mga paraan ang mga pantas-wika o linguists para malaman kung ano ang wika at kung ano ang wikain o diyalekto. Ang batayan ay kung nagkakaunawaan ang dalawang nagsasalita. Kapag hindi sila nagkakaunawaan, nagsasalita sila ng magkaibang wika. Kapag nagkaunawaan, nagsasalita sila ng parehong wika o diyalekto ng isang wika. Walang bale kung ang pananalita ay may lima o isang milyong tagapagsalita; kung mayroon itong panitikan o wala; o kung sinasalita ito sa isang baranggay o sa buong probinsya. Hindi mapagpasya ang alinman sa mga ito sa pagkilala sa kung ano ang wika at ano ang diyalekto. Sa batayang ito, ang Ilokano, Sebwano, Kapampangan, Pangasinan, Hiligaynon, Bikol, Butuanon at Meranao, kung magbabanggit ng ilan, ay hindi mga diyalekto kundi ganap na mga wika. Diyalekto o wikain ang tawag sa baryasyon ng isang wika, gaya ng Dumaguete-Cebuano, Davao-Cebuano at Iligan-Cebuano. Ang Komisyon sa Wikang Filipino o KWF ay nakapagtala ng may 170ng wika sa bansa. Maaaring umabot sa 500 ang mga diyalekto. Pangsampu tayo sa may pinakamaraming wika sa daigdig. Nangunguna ang Papua New Guinea. Ang “Tagalog.” “Pilipino,” at “Filipino” ba ay magkakaibang wika? Hindi. Ang mga ito ay mga baryasyon na “mutually intelligible” at samakatwid, ay kabilang sa iisang wika. Ayon sa KWF, ang Filipino ay ang uri ng wika na sinasalita sa Metro Manila at iba pang punong-lunsod na pinagtatagpuan ng iba’t ibang grupong etniko. Ito ang pinakaprestihiyosong uri ng Tagalog at ang wikang ginagamit ng masmidyang pambansa. Ang isa pang panukat para makilala ang isang wika sa isang diyalekto ay: ibang gramatika, ibang wika. Iisa ang gramatika ng “Filipino,” “Pilipino” at

1

“Tagalog.” Magkakapareho ang ginagamit nitong mga pananda (ang, ng at sa); mga panghalip-panao (siya, ako, niya, kanila, atb.) panghalip-panturo (ito, iyan, doon, atb.); pangatnig (na, at at ay); kataga (na at pa); at panlaping makadiwa –in, -an, i- at –um-. Sa madaling salita, magkaparehong gramatika, magkaparehong wika. May ilang taga-akademya na nagsasabing ang Tagalog ay “purista” at ang Filipino ay hindi. Para sa kanila, ang “pulong” at “guro” ay salitang Tagalog samantalang ang “miting” at “titser” ay salitang Filipino. Gayon man, ang panghihiram ng salita ay hindi mapagkakatiwalaang batayan sa pag-iiba ng wika sa diyalekto. Lansakan ang ginawang panghihiram ng Zamboangueño (Chavacano) sa Espanyol subalit nakabuo ito ng ibang gramatika. Hindi ito nauunawaan ng mga nagsasalita ng Espanyol. May mahalagang gamit din ang “purismo.” Ang tinutukoy ko rito ay hindi ang purismong pinagbungahan ng mga salitang gaya ng salumpuwit at salipawpaw. Ang salumpuwit ay pinaikli ng “pangsalo ng puwit,” at ang salipawpaw ay nanggaling sa “sasakyang lumilipad sa himpapawid.” Inimbento ang mga salitang ito noong mga 1960 para gawing “puro” ang wikang pambansa. Sapagkat palasak na ang silya at eroplano, ang ganitong uri ng purismo ay hindi nagkaroon ng kabuluhan at itinakwil ng mamamayan. Tinatangkilik ko ang purismong gumagabay sa paggamit ng mga salitang gaya ng gasang. Ang gasang ay Sebwano at Tagalog para sa “coral” at ang kagasangan naman ay nangangahulugan ng “coral reef”. Kung patuloy nating gagamitin ang terminong Ingles para sa konsepto, o magkakasiya na lamang sa ponetikong baybay na koral rif, ang katutubong salita ay mamamatay. Hindi tayo dapat matakot na turuan ang madla ng bagong mga salita kung ito’y eksakto at angkop para sa okasyon. Subalit kung ito ma’y simpleng Tagalog o malalim na Tagalog, puro o haluhalong Tagalog, ito’y Tagalog pa rin. Nabibilang pa rin sa iisang wika. Kung gayon, bakit natin kinailangang magpalit ng pangalan buhat sa Tagalog, patungo sa Pilipino at pagkatapos sa Filipino? Ang mga dahilan ay may kinalaman sa aspektong panlipunan o sosyo-pulitikal ng wika. Buhat sa isang wika ng mga taal na Tagalog at probinsyang Tagalog, naging wika na ito ng mamamayang Pilipino. Naging pambansa ang naturang wika. Mas marami nang nagsasalita ng Tagalog na hindi taal na Tagalog. Batay sa sensus ng 2000, 9 sa 10ng Pilipino ang nagsasalita at nakakaunawa ng Tagalog, magkakaiba nga lamang ang antas ng kasanayan. Kahit sa dulo ng timog, gaya ng Tawi-Tawi, ay may nagsasalita ng wikang pambansa. Sa pamamagitan ng wikang pambansa ay nagkatotoo na ang pakikipag-usap na inter-etniko. Salamat sa TV, radyo, komiks, paglilipat-tahanan at sistemang pang-edukasyon.

2

Ngunit, karamihan sa ating mamamayan ay nagsasalita ng unang wika na naiiba sa Tagalog. Ang Sebwano ay unang wika ng may 18.5ng milyong tagapagsalita, sunod dito ang Ilokano na may 7.7ng milyon, Hiligaynon na may 6.9ng milyon at Bikol na may 4.5ng milyon. Ang Tagalog ay may 22ng milyong taal na tagapagsalita. Ang mga di-taal na tagapagsalita ng Tagalog ay naiimpluwensiyahan ng palabigkasan at gramatika ng kanilang unang wika. Halimbawa, ang salitang manî (may impit na tunog sa hulihan) ay binibigkas na mani (walang impit na tunog) ng isang Ilokanong nagsasalita ng Tagalog. Dahil dito, nagsulputan sa buong bansa ang mga baryedad pangrehiyon ng Tagalog. Tinatanggap at kinikilala na ang mga ito na bahagi ng wikang pambansa. Ang Ingles ay pangalawang wika rin ng maraming Pilipino. Gayon man, higit itong prestihiyoso kaysa Filipino. Ayon sa surbey noong 2006 ng Social Weather Stations, 7 sa 10ng Pilipino ang nakakaunawa at nakakabasa sa Ingles. Halos kalahati (48%) ang nagsabing nakakasulat sila sa Ingles at sa ikatlo (32%) ang nagsabing nakakapagsalita nito. Ito ang magpapaliwanag bakit kadalasa’y pinaghahalo ng mga Pilipino ang Ingles at Filipino. Tinatawag ito ng marami na “Taglish.” Sa ilan, ito ay kapag sinisimulan mo sa Ingles o Tagalog ang pangungusap, tapos you switch to another language sa parehong pangungusap. “Taglish” din ang tawag kapag ginagamit mo ang gramatika ng Tagalog ngunit bokabularyo naman ng Ingles. Napakalawak na ng panghihiram ng Filipino sa Ingles kaya mahigit sa 1,500ng salitang Ingles ang natagpuan nang tatlong beses sa isang corpus ng isang milyong salitang Filipino. Ito ay ayon sa isang pag-aaral noong 1998 na nagmungkahing ang pinakagamiting salitang Ingles gaya ng okey, mommy, pulis, daddy at mister ay bahagi na ng Filipino. Noong 1987 ay pormal nang kinilala ng mga pinuno ng ating bansa ang wikang ito na ginagamit ng mga Pilipino bilang lingua franca nila. Tinawag nila itong “Filipino” na may “F” bilang hudyat na ito ay isang wikang batay hindi lamang sa Tagalog kung hindi sa iba pang mga wika ng Pilipinas at dayuhang wika. Nais din nilang ihiwalay ang wikang ito sa “Pilipino” na ipinalalagay nilang “purista”. Gayon man, hindi alintana at walang pakialam sa mga pagtatalo ang mga gumagamit ng pambansang wika. Dalawampung taon matapos mabigyan ng pangalang Filipino ang kanilang wika, ang tawag nila dito ay Tagalog pa rin. Sa maraming talakayan, tinatanong din ako kung ano ang nararapat na itawag sa ating wika, sa tao o sa ating pagkamamamayan at sa ating bansa. Lagi kong sinisimulan ang aking pagsagot sa pagsabing depende sa kung anong wika ang ginagamit. Kung sa Ingles, ang ating wika ay “Filipino”, ang tao o ating pagkamamamayan ay “Filipino” at ang ating bansa ay “Philippines.” Kung sa wikang pambansang tinatawag na Filipino, ang ating wika ay “Filipino”, ang tao o ating pagkamamamayan ay “Pilipino” at ang ating bansa ay “Pilipinas.” Hindi ko ipinapayong gamitin ang “Filipinas” para sa ating bansa, at “Filipino” para

3

4 .sa tao o ating pagkamamamayan sapagkat salungat ang mga ito sa opisyal na pagtutumbas.

At ikatlo. na pinamagatang “When Does an Error Become a Feature of Philippine English?” at nagpapatunay sa teorya ni Teodoro Llamzon na may uri (variety) ng Ingles na maaaring tawaging Philippine English. ang Tagalog klasiks. wala ni isang Filipino na nakapagsasalita ng Standard American English. Ikalawa. para sa mga editor ng Harper. ang komersyal sa telebisyon na nagpapakita na ang maling ginagawa ng matanda ay nagiging tama para sa bata. “The perfect coordinate bilingual is a myth” (126). “a variety of English at par with American. ang mga pinakamagaling gumamit ng wika ay ang mga manunulat. FSC. Ano nga ba ang usage? Ayon sa Longman Guide to English Usage. “usage is the way in which words and phrases are actually used in accepted practice. Una.Ano ang Pagkaiba ng Filipino sa Tagalog? ni Dr. na ginagamit sa Harper Dictionary of Contemporary Usage. ang artikulo ni Brother Andrew Gonzalez. Ayon kay Gonzalez. Canadian and other varieties of English in formerly colonized countries in Asia and Africa” (110). British. na ang mga tuntunin ng wika ay dapat ibatay sa aktuwal na gamit ng mga pinakamahusay na gumamit ng wika – “the standards of linguistic usage adhered to by those who use the language well” (xiv). Dahil dito’y dapat ituring na diyalekto ng Ingles ang Philippine English. ang panuntunan sa wikang Ingles. di ang Filipino komiks.” -Anonymus Tatlo ang given ko. aniya. as distinct from what abstract theory might predict” (742). Ipakikita ko na iba ang aktuwal na gamit ng wika kaysa iniuutos ng . Ipakikita ko na ang mga inaakala nating kamalian sa paggamit ng Tagalog ay palatandaan na mayroon na palang uri o diyalekto ng Tagalog na maaaring tawaging Filipino. Australian. Cruz “Ano ang pagkakaiba ng Filipino sa Tagalog? Ano pa. Isagani R. Ipakikita ko na ang ginagawa ng nakatatanda sa atin sa paggamit ng wika – ang mga batikang manunulat – akalain man nating mali ay nagiging tama para sa ating mga batang sumusunod lamang sa kanila.

at makakahalata. Aquino de Belen. Magsisimula ako sa pamamagitan ng isang quiz. Hindi ko alam kung sino ang nagsabi sa mga gurong ito na mali ang paguulit ng pantig ng unlapi sa mga salitang nagsisimula sa panlaping maka-. 1906: 537) • Nakakagulat ang putok. Santos.. pero hindi si Lope K. Abueg.. 1971: 74) • “Galit ang lahat sa ‘kin .. 1982: 161) • “Nagpi-pills ako!” amin ni Rica. atbp.. Medina Jr. pero ikaw .” (Virgilio S. 1939: 286) • Siya ang lalong nakakaalam. 1991: 145) • Lasing na ako. Balagtas.. (B. Dapat sa Iyo. ‘Wag Kang Magpahuli sa Mamang Salbahe.. wala kang sinabing masama laban sa ‘kin!” (Lualhati Bautista. (Lope K. Balarila ng Wikang Pambansa. dahil pantig ng unlapi ang inuulit at hindi pantig ng salitangugat. Tutubi. Kung Sino ang Kumatha kina Bagongbanta. pati na wika. Alin sa mga pangungusap na ito ang may mali? • Ang pagkaramdam ay isinisigaw din ng nakakaramdam at di ng mga nanonood lamang. nakakaalam. pero hindi ko sasabihin at lalong hindi ko aaminin kung may makakahalata.. (Liwayway Arceo. Santos.” 1970: 56) Ayon sa maraming guro sa hayskul na panahon pa ni Bernardo Carpio nagtuturo. at barongs. Almario. 1983: 105) • Nang mga panahong iyon. Hanggang sa Kabila ng Langit.. (Genoveva Edroza Matute. Ossorio. 1992: 102) • Naka-barongs [mabilis ang bigkas] ang mga gurong lalaki at ang ilang pinunong namamahalan sa halaga ng ternong amerikana’t pantalon bukod pa sa lubhang naiinitan (Abril ngayon). mali ang nakakaramdam. (Efren R. (Jun Cruz Reyes. Moog. pati si Joanna . At tapos na ang Araw ni Balagtas. “Liham sa Kabataan ng Taong 2070. pati ang sariling parents ko . Ang mga baro’t saya.abstraktong teorya o ang tinatawag nating balarila.” 1988: 270) • Gumamit man ng panawagan. S. Maikakahon na’t maitatago nang mahigpit upang ilabas na muli sa isang taon.. Herrera. Banaag at Sikat. nakakagulat. napipigil ng siste’t pag-uusisa ang tinig tungo sa pagpapamalas ng tinatawag ng mga New Critics na “disiplina sa damdamin” at “sopistikasyon. “Isang Sulyap kay Kapulong.. Tutubi. Isumpa!. (Lope K. Ang talagang sinabi ni Santos sa . haling na haling si Abadilla sa Freudian fantasies – nagkatusak noon ang mga aklat ni Freud sa sikolohiya at psychoanalysis. barongs na yari sa telang galing sa Hongkong. Santos ang nagsabi nito.

kanyang Balarila ay ito: “Ang anyo ng pangalang-diwa sa maka. kung sa mga pangngalang isahan ay pantukoy lamang at pamilang ang nakapagpapakilala ng kaisahan ng nginangalanan. New Critics. ay binubuo ng pag at salitang-ugat. Siguro’y nabasa ng mga gurong ito ang sinabi ni Santos sa kanyang Balarila na Ang kailanan sa mga pangngalan ay walang sarili at sadyang anyo. walang batayan ang ating karaniwang inaakala na mali ang pagulit ng pantig ng panlapi o ang pagbabago ng anyo ng pangngalang maramihan. dahil sa kanyang pagtalakay sa mga panlaping banghayin. Idagdag pa natin dito ang tayo at papel ng mga manunulat na sumulat ng mga siping inilista ko.makakasama at alis . pagbibiruan. Ayon pa rin sa mga guro sa hayskul na pinagtaksilan na ng panahon ay mali rin ang nagpi-pills. kinumpare. hindi niya sinabi na dapat ulitin ang pantig ng salitang-ugat. kinamag-anakan. ayon kay Santos: Datapwa. Samakatwid.mapapaalis (264). at mabubuo sa ating isipan na tama pala ang pag-uulit ng pantig ng panlapi at ang pagbago ng anyo ng pangngalang maramihan. ay iminungkahi niyang ulitin ang “huling pantig ng unlapi” para makabuo ng “panahong kasalukuyan at darating” ng mga pandiwang tulad ng sama . malinaw na hindi tuntunin ni Santos ang matagal nang itinuturo ng ating mga guro sa hayskul na dapat diumano na huwag ulitin ang pantig ng panlapi. kasama na si Santos mismo. ay mga tinitingalang manunulat na itinuturing na mahusay gumamit ng . bukod sa mga pantukoy at pamilang. bagaman maaari ring may-ulit pa ang unang pantig ng ugat” (285). Sa mga pangngalang pangmarami ay anyo mismo ng pangngalan ang nagbabago. ang mismong halimbawa niya sa seksyong hinanguan ng sipi ay nakakagulat. kundi sa tulong ng mga pantukoy. sa mga pangngalang maramihan.nakakasama . (154) Maraming halimbawa si Santos ng mga pangngalang maramihan na anyo ang nagbabago. pagkain-kain. fantasies. at barongs dahil hindi dapat dinaragdagan ng letrang -s ang maramihan o plural ng pangngalan. ang sa maka ay gayon din. Hindi ba totoo na ang mga gumamit ng mga salitang ito. parents. na dalawang beses niyang ginamit: “nakakagulat na putok” at “nakakagulat ang putok” (286). at pagsasabihanan (154-55). Halimbawa’y buhay-buhay. sangkatauhan.napapaalis . pero ipagpatuloy ang pagbasa ng seksyong ito ukol sa kailanan ng mga pangngalan. Sa siping ito’y mapapansin na napansin lamang ni Santos na may mga pantig ng salitang-ugat na inuulit. sa ibang seksyon ng kanyang Balarila. ay di naipakikilalang mag-isa ng pangngalan. ay may mga iba pang hugis at paraang nakapagpapakilala o nakapaghihiwatig man lamang ng pagkahigit sa isa o pagkamarami ng nginangalanan. Sa katunayan. Samakatwid. ng mga pamilang at ng mga pang-uring kasama sa pangungusap. Isinunod kaagad ni Santos na may mga pangngalang pang-isa at may mga pangngalang pangmarami. Ang kung iisa o kung marami ang nginangalanan. Sa katunayan ay hindi sinanto ni Santos ang panlapi. (153) Oo nga’t nasabi iyan ni Santos. kamag-anakan. pagbabasa.

Dahil nakilala ang Inglatera bilang Engla Land o lupa ng mga Engle o Angle ay tinawag na Englisc ang wikang ginagamit doon. ang Filipino ang wikang diniscrayb naman nina Fe Otanes at Paul Schachter sa kanilang Tagalog Reference Grammar (1972). Natatandaan natin – at mababasa natin ito sa kahit na aling ensayklopedya – na noong ika-5 at ika-6 dantaon pagkamatay ni Kristo ay dumating sa Inglatera mula sa Alemanya at Denmark ang mga Jutes. Ang ganyang pagtalo ay matagal nang nalutas sa larangan ng Englishes – ang mga salitang creole. ang Tagalog ay ang wikang diniscrayb ni Santos sa kanyang Balarila. dialect. dahil Latin ang wikang panturo sa buong Europa at ang lahat ng libro noong panahong iyon ay nakasulat sa Latin. Ito ang tinatawag na Educated Manila Tagalog. Sa halip ng sundan ko ang pagdulog ng Longman Guide ay susundan ko ang pangangatwiran ni Gonzalez hinggil sa Ingles: ang mga inaakalang kamalian sa gamit ay palatandaan na may bagong diyalekto ng wika. Kahit na Tagalog ang tawag nina Otanes sa wikang ito’y Filipino ang itatawag ko rito dahil iba ang wikang ito sa wikang diniscrayb ni Santos. Angles. Nagkawatak-watak ang mga diyalekto. dahil Greek ang wika ng mga lumang dokumento at panitikan. Ang una’y dayakronic at ang ikalawa’y singkronik. Sa ika-9 dantaon ay naging hari si Haring Alfred ng Winchester. dahil dito’y ang West Saxon ang naging standard Old English. Mercian. Itinuring na diyalekto ng Englisc ang tatlong wika ng Jutes. Pero ginagamit din sa mga unibersidad ang wikang Greek. Naging London na at hindi Winchester ang kapital ng Inglatera. Dala-dala ng mga ito ang kanikanilang mga wika. Tagalog din ang wikang kasalukuyang ginagamit sa katagalugan sa labas ng kamaynilaan. Ang pinakamadaling paraan ng paglahad dito’y ang paghambing sa ating wika sa wikang Ingles. Pananaw ko na ang bagong diyalektong ito ay ang tinatawag ng ating Konstitusyon na wikang Filipino. at Saxons. Naging Scottish at Northern . na iba ang aktuwal na gamit ng wika sa abstraktong balarilang karaniwang ipinamumudmod sa kabataan sa hayskul. Una’y bibigyan ko ng maikling historikal na pagpaliwanag ang aking paniwala na iba ang wika sa kamaynilaan sa wika sa katagalugan. Nang dumating si San Agustin noong 597 ay dinala niya ang wikang Latin. Nang dumami na ang populasyon ay naging apat ang diyalekto: Northumbrian. batay sa sinabi ng Longman Guide. kung ito nga’y ganap na wika o diyalekto lamang ng Ingles. at Kentish. at Saxons.wika? Maaari nating sabihin siguro. Para sa akin. Dalawa ang pamaraang gagamitin ko sa pag-iba sa Filipino at Tagalog. Sa mga unibersidad ng Oxford at Cambridge ay Latin ang ginamit na wikang panturo. West Saxon. Para sa akin. Hindi ako interesado sa pagpapangalan sa Filipino. at variety ay salitang pangkapangyarihan o panggahum lamang at hindi importante sa estruktural na paglarawan o diskripsiyon ng isang wika. Magbibigay ako ng dalawang depinisyon. Nang nilusob ng mga Pranses ang Inglaterra noong 1066 ay nawala ang pagkaistandard ng West Saxon. Angles.

Nang naging kapital ng arkipelago ang Maynila ay natural lamang na wika ng Maynila ang maging pangunahing wika natin. Noong 1362 ay tinangka ng gobyerno na palaguin ang Ingles: ginawang batas na dapat gamitin sa pagsalita sa korte ang Ingles kahit na Latin pa rin ang gagamitin sa pagsulat. nakatutuwang alalahanin na noon ay inakala ng maraming iskolar na Ingles na mas maganda ang wikang Latin sa wikang Ingles dahil ang wikang Latin ay wikang pandaigdig. Ang mga karaniwang tao sa London ay East Midland ang diyalekto. Latin pa rin ang nanatiling wikang panturo at Greek ang wikang panriserts. hanggang ngayo’y wala pa ring Surian ng Wikang Ingles. Pranses. naging East Midland at West Midland ang Mercian.ang Northumbrian. Si Geoffrey Chaucer ang talagang lumikha ng Modern English. Dahil sa bawat bansa ay nahahaluan na ito ng mga wikang katutubo ay nagkaroon na tayo ng tinatawag na Englishes o varieties of English. Sa London. at Italian ay sinadya niyang sumulat sa wikang Ingles. dahil sa panahong iyon ay pangkalye lamang ang East Midland at hindi pampanitikan o pang-unibersidad. Lumawak nang lumawak ang mundong sinasaklaw ng wikang Ingles at ito’y naging international language na. Dahil kulang-kulang ang salita noon sa Ingles ay minabuti ni Chaucer na humiram ng salita sa Pranses. Kahit na magaling siyang sumulat sa Latin. Batid natin na may tao na sa Filipinas noong 55000 BC at may nagsasalita na ng Kinaray-a o mala-Hiligaynon o mala-Ilonggo noong 1500 BC. at Greek. Noong ika-18 dantaon ay maraming mambalarila ang nagtangkang sabihin kung ano ang tama at ano ang mali sa paggamit ng wikang Ingles. Masasabi nating Malay o mala-Malay ang uri ng wikang ginagamit sa Filipinas bago dumating ang mga Kastila. Ang unang diksyunaryo ng Ingles ay ginawa ni Samuel Johnson noong 1755. at ito na nga ang naging wikang . Maikli lamang ang kasaysayan ng wikang Ingles. at naging South Eastern ang Kentish. dahil tulad din sa ibang bansa. kung ihahambing sa kasaysayan ng wika natin. Ito ang tinatawag na Statute of Pleading. Pranses. ang mayayaman ang pinakakolonyal ang isip. Alam na natin ang nangyari sa ating sariling dantaon. naging South Western ang West Saxon. Dahil ang wika ng mananakop ay Kastila. Noong ika-16 dantaon ay Malay ang wika ng Maynila. Naging halu-halo ang Middle English – naging Pranses na may halong Latin na may halong East Midland. Malay ang katumbas ng Old English. Pagkamatay ni Chaucer noong 1400 ay sinundan siya ng napakaraming manunulat at iskolar sa panahon ng Renaissance na malayang humiram ng mga salita sa Latin. natural lamang na mahaluan ng Kastila ang wikang Maynila. Central French ang naging wika ng mayayaman. Nang maging magulo na ang Ingles ay sinubok nina John Dryden ng Royal Society of London noong 1662 na gawing istandard ang wikang Ingles. ang Oxford English Dictionary na kasalukuyang tinitingala bilang awtoridad sa wikang Ingles ay unang nilimbag noong 1884. pero walang nangyari sa kanilang pagpursigi. kalahati ng mga salitang ginamit niya sa pagsulat ay Pranses at kalahati ay Ingles.

Ang wikang Filipino sa Iloilo ay Taglish na may halong Ilonggo. Gagamitin kong texto ang orihinal sa Filipino at ang salin sa Tagalog ng unang pangungusap sa Seksyon 2. pero hindi ginagamit ang ay. Sa pormal na gamit ng Tagalog ay talagang ginagamit ang ay. tulad ng napansin nina Otanes.2. (28) Pansinin ang balangkas ng pangungusap. kundi Tagsebuwish. Purong wika ang mga wikang bernakular.Tagalog. na alam naman natin ay napakaraming salitang Kastila. (18) TAGALOG: Ang pagtuturo sa Filipino ay kusangloob. Ang mahusay na iskolar na Filipino noong panahon na iyon ay kailangang marunong ng Ingles para makapagsalita at makapagturo at ng wikang Kastila para makapagbasa ng mga orihinal na dokumento’t panitikan. kapag dumarating ang Taglish sa lalawigang labas ng kamaynilaan ay nahahaluan ito ng mga salita’t estrukturang hango sa wikang katutubo. Huwag na nating tanungin pa kung sino si Chaucer sa Filipinas. Dahil napakaraming libro ang sinulat sa wikang Kastila. Sa Tagalog ay ginagamit ang panandang ay. at iba pa. na tulad ng natuklasan ng sumulat ng ating bagong konstitusyon. Ito ang unang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Ang pagsanib ng Taglish at bernakular ay. Pormal . Ang wikang Filipino sa kailokohan ay Taglish na may halong Ilocano. FILIPINO: Magiging boluntaryo ang pagturo sa Filipino. Ang paghalu-halo ng Tagalog at Ingles (at kasama na ang orihinal na Kastila na nakahalo na sa Tagalog) at ng Kastilang galing sa panaliksik ay masasabing Taglish. Samakatwid. masasabi nating naging katumbas ng wikang Greek ang wikang Kastila. Sa madaling salita. sa aking palagay. Maraming diyalekto ang Filipino pero iisang wika ito. Ang Tagalog ay Tagalog. Taglish ang Filipino ng mga Tagalog. dahil ito nga ang opisyal na palisi ng Unibersidad ng Pilipinas. ang wikang Filipino sa Cebu at Davao ay Taglish na may halong Cebuano. at iba pa. Ang wikang Filipino sa kabikulan ay Taglish na may halong Bikolano. Ngayon nama’y singkronik ang gagamitin kong pamaraan para pag-ibahin ang Filipino at Tagalog. tulad ng Englishes. pero hindi Taglish ang Filipino ng mga di-Tagalog. ang tinatawag nating Filipino.2 ng Palisi sa Wika ng Unibersidad ng Pilipinas (1992). Tagbikolish. Ilocano Ilocano. na walang iba kundi Taglish. o katumbas ng Modern English ng Renaissance. Ngayon. Ang wikang Filipino sa katagalugan ay Taglish na may halong Tagalog. Pormal ang gamit ng Filipino. Sa Filipino’y una ang panaguri. pero ang Filipino ay halu-halo at iba-iba ayon sa lugar. Nang dumating ang mga Amerikano’y Ingles naman ang naging wikang panturo. Tagilokish. ang Bikolano Bikolano. kilala nating lahat si Balagtas. Tagilonggish.

Hindi na kailangang mahiya ang Bisaya dahil tama na ang ugaling Bisaya sa paggamit ng panlapi at salitang-ugat. Ipapaubaya ko na sa mga nag-aral ng lingguwistika ang pagpatunay o pagwalang-saysay sa mga natuklasan kong ibang feature ng Filipino sa Tagalog. Iyon lamang pangailangan na isalin ang textong Filipino sa Tagalog ay patunay na na magkaiba ang dalawang wika. Pero sa wikang Filipino’y iba na. pero naging siokoy na boluntaryo. Sa halip ng kusangloob na taal na Tagalog ay boluntaryo mula sa voluntary ang ginagamit sa Filipino. Madalas nating marinig ang salitang voluntary kung may humihingi ng kontribusyon o kung may naghahakot para dumami ang dadalo sa isang lektyur o kung may nagsisimula ng organisasyon. Pansinin ang paggamit ng hiram na salita mula sa Ingles sa pangungusap na Filipino. Ito ang ikalawang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. pero ibibigay ko ang mga ito para mairiserts ng ibang iskolar. Kahit na sa makabagong Tagalog ay Kastila pa rin ang wikang karaniwang hinihiraman. Ayon kay Teresita Maceda na naging Direktor ng Sentro ng Wikang Filipino sa Unibersidad ng Pilipinas. Ito ang ikapat na pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Dahil hindi naman ako linggwista’y hindi ko mapapatunayan na palatandaan nga ang mga ito ng pagkaiba. Pansinin na hindi sa Kastila humiram ng salita kundi sa Ingles. Bihira natin marinig ang kusangloob. mas nakikinig sa talagang ginagamit o sinasalita ang Filipino. Nahihirapan daw ang mga Bisaya na mag-ulit ng pantig. ang salitang pagturo ay Filipino. sa Filipino’y Ingles ang karaniwang hinihiraman. Sa Tagalog. ang dahilan sa pag-alis ng pag-ulit ng unang pantig ng salitang-ugat ay ang impluwensiya ng mga wikang bernakular na tulad ng Cebuano. Mas hawak sa leeg ang Tagalog ng panulatan o matandang gamit ng salita. Samakatwid ay apat ang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog batay lamang sa iisang pangungusap na hango sa palisi ng Unibersidad ng Pilipinas. bago maghanap sa wikang Ingles. Ang salitang pagtuturo ay Tagalog. . pero hindi sa Kastila kundi sa Ingles nanggaling ang pagkasiokoy ng salita. Ngayon nama’y magbibigay ako ng ilang feature na sa palagay ko’y nagdidiferensyeyt sa Filipino at Tagalog. (Sa totoo lang ay dapat na boluntari ang halaw sa voluntary. Kung pagaaralan natin ang buong palisi na nakasulat sa Filipino at ang buong salin nito sa wikang Tagalog ay sigurado akong mas marami tayong makikitang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog.) Mas laganap kasi sa kamaynilaan ang salitang voluntary kaysa kusangloob. na hango naman sa voluntario. kung kayat nagiging katawatawa o hindi istandard ang pagsalita ng Bisaya ng Tagalog. dahil nga Taglish ang ugat ng Filipino.o lebel-panulat ang karaniwang ayos ng pangungusap na walang ay. kapag humihiram ng salita’y unang naghahanap sa wikang Kastila. Inuulit ang pantig ng salitang-ugat o ang pantig ng panlapi sa Tagalog. Ganyan ang mungkahi ni Almario at ng maraming nauna sa kanya. kahit na sa makabagong Tagalog. hindi na kailangang ulitin ang mga pantig sa Filipino. Sa Filipino ay karaniwang ginagamit ang mas madalas gamitin. Ito ang ikatlong pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Pansinin ang pagkawala ng pag-ulit ng unang pantig ng salitang-ugat na turo.

ng mag-. hindi Wikang Filipino. Ang sabi niya tungkol sa salitang barongs ay ito: Bakit barongs ang tawag namin. ang dalawa o higit pang softdrink na coke ay cokes. sa libro nina Teresita Ramos at Bautista tungkol sa mga pandiwa ay ibili ang benefactive- . ngunit sapagkat sa Ingles.ang ginagamit sa tinatawag nina Otanes na benefactive-focus na pandiwa (310).over -um-” (27). Sa kamaynilaan ngayon. hindi ginagamit ang Tagalog na mga parent ko kundi ang Filipinong parents ko. kaya’t ang barong ay naging barongs. Sa halip ay gumagamit ng pantukoy.and never –um. Ang -an ay karaniwang directional-focus (301). Sa madaling salita. Lourdes Bautista sa isang papel na binasa niya noong 1989 sa kumperensya ng Language Education Council of the Philippines: “It is clear that the affix used for English verbs in actor focus is mag. Sa Tagalog ay i. maaaring kotse o damit o kulay. Halimbawa’y “Maganda siya. sa Davao ko pa rin unang narinig ang paggamit ng mag. Hindi nga lamang siya kumikiling sa wikang Filipino. Kabataan? Hindi ba iyan ang dating tinaguriang barong-Tagalog? Oo.(perhaps because it is easier to use a prefix than an infix).sa halip ng -um. and therefore this reinforces the predominance of mag.” Dapat kong banggitin dito ang pananaw ni Matute. iyan ay sapagkat ang Pasay man ay naging Pasay (mabilis) na at ang Davao ay naging Davao (mabilis) na. na napakalapit na sa Maynila. kapag marami’y dinaragdagan ng titik s. Doon. Bakit bumilis ang bigkas? A. halimbawa’y sa “strict ang parents ko. Kaya. Kung sabagay ay sa timog-katagalugan ay talaga namang napapalitan ang –um. inalis na ang salitang Tagalog sa salitang barong-Tagalog. Ginawang barong na lamang. sa Parañaque lamang. pamilang. kundi nag-aakyat o nag-akyat. Kaya bakit ang barongs ay hindi magiging barongs (mabilis)? (56) Mapapansin na pati si Matute ay naniniwalang iba ang wikang Tagalog sa wikang Filipino. sa aking pagkaalam. Ngunit dumami na nang dumami ang allergic. Gaya na nga ang Wikang Tagalog. Hindi karaniwang umaakyat ng bahay ang Davaoeños.sa mga pandiwa. Ikatlo.Una. pero sa Filipino ay karaniwan nang ginagamit ang siya para sa mga bagay. sa Tagalog ay hindi ginagamit ang panghalip na siya para tukuyin ang hindi tao. Siya na nga mismo. ang itinatanong mo. Ang unang narinig kong gumamit ng feature na ito ay ang mga taga-Davao noon pa mang 1969. pinamamantalan ng punong taynga sa salitang Tagalog. ang unang nakapansin sa paggamit ng -s bilang palatandaan ng pagkamaramihan. ay nakain sila sa halip ng kumain. Ito ang dahilan kung bakit. Ikalawa. Ikaapat. sa Tagalog ay hindi karaniwang dinaragdagan ng -s ang isang pangngalang isahan para gawing maramihan ito. o pang-uri na tulad ng napansin ni Santos.” Maaaring hindi tao at hindi man lamang buhay ang tinutukoy ng siya. at ito’y suhestyon ni Barry Miller. hindi nakakapagtaka na sa Filipino ay mas madalas gamitin ang magkaysa sa -um-. Gaya nga ng sinabi ni Ma. pero inaamin niya na iba ang wikang ito sa wikang kinagisnan niya bilang manunulat sa Tagalog. Pero sa Filipino ay madalas gamitin ang -s para gawing maramihan ang isang pangngalan.

samakatwid. Maliliit na bagay ang mga ito. Diyalekto lamang ba ng Tagalog ang Filipino? Ito ang palagay ni Ma. Samakatwid. Hindi na takot sa klaster ang Filipino. Lourdes Bautista. Aksidente lamang ng kasaysayan na hindi pa naiimbento ang salitang . Samakatwid ay hindi ako sang-ayon kay Otanes na ang Filipino at ang Tagalog ay parehong wika kung estruktura at balarila ang pinaguusapan at nagkakaiba lamang sila sa larangan ng sosyolinggwistika.” (Natural. sa Tagalog ay laging inaalis ang sobra sa isang katinig sa isang klaster ng katinig kung inuulit ang isang pantig.focus at bilhan ang directional-focus (1986: 37). Anim na pagkaibang estruktural ang naibigay ko para namnamin ng ating mga linggwista. Ang kanyang diniscrayb sa kanyang libro’y Filipino at hindi Tagalog. Ikaanim. Pero wala sa wika ng mga Bisaya ang mga salitang panggalang na po at ho. gaya ng pagtalikod ng kasaysayan sa iba pang diyalekto ng Englisc. Maaari. Hindi tao ang pinag-uusapan dito kundi wika. nagpriprisinta o magprapraktis.” Sa Filipino. Kung diyalekto man ng Tagalog ang Filipino ng kamaynilaan ay pansamantala lamang naman ito. pero makabuluhan kung mapatunayan. Sa wikang Cebuano ay hindi tanda ng paggalang ang paglagay ng po at ho. Sa palagay ko’y iba ang Filipino sa Tagalog kahit na estruktura at balarila ang pag-uusapan. at ito’y hindi dapat problemahin dahil sa kasaysayan ng wikang Ingles ay diyalekto lamang ng Englisc ang East Midland nang ito’y ginamit ni Chaucer sa London. sa wikang Filipino ay hindi dapat siguro isama ang po at ho. Isang pagkaiba ng Cebuano sa Tagalog ay ang kawalan ng mga salitang panggalang na po at ho. Napakarami ng mga Bisaya at hindi makatarungan na sila ang babagay sa mga Tagalog gayung napakaunlad na ng lunsod ng Cebu at lingua franca ng Bisayas at Mindanaw ang wikang Cebuano. sa katunayan ay kasinggalang ang mga Bisaya ng mga Tagalog sa kanilang mga magulang at iba pang karaniwang pinag-uukulan ng galang. Gamitin na lamang ito sa Tagalog o sa diyalekto ng Filipino na ginagamit sa katagalugan. Hindi naman nangangahulugan ito na walang galang sa matanda o sa kapwa ang mga Bisaya. Sa susunod na mga dantaon ay tatawagin na itong Filipino at kakalimutan na ang Tagalog kung saan ito nagmula. Pero ang diyalektong ito sa London ang naging kasalukuyang tinatawag nating Ingles. kung dalawang sandwich ang ipinabibili natin. Sa Filipino ay ginagamit ang buong klaster. ang karaniwan nating sinasabi ay “Bilhan mo nga ako ng hamburger. di tulad ng Tagalog na hangga’t maaari’y umiiwas sa nagkukumpul-kumpulang katinig. Ngayon nama’y babalikan ko ang malaking isyu tungkol sa relasyon ng Filipino sa Tagalog. ang karaniwan nating sinasabi kung nakikibili tayo sa McDonald’s ay “Ibili mo nga ako ng hamburger. Halimbawa’y nagpiprisinta ang sinasabi sa Tagalog dahil ginagawang p na lang ang klaster na pr sa inuulit na pantig na pri.”) Ikalima.” Sa Filipino ay sinasabi nating “Bilhan mo nga ako ng dalawang hamburgers. Sa Tagalog. sa Tagalog ay sasabihin nating “Ibili mo nga ako ng dalawang hamburger. Kung pag-iisahin tayo ng wikang Filipino at hindi paghihiwahiwalayin ay dapat huwag ipagpilitan ng mga Tagalog na gumamit ng po at ho ang mga Bisaya. dahil laganap na ang Filipino sa kabisayaan ay hindi na maaaring ibatay lamang ito sa Tagalog na tulad ng nais mangyari ng mga Tagalista.

Filipino noong panahong sinusulat ni Otanes ang kanyang gramatika, pero siya ang kaunaunahang nakapansin na may Educated Manila Tagalog na dapat seryosohin. Kaya nga, kapag isinalin ang Reference Grammar sa Filipino ay dapat tawagin itong Gramatika ng Filipino sa halip ng Gramatika ng Tagalog. Sa ganitong paraan ay lilinaw ang kasaysayan ng ating wikang pambansa. Kung si Lope K. Santos ang gumawa ng balarila ng Tagalog, si Fe T. Otanes naman ang gumawa ng gramatika ng Filipino. May kongklusyon ba ako? Mayroon. Nagsimula ako sa pamagitan ng pagbanggit ng mga teoretikal na prinsipyong aking pinaniniwalaan, isa na nga ang ginawa ni Gonzalez sa Philippine English. Pagkatapos ay nagbigay ako ng ilang halimbawa ng totoong gamit ng wika ng ating mga tinitingalang manunulat, upang patunayan na hindi tama ang karaniwan nating akala ukol sa balarila. Pagkatapos kong magbigay ng kasaysayan ng Filipino na batay sa kasaysayan ng wikang Ingles ay pinuna ko ang ilang katangian ng wikang Filipino na iba sa wikang Tagalog. Ano ang patutunguhan ng lahat ng ito? Sa aking palagay, ang perents sa larangan ng wika ay ang mga sikat na writer na tulad nina Abueg, Almario, Lualhati Bautista, at Medina. Kung totoo nga na ang ginagawa ng perents ay inaakalang tama ng kabataan, masasabi nating inaakala at nagiging tama ang talagang ginagawa ng ating mga batikang manunulat. Hindi ko ipinakita na ito rin ang ginagawa ng nakararaming Filipino sa kasalukuyan. Pero naipakita ko, sa palagay ko, na kung ang pinakamagandang gamit ang pagbatayan, ang wikang umiiral ngayon sa paligid natin, lalo na sa labas ng katagalugan, ay Filipino at hindi Tagalog. Naipakita ko na rin sana na may pagkaiba, maliit man o malaki, ang Filipino sa Tagalog.

Ang Wikang Filipino sa Taong 2000
ni Andrew Gonzalez, FSC

Tila yata napakaraming paksa ngayon na isinasali natin sa medium-term plan ng Pangulong Fidel V. Ramos tungkol sa ating layuning pambayan, ang pagpapaunlad ng ating bayan at ang pagiging Newly Industrializing Country (NIC) ng Pilipinas sa Taong 2000. Kaya nga’t pati na ang wika ay isinasama natin sa ating mga layunin. Ngunit kung tutuusin, ang taong 2000 ay pitong na lamang at darating na. Halos naandoon na tayo. Maraming bagay ang mangyayari sa ating bayan sa susunod na pitong taon. Ngunit sa palagay ko naman hindi talaga magiging iba ang ating sitwasyon sa wika sa pagtatapos ng pitong taon. Magkakaroon nga ng progreso, ngunit ang mga senyales nito ay narito na. Kaya’t hindi na tayo kailangang manghula pa sapagkat kung titingnan lamang nating mabuti at susuriin ang kasalukuyan, tila narito na nga ang mga senyales para sa kinabukasan. Bagama’t bago naman tingnan ang kinabukasan, kailangan nating sulyapan ang nakaraan sapagkat mahirap unawain ang kasalukuyan, lalo na ang kinabukasan, kung hindi natin kikilalanin ang nakaraan. Sa ating Batasang Pambansa noong 1936, pagkatapos ng ratipikasyon ng ating Saligang Batas sa Gobyernong Commonwealth noong 1935, si Kinatawan Norberto Romualdez ay tumangkilik ng isang batas na tinatawag natin ngayon

na ‘National Language Law.” Ang batas na ito ang siyang nagtatag sa National Institute of Language na pinalitan noong 1938 ng Institute of National Language o Surian ng Wikang Pambansa. Itong sangay na ito ng Pamahalaan ang nangasiwa sa pagpapaunlad ng ating wikang pambansa na pinili noong 1937 at base sa Tagalog. Noong 1939, mayroon na tayong balarila, ang balarila ni Lope K. Santos, at mayroon na ring bilingual wordlist noong panahong yaon. Ipinag-utos din ng ating pamahalaan ang pagtuturo ng ating wikang pambansa sa huling taon sa mataas na paaralan at bilang isang sabject sa mga kolehiyong pangguro (teacher training colleges) noong 1940. Mayroon ding batas na ginawa ng Asemblea noong 1941 na nagsasaad na ang Wikang Pambansa ay magiging opisyal na wika sa pagtatapos ng Gobyernong Commonwealth. Ang ibig sabihin ng isang wikang opisyal ay maaari itong gamitin sa iba’t ibang larangan ng burokrasya at gobyerno, kahit sa Asemblea mismo at sa pagsulat ng mga batas para sa bansa. Ang ating wikang pambansa ay itinuro sa lahat ng mga antas ng ating paaralan mula noong 1946; noong 1959, sa pagpapasya ng Kalihim ng Edukasyon na si Jose Romero, muling pinalitan ang pangalan ng ating wika, Pilipino. Ito ay itinuturing din na ‘Tagalog-based Pilipino.’ Hindi na natin babanggitin ang maraming mga suliranin ukol sa pagkakabase ng ating wika sa Tagalog sapagkat may mga kapatid tayong sa Kabisayaan, lalo na sa Cebu, na magpasahanggang ngayon ay hindi sumasang-ayon sa pagkakapili ng ating wika base sa Tagalog. Ayon sa kanila, higit na marami ang mga gumagamit ng wikang Binisaya (Cebuano, Hiligaynon at Waray) kaya’t dapat ay Bisaya ang naging base ng ating wikang pambansa at hindi Tagalog. Ngunit sa palagay ng karamihan sa ating mga mamamayan at ayon sa pasya ng Korte Suprema, naaayon sa batas ang pagpili ng base sa wikang pambansa sa Tagalog mula pa noong 1937. Malaking dahilan ng pagtatalo sa wika noong Constitutional Convention noong 1971 at hindi yata matatapos ang usapan; kaya nga ang batas o artikulo ng Konstitusyon ng 1973 at nagbigay ng direktibo na gagawa pa tayo ng wikang pambansa na pinangalanang Filipino at ito ay base sa lahat ng mga wikang Pilipino. Walang nangyari sa wika sa panahong mula 1973 hanggang 1986 sapagkat sa Interim Batasang Pambansa noong panahon ni Marcos ay walang batas na ginawa sa pagpapairal ng probisyon sa Konstitusyong hinggil sa wika. Ngunit noong 1986 sa Constitutional Commission sa pagtatangkilik ng Cory Aquino Government, may probisyon sa Saligang Batas na nagsasaad na ang wikang pambansa ng ating bayan ay Filipino. Sang-ayon sa probisyong ito, hindi na pinoporma pa ang wikang pambansa sapagkat ito ay narito na, at ang pangalan nito ay Filipino. Ngunit hanggang ngayon, opisyal na wika pa rin ang Ingles at ang Pilipino (base sa Tagalog) ngunit ang wikang pambansa ay Filipino na, at ito ay gagamitin sa hinaharap, hindi lamang sa pang-araw-araw na gawain kundi maging sa mga paaralan at pamantasan sa pagtuturo ng mga araling panlipunan at wika at maging sa agham at teknolohiya kapag sapat na ang pagpapaunlad nito. Ang Filipino Ngayon at Bukas

at marahil ang iba’t ibang mga wika na pag-aaralan pa natin sa hinaharap gaya ng wikang Hapones. base sa mga trends na nangyayari ngayon. maaari nating tingnan ang mga datos mula sa mga census sa nakaraan at maaari nating makita ang progreso ng Filipino bilang katutubong wika o lingua franca o wikang ginagamit ng mga Filipino.859 25. ang bahagdan o percentage ng mga Filipinong marunong magsalita ng Filipino ay 84%. Talagang ‘widely disseminated’ o laganap na ang Filipino at kahit na ang mga mamamayan na may ibang mothertongue o wikang taal ay makakapagsalita na rin ng Filipino bilang pangawalang wika o ‘second language.4% 1960 11. Ngunit sa estadistika. ito ay payayamanin ng mga salitang galing sa iba’t ibang wika ng ating kapuluan.1% ang marunong magsalita ng Filipino sa taong 2000. hindi na maaaring ihinto pa ang pag-unlad at paglaganap ng ating wikang pambansa.468 74. Pilipino at Filipino. Kung gagawin nating isa ang Tagalog. na ang pangunahing wika o mother tongue ay hindi Tagalog. Sa tulong ng isang dalubhasa sa estadistika.2% 1980 34. Ito ay tinatawag na extrapolation at simple ang matematikang ginagamit dito. Ito ay tinatawag nating wikang pangkomunikasyon sa iba’t ibang grupong etniko dito sa Filipinas. Ang Intelektwalisasyon ng Filipino .968. Ayon sa Census ng Taong 1990. ang wikang-Arabo. may mga paraan kung paano natin maipoproject o maitutudla kung ano ang hinaharap. Kaya kahit na wala tayong gagawin sa mga paaralan at sa mass media. Maaari rin tayong humiram ng mga salita mula sa iba’t ibang wikang banyaga.5% 1948 7. Ito ang mga datos mula sa census: Taon Tagalog/Filipi Bahagdan no 1939 4.060.130.Kung susuriin natin.196 39.9% 1990 50.1% 1970 20. hindi lamang sa mga wikang taal kundi maging sa mga wikang banyaga rin. Ang mga wikang banyagang ginagamit natin sa pagpapayaman ng ating wikang pambansa ay ang Ingles at Kastila.809 46.’ Hindi na tayo kailangan pang magsipagtalo. prinoject namin ang bilang at pagkatapos ng taon na ito.693 84% Bilang ng mga Nakapagsasalita Hindi natin matiyak kung gaanong karami sa ating mga kababayan ang makapagsasalita ng Filipino sa taong 2000.301. dadami na at halos isang daang (100) porsyento na ang magiging dami ng marunong magsalita ng Filipino sa wakas ng dantaong ito. ang naging projection ay 97. Kahit na wala tayong gawin sa pagpapasigla ng Filipino.990. ang Filipino ay base rin sa Tagalog ngunit sa pagpapaunlad at pagpapayabong ng wika.467 56.101.

sapagkat ang mga taong dalubhasa sa isang espesyalisasyon at marunong ding magsalin sa wastong Filipino ayon sa antas ng mag-aaral ay hindi marami. ang pinakamabigat na gawain ng ating mga patriota o makabayan ay gamitin ang Filipino para sa intelektwalisasyon at paramihin ang corpus ng literatura pang-agham sa Filipino sa darating na pitong taon bago tayo pumasok sa ikadalawampu’t isang siglo ng ating panahon. sa palengke at sa pang-ordinaryong pangangalakal. Hindi ito matatapos kaagad. bilang wika sa bahay sa pakikipag-usap natin tungkol sa mga bagay na pang-araw-araw sa buhay ng isang pamilya at sa ating mga kaibigan. Ito ang tinatawag nating proseso ng intelektwalisasyon at maraming taon ang kailangan natin para dito. Nangangailangan tayo ng maraming dalubhasa sa iba’t ibang espesyalisasyon na magaling din sa wika upang maisalin nila sa isang uri ng Filipino na maaaring maunawaan ng mga estudyante ang mga artikulo at libro. magkakaroon ng mga sagabal na kailangan pa nating lagpasan. Ang paggamit ng isang wika sa larangan ng kaisipan at ng buhay pangakademik ay yaong tinatawag nating ‘intelektwalisasyon’. Pangwakas na Hamon . nangangailangan pa rin ng kultibasyon sa larangan ng intelektwalisasyon. Kaya nga sa palagay ko. ito ay ginagamit sa iba’t ibang larangan. nangangailangan din tayong gumawa ng mga bagong texto o libro at inilathalang sipi tungkol sa mga paksang hindi pang-araw-araw. Kailangan ang mga pagsasalin ng maraming artikulo at libro sa Filipino galing sa mga wikang intelektwalisado na gaya ng Ingles at Kastila. Hapones at Aleman. gaya ng mga paksa sa agham at teknolohiya at sa iba’t ibang sabject sa kurikulum. Kung gagamitin natin ang isang wikang pambahay at pambayan sa ibang larangan at hindi pa tayo sanay sa paggamit nito. Pranses. Ito ay isang special gift at hindi lahat ng mga guro ay sanay sa wastong paggamit ng Filipino. Hindi lamang tayo nangangailangan ng mga bagong salita lalung-lalo na sa mga sabject sa paaralan at sa pamantasan. Maraming tao ang kailangan bago makalikha ng mga kasulatan sa Filipino hindi lamang sa panitikan (marami na ang mga ito) ngunit gayon din sa larangan ng agham at teknolohiya at sa mga disiplina o sabject sa pamantasan. Ano ang ibig sabihin ng salitang ito: Sa buhay ng isang wika. Ito ay bagong tuklas pa lamang at hanggang ngayon ay hindi natin alam kung anu-ano ang mga dimensyon ng penomenang ito. ginagamit natin ang wika sa ordinaryong pamumuhay.Bagama’t lumalaganap ang Filipino at yumayabong na ang panitikan na kinakatha sa wikang ito. kung paano nating mapauunlad ang isang wikang gaya ng Filipino bilang wikang ginagamit sa larangan ng iskolarli diskors o diskursong pang-akademik. Sa simula.

ang hamon sa bagong henerasyon o salinlahi ng mga guro ay payabungin ang ating wikang pambansa sa pag-intelektwalisa nito at gamitin ito sa larangan ng buhay pang-akademik. ang ating minamahal na FILIPINO. kailangan din nating maging dalubhasa sa Ingles upang maging tunay na tula mula sa Ingles tungo sa Filipino. Cruz . Gawin natin ang ating magagawa upang yumabong ang ating wika. ang ating wikang pambansa. Wika sa Edukasyon: Hanggang Salita Lamang ni Isagani R. Para sa gawaing ito.Bilang pangwakas. Dapat maisalin natin ang kabihasaan natin sa Ingles upang magamit din ng madla at masa sa isang wikang gamay na nila at nauunawaan.

Nariyan ang diskurso tungkol sa wikang pambansa. kung nag-iisip nga sila. tayo-tayong humahanga at nakauunawa sa kagandahan at kagitingan ng wikang pambansa. Halimbawa’y nasabi ko na iba’t ibang diskurso ang umaaligid sa isyu ng wikang panturo. Sa madaling sabi’y panahon na talaga para tumabi na lamang ako at pabayaan ang kabataang mangarap ng imposibleng pangarap na isang araw. sa loob lamang ng iilang taon. at kung may kapa pa akong sabihin ay hindi ko naman gustong sabihin. ang diskurso tungkol sa intelektwalisasyon ng wika. Patuloy na mananatiling mangmang kung hindi ang nakararaming kabataan ay ang kanilang mga magulang. Samakatuwid ay walang relasyon ang aking panayam sa paniwala ng aking mga tagapakinig. guro. Ngayong malapit na akong magretiro bilang guro at iskolar. magiging Filipino ang pangunahin at kaisaisang wikang panturo sa bayang Filipinas. Dapat bang Filipino ito? Ang lingua franca? Ang wikang pambahay? Mga wikang banyaga tulad ng Ingles? Kastila? Arabo? Malay? Sa totoo lang. Kabisado ko na ang reaksyon ng aking mga tagapakinig. Kung kontra na sila sa akin ay kontra pa rin sila pagkatapos kong magsalita. Daang libo na siguro ang nakarinig sa akin sa dinami-dami ng mga panayam ko sa buong bansa tungkol sa wika at edukasyon. pagod na rin ako sa kapapanayam sa iba’t ibang grupo tungkol sa wikang panturo. hindi ko pa rin makumbinse ang kahit na sarili ko mismong tao doon na sumunod na sa batas. ang diskurso tungkol sa lingua franca. At dahil ang lahat ng kabataan. at opisyal din. Sa totoo lang ay tayo-tayo lang naman ang naguusap. kita ko na–tulad ng mangyari sa napakaraming mga pantas mula sa panahon ni Socrates—na walang kabuluhan ang lahat ng ating pagsikap. Kapag dati na silang makaFilipino ay pinapalakpakan ako. Kahit na noong nagkaroon ako ng pagkakataon sa loob ng pitong buwan bilang USEC sa Departamento ng Edukasyon na baguhin ang patakarang pangwika ng pampublikong edukasyon. pagod na pagod na ako sa kakukulit sa may kapangyarihan na sundin ang utos ng ating saligang batas na gamitin ang Filipino bilang pangunahing wika ng pagturo. Sa totoo lang. at ang diskurso tungkol sa wikang panturo. Dahil malabong mag-isip ang ating mga lider sa gobyerno. Oo nga’t marami pa akong gustong sabihin. Nasabi ko na ang kaya kong sabihin. guro. pagod na ako sa kasusulat tungkol sa paksa ng wikang panturo. patuloy na iiral sa . ay magiging magulang. kapag dati na silang Inglesero ay pumapalakpak na lamang para hindi sumama ang aking loob. walang kamatayan ang debate tungkol sa wikang dapat gamitin sa loob ng klasrum. Kung kampi na sila sa akin ay kampi sila bago pa ako magsalita. para hindi akok mapahiya at manghinayang sa oras na ginugugol ko sa paglakbay at pagtalumpati. at opisyal. tayo-tayong mga alagad ng wika. pero hindi ko naman kayang sabihin.Sa totoo lang.

bansa. Iniutos ng ating bagong saligang-batas ang paggamit ng wikang Filipino (Filipino na at hindi na Pilipino) bilang wikang panturo sa lahat ng antas ng edukasyon. Mula First Year sa kolehiyo hanggang magtapos ng medisina o abogasya o Ph.” Ang mga ito ang kasama ngayon sa tinatawag nating sabject na Makabayan.” Noong 1975. 1975). kailangang magturo ang lahat ng kolehiyo at unibersidad sa wikang Pilipino [Filipino]: “Courses in English and Pilipino [Filipino] shall be offered in tertiary institutions as part of appropriate curricula pursuant to the policy of bilingual education” (DEC Order No. Noong 1986. Dapat itaguyod nang kusa at opsyonal ang Kastila at Arabic” (Artikulo 14. health education. and physical education. all graduates of tertiary curricula should be able to pass examinations in English and/or Pilipino [Filipino] for the practice of their professions. maliban sa Ingles. baliktanawin natin ang ilang isyung pagod at pudpod na. ipinairal ng Departamento ng Edukasyon at Kultura ang tinatawag na Bilingual Education Program (BEP) (DEC Order No. Seksyon 7). Ayon sa BEP.. 1974). at ni Marx at ng mga Marxista na naghaharing-uri. 737. sakop ng BEP ang lahat ng kolehiyo at unibersidad. idiniin pa ito ng DEC. sa wikang Filipino. hangga’t walang ibang itinatadhana ang batas. Syensya. ang bilinggwal na edukasyon ay “the separate use of Pilipino [Filipino] and English as media of instruction in definite subject areas. provided that additionally. at Matematika. Ang wikang Filipino ang ipinag-utos na gamitin ng lahat ng guro sa lahat ng ibang sabject. Ang mga wikang panrehyon ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehyon at magsisilbi na pantulong na mga wikang panturo roon. Mula Grade One hanggang Fourth Year.mundo ang tinawag ni Balagtas na kaliluhan. at wika. Arabic shall be used in areas where it is necessary. Syensya. s. ang wikang Filipino ang gagamiting wikang panturo sa lahat ng sabject maliban sa Ingles. ni Rizal na kamangmangan.D. Ayon sa DEC. character education. Noong 1973. work education. nagbago ang ating saligang-batas. Pero dahil narito na rin lang kayo at parang hindi pa kayo pagod. 1973). 50. Noong 1974. na 1994 pa lamang naitatag. 25. Ingles. ang estudyante ay kailangang turuan ng lahat ng sabject. s. Malinaw ang layunin ng BEP. at Matematika. s. . lahi. Dagdag pa ng Konstitusyon: “Ukol sa mga layunin ng komunikasyon at pagtuturo. tulad ng “social studies / social science. idiniklara ng National Board of Education ng Departamento ng Edukasyon na palisi ng gobyerno ang paggamit ng dalawang wikang panturo – wikang Pilipino (na ngayon ay Filipino) at wikang Ingles (NBE Resolution No.” Dahil wala pa noong Commission on Higher Education (CHED). Ganito ang nakasaad sa Konstitusyon ng 1986: “Dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum na opisyal ng komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang-edukasyon” (Artikulo 14. Iniutos ng DEC na “by school year 1984. Seksyon 6). ang mga wikang opisyal ng Pilipinas ay Filipino at.

at gumagawa pa ng kaukulang mga test. ang Ingles. Kapag napatunayan na na hindi natin kaibigan ang Estados Unidos. Noong 1987. Ang Ingles pwedeng ibasura. Inutusan ng DECS noon ang lahat ng kolehiyo at unibersidad na mamuno sa pagbago ng wikang panturo sa pamagitan ng tinatawag na “intelektuwalisasyon”: “Tertiary-level institutions shall lead in the continuing intellectualization of Filipino. magagalit ang mga mambabatas natin at. Ganito ang layunin noon ng DECS: “the maintenance of English as an international language for the Philippines and as a non-exclusive language of science and technology” (DECS Order No. pinayagan ng DECS na gamitin ang wikang Filipino kahit sa pagturo ng Syensya at Matematika. Dahil halos lahat ng mamamayan ay bumoto na ipairal ang saligang batas.” Karaniwang inaakalang dalawa ang BEP – ang BEP ng 1974 at ang BEP ng 1987. Kapag makabuo na ng kaukulang batas ang Konggreso. tatanggalin na ang wikang Ingles sa lahat ng paaralan sa bansa. ang higit na nakararaming Filipino ay naniniwala na Filipino at hindi Ingles ang dapat maging pangunahing wika ng edukasyon sa ating bansa. however. Ang pangunahing wika ay Filipino. kundi monolingguwal na palisi. Bukod pa roon. at Matematika sa lahat ng antas ng edukasyon. Malinaw ang saligang batas. . Napakadaling palitan ang wikang panturo sa atin. Hangarin ng Departamento noon na maging iisa ang wikang panturo – ang wikang Filipino – at ang wikang Ingles ay pantawid lamang sa panahong hindi pa sanay ang ating mga guro. at ito’y madaling mangyari kapag hindi nila tayo sinaklolohan paglusob sa atin ng Al-Qaeda dahil kinakampihan natin sila. biglang magkakaroon ng batas na matagal nang hinihingi naman ng ating Konstitusyon. The program of intellectualization. at hindi pangunahing wika. pangalawang wika ng edukasyon. pero iisa lamang ang layunin ng dalawang palising ito. Huwag nating isipin na hindi mangyayari ito sa isang iglap.Ito ang saligang batas. dahil hindi ito matatanggal kahit na ng batas o ng Kongreso. tandaan ninyo itong sinasabi ko sa araw na ito. Samakatwid ay hindi bilingguwal na palisi talaga ang hinangad noon ng BEP. Pati na ang pagbago ng probisyon tungkol sa wika sa Konstitusyon ng 1986 ay makikita sa ganitong pananaw: malinaw na pansamantala lamang ang paggamit ng wikang Ingles sa ating mga paaralan at kolehiyo. 52. shall also be pursued in both the elementary and secondary levels. Kultura at Isports (DECS) ang BEP. masasabi natin na. pero ang Filipino ay hindi pwedeng isantabi. Ginawa iyan ng mga hapon sa loob lamang ng ilang buwan. ang ipagamit bilang pangunahing wikang panturo sa lahat ng antas ng edukasyon ang wikang Filipino. Ginawa iyan ng mga kano nang nilusob nila tayo noong simula ng nakaraang siglo. 1987). dahil nagbago ang Konstitusyon. sa mata ng batas. kulang pa ang mga textbuk. Syensya. Hangga’t walang ibang itinatadhana ang batas. dahil nakasulat na ito’y “hangga’t walang ibang itinatadhana ang batas” lamang. Ipinagbawal ng DECS ang paggamit ng wikang Ingles maliban sa tatlong sabject ng Ingles. sa ibang salita ay hangga’t hindi tinatanggal ng Kongreso ang Ingles. binago ng Departamento ng Edukasyon. s.

except English. there should be a switch to Filipino in technical-vocational education. sa loob lamang ng iilang taon. hindi maipilit ng Kongreso na tanggalin na ang wikang Ingles sa kolehiyo. Filipino shall be the medium of instruction and will continue to be the language of instruction for all subjects. until the fourth year of secondary education. at ang diskurso tungkol sa wikang panturo. ang dapat na kaisaisang wikang panturo sa ating bansa sa elementarya at haiskul. “the vernacular and Filipino [should be] the medium of instruction for basic education. kahit na sa mga sabject sa humanidades sa kolehiyo. sa salita ay malinaw na wikang Filipino. sa pamagitan ng Congressional Commission on Education (EDCOM).” Dahil naisip na noon ng EDCOM na itatag ang CHED at dahil malinaw na may kalayaang akademiko ang lahat ng kolehiyo at unibersidad sa bansa (ayon sa Konstitusyon ng 1986). kung nag-iisip nga sila. pagod na pagod na ako sa kakukulit sa mga may kapangyarihan na sundin ang utos ng ating saligang batas na gamitin ang Filipino bilang pangunahing wika ng pagturo. lahi. pagkatapos ng matinding pag-aaral kung paano malulutas ang lahat ng problema ng ating sistema ng edukasyon. na maaaring tulungan ng mga wikang bernakular. Dahil malabong mag-isip ang ating mga lider sa gobyerno.Noong 1992. guro. kahit na sa Makabayan. guro. ang diskurso tungkol sa intelektwalisasyon ng wika. at ni Marx at ng mga Marxista na gahum ng naghaharing uri. kita ko na – tulad ng nangyari sa napakaraming mga pantas mula pa sa panahon ni Socrates – na walang kabuluhan ang lahat ng aking pagsikap. . at opisyal. Dapat bang Filipino ito? Tagalog? Ang lingua franca? Ang wikang pambahay? Mga wikang banyaga tulad ng Ingles? Kastila? Arabo? Malay? Sa totoo lang. na tanggalin na ang wikang Ingles bilang wikang panturo sa kahit aling sabject sa elementarya at haiskul. at wika.” Dagdag ng EDCOM: “In Grade 4. pagod na ako sa kasusulat at kalelektyur tungkol sa paksa ng wikang panturo. walang kamatayan ang debate tungkol sa wikang dapat gamitin sa loob ng klasrum. Halimbawa’y nasabi ko na na iba’t ibang diskurso ang umaaligid sa isyu ng wikang panturo. ay magiging magulang. bansa. at opisyal din. Ani EDCOM. kahit na sa mismong sabject na Filipino. pero humirit pa rin ang EDCOM at sinabing. ni Rizal na kamangmangan. Pero hanggang salita na lamang iyan. at kung tutuusin.” Sa madaling salita. At dahil ang lahat ng kabataan. ipinasya ng Kongresso. Ngayong malapit na akong magretiro bilang guro at iskolar. pati na rin sa kolehiyo. ang diskurso tungkol sa lingua franca. Nariyan ang diskurso tungkol sa wikang pambansa. patuloy na iiral sa mundo ang tinawag ni Balagtas na kaliluhan.” Binigyan pa ng taning ng EDCOM ang gobyerno: “Filipino [should be] the medium of instruction by the year 2000. Patuloy na mananatiling mangmang kung hindi ang nakararaming kabataan ay ang kanilang mga magulang. dahil sa totoo lang. ay buhay na buhay pa rin ang wikang Ingles. Sa totoo lang. “In the long term.

ang pantulong na wika ay Tagalog. Kasalanan naman natin kung bakit natin iniluklok sa Kongreso ang mga mangmang na ang hawak lamang ay popularidad bilang artista o pangalan ng kanilang pamilyang mayaman sa mga rehyon o perang galing sa jueteng o droga o kidnap o iba pang krimen. kalimutan na natin ang nakaraan at ang mga darating na eleksyon dahil walang mangyayari sa ating mga guro. na nagsabing Ingles daw dapat ang pangunahing wikang panturo sa atin. baliktanawin natin ang ilang isyung pagod at pudpod na. maaaring gamitin ang wikang Tagalog sa lahat ng paaralan sa katagalugan. perang ipinamumudmod lamang nila sa atin tuwing eleksyon. kahit na malinaw na iyan ang intensyon ng ating saligang batas. at ang mga utos ng Departamento ng Edukasyon. pero pagkatapos ng bawat eleksyon ay nagiging malinaw na wala pa rin nangyayari at mangyayaring pagbabago sa ating bansa dahil sila-sila pa rin ang ating ihinahalal. at – hangga’t wala pang sinasabi ang Kongreso – maaaring gawing salimpusa ang wikang Ingles sa loob ng klasrum. pero patuloy tayong pahihirapan ng presidente. Kahit na mismong mga Kongresista at Senador noon ang nagsabi na ibasura na ang Ingles bilang wikang panturo maliban sa sabject mismo ng Ingles ay patuloy na umiiral sa ating mga paaralan at kolehiyo ang wikang Ingles. at mga kongresista na no read no write kung saligang batas ang pinag-uusapan. kahit na labag ito sa saligang batas. At ang pinaka-no read no write sa lahat ay ang lahat ng naging pangulo ng ating bansa. . Ang pangunahing wika ng edukasyon sa kamaynilaan ay Filipino. bukod pa sa hindi sila marunong magsulat. Hirap na hirap tayong hubugin ang ating mga estudyante para maging tapat at marunong. Mismong sa Kongreso ay hindi nila binabasa ang saligang batas. dahil no read no write ang lahat ng ating mga Kongresista at Senador. Dito pa lamang ay makikita na natin ang pagkaiba ng nakasulat sa batas sa totoong nangyayari sa ating bansa. Malinaw ang ating saligang batas. mga senador. Malinaw na sa mga rehyon. Dumaan na ang taong 2000 at tulad ng millennium bug na hindi natuloy. Malabo na talaga ang kinabukasan. Sa Senado ay naroon na naman ng mga malalansang isdang walang pagmahal sa sariling wika. Hindi natin maaasahan ang Kongreso na sumulat ng batas na magtatanggal sa Ingles bilang wikang panturo. Malinaw naman na ang karamihan sa Kongreso ay mga ilitereyt dahil hindi marunong magbasa. Samakatwid ay maaaring gamitin sa loob ng klasrum ang wikang Sebuwano sa Cebu at sa maraming lalawigan sa Mindanao.Pero dahil narito na rin lang tayo at parang hindi pa kayo pagod. ang sinasabi ng Konggreso. Tuwing may darating na eleksyon ay nagkakaroon ako ng kaunting pag-asa na hindi pala nasayang ang aking pagod magsulat at magpanayam tungkol sa wikang panturo. Tingnan na lang ninyo ang nakaraang eleksyon. maaaring gamitin ang wikang Iloko sa mga paaralan sa norte. Malinaw na wikang Filipino ang dapat gamitin sa halos lahat ng mga sabject sa lahat ng antas. Sa totoo lang. ang paggamit ng wikang Filipino bilang kaisaisang wikang panturo ay hindi ipinanganak at ni hindi man lamang ipinaglihi. maaaring gamitin ang wika ng rehyon bilang pantulong na wikang panturo.

Noong nagkaroon ako ng pagkataon na isulat ang bagong General Education Curriculum (GEC) ng CHED ay ipinasok ko kaagad ang radikal na ideya na dapat nating sundin ang saligang batas. Sa ibang paaralan ay palisi ito. at kahit na ano pang wikang katutubo sa loob ng klasrum para ituro ang literatura. sa salita. Pero sa karamihan ng mga paaralan ay napipilitan ang mga guro na gamitin sa klase ang sariling wika o kumbinasyon ng Ingles at kanilang sariling wika. di ba? Maganda. hanggang laway lamang. Sa sinulat kong draft ng CHED Memorandum Order No. Ganito ang aking sinulat at ito ay pinirmahan ng mga Komisyoner noon: “At the discretion of the Higher Education Institution.Hanggang salita lamang. or any other language. nang siya ang Kalihim ng Edukasyon. Sa paglibot ko naman bilang akreditor ng PAASCU at Quality Assessor ng CHED sa mga kolehiyo sa bansa ay malinaw din sa akin na hindi sinusunod ang Bilingual Education Policy. sinulat ko na ang lahat ng mga sabject sa humanidades at agham panlipunan ay dapat na ituro sa wikang Filipino. Literature subjects may be taught in Filipino. kaya ngayon ay ganito ang naging palisi ng CHED: “Courses in the Humanities and Social Sciences should preferably be taught in Filipino. at ikalawa. pero balubaluktot naman ang Ingles na ginagamit kaya hindi natututo ang mga estudyante ng humanidades at agham . una. na hanggang ngayon ay umiiral pa. ang kagustuhan ng guro na maintindihan ng mga bata ang liksyon. 59. ang lingua franca. Ang karaniwang ginagamit ay ang wikang pambahay o katutubong wika ng rehyon o lunsod o barangay. English. at hindi Ingles. Pero ano ba talaga ang nangyayari sa totoong buhay? Sa paglibot ko bilang USEC noon sa daan-daang mga paaralan sa bansa. as long as there are enough instructional materials for the same and both students and instructors/professors are competent in the language. Ginawa kong palisi ng CHED na maaaring gamitin ang wikang pambahay. Habang tinatayp ang order ng mga bobong taypist sa CHED. Sa higit na nakararaming mga paaralan ay hindi ginagamit ang Ingles bilang wikang panturo sa Matematika at Syensya. FSC. Ang dahilan para sa malawak na paggamit ng Taglish o Seblish o Ilokalish o Filipinong malaSebuwano na Filiwano o Filipinong mala-Ilokano na Filikano ay. ang kakulangan ng galing ng guro sa Ingles o sa Filipino. Madalas ituro ang mga sabject sa humanidades at agham panlipunan sa wikang Ingles. dahil kasama sila sa tinatawag na proyektong Lingua Franca na sinimulan ni Brother Andrew Gonzalez. ang dapat na maging wikang panturo sa lahat ng lebel sa lahat ng sabject at sa lahat ng paaralan. o kumbinasyon ng Filipino at kanilang sariling wika.” Pero hindi pinakialaman ng mga bobong taypist sa CHED ang sinulat ko tungkol sa mga sabject sa literatura. Pero hindi rin ginagamit ang wikang Filipino bilang wikang panturo sa iba pang mga sabject.” Ang ganda. series of 1996. at kung minsan ay mismo sa sabject na Ingles. ang paniwala ng ating gobyerno at ng ating mga pantas na lahat ay kinunsulta ng EDCOM na Filipino. naging malinaw sa akin na hindi sinusunod ang Bilingual Education Policy. sa papel. pinasok nila ang salitang “preferably” sa aking sinulat.

kung mayroon man. In many parts of the world. at least for some portion of their formal education. Kapag magbabasa sila ng mga librong batay sa riserts. dahil nga bobo ang ating mga lider. Kung kaya’t mabuti pang sumuko na tayo sa pagiging bilinggwal natin. maraming liksyon ang natutuhan na sa ibang bansa na maaari nating gamitin para pagyamanin ang wikang Filipino bilang wikang panturo. Sakit sa katawan at sakit sa loob lamang ang naghihintay sa akin at sa kahit sinong lumilibot sa ating mga eskwelahan. Kung malinaw ang nakasulat kahit na magulo ang isip. sa ibang salita. iyung ginawa ng U.” Pinag-aralan nina Dutcher ang napakaraming mga bansa sa mundo at natuklasan nila na ang higit na nakararaming mga bansa ang gumagamit ng dalawa o higit pang wikang panturo sa kanilang mga paaralan. R. pero hindi ko sinabi na matutulog na ako. Pala na lang ako sa tabi at hindi na ako mismo ang hahawak ng patalim ng wika. napipilitan silang mag-Ingles kuno para hindi masabon. than there are children educated exclusively via the first language. Sa maraming mga mungkahi nina Dutcher.P. may tatlong angkop na angkop sa wikang Filipino. “there are many more children throughout the world who have been and continue to be educated through a second or a later-acquired language.. codified. may tatlo akong nais ipagawa sa susunod sa akin. standardized. Istandardisado? Hindi pa. ng mga namumuno sa ating bayan. and elaborated?” Ang Filipino ba ay nakasulat? Oo.” Dahil dito. Malinaw naman kasi na hindi mawawala ang Ingles sa atin bilang wikang panturo. Hango ang tatlong ito sa riserts ng World Bank nina Dutcher. noong 1994 tungkol sa “The use of first and second languages in education: A review of educational experience. bilingualism or multilingualism and innovative approaches to education that involve the use of two or more languages constitute the normal everyday experience. Elaboreyted o maaaring . tulad ng higit na nakararaming mga bansa sa mundo.. Sa madaling sabi’y walang relasyon ang nakasulat sa papel sa totoong buhay.panlipunan at hindi rin natututo ng wikang Ingles. magulo ang nangyayari sa ating mga klasrum dahil hindi malinaw sa ating mga guro kung ano ba talaga ang dapat na umiral na wikang panturo. Ayon kina Dutcher. dahil wala pang Balarila ng Wikang Filipino. Kung hindi lamang laging masarap ang inihahaing pagkain sa akin kung ako’y dumadalaw sa mga paaralan at kolehiyo ay talagang katarantaduhan ang patuloy kong pag-ikot sa bansa. lumilinaw sa ating mga guro na dapat na wikang pambahay ang gamitin bilang wikang panturo. Codified o may diksyunaryo? Mayroon na. at Tucker. May magagawa pa ba tayo para mabago ang sitwasyong pangwika sa ating mga klasrum? Sinabi ko na pagod na ako. N. G. Bilang pala o miron. pero kapag dinadalaw sila ng mga superbisor na karaniwang matagal nang wala sa klasrum. sa inyong lahat. Tanong nina Dutcher at ng World Bank: “Are the language(s) selected for instruction written.

ang mga librong nasa Ingles sa kanilang sariling wika. at nagmamahal sa sariling wika.. May mga tao bang kayang gumawa ng mga librong magagamit sa klasrum? Marami. dahil mahigit na sa isang daan ang ginawang textbuk ng Sentro ng Wikang Filipino sa U. Ikalawa’y kailangang gumawa ng napakarami pang mga libro sa wikang Filipino. Ikatlo’y puwede ba. pagod. dahil hindi pa ito ang pangunahing wikang ginagamit sa pagsulat ng mga batas. Si Cory Aquino ba ay may karanasan nang iboto natin siyang pangulo? At huwag na tayong maglokohan na may mga kandidatong hindi korap. di tulad sa ibang bansa kung saan mabilis isalin. are there trained individuals available who can prepare such materials?” May sapat na libro na ba para sa lahat ng sabject? Malapit na. Iyan lamang ang mungkahi ko sa inyo para sa darating na mga eleksyon: huwag ninyong iboto ang kahit na sinong nagsabi na kailangang gamitin ang wikang Ingles sa loob ng klasrum. Una’y kailangang sumulat kayo ng Balarila ng Wikang Filipino. Makikita natin kung ano pa ang dapat ninyong gawin bilang guro. at hindi naman tama ang bintang na dapat laitin ang walang karanasan. “Are sufficient core and reference materials available for teachers and students in the language(s) of instruction? If not. halimbawa. “Is there a sufficient number of trained and experienced teachers who are fluent speakers of the language(s) of instruction and who are trained to teach via that language(s)?” Mayroon ba tayong mga gurong kayang magturo sa Filipino? Halos lahat. Kailangang gumawa pa ng mas makapal na diksyunaryo ng wikang Filipino.gamitin sa pormal na mga sitwasyon? Medyo hindi pa. magturo kayo sa Filipino! Kung hindi kayo magsisimula sa sarili ninyong klasrum. kaya magiging korap ka gusto mo man o hindi. Paano ka hindi magiging korap kung ang suweldo mo ay mas maliit pa sa suweldo ng clerk sa Makati pero ang gagastusin mo sa eleksyon ay milyonmilyon? Natural lamang na kailangang bawiin mo ang ginastos mo. Lahat naman sila ay may kwalipikasyon. o tamad. ibasura na natin. iskolar. o kaya’y walang panahon dahil naghahanap-buhay sa ibang paraan. Kailangang maghalal ng mga kongresista at senador na bihasa sa Filipino at hindi matatakot na sumulat ng batas sa wikang Filipino at hindi sa wikang Ingles. kaya lang ay takot. at korupsyon. karanasan. pero pagod na sila. kung kaya’t hindi kailangan ng higit na nakararaming mamamayan doon na mag-aral pa ng wikang Ingles. kayo ang may kasalanan kung bakit hanggang ngayon ay . Kung maka-Ingles ang kandidato. o kaya’y tinatamad. Ang isipin na lamang natin bilang mga gurong nagmamahal sa ating sariling wika at sa ating sariling mga estudyante ay kung ang ihahalal natin ay may pag-ibig sa wikang Filipino. Na-treyn na ba ang mga gurong ito na magturo sa Filipino? Hindi pa.P. walang mangyayari sa atin. Huwag na nating isipin ang kwalipikasyon. Kayong mga titser. Kaunti pa lamang talaga ang mga libro sa ating sariling wika. dagdag pa ang mga textbuk ng komersyal na mga pablisher.

isulat ninyo ang lahat ng inyong mga memo sa wikang Filipino. at paaralan. bahala kayo. kundi bobo. ng mahihirap na hindi nakatapos ng pagaaral nila. Sibayan . Kriminal tayo dahil dinuduraan natin ang saligang batas bawat araw na nagtuturo tayo sa wikang Ingles! Ang mga administrador naman sa inyo. Ako. Ilang Suliranin Tungkol sa Intelektwalisasyon ng Filipino ni Bonifacio P. nars. Dahil ang paglabag sa batas ay pagiging kriminal.lumalabag pa rin sa ating saligang batas ang lahat ng ating mga unibersidad. At hindi lang kriminal. Kung iyan ang gusto ninyong kapalaran. Magiging katulad tayo ng mga Kongresista at Senador at Pangulo na sarili lamang ang iniisip at hindi ang kapakanan ng taumbayan. kolehiyo. Kung hindi kayo susulat ng mga memo at liham at palisi at manwal at libro sa Filipino. walang mangyayari sa atin. Nakasulat din sa saligang batas na ang ating sariling wika ang dapat na wika ng opisyal na komunikasyon. utusan. ng maliliit na taong hindi nakakaintindi ng Ingles. pagod na. masahista. Mananatili tayong kriminal. kriminal tayong lahat. at puta sa ibang bansa sa mundo. puwede ba. iyung wala nang klaseng hawak at wala nang pagkataong magturo sa wikang Filipino. ng mga Filipinong hanggang ngayon ay alila.

tagapagtanggol ng wikang Filipino. at kung anong larangan ng wikang Filipino ang dapat bigyan ng intelektwalisasyon. Ang Pagpapalit ng Isang Wika . tagatangkilik. Pagpapahalaga ng wika Marami pang ibang masalimuot na paksa ang dapat maunawaan ng mga tagapagpaunlad. 5. Naniniwala ako na hindi natin maaaring sabihin na ang intelektwalisasyon ay susi sa maunlad na pagtuturo at pagkatuto kung hindi natin mauunawaan kung bakit. Patakaran ng pagbabalangkas ng wika (para maunawaan ang katwiran ng pag-aaral ng dalawang wika o ang sinasabi nating edukasyong bilinggwal o bilingual education) 4. paano. Pagsasagawa o implementasyon ng wika (kung saan paraan at pamamaraan ng pagtuturo ay dalawang paksa lamang) 6. Paglinang at pagpapaunlad ng wika (kung saan isang bahagi ang intelektwalisasyon) 3. at kung paano ito isasagawa Ang kontribusyon ng ibang katutubong wika sa pagsulong ng Filipino Ang karapatan ng isang tao o grupo sa wika (language rights) Ang intelektwalisasyon ng Filipino sa iba’t ibang larangan ng wika 6. Ang pagkuha ng isang asignatura o subject sa Language Planning ang magpapakilala sa isang mag-aaral ng mga huwarang teorya at praktikal na pagkaunawa sa ilang bagay tulad ng mga sumusunod: 1. Ang tungkulin (role) o bahaging ginagampanan ng Filipino na may 3. 4. tagapagtaguyod. 7. Pagpapasya o pagpili ng wika (language determination or selection) 2. Ilang sa mga ito ay ang mga sumusunod: 1. Pagpaplano ng Wika (Language Planning) Lahat ng kasangkot sa pagtuturo at pagsusulong ng wikang Filipino ay dapat maging masugid sa pagbibigay-malasakit sa pagpaplano ng wika. Ang pagpapalit at pagbabago ng wika (language replacement and language shift) 2.Tatalakayin ko sa artikulong ito ang ilang suliranin tungkol sa pagpapaunlad o intelektwalisasyon ng wikang Filipino. Pagpoprograma ng wika 5. kinalaman sa Ingles at sa iba’t ibang katutubong wika ng mga diTagalog sa iba’t ibang larangan ng wika (language domains) Ang tungkulin o bahaging ginagampanan ng Ingles sa intelektwalisasyon ng Filipino Kung bakit kailangang maintelektwalisa ang Filipino.

Isa sa pinakamahalagang layunin sa pagpapaunlad ng Filipino ay ang paghalili nito sa Ingles balang araw. Ipinahayag ng Executive Order No. 335 ang pagpapasiya sa paggamit ng Filipino na pampalit sa Ingles. Ngunit tinanggihan ng mga Cebuano ang nasabing pahayag. Bakit? Sapagkat ang mga mamamayang Pilipino, tulad ng mga Cebuano, na di likas na gumagamit ng wikang Tagalog, ay mawawalan ng silbi o malalaos. Pansinin na ang mga Cebuano ay di tumutol sa paggamit ng Filipino sa mga larangan ng lingua franca o wikang pantelebisyon, pampelikula, at dyaryo o pahayagan. Ngunit sila ay tumutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles sa dalawang larangan ng wika – sa larangan ng pamahalaan at sa larangan ng edukasyon. Ang ibig sabihin nito, ang pagtanggap o pagtutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles ay may kinalaman sa mga larangan o pinanggagamitan ng wika. Maraming katwiran ang mga Cebuano sa pagtutol sa pagpapalit ng wikang Filipino sa wikang Ingles. Ang dalawa sa mga ito ay ang mga sumusunod:

1. Hindi nila gusto ang ginagawang paglapastangan sa kanilang katutubo
at natamong karapatan sa wika. Binigyang-diin ng vice-mayor ng Cebu ang bagay na ito nang sabihin niya sa isang kapulungan kamakailan sa De La Salle University na “ang mgaTagalog ay nagpupumilit na isungalngal ang wikang Tagalog sa aming lalamunan” (ram Tagalog down our throats).

2. Nararamdaman nila na sila’y nanganganib dahil hindi sila handang magsalita at magsulat sa Filipino. Ang pagtutol na ito ng mga Cebuano ay isang magandang halimbawa sa hirap ng pag-intelektwalisa sa isang wika at ng isang bansa. Totoong napakahirap palitan ang isang wikang intelektwalisado na tulad ng Ingles na ginagamit sa mahahalagang larangan ng wika. Noong araw, ay mas madaling napalitan ng Ingles ang Español dahil ang Ingles ay intelekwalisado na noon pa man. Ang kailangan lang noon ay ang pagtuturo nito sa mga tao o pag-intelektwalisa sa mga tao. Sa ibang salita, handa na ang Ingles noon na pampalit sa Español.
Tatlong Uri ng Larangan ng Wika (Three Types of Language Domains) Upang maintindihan natin ang hirap ng suliranin sa pag-intelektwalisa ng Filipino ay kailangan nating malaman ang teorya ng larangan ng wika (theory of language domains) at ang paggamit nito sa pag-unlad ng Filipino. Pag-aralan natin ang sumusunod na tatlong uri ng larangan ng wika : (i) di mahalagang larangan ng wika (non-controlling domain of language), (ii) medyo mahalagang larangan (semi-controlling domain); at (iii) mahalagang larangan ng wika (controlling domain of language).

Ang di mahalagang larangan ng wika ay maaaring di nakasulat at maaaring gamitin sa kahit anong wika. Halimbawa, ang larangan ng tahanan at ang larangan ng lingua franca. Hindi natin kailangang planuhin ang paggamit ng Filipino sa mga di mahalagang larangan. Isang malaking pagkakamali ang paniwalang dahil ang Filipino ay ginagamit sa pagsasalita at naiintindihan ng halos lahat ng mga Filipino sa di mahalagang larangan ay maaari na rin itong gamitin sa bahaging larangan ng pamantasan o higher education. Ang uri ng Filipino na sapat para sa tahanan o para sa lingua franca ay maaaring hindi sapat para sa larangan ng edukasyon sa pamantasan. Ang mga medyo mahalagang larangan ay ang mga larangan kung saan ang pagsusulat ay hindi sapilitan. Ang ibig sabihin nito ay maaaring sumali ang isang tao nang halos lubos sa mga ito maski hindi marunong magsulat at magbasa nang maayos. At hindi rin binibigyan ng pansin ng mga tao ang wikang ginagamit sa mga medyo mahalagang larangan. Ang mga halimbawa ng medyo mahalagang larangan ay ang relihiyon at ang libangan (entertainment). Ang ikatlong uri ng larangan ng wika ay ang mga mahalagang larangan. Ang mahahalagang larangan ay ang larangan na nangangailangan ng mabuti at wastong pagbasa at pagsuat. Ang wika na kailangang gamitin sa mahalagang larangan ay ang tinatawag sa Ingles na learned language. Ito ang mga larangan ng wika na dapat bigyan ng pansin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng pagtatala, tulad ng computer data bank. Sa ibang salita, maliwanag na ang mahalagang larangan ng wika ang nangangailangan ng intelektwalisasyon. Ang ilan sa mga importante o mahalagang larangan ay ang mga sumusunod: (i) edukasyon (lalo na ang hayskul at ang pamantasan); (ii) pamahalaan; (iii) pagbabatas; (iv) hukuman; (v) agham at teknolohiya; (vi) negosyo, pangkalakalan at industriya; (vii) ang mga propesyon na may bahaging larangan (sub-domain), tulad ng medisina, abogasya, atb.; (viii) mass media (broadcast and print); at (ix) literatura. Ang Register Kailangang tandaan natin na bawat bahaging larangan o bahaging-bahaging larang (sub- and sub-subdomain) ay may sariling register. Ang ibig sabihin ng register ay ang tanging paggamit ng wika sa isang larangan o bahaginglarangan. Ang konseptong ito ay mahalaga sa pag-intindi ng mga suliranin ng intelektwalisasyon ng wika. Halimbawa, alam nating lahat na kung hindi tayo doktor, hindi natin maiintindihan ang register ng medisina na nakasulat sa Ingles. Katangian ng Mahahalagang Larangan ng Wika

Ang mahahalagang larangan ng wika ay may sumusunod na mga katangian: 1. Idinidikta nila ang wika na kailangang pag-aralan at gamitin.

2. Ang wikang ginagamit ay specialized at learned. Samakatwid,
kinakailangan ng kaalaman na tiyak, kaya kailangan ng specialization.

3. Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng dunong

ng pagsasalita, pagbabasa, at pagsusulat; kailangan dito ay precise language o tiyak, tumpak, ganap na salita; hindi katulad ng ginagamit natin sa di mahalagang larangan ng wika.

4. Ang kaalaman sa mahalagang larangan ay iniipon (cumulative).

Kung kaya’t kinakailangang malaman ang karunungan ng nakalipas (past knowledge) at kasalukuyan. Ang karunungan ng nakalipas ay nasa mga aklat, journals, at ngayong may computer na, nakaimbak sa data banks. Maliwanag na maliwanag na halos lahat ng nakalipas na karunungan sa mahalagang larangan ay hindi magagamit sa Filipino.

5. Ang pagdami ng kaalaman sa mahalagang larangan ng wika ay
mabilis. Ang kasalukuyang karunungan ay nasa bagong mga aklat, pangkasalukuyang journals at pananaliksik na papel (research papers). Ito ay hind makukuha sa Filipino. Ang pagsabog (explosion) ng karunungan sa mahalagang larangan ay katakuttakot. Ang paghahabol sa pagsabog ng kaalaman na nakasulat at nakatala ay isa sa pinakamalaking suliranin sa intelektwalisasyon ng Filipino at ang pagpapalit nito sa Ingles. Sa kasalukuyan, ang bagong karunungan ay batay sa nakalipas na karunungan na matatagpuan ng mga Pilipino sa Ingles at hindi sa wikang Filipino. Samakatwid, inaasahan natin ang pag-unlad ng Filipino sa mahalagang larangan at bahaging larangan; kinakailangan natin ang nakalipas at ang kasalukuyang karunungan sa Filipino. Ito ay isang kailangang gawain. Ang lawak ng suliranin ay sobrang malaki at nakakalito. Kung inaasahan natin na papalitan ng Filipino ang Ingles, kailangan na hindi lamang ang wikang Filipino ang maintelektwalisa; isama natin ang pag-intelektwalisa ng mga tao, ng mga Pilipino sa buong bansa. Ang isa sa mga unang dapat gawin sa intelektwalisasyon ng Filipino ay ang isang intelektwalisadong wikang katulad ng Ingles na ginagamit sa mga mahalagang larangan ay hindi maaaring palitan nang basta ganoon lang ng isang wikang hindi intelektwalisado. Malinaw na kinakailangang mas mabuti ang ipapalit.

batas. at manunulat sa tiyak na karunungan. matematika. ay hindi naniniwala na ang Filipino ay tatak ng nasyonalismo o patriotismo. Ang Filipino. Hindi sapat na ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay marunong lamang sa pamamaraan ng pagtuturo sa Filipino. Ngunit halos wala pang naisasalin sa mga larangang ito. gayundin ang pagkakakilanlan (identity) upang palitan ang Ingles. Sapat na rin daw na marunong magsalita. Harapin natin ang katotohanan. ay dapat magumpisa na. Imposible. Ano. kung mayroon man. Ang tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat magaling sa Ingles dahil ang wikang Ingles lamang ang paraan kung paano maiintelektwalisa ang Filipino. 5. at magsulat sa Filipino. lalung-lalo na sa larangan ng edukasyon. Bigyang-diin ang karunungan. Halimbawa. medisina. 4. 2. magbasa. agham at teknolohya. 3. lalung-lalo na ang mga di Tagalog. hindi ang pamamaraan. dapat sila ay mga iskolar.. tagapagsaliksik. Hindi maaari. Hindi lamang ito isang malaking pagkakamali. Karamihan sa mga Pilipino. Tama sila. na hindi pa nag-aaral ng Language Planning. o pagkamakabayan at patriotismo o pag-ibig sa bayang tinubuan. Ang Bahagi o Papel (Role) ng Ingles sa Intelektwalisasyon ng Filipino May paniwala ang maraming tagapagtanggol ng Filipino na hindi natin kailangan ang Ingles. ang magiging gamit ng Filipino kung hindi ito maaaring gamitin sa pagkuha ng karunungan? Mga Mungkahi Kung maaari akong magbigay ng mungkahi. atbp. upang umunlad at maging intelektwalisado. ay dapat gumamit ng Ingles. samakatwid. paano ipamamahagi ang karunungan sa medisina sa isang taong marunong lamang sa Filipino.Hindi sapat ang mga dahilang nasyonalismo. ito ay delikado sa kasalukuyang kalagayan ng Filipino. Bukod sa pagiging guro. ang aking mungkahi ay ang mga sumusunod: 1. Dapat ay magaling sila sa Ingles at Filipino. sa syensyang panlipunan. Lahat ng tagapagtaguyod ng Filipino. Ito ay bahagi ng kanilang karapatang pangwika. Kaunti lamang ang kaalaman. . Ang kaalaman ukol sa mga larangang ito ay maaaring makuha sa Filipino sa pamamagitan ng pagsasalin (translation). sa wikang Filipino. Ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay dapat makaalam tungkol sa mga suliranin ng pagpapalit at pagbabago ng wika.

Sapagkat ang karunungan ay iniipon (cumulative). 7. ang mga tala ng nakalipas na karunungan ay dapat isalin. . ang mga tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat tumigil muna sandali sa pag-uukol ng panahon sa mga pamamaraan o methods of teaching. uulitin ko: May mga bagay-bagay na dapat huwag nang bigyang diin ng mga pinuno o tagapagtaguyod ng wikang Filipino para mas mabigyang tugon ang mahigpit na pangangailangan sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. Ang mga solusyon sa mga suliranin ng wikang Filipino ay kailangan ng karunungan o iskolarsyip. Napakahirap intindihan ang paksang intelektwalisasyon ng Filipino kung hindi natin alam ang iba’t ibang bahagi at kuntil-butil o detalye ng Language Planning.6. Ito ang dapat gawin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Ang mga guro. Isang Bagay na Dapat Pansamantalang Tigilan Sa wakas. hindi paghula at pakiramdam. Halimbawa. tagapagtaguyod ng Filipino. Iminumungkahi ko na dapat pag-ukulan ng pag-aaral ng mga tagapagtaguyod ng Filipino ang larangan ng karunungan na nauukol sa Language Planning. at mga kasapi sa mga samahang pangwika ay dapat magsaliksik para sa Language Planning.

Jr. . Ang ganitong pananaw ay naniniwala na ang kaalaman sa wikang Ingles ng ating mga manggagawa ay isa sa mga pangunahing batayan ng ating pagiging kompetitibo. wika ng siyensya. Buod May papel ba ang wikang Filipino sa harap ng laganap na globalisasyon na naglalayong pag-isahin ang iba’t ibang aspekto ng buhay sa buong mundo tungo sa isang bilihan. sa isang pamantayan. Ang kaalaman sa wikang Ingles ang dahilan ng ating komparatibong kalamangan sa kalakalang internasyonal.D.Wikang Filipino – Wika sa Globalisasyon ni: Tereso Tullao. wika ng makabagong teknolohiya. samakatuwid. sa isang wika? May malakas na sigaw tayong naririnig na kinakailangang paunlarin ang ating kaalaman sa wikang Ingles dahil ito ang wika ng komersyo. Ph. ang wika ng globalisasyon. Sa kabilang banda..

masasabi nating tunay na ngang mahalagang sangkap ng ating panlipunang kapital ang wikang Ingles. hindi mahalaga ang pagiging dayuhan nito o kung ito ay ginagamit ng mga naghaharing uri dahil may panlipunang halaga pa rin ito sa mga nasasakupan dahil sa pag-unawa nila rito nagagamit ito sa kanilang mga transaksyon. o may nangingibabaw na wika sa paligid ng maraming wika. higit na episyente na maging susi ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. at kultura sa bayang ito. Ang kritisismo sa wikang Ingles sa kakayahan nitong maging mahalagang sangkap ng panlipunang kapital ng Filipinas ay hindi nakabatay sa dahilang ito ay isang dayuhang wika. Hindi rin pinagdududahan ang wikang Ingles dahil ang pangingibabaw nito ay nakabaon sa pagiging wikang ginagamit ng mga naghaharing-uri. namumuno. ekonomiya. Kung ito ang nangyayari. may kakayahan itong maging susi sa integrasyon ng isang lipunan. hindi naman nito napag-uugnay ang lahat ng mga mamamayan sa kanilang pakikilahok sa mga nabanggit na aspekto ng lipunan. Ang wika ay hindi lamang isang instrumento na nag-aayos at namamagitan. . Ang alinlangan sa wikang Ingles ay nagmumula sa pagiging wikang di mapag-ugnay. Subalit kung ang lipunan ay pinamumugaran ng maraming wika. Ang Papel ng Wika sa Ating Lipunan Mahalagang kasangkapan ng panlipunang kapital ang wika na ang gamit ay gawing episyente o mabisa ang mga transaksyon sa isang ekonomiya. batas. Dahil ito ay instrumento na namamagitan sa mga tao. Samakatuwid. inaayos ng wika ang mga transaksyon ng mga tao upang magawa at magamit ang mas malawak na yaman. Kahit na ang proseso ng globalisasyon ay nagsasanib. Ang ganitong kalakaran ay maaaring maging sanhi sa mabagal na pagsulong bunga ng magastos na paggamit ng mga produktibong sangkap. kumokontrol at nagpapalakad ng ating lipunan. hindi nagagampanan ng wika ang kakayahan nitong pagugnayin ang mga tao. Ang layunin ay maisama ang dumaraming mamamayang Filipino na mas nakauunawa sa wikang Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. Kung ang wikang Ingles ay tunay na mapag-ugnay at nagiging daan sa episyenteng pamagitan ng mga transaksyon. Upang mangibabaw ang epekto ng pagsasanib kaysa epekto ng paghahati.ang sanaysay ay naghahamon sa pagtatanghal at pagpapaunlad ng wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon para sa mga nakararaming Filipino. ang kakayahan nitong maghati ay nagbabantang mahiwalay ang maraming Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. Ang maayos na transaksyon ay nauuwi sa mabisang paggamit ng mga yaman ng isang lipunan at nakapagbibigay daan tungo sa pinakamataas na antas ng kagalingan habang tinutugunan ang mga pangunahing kagustuhan ng mga tao. ito ay rin ay instrumento na nagpapatatag at nagpapaunlad sa isang lipunan. at wikang naghahati ng mga sektor at mamamayan. di episyente ang mga transaksyong ekonomiko. mga sektor. Tulad ng nabanggit na. mga lugar sa isang lipunan. wikang mapaghiwalay. Kahit pa tinatanggap na ang wikang Ingles bilang nangingibabaw na wika sa larangan ng pulitika.

ang katatagan ng isang ekonomiya ay natatamo kapag ang mga resulta ng mga transaksyong nagpapalawak ng yaman ay tumutugma sa mga resulta ng mga transaksyong gumagamit sa mga yaman. Ang bawat uri ng integrasyon ay may angkop na pamagitang wika na ginagamit upang malasap ang mga biyaya ng integrasyon. nariyan din ang paghahamon at paghihikayat sa ating mga mamayanan na magsakripisyo. Mahalaga rin ang papel ng wika sa mobilisasyon ng mga mamamayan tungo sa kaunlaran. sa paganyaya sa ating mga kababayang kapos sa mga kinakailangang yaman. Hindi lamang mabisa ang wika sa agarang mobilisasyon. Ang mahalagang papel ng wika sa pag-aayos. magtipid. Kung minsan dahil sa kawalan ng . pagnenegosyo. Ang Value Added Tax (VAT) ay hindi rin maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan dahil iilan sa ating mga pinuno sa BIR ang kayang ipaliwanag ito sa wikang Filipino. ang wika ng nakararami ang ginagamit upang maunawaan nang lubusan na ang pagnenegosyo sa halip na pagiging empleyado ang angkop na istratehiyang pangkabuhayan para sa kanila. Halimbawa. may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang isang ekonomiya: ang integrasyong panloob at integrasyong eksternal. pagpopondo ng kaunlaran. Ngunit may mahalagang papel din ang kultura upang mahimok ang mga mamimili ng sari-saring produkto at serbisyo na itugma ang kanilang kagustuhan sa harap ng kapos na yaman. isang bayan at isang lipunan. Ang wikang nauunawaan ng nakararami at hindi ang wikang nangingibabaw ang higit na mabisang gamitin upang maabot ang pinakamaraming mamamayan na tutugon sa problema ng katatagang ekonomiko. inilarawan ko ang kahinaan o kawalan ng integrasyon ng ating lipunan na nagdudulot ng malaking sagabal sa ating mabilis na pag-usad bilang isang ekonomiya. monetaryo at pagpapalitan ng salapi. pagbabayad ng tamang buwis. Tignan natin ang lakas at bisa ng paggamit ng wikang Filipino. Naririyan ang mahigit sa pitong libong pulo na pinaghihiwalay ng malalawak na karagatan. Marami sa ating kababayan ang may negatibo o halos walang kaalaman sa diwa ng WTO. pagpapataas ng produktibidad at marami pang iba. marami ang nakaunawa at humina ang sigaw ng pangamba at pagrereklamo ng mga mamamayan. Integrasyong Panloob Sa isang sanaysay may isang dekada na ang nakalilipas. Ang wika ay magagamit upang mapalawak ang kapasidad ng ekonomiya na makalikha ng yaman sa mga susunod na henerasyon. nagagamit rin ito sa pagtugon sa mga isyung pangkaunlaran tulad ng populasyon. Sa kabila ng mga patakarang fiscal. magbayad ng buwis upang matugunan ang katatagang ekonomiko. APEC at AFTA nang ito ay tinatalakay sa wikang Ingles ng mga lider ng pamahalaan. pagkasira ng kapaligiran. Alam natin ang papel na ginagampanan ng pamahalan at ng bilihan upang mapatatag ang iba’t ibang presyo ng mga yaman sa isang lipunan. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya ay nakapaloob sa layuning itanghal ang integrasyon ng ekonomiya. Subalit.Samantala. Ngunit nang magbuhos ng maraming anunsyo ang pamahalaan sa pagpapaliwanag tungkol sa APEC at VAT na isinulat sa wikang Filipino.

. Marami. Ang kanluraning sistema ng demokrasya ay tinatapan ng impormal na pulitika ng personalidad. batas. Sa larangan ng ekonomiks. Kung tayo ay isang buo o pinag-isang ekonomiya bibilis ang daloy ng palitan ng produkto at serbisyo sa pagitan ng mga pulo na siyang magpapalawak sa dagdag na yaman sa ating ekonomiya. May agwat din sa larangan ng pulitika sa ating bayan. ang formal at impormal na sektor ay nauuwi sa dalawahang ekonomiya. ang integrasyong eksternal Ang globalisasyon ay mailalarawan bilang mga samut-saring proseso na naglalayong mapag-isa ang iba’t ibang networks ng mga networks sa buong mundo sa pamamagitan ng kompetisyon. Dahil sa luwang ng mga agwat na ito. Dahil din sa agwat na ito. patakaran. nagiging mahina ang pundasyon sa katatagan at kaunlaran. (Tullao. Kahit sa pagpapatupad ng batas. regulasyon at probisyon ng Konstitusyon. Nariyan din ang agwat sa kultura na lumalabas sa wikang nangingibabaw at sa kulturang kanluranin na katapat ng naiibang kulturang bayan na ang gamit ay ang wika ng masa. kapital. hindi mahihigpit ang mga koneksyon ng iba’t ibang aspekto ng buhay na nauuwi sa kahinaan sa pagtugon sa mga layunin ng isang lipunan. Ang lawak. Bunga ng mga agwat na naghihiwalay sa mga sektor. ang globalisasyon ang isa sa pinakalantad na realidad sa kasalukuyan na nakaapekto sa iba’t ibang bahagi ng buhay at ito ang pangunahing dahilan na nagbibigay ng bagong batayan at katuturan sa umuusbong na papel ng mga indibidwal. institusyon at istruktura sa isang lipunan.sapat ng paraan ng transportasyon. Ang agwat na ito ang isa sa mga sanhi kung bakit mahina ang ating lipunan lalo na sa kaayusang ekonomiko. Magkahiwalay ang pulitika ng isyu sa pulitika ng mga sikat. Ang duwalismong ito ang isa sa mga sagabal sa ating pag-usad. komersyo at pulitika samantalang ang paggamit ng Filipino at iba pang katutubong wika ay sumasakop lamang sa mga impormal na diskurso at usapin. iba’t iba ang antas at lalim ng agwat sa pagitan ng dalawang magkasalungat na panuntunan sa iba’t ibang aspekto ng ating lipunan. magkahiwalay at mahina ang kapit sa isat-isa. pakikipag-ugnayan (inter-koneksyon) at pagtutulungan (inter-dependence). kaalaman at mga tao sa pagitan ng mga bansa ang nagpalawak sa kasalukuyang gamit ng konsepto ng globalisasyon. Dahil dito. lalim at bilis ng paggalaw ng mga produkto. kung minsan ay ginagamit pa rin natin ang pamamaraan ng kakilala kaysa sa pagtupad sa mga umiiral na regulasyon. Ang kasalukayang prosesong ito ay bumabalot at nagpapabago sa lahat halos ng antas ng buhay at lipunan sa iba’t ibang lugar sa buong mundo. Globalisasyon. ang hiwa-hiwalay na mga pulo ay nauuwi sa mabagal na kalakalan sa pagitan ng mga isla. ang kakayahang mapataas ang pambansang yaman ay kumikitid. Ang agwat ng magkahilerang kultura ay makikita rin sa ng paggamit ng wikang Ingles sa mga pamantasan. 2001).

nawawalan ng trabaho ang mga manggagawa at nayayapakan ang mga industriyang hindi kayang makipagtunggali sa pamantayang internasyonal. ang pangingibabaw ng pamantayang episyenteng pamamaraan. Subalit ang ganitong pag-uugnay sa informasyon ay nagpalawak din ng dibisyon sa kakayahang makakuha ng informasyon at sinasagi ang mga indibidwal.Ang konsepto ng globalisasyon ay isang paradokso dahil maraming kaakbay na kontradiksyon ito. Ang mga daang ginagamit upang mapag-ugnay ang mga networks sa produkto. Sa larangan ng produksyon. Ang wikang ginagamit sa mga transaksyon sa globalisayon ay unti-unting kumikitid sa iilang wika sa pangunguna ng wikang Ingles. Ang mga networks na nag-uugnay ay ang mga daan ding ginagamit upang magkabuklod ang ibat-ibang sektor sa iba’t ibang sulok ng daigdig upang tutulan ang patuloy na globalisasyon dahil sa bigat ng mga ibinubungang sakripisyo nito. Sa kabila ng pagiging mapagsanib nito. teknolohiya at kaalaman ay ang parehong daang ginagamit ng iba’t ibang sektor upang ilantad ang mga di-pantay. Samakatuwid. nagbabagong ideya at papalakas na kamulatang panlipunan at pangkapaligiran ay mga pwersa na pagpapasulong o hahadlang tungo sa isang timbang na pamamahala ng globalisasyon. Sa larangan ng kultura. kaayusan. ang isang timbang na pananaw sa globalisasyon ay kinakailangan upang maunawaan ang mga di pantay na resulta ng di mapigilang kasalukuyang realidad. Kahit na ito ay lumilikha ng pamantayang global. kapital. ito ay rin ay mabilis sa tumatanggi sa mga hindi handa at hindi karapat-dapat. Wikang Filipino at ang Integrasyon Ano ang papel ng wikang Filipino sa kapaligirang may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang ating lipunan? Walang duda na sa larangan ng integrasyong panloob binanggit na natin ang mga pangunahing papel ng . ang mga bansa ay nawawalan ng kapangyarihan at humihina ang kanilang kasarinlang gumawa ng mga regulasyon sa loob ng kanilang sinasakupang teritoryo. sa paglayon nitong matamo ang pinag-isang mundo lumilikha ito ng duwalismong internasyonal at marami itong nasasaktan sa proseso ng integrasyon. Sa pagtatanghal ng pinag-isang pamantayan at ang unti-unting paglalatag ng isang pamahalang global. Dahil sa bilis ng pagsulong sa information technology. Kahit na ito ay may kakayahang mag-ugnay. ekonomiya. nauuwi ito sa di-pantay na pakikinabang sa proseso. ito ay nagdadala rin ng paghihiwalay bilang katapat na sakripisyo. di-inaasahan at mga sistematikong panganib na ibinubunga ng globalisasyon habang pinag-uugnay ang mga networks. Batay sa mga kontradiksyong nabanggit. sistema ng estetika at kung minsan ay pati wika. sektor at mga bansa bunga ng limitadong yaman at kakayahang makibahagi sa network sa informasyon. Ang influwensya ng pulitika. pinag-iisa ang mundo sa pamamagitan ng pagtatanghal ng isang pandaigdigang kultura. gawi. maraming tao sa buong mundo ay nakakukuha ng informasyon na mas mabilis pa sa kidlat.

Sa integrasyong eksternal. higit na kailangan ang integrasyon internal upang mapalakas ang kakayahan nating makipagtunggali sa kalakarang global. Sa harap ng kahinaan ng wikang Ingles na pag-ugnayin ang lipunan. batas. Ang malakas na integrasyong panloob din ang magpaparami sa mga mamamayang makikisangkot sa mga benepisyo ng globalisasyon. Ang aking pangamba sa pananaw na ito ay baka lalong maging mapaghiwalay o mapaghati sa halip na maging mapag-isa ang proseso ng globalisasyon kung hindi natin pauunlarin ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. ang mga tagapagtaguyod ng globalisasyon ay sumisigaw na kinakailangan ang pag-aaral at pagsasanay sa wikang Ingles dahil ito na ang nagiging wika ng kalakalang internasyonal at ang wika ng globalisasyon. Nangangahulugan ba ito na isasantabi na natin ang wikang Ingles? Sa harap ng isang baylingwal na kultura. at makinabang sa mga benepisyo ng globalisasyon at integrasyong eksternal. Samakatuwid. kung di man isara. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. Hindi ko minamaliit ang ganitong pananaw o ipinagkakait na may katotohanan ang ganitong paniniwala. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. kahit gustuhin natin hindi na natin maaaring itapon pa ang wikang Ingles. ang pagpapatupad ng pananaw na walang halagang ekonomiko ang wikang Filipino ang isa sa mga dahilan kung bakit mahina ang integrasyong panloob na nauuwi naman sa mabagal nan pag-usad ng ating ekonomiya. Ipinahihiwatig din ng pananaw na ito. Ngunit kakailanganin at dapat din nating pagyamanin ang antas ng kaalaman sa iba’t ibang disiplina sa . ang integrasyong kultural ang tanging matatamo sa paggamit ng wikang Filipino. Papaano naman nakasasali sa proseso ng globalisasyon ang napakaraming mamamayang Filipino kung hindi sila marunong at bihasa sa wikang Ingles? Sila ay magiging halimbawa na isinasantabi ng globalisasyon dahil hindi sila nakikihalok sa pagtanggap ng mga biyaya nito. kinakailangang pasiglahin. Ang pananaw na ito ay lumilihis sa pananaw na ang wikang Filipino ay ginagamit lamang upang itangghal ang nasyonalistikong damdamin. Sa aking palagay. at pulitika ang nangingibabaw na wikang Ingles ang dapat pa ring pairalin kahit na mahina ang kakayahan nitong pag-isahin ang mga nabanggit na duwalismo sa iba’t ibang aspekto ng lipunan Ang pananaw na ito ay tinatanggihan ko dahil naniniwala ako na sa harap ng duwalismo sa ating lipunan may halagang ekonomiko ang wikang Filipino na ginagamit sa mga transaksyon ng mas nakararaming Filipino. Dahil ito ang wikang ginagamit ng informal na sektor. ang malawakang paggamit nito ay may makabuluhang halaga sa pag-aayos. ang mga agwat sa ating duwalismong lipunan. Samakatuwid. bakit ayaw nating bungkalin ang potensyal ng wikang Filipino na mapakitid. Ang malakas ng integrasyong panloob ang panlaban natin sa kultura ng eksklusyon ng globalisasyon na pumapatid sa mga mahihina at di kompetitibo.wikang nauunawaan ng nakararami sa pag-aayos. Nasa atin na ito kayat pagyamanin natin ito at gamitin natin ito sa ating integrasyong eksternal. pagyamanin at palakasin natin ang panloob na yaman upang makipatunggali. sa larangan ng komersyo. Sa aking palagay sa harap ng globalisasyon.

Batay sa direksyon ng ating demographiya. Subalit kahit marami ang nakauunawa nito. marami ang makauunawa sa kanilang karapatan at mga obligasyon bilang mamamayan. sa pagtatanim o pag-aalaga ng hayup. May mga taong nagsasabing ang papapaunlad ng wikang Ingles ay isang paghahanda para hindi tayo maisantabi ng proseso ng globalisasyon. Ngunit kailangang simulan na ang unang hakbang ngayon. kung maipaliliwanag ang iba’t ibang instrumento ng pag-iimpok at dahilan ng pamumuwis. Sa larangan ng medisina at kalusugan. Kinakailangan maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan ang mga prinsipyo at konsepto sa wikang alam nila nang makisangkot sila sa proseso ng globalisasyon. madaling mauunawaan ng mga ordinaryong Filipino ang mga paraan ng pangangalaga sa sarili at panggagamot kung ito ay naipaliwanag sa wikang Filipino. Kaya. baka kaunti na lamang ang magrereklamo sa kakulangan ating pamahalaan at madaling maibubungkal sa kanilang isipan ang mga biyaya ng pagsisikap at pagnenegosyo. Kung Ingles ang mamamayani sa atin. matatagalan pa ang lalakarin upang maging tunay na intelektwalisado ang wikang Filipino at baka abutin pa ng 100 ayon kay Bonifacio Sibayan. kung maipaliliwanag ito sa wikang nauunawaan ng mga ordinaryong mamamayan. Sa larangan ng pananalapi. Sa larangan ng batas. kahit hindi marunong ng Ingles ay magiging produktibo pa rin ang mga mamamayan dahil naunawaan nila ang mga makabagong pamamaraan sa pagtatanim at pag-aalaga ng hayop sa wikang nauunawaan nila. Ang wikang Ingles nga ba ang susi sa ating integrasyong eksternal? May sapat bang batayan ang pangangamba ng ilan na pinahihina natin ang Ingles dahil ginagamit natin ang wikang Filipino sa pagsasaalita? Mawawalan na nga ba ng komparatibong kalamangan ang mga Filipino sa bilihang internasyonal sa paglaganap at paggamit ng wikang Filipino? Ito ang mga tanong ng mga tumututol sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. kung maisasalin o maipaliliwanag ng mga intelektwal na Filipino ang mga makabagong teknolohohiya sa wikang Filipino. dumarami na ang mga Filipinong nakauunawa sa wikang Filipino batay sa Tagalog. . Halimbawa. magiging malaganap ang paggamit ng teknolohiya at may potensyal na tumaas ang pambansang kita.wikang Filipino upang maging instrumento ito sa pagpapakitid ng mga agwat sa pagitan ng mga mamamayan sa iba’t ibang aspekto ng lipunan. at Taiwanese sa wikang lokal kayat madali nilang itong naipatupad. Ito ang nagiging lingua franca ng maraming Filipino. ang mga aral lamang ang agarang makagagamit ng benepisyong ito. Malaki ang papel na ginagampanan ng mga intelektwal sa gawaing ito. Ang mga makabagong proseso ng produksyon ay ipinaliliwanag sa mga produktibong manggagawang Thai. Tsino.

Ang mga dati nang nakikinabang sa globalisasyon ay sila pa rin ang patuloy na makikinabang sa prosesong ito. Mayroon akong mga espesipikong hamon sa departamento ng Filipino sa ating pamantasan. Samantala ang pagtataguyod ng Ingles sa harap ng maraming Filipinong hindi nakauunawa nito ay isang mapaghiwalay at di episyenteng pamamaraan. bakit higit na mabilis ang pag-unlad ng Thailand. dalawang bagay ang kanilang magagawa. posibleng mapag-ugnay ang hiwahiwalay nating lipunan at madali nang maidadala sa mga Filipino ang integrasyong eksternal. at kultura sa wikang madaling maunawaan ng nakararaming Filipino. Ang ganitong hamon ay hindi upang itakwil ang Ingles ngunit upang mabisang mailipat ang mga biyaya ng siyensya. Una. kung walang makukuhang espesyalista. ng wikang Filipino. Kung hindi maisasagawa ng mga taga departamento ng Filipino ang pagsasalin.Kung ang wikang Ingles ang batayan ng ating kompetitibong kalamangan. Nasisiyahan na ba tayo na 30% lamang ng ating mga kababayan ay nakauunawa sa wikang Ingles at wala tayong ginagawa sa katotohanang mahigit sa 90% ng mga Filipino nakauunawa sa wikang Filipino? Malaki ang papel ng mga intelektwal sa bayang ito upang maging susi sa integrasyong internal. magsalin at magsulat sa wikang Filipino. magsalita. makipagugnayan at makipagtulungan sa mga intelektwal ng mga iba’t ibang disiplina sa unibersidad at pagtulungan ang pagsasalin ng mga obra maestra sa ibat ibang displina. Tulad ng nabanggit ko na. Sa pagbubungkal nila ng kanilang profesyon at disiplina sa wikang Filipino. manggagawa at tagasunod nito ay pawang gumagamit. ang kahinaan ng integrasyon ng ating ekonomiya ang sanhi ng ating mabagal na pag-usad. dahil mulat. Samantala. ang papel ng mga intelektwal ay mag-aral. . Ikalawa. Papaano makukuha ang tamang timbre at tono ng isang musika gayong hindi magka-akma ang mga namumunong konduktor sa mga tagasunod na musikero? Ang dapat nating ipangamba ay ang kawalan ng interes ng mga intelektwal sa bayang ito na paunlarin ang wikang Filipino sa harap ng paglaganap at pagtanggap ng maraming mamamayan sa wikang Filipino sa paglipas ng panahon at sa ibat ibang sektor at lugar sa ating bansa. Dahil dito ang pagpapayaman at pagpapalawak ng wikang Filipino bilang wikang intelekwalisado ay magiging wika sa globalisasyon. Naririto sa atin ang mamahuhusay na manager. makabagong teknolohiya. Ang wikang Filipino ang magiging tagapamagitang wika upang maunawaan at makilahok ang marami nating mamamayan sa proseso ng globalisasyon. Tsina at Vietnam kung ihahambing sa ating ekonomiya gayong hindi naman bihasa sa Ingles ang kanilang mga manggagawa? Hindi Ingles ang dahilan ng kanilang masiglang ekonomiya bagkus maaaring ituro ito sa kanilang mahigpit na integrasyong panloob. gawi. sanay sa wikang Ingles ngunit ang mga tauhan. ang mga tagapagsalin ay dapat mag-aral ng mga displina hanggang sa masters level.

Kung ang papel ng Ingles ay mapag-uugnay tayo sa bilihang internasyonal at matamo ang integrasyong eksternal. may potensyal itong maging wika sa globalisasyon. Subalit ang mga intelekwal ding iyan ay dapat ding mahasa sa pagsusulat at paglalahad sa wikang Filipino. Kongklusyon Ang pagpapaunlad ng wikang Filipino ay isinusulong dahil sa tatlong pangunahing dahilan. mauuwi ito sa pagpapalakas ng integrasyong eksternal at internal. dahil may kakayahang mapalakas ng wikang Filipino ang integrasyong panloob. Kasama rin ang paglalathala ng mga pananaliksik sa disiplina ay dapat isulat sa wikang Filipino. kalakaran sa isang displina ay dapat nang matutunan at maibahagi sa mga ordinaryong Filipino at estudyante upang matutunan nila ang makabagong kaalaman sa bawat disiplina. Iilan lamang sa ating mga kababayan ang nakalalasap ng mga biyaya ng globalisayon dahil sa mga kaalaman na natutunan sa wikang Ingles samantalang marami sa ating mga kababayan ay nahihirapang makisangkot bunga ng kawalan ng kaalaman. nananaliksik at magsusulat sa wikang Ingles. kalakalan at relasyong internasyonal sa wikang Filipino. Dahil dito higit na maraming Filipino ang magkakaunawaan at mas marami din ang maaaring makisangkot at makinabang sa biyaya ng globalisasyon. Ang aking ipinagpapalagay dito ay mananatiling Ingles ang mangingibabaw na wika sa ating bansa. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. Ang integrasyong internal ay mapalalakas kung ang kaalamang natutunan sa wikang Ingles ay maisasalin sa wikang Filipino. . Una. ekonomiya. Ang ganitong sitwasyon ay isang lantarang palatandaan ng kahinaan ng integrasyong internal. Ang pagtugon sa dalawang uri ng integrasyon ay maaari ring gawin ng wikang Ingles ngunit sa aking paniniwala. kahit na ito ay ang nangingibabaw na wika. Ikatlo. ang mga bagong teorya. Sa isang bansang papaunlad na humaharap sa pwersa ng globalisasyon. hindi episyente ito at mahirapan ang Ingles. Ikalawa. intelektwal.Higit pa sa pagsasalin. bunga ng kasalukuyang duwalismo sa ating lipunan. Hindi natin kinakaila at tinatanggihan ang integrasyong eksternal ngunit isang pangunahing kundisyon upang malasap nang lubusan ang mga biyaya ng globalisasyon ay ang lakas ng integrasyong internal. marami ang nagtatanong kung bakit kinakailangan pang paunlarain ang wikang Filipino sa iba’t ibang disiplina gayong mas kailangan nating matuto ng Ingles na itinuturing wika ng kalakalang internasyonal. Marami pa ring intelektwal ang mag-aaral. ang wikang Filipino ay magagamit sa pag-aayos. Kung marami sana sa ating mga pinuno ng pamahalaan. malawak ang gamit ng wikang Filipino hindi lamang sa pagpapatingkad ng damdaming nasyonalistiko. imbensyon. Dahil na rin sa pagiging baylingwal ng mga Filipino. negosyante ay marunong magsalita at magpaliwanag ng mga bagay sa pulitika. ang magagawa ng pagpapaunlad ng Filipino ay mapalakas ang ating integrasyong internal.

Fido. at Fifi.” O kung poodle. kaya hindi nakapagtatakang pangalanan din natin ang ating mga aso ng ganoon. fetch. Fido. Kung sa bagay tayo mang mga taong Filipino ay may mga pangalang Rover. Ang Kapangyarihan ng Wika. Wala kang naririnig na nagsasabing. hindi lamang nagiging wika sa globalisasyon ang wikang Filipino. .madaling matatanggap ng mga mamamayan ang anumang panukala na nagmumula sa pamahalaan. Ngunit sa paglaganap nito sa ating bansa lalo nating magagamit ito sa ating kapakanan kung isasabay ito sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. Fifi. habol. Ito rin ang nagpapalakas ng integrasyong internal. Ang Wika ng Kapangyarihan ni Conrado de Quiros Hanggang ngayon. Gamitin natin ang Ingles sa pagpapahigit ng ating integrasyon sa labas ng bansa kasabay ng paggamit ng Filipino upang humigpit ang integrasyon sa loob ng bansa. Bantay. Dahil dito. “Upo. sit. upo. Ang mas mahigpit na integrasyong internal ay nauuwi sa pagani ng mga biyaya ng integrasyong eksternal ng mas marami naitng mamamayan.” o “Fetch. Tinatanggap natin na ang Ingles ay lalo pang lalaganap sa buong daigdig bilang wika ng kalakalang internasyonal at wika ng iba pang larangan ng lipunan.” Ang maririnig mo ay “Sit. pwersa ng bilihan at makabagong teknolohiya. hindi ko maintindihan kung bakit kinakausap natin ang ating mga aso sa wikang Ingles. Rover. Kidlat.” o “Habol. nagiging tunay na susi ito sa kaunlaran.

Sa pamamagitan ng Internet ay maaari nating ma-access pati na ang US Library of Congress at mag-research doon. pero nakasulat sa Ingles ang mga signs sa kalye. Malamang ay narinig na ninyo ang Internet. . ang pandaigdigang electronic board para sa lahat ng uri ng impormasyon. Walang MTRCB sa Internet. Ibig sabihin. malaki ang halaga ng Ingles bilang isang paraan ng komunikasyon. At talaga namang pagkalalawak ng mga kalye rito. mawawala tayo sa kalye. Totoong ang isang wika ay isa ring paraan o kasangkapan sa komunikasyon. At bagama’t isang bahagi lamang ito ng kabuuan ng wika ay malaking bahagi ito. Lalong-lao na sa panahong ito na masasaksihan natin ang isang “information explosion” na likha ng computers.Ang nakapagtataka ay kung bakit kinakausap natin sila sa Ingles. lubos na simplistiko ang paniniwalang ang tanging papel na ginagampanan ng wika sa lipunan ay ang pagbibigay-daan sa palitan ng mga idea ng mga tao sa lipunang iyon. May punto ang mga nagsasabi sa atin na hindi natin maaaring kaligtaan ang Ingles. Maaari rin tayong makapanood ng sine o retratong bomba. lubos na simplistiko ang paniniwalang ang wika ay isa lamang kasangkapan sa komunikasyon. Pero kailangan pa rin ang Ingles para mapakinabangan ang mga biyayang ito. hindi lamang bilang isang paraan ng komunikasyon ng dalawang tao. Ito ang ating susi sa pandaigdigang impormsyon. Sa bagay na ito. Sa tingin ko. Bukas ang information highway sa anumang uri ng sasakyan. Ang Ingles ay ang ating susi – o sabi nga ng mga bata. kahit kariton. kakaiba ba ang korte ng kanilang mga utak at natural silang sumusunod sa mga utos sa Ingles? Ang tinig ba ng Ingles ay hawig sa mga tunog na ginagawang silent dog whistle? Ipauubaya ko sa mga dalubhasa sa sikolohiya ng hayop ang pagpapaliwanag nito. Pero may punto rito. Bagama’t ang mga computer programs ay nagiging mas graphic na kaysa word-based— gumagamit ng icons kaysa salita—kailangan pa ring magbasa kahit katiting. ang ating “connect” – sa mundo. At ang iskrip ay sa Ingles. Sa tingin ko. At ang punto ay ito: marami at sarisari ang gamit ng wika. Talaga namang hindi. Pag hindi tayo marunong mag-Ingles.

Pero gayumpaman. pakikinig ng balita. Subalit. sa mga skyway. dito man ay marami nang mga maling akala tungkol sa kahalagahan ng Ingles. samantalang tayo. Mahirap kumilos sa Bangkok hindi lamang dahil sa ang sulat dito ay sulat-bulate.Pero huwag nang isipin ang Internet. Isipin na lang ang paglalakbay ng isip na magagawa sa pagbabasa. Kailangan pa rin ang Ingles—liban na lang kung ang papanoorin lang ay mga sine ni Silvester Stallone. ayon nga sa isang kaibigan. Pumapangalawa lamang ang Thailand sa Japan sa computer technology sa Southeast at South Asia. Ihambing mo ang turismo nila at turismo natin at parang pinaghahambing mo ang daga at elepante. ay hindi sinusukat sa taon kundi sa buwan. bagama’t hindi marunong mag-Ingles ang mga Thai ay higit na malaki ang kanilang turismo kaysa atin. Ang bilang ng mga turistang pumapasok sa atin sa isang taon ay ang bilang ng turistang pumapasok sa Thailand sa isang buwan. na ipinangangalandakan ang ating Ingles. Kailangan pa rin ang Ingles—maliban na lang kung sa Pilipinas ka lang maglalakbay. isipin na lang ang simpleng paglalakbay. sa mga pagawaan. Isa sa mga maling akalang ito ay ang paniniwalang ang Ingles ay ang susi sa kaunlarang pang-ekonomiya. Walang duda na kailangan natin ng Ingles. At kung tutuusin. panonood ng sine. Iba pa kung paano nila bigkasin ang Ingles. Makikita ang ebidensiya ng kaunlaran sa Bangkok— sa mga gusali. na talaga namang papawisan ka ng dugo bago mo maintindihan. Pinabubulaanan ito ng Thailand. kundi dahil iilan lamang ang marunong mag-Ingles. Ang kaunlaran dito. Kahit na hotel clerks ay hindi makapagIngles ng diretso. Ayon kay Peter Limqueco. ay isang basang-sisiw lamang. Ang pinakamadaling paraan para makapagtalastasan sa taxi driver at tindero ay sign language. Mawala ka lang ng ilang buwan at nagbago na ang hitsura ng lugar. ang Thailand ay isang tigre. Ito ang paboritong argumento ng mga nagtataguyod ng Philippines 2000. Walang duda na mahalaga ang Ingles. hindi bale na rin ang mundo—o ang pisikal na paglalakbay sa mundo na maaaring magawa ng iilang Filipino lamang. . isang kaibigan na nag-eedit ng isang diyaryo sa Bangkok. ayon kay Peter. Bale ba. Malinaw na ang mga tao ay bumibisita sa ibang bansa hindi dahil sa kaalaman ng mga mamamayan doon ng Ingles.

Ang “marunong mag-Ingles” ay hindi lamang palatandaan ng kagalingan sa lengguwahe. Sa bansang ito.” ng pagkakaiba sa karaniwang mamamayan. akala natin. Umusbong ang isang populasyong creole. Palatandaan ito ng kaalaman. ito ay isa ring paraan para makapaghari. Marunong kang mag-Ingles. Sa bandang huli na lamang sadyang ipinagbawal ng mga Kastila ang wikang Espanyol sa mga eskuwelahan at iba pang institusyon ng mga Indio. Kapag sinabi mo ang isang bagay sa Ingles ay tila pinag-isipan mo ito ng malalim. Ito ay hindi ang pagkakait ng wikang kolonyal sa mga Indio kundi ang pagpapalaganap sa kanila nito. at sinikap nilang pakinabangan ang kapangyarihang ito sa pamamagitan ng pagkakait sa mga Indio ng salitang Espanyol. Ang Ingles ay kapangyarihan sa isang paraan na higit pa sa karaniwang kahulugan na kapag matatas kang magsalita ay may kapangyarihan ka sa kaligiran mo. ang mga bansang ito ay naging settler colonies. Sapagka’t gaya ng nasabi ko kanina. Siguro ito ang dahilan kung bakit kinakausap natin ang ating mga aso sa Ingles. Mas madaling turuan ang mga Indio ng Kristiyanismo sa pamamagitan ng kanilang mga wika kaysa Espanyol. Para matirhan ang madaming lugar dito ay pinagpapatay ng mga settler o kolonyalista ang katutubong populasyong Indio. sa umpisa ay hindi ito tuluyang sinadya. kapag sinabi mo sa Ingles ay nagkakaroon ng bigat. Kapangyarihan ang Ingles sa isang payak o literal na paraan. Ano man ang sabihin mo. Hindi ka marunong mag-Ingles. Kaiba sa Filipinas.Subali’t hindi pa ito ang problema sa Ingles. Nakita ng mga misyonerong kagaya ni Pedro Chirino na mas madaling pag-aralan ang mga salitang Indio kaysa turuan sila ng Espanyol. na pinanghahawakan ng isang kaparian. aso man ay seseryosohin ka. Ito ay para ipuwera sila sa alta sosyedad at tuloy sa pagpapalakad ng bayan. Lalong-lalo na sa bansang ito. Sa mula’t mula pa ay nasapol na ng mga Kastila ang katotohanang ang wika ay kapangyarihan. ng pagkakaroon ng “class. isang susi ito sa kapangyarihan. Iba ang naging karanasan ng mga bansa sa America Latina. o halaga. Kung sa bagay. mauuwi ka sa pagiging kargador. Lalong-lalo na ang Ingles. hindi lamang isang paraan ng komunikasyon ang wika. hindi lamang salita ang Ingles kundi orasyon. makakarating ka sa itaas. Ang Ingles ay hindi lamang isang paraan para makapag-usap. na galing sa mga dayong Espanyol at nagsasalita ng Espanyol. o mga kolonyang tinirahan ng mga taong galing sa kanluran. Ang mga Amerikano ang makakakita ng wastong pagsasamantala nito. Makikita rin ang mga bagay na ito nina Mike Velarde at iba pang mga matagumpay na “misyonero” sa kasalukuyan. Isang malinaw na kaso ng genocide. matino man o hindi. Hindi lamang ito isang susi sa impormasyon. Siguro. kapag nagIngles ka. Naunawaan ng mga Espanyol na ang wika ay kapangyarihan pero nagkamali sila sa pagsasamantala nito. Ang pagkakait ng mga .

Malinaw na malaki ang ambag ng Ingles sa pangalawa. Hindi totoo iyan. Tumutubo ang wika mula sa puso ng isang bayan. ang dahilan kung bakit hindi natin dapat akalaing ito ay isang purong grasya. Ano ang dapat gawin? Paano natin pagtutugmain ang pangangailangan natin sa Ingles sa isang banda at ang pangangailangan natin ng isang wikang magbubuklod sa atin sa kabila? Ang sagot ay ang pagpapalakas ng wikang pambansa. Sumususo ang wika sa pambansang kasaysayan at karanasan. Para maging class ang dating. pero gusto rin nating palakasin ang Ingles—bilang . ay ang paniniwalang kapag gusto mong palakasin ang Filipino ay gusto mong pahinain ang Ingles. Iyan ay isang kaso ng. si Melanie ay laging magiging api rito dahil hindi siya marunong mag-Ingles. the “tail wagging the dog. Kung minsan. Hindi lamang grammar at syntax ang wika. Bilang isang manunulat sa Ingles. nagdudulot ito ng kawalan ng komunikasyon. Ang wika ay hindi lamang koleksiyon ng mga salita at mga paraan sa paggamit nito. lalong-lalo na ang tipong may puntong Batangas o Bulacan. ang mga artista mismo ay sumasagot sa Ingles sa mga interview. Alam ko. Ang wika ay isang buhay na bagay. Higit tayong pinaghiwalay kaysa pinag-isa nito. Ang pagtuturo ng Ingles sa mga Filipino ay hindi nakapagrebelde sa kanila. Makikita ang puwang sa lipunan sa ating mga sine. Nalikha ng mga Amerikano sa pamamagitan ng Ingles ang isang naghaharinguri na sumasawsaw sa kanilang kultura. Ang tanging diyalogo na ginawa nito ay ang diyalogo sa pamamagitan ng pamahalaang kolonyal at ng lokal na naghaharing-uri. ang galing sa paggamit ng Ingles ay naging pasaporte sa sirkulo ng kapangyarihan. Naging paraan para ito ay sa paghahati ng mga mamamayan. Ang wikang iyan ay hindi maaaring maging Ingles. ang wika ay hindi laging nagdudulot ng komunikasyon.” Hindi maaaring ipagpag ng buntot ang aso. Kapag mayaman ang pamilya ay tiyak na Ingles ang dialogue. Ang Ingles ay hindi naging paraan para sa pag-uusap ng mga mamamayan.Espanyol ng wikang Espanyol sa mga Filipino ay hindi nakapagpabait sa mga Indio. Ang wika ay kultura at sensibilidad. Ang maling akala. Gusto nating palakasin ang Filipino. alam ko na para ka magkaroon ng kumpiyansa sa salitang iyon ay kailangang angkinin mo ang kaluluwa noon. Ito ang totoong problema sa Ingles. Ang pag-aral ng Ingles ay pagbabad sa kultura na lumikha nito. Naging rebelde sila. Kasunod sa kaputian ng balat. Naging masunurin sila. Ang pambansang wika ay maaari lamang maging Filipino. Bagama’t sikat siya sa labas. sabi nga sa Ingles. ang pinakapopular na uri ng entertainment dito sa atin. Kapag katulong ang karakter ay mag-tatagalog. Malinaw sa ating kasaysayan na ang Ingles ay hindi lamang naging paraan ng komunikasyon kundi paraan ng kolonisasyon. Ang pag-aral ng Ingles ay hindi lamang pagkabisa ng mga salita at paggamit nito. Kung tutuusin. o fallacy.

ang Russian ay mahusay lamang para sa pag-toast ng vodka. Ang mahalaga ay ang katagang “pangalawa” or “second. Arab. ano naman ang naging ambag ng Filipino English—ang mga salitang “aggrupation” at “actuation”? Walang ganyang mga salita sa Ingles. At kung tutuusin. At bago dumating si Shakespeare.” Ang Filipino ba ay mayamang wika? Kaya ba nito ang seryosong diskusyon? Makikita natin sa mga talk show sa TV—salamat sa pinasimulan ng Public Forum—na ganito na nga. ito ay dahil sa mayroon na silang sarili nilang wika—Thai. tayo ay nagpapalit at kumokopya.” Hindi maaaring maging una ang Ingles. ano ba naman ang likas na mahusay na wika? Bago dumating si Goethe. Hindi ito pagiging cosmopolitan. Iilan lamang ang nasa Ingles. Sayang lamang at hindi pa ito nangyayari sa diyaryo. Bahasa. Ayon sa mga nagtataguyod ng Philippines 2000. tayo ay wala. Ang husay ng lengguwahe ay nasa mga taong gumagamit nito. ito ay simpleng pagiging uprooted. isang wikang pinagmulan ng national discourse. Ang ibang bansa ay mayroong pinanghahawakan. ang mga bansang ito sa kasalukuyan ay puspusang nagpapalaganap ng Ingles: bakit tayo pupunta sa kabilang direksiyon? Simple. Bagama’t puspusan nilang itinutulak ang pag-aaral ng Ingles. Hapon. at ito ay nakatutok sa mga banyaga. may kaibhan sa paghiram at sa pagkopya.pangalawang lengguwahe. Ang mga salita doon ay “group” at “action. Hindi tayo ang rule. Koreano. ang unang maiisip mo ay kung gaano tayo kaiba sa kanila. Bakit hindi Filipino English bilang wikang pambansa? At ano naman ang gamit sa atin ng Ingles na tayo lamang ang nakakaintindi. . At tingin natin sa sarili natin ay cosmopolitan tayo. Kung tutuusin. tayo ang exception. Makikita natin sa halimbawa ng Thailand at iba pang mga bansag Asyano na hindi lamang ito posible kundi kailangan. wala sa mga bansang ito ang magpupumilit na palitan ang sariling wika ng Ingles. o second language. Totoo iyan hindi lang para sa mga indibidwal kundi para rin sa mga bansa. Ang Filipino ay lengguwahe lamang ng mga tabloids at hindi broadsheets. o usapang pambansa. Ang mga higanteng diyaryo sa mga bansang ito ay nasa wikang pambansa. Bago dumating si Pushkin. Kung bumisita ka sa ibang bansang Asyano. isang wikang pinagmumulan ng kanilang puri at karangalan. Hindi aksidente na mas marami ang mambabasa ng mga diyaryong Thai. Sila ay humahango at humihiram. mahusay lamang ang Aleman para sa Barbarians. Dahil sa kung ang mga bansang ito ay kasalukuyang nagpapalaganap ng Ingles. May kaibhan sa paghango at pagpapalit. “God bless the child that’s got his own. Maaaring ang mga bansang ito ay puspusang nagtuturo ng Ingles. Bahasa.” ayon nga sa isang kanta. pero matapos lamang silang magkaroon ng isang matatag at malusog na wikang pambansa. ang Ingles ay mahusay lamang sa isang sakop. o Arab. Natural na gustong basahin ng mga tao ang naiintindihan nila. Intsik. Ganito nila nagagamit ang Ingles habang naiiwasan ang alienating effects nito.

Ang paborito ko pa ring kuwento rito ay ang isang direktor ng teatro na minsan ay tinanong ng isang estudyanteng pa-wers-wers: “Talaga bang epektibo ang Filipino sa teatro?” Sumagot ang direktor. “Putang ina mo.” Namutla ang estudyante at dali-daling umalis.” sabi ng direktor sa kanyang crew.” . “Tingnan n’yo. “epektibo ang Filipino sa teatro.

sa bawat sandali ng buhay natin ay nariyan ito. paaralan at komunidad. Sa pagtanggap natin sa wika.Ang Wika ay Kasangkapan ng Maykapangyarihan: Ang Wika Bilang Instrumentong Politikal ni Bienvenido Lumbera Parang hininga ang wika. kung nasugatan. kasama tayong napapailalim sa nasabing kapangyarihan. Natutunan natin ito sa magulang. Ang dumating na mga kolonyalista ay alagad . isang konstruksiyong panlipunan na kinagisnan nating "nariyan" na. Ang "instrumentong politikal naman" ay mekanismo na kumukuha ng pagsang-ayon ng maraming tao sa mga espesipikong gawaing itinatakda ng maykapangyarihan. Palatandaan ito na buhay tayo. ang "maykapangyarihan" ay sinuman at alinman na may lakas na pinanghahawakan na nagpapasunod sa tao o nagpapatupad ng balak at layunin. kargado na ng mga kahulugan at pagpapahalaga na galing sa ibang tao. humihingi ng pagkain. at pagdating sa atin. Ang wikang Filipino (sa anyo nitong Tagalog sa maagang yugto ng ating kasaysayan) ay naging instrumentong politikal nang sakupin tayo ng dayuhan noong siglo 16. pamilya. dumadaing upang mabigyan ng panlunas. ibang lugar. pumapaloob tayo sa isang lipunan at nakikiisa sa mga taong naroon. Sa aking pakahulugan. ang kamalayan natin bilang indibidwal ay karugtong ng kamalayan ng iba sa lipunan.kung nagugutom." Ihahanap ko sa ating kasaysayan ng mga halimbawa ang nasabing buod. at may kakayahang umugnay sa kapwa nating gumagamit din dito. kung nangungulila. Sa bawat pangangailangan natin ay gumagamit tayo ng wika upang kamtin ang kailangan natin . at ibang panahon. Mula sa paksaing "Wika at Politika. Subalit kaiba sa hininga." humango ako para sa panayam na ito ng buod na nakasaad sa pamagat: "Ang wika ay kasangkapan ng maykapangyarihan. Kapag may kapangyarihang sumakop sa kamalayan ng kapwa natin sa lipunan. hindi likas na bahagi ng pisikal na buhay natin ang wika. Isa itong instrumentong hiwalay sa ating katawan. Samakatwid. humahanap ng kausap na makapapawi sa kalungkutan.

Domingo de los Santos. Sa kapasyahang iyon. ang misyon nila ay ang pagpapalaganap ng relihiyong Katoliko. Sa unang hati ng siglo 17. at doon ay natuto sila sa naging karanasan nila sa pagpapasuko ng mga katutubo. isang misyonerong nagngangalang Pedro de Herrera ang nagsalin ng mga pagninilay tuwing may Santo Exercicio.ng dalawang panginoon. ay handa nilang subukin ang "mahinahong" pagpapasuko. Naging madugo ang walang-habas na pagpapasuko nila roon. Ibig sabihin. Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar. na nalimbag bilang Meditaciones. Sa panig ng mga misyonerong kasama ng mga sundalo. Pedro de San Buenaventura. ang Doctrina Christiana. lumabas ang unang librong limbag sa Filipinas. Noong 1593. Credo. sa simbahan sa oras ng katesismo. at dito lumitaw ang mga pangalang ngayon ay kinikilala bilang mga tagapagpauna sa pag-aaral ng wika ng mga Tagalog—Francisco Blancas de San Jose. naging instrumentong politikal ang mga wika ng mga katutubo. Nauna nang sinakop ng mga kolonyalista ang Amerika Latina.ayon sa paniniwala na naipalaman na ng Simbahan sa Peninsula ang mga banal na aral ng Katolisismo sa kanilang wika. Ang pagsasalin ng mga tekstong Espanyol ay masasabi nating siyang panimulang hakbang sa pag-angkin ng mga misyonero sa Tagalog. at ito ay nagpapakilala sa bisa ng tradisyong pabigkas na inangkin na rin ng mga misyonero upang . dalit ang tawag ng mga Tagalog. May pag-aalangan sa hanay nila kung paano ibabahagi sa mga katutubo ang doktrina ng Simbahan . Juan de Plasencia. ang Monarkiyang Espanyol at ang Simbahang Katoliko. Sa isang pagpupulong ng mga pinuno ng mga orden relihiyoso. Matututunan ng mga katutubo ang mga dasal sa pamamagitan ng tradisyong pabigkas. Gaspar de San Agustin. Mahalagang banggitin na ang librong ito ay nilimbag hindi para sa mga katutubo kundi para sa mga misyonerong magpapalaganap ng pananampalataya. naipasyang sa mga wikang katutubo gagawin ang pagtuturo ng pananampalataya. Ang bawat orden ay nagtalaga ng mga misyonero na ang tungkulin ay ang pagaaral ng mga wikang katutubo. Nasa librong ito ang mga batayang dasal ng Simbahan na isinalin sa Tagalog: Padre Nuestro. tila wikang Espanyol ang kailangang gamitin sa pagsasalin ng relihiyon sa mga bagong binyagan. Nasa anyong patula ang mga pagninilay. cun manga mahal na pagninilay na sadia sa Santong pag Eexercicios (1645). Ave Maria Purissima. kaya't nang dumating sila sa Filipinas. Francisco de San Antonio. isinasaulo ang mga dasal at paulit-ulit na bibigkasin hanggang ang mga ito ay maging bahagi na ng kamalayan ng mga binyagan. Salve Regina atbp. lalo pa't maliit lamang ang pangkat nila kung ikukumpara sa mga mamamayang dinatnan nila. Subalit iilan lamang ang mga misyonero at lubhang marami ang mga paganong kailangang agawin sa demonyo sa lalong madaling panahon.

Ito ay bagong teknolohiya na ipinasok sa kultura ng mga Tagalog sa pamamagitan ng mga misyonero. Ang saling ito ni Aquino de Belen ay katibayan ng masinsinang pagsakop sa kamalayan ng mga katutubo na hanggang sa hukay ay inaakay sa pananampalataya ng mga misyonerong armado ng wikang katutubo. na ang pinagsimulan ay hindi na natin matutunton palibhasa'y kasintanda ito ng tradisyong pabigkas. Nakita natin sa halimbawa ng Meditaciones ni Pedro de Herrera kung paano inangkin ang anyong pabigkas upang maihatid sa mga bagong binyagan ang mga kapaniwalaang Kristiyano. isang manlilimbag na layko ng mga Heswita. May mahabang kasaysayan ang tula sa Filipinas. Si San Jose ang siyang naging unang prosista dahil ang ordeng Dominiko ay nagaari noong mga unang taon ng siglo 17 ng tanging imprenta sa Filipinas. Totoo na ang sinaunang mga Tagalog ay nagsasalita ng prosa sa kanilang pang-araw-araw na pakikipag-usap sa kanilang mga kabaranggay. marahil ay kabilang dito ang nawalang epiko ng mga Tagalog. Memorial de la vida cristiana en lengua tagala (1605) ang pamagat na Espanyol ng libro subalit ito ay kinatha sa wikang Tagalog. si Gaspar Aquino de Belen. Nilalaman ng Memorial de la vida cristiana ang malasermong pagpapaliwanag sa bawat isa sa Sampung Utos ng Diyos sa prosang batbat ng talinghaga at nagpapamalas ng galing ni San Jose sa paghuli sa estilo ng mga Tagalog.mapadulas ang pagkatuto ng mga katutubo. ang magsasalin ng Recomendacion del Alma ni Tomas de Villacastin at ilalabas ito bilang Mga panalanging pagtatagobilin sa caloloua ng tauong naghihingalo (1703). Ito ay ang Mahal na Passion ni Jesu Christong P. ang akdang pagsusumundan ng Pasyong Pilapil na hanggang sa kasalukuyan ay inaawit ng mga Filipino tuwing sasapit ang Mahal na Araw. Hindi nito nahalinhan ang tradisyong pabigkas ng mga Tagalog kahit pa sa panahon ng Rebolusyong 1896. Natin na Tola (1703). ang imprenta ay nangyaring maging bukal ng lakas ng . Ang lumang anyo ng tulang dalit ay pinasukan ng bagong nilalaman. ang salaysay ng pagsakop ni Kristo sa kasalanan ng sangkatauhan ay iginawa ni Gaspar Aquino de Belen ng mahabang tula na aawitin ayon sa tradisyon ng mga Tagalog. kaya lamang ang kanilang prosa ay hindi pa isang anyo ng pagpapahayag dahil wala silang imprenta. Sa pagsisimula ng siglo 18. Subalit ang unang akdang nakasulat sa prosa ay tila nalikha lamang noong siglo 17 at ito ay pamanang kolonyal ng prayleng Francisco Blancas de San Jose. Upang ang mga paganong tulang pasalaysay. pero dahil kamangha-manghang teknolohiya ang magsatitik sa papel ng mga salitang dati'y mga tunog lamang. ay magamit sa ikasusulong ng Kristiyanismo. Ang kapangyarihan ng mga prayle sa unang yugto ng kolonyalismong Espanyol ay sinisimbolo ng imprenta.

pagbabaka at pagtutol sa pagtataksil at pang-aapi. Iilan pa sa panahong iyon ang marunong bumasa kaya't lumaganap ang tula sa pamamagitan ng tradisyong pabigkas at paawit. del Pilar. Ang Florante at Laura (ca. Ang mga tauhan ay isinunod rin sa padron ng mga tauhan sa mga romance. nagsimulang ituring na isinasatinig ng tula ang hinaing ng mga mamamayang nahihirapan sa pamamahala ng mga dayuhan. Magsisimulang bawiin ng mga Filipino sa siglo 19 ang kapangyarihang kalakip ng wikang Tagalog na inagaw ng mga prayle. Samakatwid. sa pagsasanib ng karanasan ng iba't ibang indibidwal na umangkin sa tula. Simbahan at mga mamamayan. Sa bagong siglo.kulturang dayuhan na ipinatanggap sa mga katutubo. Gumamit ito ng tradisyonal na himig at ng ritmong pamilyar ng pagtulang Tagalog. At hindi nag-iisa ang tula ni Baltazar sa paghahatid ng bagong karanasan. Ang diyalogong nakapalikod sa tula sa pagitan ng Ina at Anak ay umungkat sa mga isyu laban sa mga prayle. at ang produksiyon ng mga libro ay nakapagpalitaw na ng mga akdang sinulat ng mga katutubo. Sa ganitong transpormadong anyo tatanggapin ng mga edukadong Indio at Mestisong tulad nina Rizal at Mabini ang tula ni Baltazar. Nag-iba na ang nilalaman ng wikang naririnig at isinasaloob ng mga katutubo na dati'y ang danas na dala ng mga salita ay limitado lamang sa mga sermon at pagninilay. Ang pagsilay ng Florante at Laura sa lipunang kolonyal ay naghatid ng kapangyarihan sa wikang Tagalog. Subalit sariling imbento ng imahinasyon ni Baltazar ang kanyang salaysay. May pagtalakay sa tula sa relasyon ng Monarkiya. may iba pang mga awit na kapanahon ng Florante at Laura. At habang lumalawak ang madlang nakarinig at tinablan ng bisa ng naratibo ni Baltazar. Sa bawat pagkakataong ito ay bigkasin/awitin sa mga pagtitipon ng mga Tagalog. Ang kapangyarihang ibinalik ni Baltazar sa wikang Tagalog ay magbubunsod ng hayagang pagtutol sa pagtula ni Marcelo H. Ang "Sagot ng Espanya sa Hibik ng Filipinas" ay hindi na lamang naghahandog ng isang kawiliwiling salaysay at mga pahiwatig. May naitayo na noong mga imprentang komersiyal. tila gustong ipakita ni Baltazar na kaya rin ng isang Indio ang humabi ng tulang maihahanay sa mga tulang pasalaysay na dala ng mga Espanyol. Ngayo'y may pagsusuyuan. ang imprenta ay hindi na esklusibong pag-aari ng mga orden relihiyoso. 1838) ni Francisco Baltazar ay isa sa mga akdang iyon. Isinunod ni Baltazar ang daloy ng naratibo sa naratibo ng mga romance na mula sa Espanya. ang karanasang nilalaman ng tula ay namamahay sa kamalayan ng mga nakikinig at doon ay nagkakaanyong personal at umuungkat sa mga danas at alaala ng indibidwal sa kanyang pakikipamuhay sa ilalim ng kolonyal na pamahalaan. Ito ay tahasang pag-angkin sa kapangyarihan ng wikang Tagalog upang maipaabot sa Monarkiya .

Pagsapit ng 1898. ng mga mandudulang Aurelio Tolentino. Kapwa prosang matalinghaga ang dalawang akda. Ngayo'y nagiging instrumento ang wika para maihiwalay ang mga Filipino sa mga taliba ng kolonyal na pananakop. ang wikang Tagalog ay humakot sa Rebolusyon ng matinding lakas at ito ay ginamit ng mga rebolusyonaryong manunulat sa pagsisikap na maitaboy ang mga bagong kolonyalista. hinahalukay ng tula ang kalooban ng kanyang mga tagapakinig upang ang mga ito ay makiisa sa paghihimagsik ng Katipunan. ang ikalawa ay paglilinaw sa mga kaisipang mapagpalaya na ang tinatanaw ay ang pagsasarili ng mga Filipino. Sa pamamagitan ng mga ispesipikong halimbawa ng pagkaapi at pagkaduhagi. Taglay pa rin ng wikang binawi sa mga misyonero ang mga konotasyon ng pagsisisi at pagtangis sa naging bunga ng pagpapabaya ng Kristiyano kay Hesukristo na pamana ng kasaysayan ng wika. ng mga makatang Pedro Gatmaitan at Albino Dimayuga. Ang Rebolusyong 1896 ay pinasabog ng mitsang sinindihan ng Kilusang Propaganda nina Rizal at Del Pilar. Ang unang dekada ng siglo 20 ay kinatampukan ng mga nobelistang Inigo Ed. Mananatiling sandigan ng lakas ng wikang Tagalog ang Rebolusyon at ang pakikidigma sa mga Amerikano. Ang "Pag-ibig sa Tinubuang Bayan" (1896) ay isang pagninilay gaya ng mga pagninilay sa Meditaciones (1645) ni Pedro de Herrera. Sa dakong hulihan ng tula. 1896). at ng mga peryodistang Lope K. may ilang panahon ding naliliman ng wika ng mga bagong kolonyalista ang wikang Tagalog.ang paghihirap na dinaranas ng mga mamamayan. ang teatro at ang peryodismo ay nagpamalas ng tapang at giting na nagpasigla sa paglabang gerilya sa kanayunan. Hanggang sa kasalukuyan ay pinasisigla ng pinagdaanang kasaysayan ng wika ang paggamit sa wikang Tagalog ng mga manunulat. Regalado at Faustino Aguilar. Santos at Pascual Poblete. Ang una ay pagpapaliwanag sa mga kapaniwalaang Kristiyano na ipinatanggap ng mga misyonero. Ang bagong instrumentong politikal ng mga mananakop ay ang . Ang inihaharap ni Andres Bonifacio sa kanyang madla ay ang kalagayan ng bayang lugmok sa mga kahirapang dulot ng kolonyal na pamahalaan. nang ang Filipinas ay sakupin ng mga Amerikano. ipinahihiwatig ng Inang Espanya na pulutin ng Filipinas ang mga aral sa isinalaysay na kinahantungan ng mga prayle sa Europa nang maganap ang Repormasyon ni Martin Luther. Juan Abad at Juan Matapang Cruz. Subalit sa pagkatatag ng sistema ng edukasyong sa Ingles tinuturuan ang mga kabataang Filipino. Ang panitikan. Ang pag-angkin ng kapangyarihan ng wika ay lalong titingkad kung gugunitain ang prosa ng misyonerong Francisco Blancas de San Jose sa Memorial (1605) at itatabi ito sa prosa ni Emilio Jacinto sa Liwanag at Dilim (ca.

itinulak lamang sa laylayan ng lipunang kolonyal. at ang mga ito ay nagpapayaman sa pamamagitan ng mga opisinang kanilang inuupan. ang mga kagipitan sa pamumuhay sa bansa ay bunga ng kontrol ng mga dayuhan sa ekonomiya at ng paghahari ng mga mayayamang nagmamay-ari ng malalawak na lupain. Subalit ang lingguhang magasin at ang pelikulang Tagalog ay mga anyong popular na sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano ay itinuring na mababang uri ng libangan. Sa huling hati ng dekada 60. Sa mga kolehiyo at unibersidad. at ang Ingles ay nagiging sagwil sa halip na kawing sa kanilang pakikiisa sa masa. isang kilusang politikal ang pinasilang ng mga kondisyong inihanap ng mga kabataang nasa kolehiyo at unibersidad ng kalutasan. ang salitang "masa. kaya't sa kabila ng malaganap ng pagtanggap sa wikang Tagalog sa iba't ibang dako ng Filipinas. Hindi sa mga datihan nang naglilider manggagaling ang pagkilos na maglalapat ng lunas sa sakit ng lipunan. ang babago sa lipunan ay ang nakararami sa lipunan. paaralang publiko sa simula. Sa larangan ng paglalathala. sa kanilang paningin. nanatili itong walang prestihiyo." pinalakas ito sa hanay ng nakararaming mamamayan hindi lamang sa Katagalugan kundi pati sa iba pang bahagi ng bansa. Ayon sa pagsusuri ng bagong kilusan. Mula sa hanay ng mga lider na naninilbihan sa mga kapitalistang dayuhan at sa mga panginoong maylupa nanggagaling ang humahawak sa gobyerno. magsisimulang igiit ng mga aktibista na sila ay bigyan ng kakayahang umugnay sa mga mamamayang ang karamiha'y hanggang paaralang primarya lamang ang naabot. walang institusyong masilungan ang wikang Tagalog. sa pagsasalita ng wika ng masa. Nakita ng mga lider-estudyanteng naglalayong baguhin ang lipunan na kailangan nilang maka-ugnay sa nakararami." na tumutukoy sa nakararaming hindi isinasali sa paghawak ng kapangyarihan. pinulot ito ng bagong teknolohiya ng pelikula at sa pamamagitan ng kamanghamanghang sining ng tinawag na "aninong gumagalaw. pati na ang mga pribadong paaralan na tumanggap sa wikang panturong dala ng dayuhan. Ayon sa mga aktibista ng kilusang makabayan. Iyon. kung kindi man katatasan. Wala mang patakaran ang mga paaralan para pagbigyan ang hinihingi ng mga estudyante. nagkaroon ng pagbubukas ang mga ito sa pagtuturo na gumagamit sa wikang Tagalog (na noo'y nasimulan nang tawaging . Sa kabutihang palad. Ang "masang" iyan na isinisentro ng kilusan ang panggagalingan ng panibagong lakas ng wikang Tagalog bilang instrumentong politikal. ay magaganap lamang kung magkakaroon sila ng kasanayan.school. nasadlak ang wikang Tagalog sa mga babasahing popular na inaba-aba ng mga edukadong sa Ingles nagbabasa at nakikipag-usap. May bagong salitang pumasok sa wika. Hindi ito inagaw ng bagong mananakop. Dahil ito ay nasantabi sa labas ng paaralan. at di naglaon.

" Bagamat ang marami sa mga maykapangyrihan ay nagmamatigas pa rin na sa Ingles lamang magaganap ang tunay na edukasyon ng kabataang Filipino. nagkapuwang na ang wikang Filipino sa kurikulum. Politika ng Wika. hindi na naigigiit ang ganyang delusyon nang walang sumasalungat. Wika ng Politika ni Randolf S. Hindi pa ito ang kinikilalang wikang panturo."Pilipino"). Sa kasalukuyan. Napanghawakan na ng kilusang makabayan ang wika ng masa. David . pero may lugar na ito sa school. at wala nang esklusibong kapangyarihan ang mga maykapangyarihan sa wikang inangkin ng kabataan. Nakapasok na sa Akademya ang wika ng "masa.

Ang wika ay nagsisilbing instrumento ng pagkontrol sa kamay ng mga makapangyarihan. Ngayon. Bawat isa sa mga layuning nais isulong ng SANGFIL–ang pagpapalaganap sa Filipino bilang wikang panturo. hanggang sa mapag-isipan kong mabuti. Akala ko alam ko na ang kahulugan ng mga katagang ito. bilang opisyal na wikang pantalastasan. Masdan rin kung paano hinuli ng mga Amerikano ang ating diwa’t kamalayan sa pamamagitan ng pagkalat ng Ingles. Pikit-mata kong tinanggap ang imbitasyong ito sapagkat naakit ako sa pamagat ng ating kumperensiya: Politika ng Wika. kung ganoon. Pero. Nakahanda akong kumilos na kasama ninyo upang makamit ang mga layuning ito lalo na sa madaling panahon. ang laging kasunod ay ang tagisan ng mga wika. at bilang midyum sa agham. Gayunman. Bagama’t ngayon pa lamang lumilinaw ang papel ng wika sa kanilang pangkalahatang estratehiya para sakupin ang buong Silangang Asya noong dekada kuwarenta. Hindi nakapagtataka. ay isang larangan ng dominasyon. nagsisisi ako kung bakit ako pumasok sa masalimuot na lunggang ito. teknolohiya. Masdan. Ako’y nababahala na baka wala akong maibahagi ngayong hapon na makapaglilinaw sa ganitong praktikal na problema. ang mas mahabang proseso ng pagpapaamo ay nagaganap sa larangan ng wika. at instrumento naman ng pakikibagay o pag-iwas at pagtutol sa parte ng mga biktima ng kapangyarihan. Wika ng Politika. ayon sa mga pilosopo ng Frankfurt School.Malugod ko pong ipinaaabot ang aking pagbati at pakikiisa sa inyo sa okasyong ito ng Unang Pambansang Kongreso ng Sanggunian ng mga Unibersidad at Kolehiyo sa Filipino (o SANGFIL). Katunayan. halimbawa. Ayon sa isang masteral thesis na isinulat ni Yolanda Alfaro-Tsuda para sa UP. Ang komunikasyon. at wikang pangkabuhayan. Politika ng Wika Kailanma’y hindi naging neutral o inosenteng larangan ang wika. hindi pa man nagsisimula ang giyera ay nakapagsagawa na ang mga Hapon ng malalim na pagsusuri sa ating pangunahing wika upang mula rito’y mabalangkas nila ang isang . kalakalan at industriya–ay itinuturing kong mga layunin ko rin. na pagkatapos na pagkatapos ng tagisang militar. kung paano ginamit ng mga Kastila ang ating mga katutubong wika bilang sisidlan ng kanilang mga pinakaunang isinaling mensahe. At ganoon din ang mga Hapon. bahala na. kung ano ang pinakamabisang paraan para higit tayong makalapit sa ating mga mithiin ay bagay na hindi ko pa ganap na napag-isipan.

patakaran para sa mabisang pagtumba sa Ingles bilang dominanteng wika sa Pilipinas. At marahil. kundi manipestasyon ng isang malawak na estratehiya ng paglupig o dominasyon. halimbawa. ang hinahanap natin ay higit pa sa isang bagong opisyal na patakarang pangwika kundi isang bagong praktis na ginagabayan ng isang malakas na hangaring makapangyari. hindi kailangang magkaroon ng hayagang paniniil para masabi nating ito’y politikal. Marami nang pag-aaral ang naisulat ayon sa pananaw na ito. higit pa sa kumbensiyonal na pakahulugan sa politika bilang eleksiyon o rebolusyon ang tinutukoy dito. Ito’y larangan ng politika. Saanman may pagpupunyagi o pagkilos na makalikha ng epekto. ang malalalalim na motibong politikal na nakakubli sa mga pinaka-inosenteng desisyon tungkol sa mga patakarang pangwika. Kadalasan. subalit mabibigo tayo marahil kung ang ating hahanapin ay isang indibidwal. ang mga pangyayari’y hindi sinasadya.. Sa madaling salita. At marahil kalabisan nang ulitin ang mga ito sa pagkakataong ito. Hindi kailangan na laging may tiyak na awtor na nagplano ng estratehiya ng paglupig para masabi nating ito’y politikal. Mas malawak ang kahulugan ng politika bilang isang larangan ng buhay. Larangan pa rin ito ng politika. Wika ng Politika Sa aking palagay. ang epekto ng kapangyarihan ay eksklusyon o pagbaon sa limot. o produkto lamang ng mahabang serye ng mga pangyayaring walang iisang may akda. Kadalasan. Na ang mga ito’y hindi lamang simpleng pagsunod sa lohika ng mabisang komunikasyon. grupo. o uri na may pakana sa lahat ng ito. Bagama’t hindi maitatanggi na nagkaroon. hindi ito ganap na ipinaliliwanag kung bakit nabusabos nang ganyan ang ating sariling mga wika. Sa aking palagay ang sitwasyong pangwika sa ating lipunan sa kasalukuyan ay maaari nating tingnan mula sa ganitong punto de bista. doon ay may “will to power” o pagkukusang makapangyari. ang kabilang pisngi ng ating tema. at kung bakit nahihirapang maigpawan ng Filipino ang mga sagka sa pag-unlad nito. mangibabaw at palaganapin ang wikang Ingles sa ating lipunan. Upang ganap na maunawaan ang aking . Ang politika ng wika ay isang perspektiba na sumusuri sa mga epekto sa wika ng tagisan ng kapangyarihan. Ipinakikita nito. kung nais nating mabago ang sitwasyon sa isang mapagpasiyang paraan. Mas gusto kong bigyang pansin ang mga kahulugang ipinahihiwatig ng mga salitang “Wika ng Politika”. ng sistematikong programa para. Angkop na angkop ang ganitong perspektiba sa pag-unawa ng patakaran ng wika sa sitwasyong kolonyal.

Nakakaintindi kami ng Tagalog. ang wika ng aming pamilya ay Kapampangan. ang sadyang pinroblema ko ay ang wikang Ingles–sapagkat wari’y napakahirap i-master ito. Wala itong kinalaman sa pagiging makabansa o pagkaFilipino sapagkat hindi ko natatandaan na ito’y naging isang punto ng pagpapasiya para sa akin. nagbabasa kami ng komiks sa Tagalog. Totoo nga nakung minsan. at wala sana ako sa harap ninyo bilang isang masugid na tagapagtaguyod ng wikang Filipino. o tayo lamang ang epekto ng iba’t ibang pagkilos o nagkasunod-sunod. Kung alam ko lang mula sa umpisa na magiging talk show pala ito sa wikang Filipino. nanonood ng pelikulang Tagalog. ng makapangyarihan at ng mga respetado sa mataas na lipunan.sinasabi. Isang masuwerteng aksidente lamang po ang aking paggamit ng Filipino sa aking programa. hayaan niyong banggitin ko ang aking karanasan sa telebisyon. ay sa wikang Ingles. Subali’t Kapampangan ang salitang gamit namin. Truth Forum noong una. hindi siguro ako pumayag maging host ng programang ito. ng mayayaman. Mahirap sabihin kung minsan kung tayo nga ba ang may akda ng ating pagkilos. Katunayan. Public Forum ngayon. Lumaki ako sa paniniwala na ang Ingles ang wika ng mga edukado. ang isang maliit na hakbang sa buhay natin ay nagbubukas para sa atin ng isang buong larangang hindi natin inaasahan. Sapul sa pagkabata. hindi po ako pumasok sa telebisyon at nangahas na gumamit ng wikang Filipino bilang midyum ng seryosong talastasan upang kusang tumulong sa pagpapalaganap o pagpapayaman sa ating pambansang wika. nahilig ako sa pagbabasa ng mga komiks at mga magasing tulad ng Liwayway at Bulaklak. Kailanma’y hindi ko pinroblema ang alinman sa ating mga wika. pangdispley kumbaga. Ang Ingles ay pang-declamation lamang. At ang Tagalog ang wikang ginagamit sa mga love letter. kung saan ako nag-elementarya at naghay-iskul. at nakikinig sa programang Tagalog sa radyo. Wala sa aking plano o pinirmahang kontrata na maging kampeon ng paggamit ng Filipino sa mass media. At sino ang ayaw maging bahagi ng mga hanay na iyon? Sa probinsiya. . Taliwas sa inaakala ng marami. hanggang ngayon. Halos buong buhay ko bilang isang estudyante at bilang propesor ay aking inilaan sa pagbabasa. ang pamagat ng aking programa. mga pagkilos na walang iisang intensiyon. at iilan lang ang may talentong humawak sa wikang ito. Bahagi lang talaga ng aking mundo sa pangaraw-araw. hindi Tagalog at lalong hindi Ingles. pagsusulat at pagsasalita sa wikang Ingles. isang bandera ng iyong pagka-edukado.

sa mga pelikula. Nag-iba ang sitwasyong ito para sa akin nang pumasok ako sa UP noong 1961. o bahagi ng pang-araw-araw na mundo ng karaniwang Filipino. Hindi dahil sa kulang sa damdamin ang ating pangrehiyong wika.Ang sabi ko nga. sa mga textbuk sa eskuwelahan. Noong ako’y nasa elementarya pa. puwera na lang kung nagtapos ka noong peace time. Subali’t marami-rami rin ang mas bihasa sa paggamit ng wikang Ingles kahit sa pang-araw-araw lang. resulta ito ng unti-unting paglalaho ng mga babasahin sa wikang ito. at radyo. at mabuhay. Nanatili itong simpleng oral na lengguwahe lamang. Ang mundong binuksan nito ang nagbigay ng mga modelo sa mga Filipino sa lahat ng sulok ng kapuluan kung paano umibig. Tagalog – o marahil ang tinatawag nating Filipino ngayon – ang wika sa dormitoryo. ang wikang Ingles – tulad ng wikang Filipino na pormal na itinuturo bilang asignatura noon – ay wikang hindi natural. Noong ako’y nag-aaral sa England. nariyan na rin ang Ingles noon – sa Reader’s Digest. mangarap. hindi sa Tagalog. Sa palagay ko walang kinalaman ito sa anumang likas na kahinaan ng Kapampangan. Wala tayong dapat ipagpasalamat sa gobyerno sa pagkakaroon ng ganitong sitwasyon. ang talagang pinagsadyaan ko ay ang wikang Ingles. pero lahat ng aking mga kapatid ay pawang sa wikang Ingles nakikipag-ugnayan sa akin. hindi sa Ingles o Kapampangan at marahil hindi rin sa Cebuano o Ilokano. pelikula. hindi bahagi ng aliw o pamamahinga. Ang . na mabilis kumalat dahil sa komiks. Bukod sa mga matatandang sarsuwelista at makata. at sa mga pocketbook. madalas akong sulatan ng aking ina kalahati sa Ingles. Kaiba ang naging papel ng Tagalog. hindi binabasa at minsan lamang ginagamit sa sulat. pangalawa na lamang siguro ang anumang kasiyahang maidudulot ng aking pagbabasa. Bagkus. ang Kapampangan sa akin ay wikang sinasalita lamang o midyum ng pang-araw-araw na komunikasyon. magasin. kahit high school graduate pa. Nagbasa ako ng maraming libro sa Ingles upang matutunan ang lengguwaheng ito. kalahati sa wikang Kapampangan. halos wala nang naririnig na ibang wika kundi Ingles. Sa pamantasan. Pero bakit hindi Tagalog? Palagay ko ang dahilan ay una kaming tinuruan at natututong magsulat sa wikang Ingles. Bukod dito. Wala ito sa karaniwang pang-abot ng Filipino. kundi dahil Tagalog ang nagkataong naitampok ng pang masang kultura. Hindi ipagtataka kung ganoon na hindi lamang sa Pampanga kundi sa maraming lalawigan ng bansa. Sa loob ng klase. Subali’t hindi pa ito kasing laganap ng Tagalog. Sa kabilang banda. wala nang masipag na nagsusulat sa Kapampangan kahit noong bata pa ako. ang mga love letter ay sa Tagalog isinusulat. Pag-aaral para sa akin ang pagbabasa ng Ingles.

mapapansin din natin na wari’y paatras na naman ang katutubong wika. Sa isang iglap. noon lang natin inangking muli ang sariling wika bilang mahalagang sagisag ng ating identidad. patuloy nating inaani ang mga bunga ng pagyabong ng wika sa dekada sitenta – mapapansin ito sa mga awiting rock-protest ng mga banda ng mga kabataang mang-aawit ngayon. Ang pagtutol sa imperyalismong Amerikano ay mas madaling nasakyan nang ito’y naging pagtutol din sa wika ng imperyalista. Ang modelo ng makabago at edukadong Filipino ay nilikha mula sa laganap na mga elemento ng Kanluraning sibilisasyon. Subalit sa ibang larangan. Walang ibang wikang ginamit kundi Filipino para isulat ang ideolohiya ng pagtutol – sa mga dula. Nagsimula lamang ang pagtutol sa ganitong kalakaran bandang dekada sitenta na. dito nagsimula ang unti-unting paglubog ng kaluluwang Filipino. Anong mga kaisipan ang nais kong halawin mula sa ganitong karanasan? At ano ang kinalaman nito sa politika ng wika? Una. ating mapapansin na ang pag-usbong at paglaho. at angkop na pananalita. galit. sa loob at sa labas ng pamantasan. mga manipesto at mga islogan. ay tila ganap nang nakabawi. sa kontekstong ito’y naging bakya ang komiks at pelikulang Tagalog. muling natuklasan ang katutubong wika bilang sandata ng pagtutol. Sa panahong ito.wikang ito ang masasabi nating humati sa mga probinsiyano at sa mga taga-siyudad. Sa aking paningin. Pagkatapos ng maraming dekada ng pagkabusabos. Pawang pelikulang Ingles ang pinag-uusapan sa pamantasan. Ang wikang Ingles ang nagsisilbing pinakamabisang behikulo ng kulturang ito. ang pamumukadkad at pagtiklop ng isang wika. Ang katutubong lengguwaheng gamit ang siya na ring pinakadiwa ng mensahe ng paglaya. Mga nobelang Ingles ang pinagpasa-pasahan. Ang Ingles. Ginamit ito bilang sandata sa pakikibaka. ang pinatulog na diwa ng katutubong lengguwahe ay nagising. Sinasadya. mga tula. awiting makabayan. ay resulta ng isang . Mga awiting Ingles ang patok. ang wikang tinutulan ng henerasyon ng dekada sitenta. pinakamalalim ang epekto sa kultura. hindi Bulaklak at Liwayway. Hanggang ngayon. at ngayo’y higit pang malakas at arogante. self-conscious ang paggamit sa wikang Filipino sa panahong ito. Sa panahong ito. lalo na sa mga awitin. Sapagkat mga kabataan ang nanguna sa muling pagsibol na ito ng wikang katutubo. ni isang subject na itinuturo noon sa katutubong wika. may pagkapormal. puno ng puwersa. Wala. muling nagsama ang bakya at intelektuwal.

Ang dahilan nito – ang sabi sa akin – ay sapagkat ang mga talkshows na pang-alas diyes y media ay sadyang para sa middle class at opinion leaders nakatuon. talagang layunin namin na gamitin ito na isang forum para mabigyang tinig ang pananaw ng iba’t ibang sektor ng lipunan lalo na ang mga tinatawag nating mga batayang sektor. Bagama’t Kapampangan siyang katulad ko. wala siyang pangingiming sumagot sa Filipino. aking ipinalagay na sa wikang Ingles ito gagawin. Sa bawat tanong ko sa kanya sa Ingles. Panauhin ko noon si Kumander Dante na kalalabas pa lamang sa bilangguan. Subali’t karamihan ay bahagi lamang ng mga maniobra sa negosyo at politika at hindi tuwirang nakatuon sa pagpapalaganap ng alinmang wika. Sa aming unang pagtatanghal na iyon na ayaw ko nang maulit. Sa kabilang banda naman daw. Lahat ng public affairs talkshows noon ay sa wikang Ingles lamang ginagawa. lumabas akong isang malaking tanga. at sila lamang umano ang may interes na makinig sa tipo ng mga isyung pinagtatalunan. Mahirap baguhin ang ganitong mga tradisyon sa telebisyon. Kaya natural lamang na sumunod kami sa ganitong kalakaran. subali’t mahirap sabihing may iisang makapangyarihang may akda sa naging kalagayan ng isang wika. Maraming puwersa ang naglalaro sa larangang ito. magaan at magandang pakinggan ang kanyang Filipino. Ang ilan dito ay sadyang tumutukoy sa isang patakaran sa wika. Pero ang tunay na diskusyon ay sa studio pa rin. Mababangggit ko bilang halimbawa ang sarili kong programang Public Forum sa telebisyon. Ang isang sitwasyong pangwika ay produkto lamang ng interaksiyon ng marami at iba’t ibang proyekto. Nang kami’y magsimula sa Channel 13 na bagong sequestered pa lamang noon. Ang Filipino ay ginagamit lamang sa mga movie at celebrity gossip.masalimuot na proseso. Datapwa’t nangyari ito sa unang palabas lamang noong Nobyembre 1986. talagang mababa ang aking kakayahang gumamit ng Filipino. Bukod dito. Lubha akong napahiya sapagkat nakita ko’t nadama ang malaking kahangalan ng pagpipilit magsalita ng Ingles gayong ang kausap mo ay kapwa Filipino at ang pinag-uusapan ninyo ay mga isyung Filipino at ang mga nakikinig ay pawang mga Filipino. Sila umano ang gising pa sa mga oras na ito. gaya nga ng aking naikuwento. Ang balak namin ay kalapin na lamang ito sa pamamagitan ng M-O-S interview. Walang kuwestiyon na Ingles ang dapat naming gamiting wika sa Public Forum. Ang programang ito’y sadyang sumakay sa alon ng demokratisasyon na humantong sa tinaguriang People Power Revolution sa EDSA. ang public affairs radio mula sa madaling araw – habang tulog pa ang middle class at elite – hanggang sa pagpasok sa trabaho ay sadyang laan lamang para sa masa. .

Nais niyang makita kung paanong nasasagasaan ang katarungan dahil sa pagsasalin ng mga court-appointed interpreter. Akin ding natuklasan na walang matayog. kung ganon. Ako mismo’y namamangha sa mga kahulugang iniaalay ng ating wika sa sinumang may tiyagang maghanap. Aking natuklasan na kapag pinuwersa mo ang karaniwang mamamayan na makipagtalastasan sa isang wikang dayuhan na bagama’t naiintindihan niya’y hindi naman siya nasasalita. Subalit kapag ibinalik mo sa karaniwang mamamayan ang kanyang sariling wika. o abstraktong kaisipan na hindi maaaring ihayag sa sariling wika. ang wika ay kagyat na nagpapalakas o nagpapahina. ganoon din sa iba pang larangan ng lipunan. Dito sa parehas na larangang ito ng katutubong wika. ang aking proyekto sa simula’t simula ay ang demokratisasyon lamang ng telebisyon sa pamamagitan ng pagbibigay puwang at tinig sa karaniwang Filipino. Depende sa reglamento ng laro. nang matuklasan kong muli ang sigla ng ating wika. . sapagkat iyong mga opisyal ng gobyerno at teknokrat na nakalimot na sa sariling wika ang siya ngayong lalabas na uutal-utal at tanga. mahirap. liyamado pa siya.Sa madaling salita. bakit natin ipagtataka ito gayong mismong mga pangulo ng ating bansa’y sa wikang dayuhan nag-uulat sa bayan tuwing pagbukas ng Kongreso. pinagsikapan ko ring hanapin ang likas na musika nito. Ito’y pagpapakita lamang na ang sadyang kinakausap ng pangulo at ng matataas na opisyal ng bayan ay yaong iilan lamang na may kakayahang humubog sa kinabukasan ng bayan. Hindi ko kaagad naisip na kung gusto mong marinig ang nais sabihin ng isang Filipino. At hindi ako nabigo. Kapag ang lengguwahe ng ating mga batas at ng paglilitis ay wikang dayuhan. Isang dating estudyante ko ang kasalukuyang nagsasagawa ng isang pag-aaral tungkol sa sitwasyon ng mga Filipino sa Japan at Amerika na kailangang humarap sa korte. ang una mong dapat gawin ay igalang ang kanyang wika at hayaan mo siyang mangusap sa tanging wikang kanyang ginagamit sa pang-araw-araw. Ang sabi ko sa kaniya ay hindi na niya kailangan pang lumayo sapagkat maski dito sa Pilipinas ay araw-araw nagaganap ang katawa-tawang sitwasyon ng pagsasalin ng mga testimonya ng mga saksi mula sa wikang Filipino patungo sa Ingles. Ang kanyang minimithing katarungan ay nakasalalay sa kapritso ng pagsasalin. Para na rin nilang sinasabing ang karaniwang mamamayan ay hindi kasali sa bayan. kahit pa diputado o pangulo ay handa siyang makipagtalo. Sa katunayan. Mga dayuhan sa sariling bansa! Kung sabagay. Kung paano sa telebisyon. lalabas siyang mangmang o walang nalalaman. ang gumagamit ng wikang katutubo’y dehado kaagad.

at ang wikang dayuhan ang nakakasanayang gamitin upang ipahayag ang mas mataas na uri ng talastasan – ang wikang katutubo ay nabubusabos habang ang dayuhang wika’y namumukod. Walang wikang umuunlad kung hindi ito nababasa’t naisusulat.Kapag ang wikang katutubo ay nagagamit lamang kaugnay ng maliliit na bagay na pinag-uusapan. kultura. Nakakayanan nilang pagsilbihan sila ng mga dayuhang wika. sa halip na isantabi ito sa muling pag-aakalang hindi na ito angkop sa nagbabagong panahon. Kapag ang mga iginagalang at mga sikat na intelektuwal ay naririnig at nababasa lamang sa wikang dayuhan at walang ingklinasyon na gumamit ng sariling wika. umaangat sa paningin ang wikang dayuhan. Sa kabilang banda naman. politika. iisipin ng marami na may likas na kakapusan ang ating sariling wika. Mahigpit itong tututulan sa ngalan ng demokrasya’t katarungan. mas may kahandaan silang tumanggap sa hamon ng mga pandaigdigang wika at lagumin ang mga ito sa loob ng kanilang mga sariling wika. at pang-araw-araw na komunikasyon. Kung walang magpupunyaging isalin sa katutubong wika ang mahahalagang literatura at produktong intelektuwal ng mga banyagang kultura. isang wikang ginagamit sa negosyo. pagtuturo. habang bumababa sa estimasyon ang sariling wika. Halos lahat ng mga bansang nakapagpundar sa sariling pambansang wika. ang karamihan ay mag-iisip na nasa wika natin ang depekto. batas at gobyerno. Walang wikang umuunlad kung ito’y hindi sinasanay na maglulan ng mga kaisipang bago sa ibang mga kultura. ay ang mga bansang nagpatupad ng isang mahigpit na patakarang pangwika sa simula pa lamang ng kanilang pagsasarili bilang isang bansa. ang isang bilingguwal na patakaran ay nauuwi sa konsuwelo de . Lahat sila’y gumamit ng poder ng estado upang mabigyan ng sapat na pagkakataon at puwang ang napiling pambansang wika na maging bahagi ng karanasan ng bawat mamamayan. Subali’t ang isang lipunan na sa simula pa lamang ng kasaysayan nito bilang isang nagsasariling bansa ay nagpatangay na sa dinamismo ng isang pandaigdigang kultura at kabihasnan. sa halip na sila’y maging alipin ng mga ito. Sa kalaunan. ay mahihirapan nang gumamit ng awtoritaryong pamamaraan para magpataw ng isang programang pangwika na hayagang sasalungat sa lohika ng modernisasyon at globalisasyong nakabatay sa Ingles. Kailangang makipag-usap ang ating katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa. wala sa anupamang patakarang unang ipinairal. Dahil dito. at walang ibang lunas kundi pagsikapang pag-aralan ang wikang dayuhan.

pag-aalinlangan o pangingimi. nang walang pagaatubili. gamitin natin itong sandata – ngayon at sa bawat okasyon. Sa madaling salita. (Pinagkunan: DALUYAN. at handang itumba ang kaharian ng wikang Ingles sa ating lipunan.bobo lamang – kung walang utak na manggagaling mula sa hanay ng mga guro. kung gusto nating lumaya ang ating wika. Salazar . intelektuwal at mga taong mass media. Subalit hindi pa huli upang gumising tayo’t magkusa – sa bawat maliit na larangang ating kinikilusan – na ipalutang sa himpapawid ang himig ng ating pambansang wika. Tomo VII: Bilang 1-2 1996) Ang Pantayong Pananaw Bilang Diskursong Pangkabihasnan ni Zeus A. Ito ang aking konklusyon: huli na para mangarap tayo ng isang pambansang pamunuang magtatampok sa katutubong wika bilang sagisag ng pagsasarili.

para sa atin mismo. ibig sabihin. pilosopiya at pamamaraan ng pagsusulat ng kasaysayan. at alinsunod sa ating sariling Kabihasnan. ang pinakabuod ng pananaw na ito ay isang importanteng batayan na ng aking kurso sa historiograpiya. Ang pangangailangan ng mga nakapagpapasya noon (at. Pinuna ko noon na ang pananaw ng inihahaing na ensiklopedia ay hindi pantayo kundi pangkami. i. kasama ang mga natamo at naangkin sa pagdaloy ng Kasaysayan. Sa katunayan. noong 1974. sa kanilang sariling kasiyahan. para sa kanila mismo at para sa mga banyaga na gusto nilang pahangain o akitin.e.Ang pantayong pananaw ay lumitaw mula sa aking analisis ng mga pundamental na punto-de-bistang pangkasaysayan sa proseso ng ating pagiging bansa. at lalong hindi nasasalalay sa mga konsepto. sa pamamagitan ng mga dalumat at halagahin (values) ng ating (mga) kultura. pandama at diwa mismo ng mga kulturang Pilipino at ng Kabihasnan ng Kapilipinuhan sa agos ng Kasaysayan nito hanggang sa ngayon. Hindi tumalab ang tuligsang ito. sapagkat ang kinakausap ay mahihinuhang mga tagalabas (o mga elite na medyo o lubusang tagalabas na ang kaisipan) at hindi ang mga Pinoy mismo. ngayon pa rin) ay ang ipaliwanag at ipaintindi tayo at ang ating bansa sa mga tagalabas..e. sa diwang atin at sa wikang atin. sa pangkalahatan. hindi rin para sa taong tagaloob. . hindi mula sa loob. Noon pang unang bahagi ng mga taong 70. at (2) ang tendensiya ay tingnan ang ating bansa bilang isang obheto ng pag-aaral mula sa labas. Ang importante noon para sa mga gumagawa ng ensiklopedia ay maipakita ang opinyon at pagkaunawa ng mga elite tungkol sa Pilipinas. ipinahayag ko ang buod ng pananaw na ito sa isang hiniling ng Malakanyang na pagsusuri ng inihahanda pa lamang noon na Filipino Heritage. kung saan pinag-aralan ang metodolohiya. sa halip na unawain natin muna mismo ang sariling bansa at ang sariling karanasang pangkalinangan. sa madaling sabi. sa loob ng. i. sa kasamaang palad. Makikita ito sa mga sumusunod na pangyayari: (1) ang wika ay banyaga at hindi naiintindihan ng nakararami sa lipunang Pilipino. hanggang ngayon). ito ang direksyon din ng mga publikasyon ng Malakanyang noong panahon ng “Bagong Lipunan” (at. Sa particular.

Halimbawa. Ibig sabihin. (2) sa posibilidad ng pangongopya ng mga manunulat na Pilipino. “malabo” ang pagiging tunay na Pilipino ng ensiklopediang binabalak noon. Sa sitwasyong ito. hangarin. walang pagkakaiba ang Filipino Heritage sa ensiklopediang matagal na noong nailathala ni Zoilo Galang. kaalaman.Samakatuwid. para sa buong baying Pilipino. Ang pinalilitaw at pinag-iibayo ay hindi ang mula sa karanasang cultural ng baying Pilipino. sa loob ng isang nagsasariling talastasan/diskursong pangkalinangan o pangkabihasnan. ang ekspresyong “tayong mga Pilipino.. at (3) sa “pakikipagtulungan” ng mga banyaga sa gawaing ito. Sa lahat ng mga wikang Pilipino. at ipinapahayag sa pamamagitan ng. Pagkatapos. karunungan. kaugalian. sa atin at sa ibang dako ng mundo. Ingles.” ay implisitong nagpapahiwatig na ang nagkakausap-usap ay mga Pilipino lamang. hindi kasali ang mga banyaga. maliban sa mga bagong datos at sa dami ng mga manunulat ng mas bagong obra. Malinaw ang pagkakahawig ng ganyang Gawain sa “pakikipagtulungan” ng mga elite natin sa banyaga sa ekonomiya at iba pang larangan . dahil . nagplano pa nga rin ang Malakanyang noong Dekada 80 na ipagawa ang isang ensiklopedia sa ganitong diwa at. sa wikang Ingles. ang mga di-Pilipino. Ano nga ba talaga itong “pantayong pananaw”? Pantayong Pananaw Ang buod ng pantayong pananaw ay nasa panloob na pagkakaugnayugnay at pag-uugnay ng mga katangian. kasama kahit na iyong wala subalit ipinapalagay na kabahagi ng kabuuang kinabibilangan ng nagsasalita at mga kausap. Hindi pa rin naintindihan ng mga nagplano kung ano ang magiging pagkakaiba nito sa mga ensiklopedia ng mga Amerikano. kaisipan at ugali na maaaring pagtuunan ng pansin ay medaling maintindihan. ibig sabihin.” Tinutukoy nitong huli ang nagsasalita at ang lahat ng kanyang kausap. para sa elite na Pinoy at sa kanilang kaunawaan (o kausap) sa Ingles. hindi nasa loob ng isang pantayong pananaw na makabubuo sa bansa.” “sila” at “tayo. matatagpuan ang mga konseptong katumbas ng sa Tagalog o P/Filipinong “kayo. maliban siguro (1) sa pangyayaring gawa ang ensikolopediang Pilipino ng mga taong may nasyonalidad na Pilipino. Isang reyalidad ito sa loob ng alinmang grupong etnolinggwistikong may kabuuan at kakanyahan. mangyari pa. i. pag-aasal at karanasan ng isang kabuuang pangkalinangan—kabuuang nababalot sa. konsepto. Australyano at iba pang bayang Anglo-Amerikano. Ibig sabihin. halagahin. isang wika. ng kalagayan.” sa pagkakaiba nito sa “kaming mga Pilipino.e. Ang tinutumbok ng diwa nito ay ang magkaroon ng isang bersyong Pilipino na mula (o nakita) sa banyaga.

Wala nang iba pang kultura silang natutuhan. subalit ang pangunahing katauhan nito ay isa ring “bathala”—ang diyos ng mga Kastila. Halimbawa. si Kristo. iyan ay maihahalintulad sa isang sistemang sarado o closed circuit—isang “nakapinid na pakikipag-ugnayan. Samakatuwid. Nang mawala ang awit na ito tungkol kay Bathala noong panahon ng Kastila. kung ang isang grupo ng tao ay nag-uusap lamang hinggil sa sarili at sa isa’t isa. ang ipinalit ay ang pasyon. Ibig sabihin. Sila at ang kanilang kaakibat na pag-uugali ang siyang bumubuo ng isang “mentalidad” (natatangi at katangi-tanging kaisipan at pag-iisip) na mahirap maintindihan ng isang dayuhan na hindi pa nakapapasok sa isang kultura-at-lipunang may pantayong pananaw. Sa katunayan nga. Makikita natin nabago pa dumating ang mga Kastila sa kapuluan.” o sariling kabuuan na nasasalalay sa pagkakabit-kabit ng mga elementong kultural at panlipunan sa isa’t isa. Kaya noong araw. ugali at kaisipan na kaugnay nila. Maipagkakabit-kabit natin sila sa isa’t isa nang hindi na kailangan pang tukuyin ang iba pang mga konsepto.” Nagkakaintindihan ang lahat nang hindi na dapat tukuyin ang iba pang bagay na nasa labas. Sa ganitong pagkakaunawaan.” ibig sabihin. maraming bagay at dalumat ang implisito nating nauunawaan at napag-uugnay-ugnay.” Ang mitolohikal na tauhang ito ang siya ring prinsipal na katauhan ng kanilang epiko o awit. bawat isa sa mga grupong etniko ay may sariling “pantayong pananaw. Mahalaga (at pundamental pa nga) rito ang pagkakaroon ng iisang wika bilang batayan at daluyan ng pangunawa at komunikasyon. na kapwa ipinahihiwatig ng (at nakabalot sa) isang wikang nauunawaan ng bawat isa. Ito ay dahil sa reyalidad. Ito ay nangyayari lamang kung iisa ang code o “pinagtutumbasan ng mga kahulugan. kaisipan at ugali. maliban . isang pangkabuuang pag-uugnay at pagkakaugnay ng mag kahulugan. pati ang knailang relihiyon ay iisa—nananalig sila sa anito.napapaloob sa ating sariling lipunan-at-kultura. ang isang lipunan-at-kultura ay may “pantayong pananaw” lamang kung ang lahat ay gumagamit ng mga konsepto at ugali na alam ng lahat ang kahulugan. na naiintindihan at naipamamalagi ng mga kasapi ng grupong etnikong iyon sa pamamagitan ng sariling wika. ang pantayong pananaw kadalasan ay hindi hayag sa mga tao mismo. ang mga Tagalog ay may iisang wika at nagkakaintindihan sila sa loob ng wikang ito kung ano ang ibig sabihin ng lahat ng may kaugnayan sa kaugalian at kaisipan ng lahat. Madaling makita ito kung titingnan natin ang mg grupong etnolinggwistiko sa Pilipinas. kung buo ang kanilang lipunan-atkalinangan. tao. pari ang relasyon ng mga kahulugang ito sa isa’t isa. at sa mga mitolohikal na personahe na ang pinakasentral ay tinatawag nilang “Bathala. dahil sa iyon ang talagang kinagisnan nila.

si Pedro R. sa Art History.).P.sa mga elementong nakapasok sa (at naangkin na ng) kanilang batayang kalinangan. at nasasalalay sa iisang wika-at-kalinangan. Noong Enero. narinig ang ilang mga likhang himig ni Edru sa Dalawang Makata.P. Canlas Jr. Sa kasalukuyan. mula sa mga estudyanteng wala o konti lamang ang karanasan sa pagtugtog. Tubong-Tuguegarao. binuo niya ang Kontemporaryong Gamelang Pilipino. Abraham Jr. Maraming pinuri sa produksiyong ito. Ano ang depinisyon ninyo ng musikang Pilipino? . kilos at gawa na ipinahihiwatig ng. Dalawang Musikero Isang Konsiyerto. o Edru. Hindi Lamang ng Matataas…’ Pakikipanayam kay Edru Abraham ni Ruben D. nagtuturo siya sa Departamento ng Art Studies (dating Humanities) sa U. Si Edru rin ang naglapat ng tunog sa pagsasaentablado ng Isang Dulang Panaginip ni August Strindberg nitong nakaraang Agosto. Para silang mga isda sa tubig. ‘Ang Musika ay Pag-aari ng Lahat….. Makailang ulit na naimbitang magpalabas sa iba't ibang okasyon ang grupo. ay nagkainteres sa musika nang sumali siya sa koro ng simbahang Metodista. Mayroon din siyang M. Napadpad siya sa Indonesia kung saan nakapag-aral siya sa Padepokan Seni Bagong Kussudiarja. Speech and Drama ang tinapos niya sa Unibersidad ng Pilipinas (U.A. kasama na ang musika ni Edru. Sa London naman ay sumama sa International Human Rights Internship Program. Nakikita ito sa kanilang mga ugali. Matapos ito.

ng magkakaibigan. gubat. sa kanilang mga pananampalataya. maraming pumasok na ideyang moderno. Marami tayong awit at musikang tugon sa kalikasan. dahil ang kamalayang Pilipino ay humigitkumulang isandaang taon pa lamang kung ihahambing natin. kung hahanap tayo ng isang uri ng musikang identifiably Pilipino. Nabanggit ninyo na ang musika ay nagmumula sa mga karanasan ng Pilipino. at mga awit tungkol sa karanasan ng tao bilang bahagi naman ng lipunan. Mayroong musika tungkol sa trabaho. Hindi rin dapat maging sarado sa pagpasok ng kung anumang ideyang galing sa labas.Dalawang usapin iyan. katulad ng sa Cordillera. sa larangan ng popular music. Halimbawa. Iba't ibang uri ng musika. Aling mga karanasan ang tinatalakay ng musika? Ang karanasan ng Pilipino ay may dalawang malalaking kategorya batay sa kanyang karanasan sa pamumuhay sa kanyang kapaligiran. ng tao sa diyos. sa Mindoro. hinuhubog pa lamang natin ang ating musika. sa panahong ito ay bumubuo pa lamang ng mga elementong magiging clearly identifiable na Pilipino music. sa mga Muslim. Meron din namang mga musika na karaniwang hindi natin kinakategorya dito sa grupong ito. mga diyos. maging ito'y katutubo o makabagong komposisyon na ginagawa ng mga eksperto sa musika. Bukod pa riyan. Samakatwid. ang musikang kinagisnan na ng karaniwang Pilipinong nasa kapatagan. o iyong pag-usisa o pag-analisa sa mga . Ito ang malawakang depinisyon ng musikang Pilipino: lahat ng musikang tinatangkilik ng mga Pilipino na bunga ng kanilang karanasan. Halimbawa ng mga awit na nasa ikalawang kategorya: iyong relasyon ng babae sa lalaki. katulad ng sinasabi nating "Spanish music" or "Japanese music". dahil bukas naman tayo sa mga impluwensiyang galing sa labas. Nandiyan din ang musikang katutubo. nariyan ang musikang tradisyonal at ang musika ng tribu. Halimbawa. Una. ano ang mga elementong humuhubog sa musikang Pilipino? Ang una. sa kanilang pagmamahalan. halimbawa. Iyan ang dalawang malalaking kategorya: mga awit tungkol sa karanasan ng tao bilang isang bahagi ng kalikasan. sa mga Intsik na libong taon na ang kabihasnan. iba't ibang estilo. ang malawak na depinisyon ay yong lahat ng musikang ginagawa ng Pilipino at tinatangkilik ng Pilipino. tungkol sa mga ibon. Ngunit. sa Palawan. sa gitnang Mindanao at sa Panay. sa ikalawang usapin. Napakaraming musika niyan. ang mga komposisyon nina George Canseco at Heber Bartolome. ang musika ng mga tribong nandoon. Mayroon din tayong mga musika tungkol sa hirap ng buhay at tungkol din sa kabutihan ng buhay. Sa partikular. Ang ibig kong sabihin.

ay kailangang gampanan ng musika. lahat iyan. So. Hindi lang para sa ating sarili ito. nagiging kasangkapan ang musika sa pagtakas sa katotohanang umiiral sa ating lipunan. ang musika ay nagpapalalim ng ating damdamin. pagiging makabansa. palagay ko ay binabawasan natin ang bisa ng sining sa ating buhay. ano ang tungkuling kailangang gampanan ng musika sa ating buhay? Una.pangyayari. Para sa inyo. bilang mga Pilipino. iilan pa lang ang Pilipinong na-expose diyan. Dumami-dami na nga nitong dekada otsenta at lalong lumawak pa itong tinatawag nating democratic space pati na sa musika. pagiging maka-Diyos. totoo naman. Katulad ng mga usaping romantiko. At ang ikaapat. ang musika ay nagbibigay ng aliw. kung bakit gayong mayaman ang Pilipinas. kung bakit mayroon bagang mga uri ng tao na nagmamalupit sa kapwa tao. sa exposure nating lahat sa musika mula noong rebolusyon. Sa palagay ninyo. ngunit dito sa musika bilang pag-aanalisa at pagbibigay kritisismo sa nangyayari sa lipunan at sa pagturo sa mga landas na maari nating kunin. ng karaniwang romantic music na Pilipino at kung ilang beses naririnig ang mga komposisyon ni Joey Ayala sa radyo. halos lahat ng record na lumalabas dito sa popular music ay iyo't iyon din ang topic. sino pa ang nagbibigay ng kritisismo ng lipunan? . Kaya lang. ay mayroong mga naghahari at may nagkokontrol ng ekonomya at kayamanan at pulitika samantalang iyong iba naman ay dukha. para sa akin. natutugunan ba ito ng kasalukuyang kalagayan ng musikang Pilipino? Natutugunan. dapat mag-udyok sa atin upang mag-isip at tuluyan nating maramdaman ang mga bagaybagay na kailangan nating tugunan sa ating lipunan na karaniwang iniiwasan natin ngunit kailangang harapin dahil nandiyan at mayroon tayong responsibilidad. katulad ng pagiging makatao. may mga paksa na kung minsan ay sobra-sobra na. katulad nitong mga usapin ng karalitaan ng karamihan ng ating kababayan. halimbawa. kundi sa karamihan ng ating kababayan sa Pilipinas. ang musika ay dapat mag-provoke. nagpapalalim ng ating pag-unawa sa ating katauhan bilang mga tao. Kailangan din naman tayong tumakas paminsanminsan ngunit kung pagtakas palagi ang ating ginagawa sa pamamagitan ng sining. Kapag ganyan nang ganyan. Ikalawa. Bukod sa inyong dalawa ni Joey Q Ayala. Binibigyan din ng halaga ng musika ang mga kahalagahan. Ngunit ikumpara mo na lang kung ilang beses kang nakarinig. Ikatlo.

Papaano ka pa makakalusot sa radyo? Merong isang executive order si Pangulong Corazon Aquino na dapat daw bawat oras apat na musikang Pilipino ang kailangang tugtugin [sa radyo]. AMMP.Well. walang titik. pero dahil popular siya. ang tawag ko diyan ay alternatibong musikang makabago ng Pilipinas. Pati na rin si Freddie Aguilar. Ganunpaman. e di natural kanta ni Whitney Houston ngayon ang ipo promote mo sa radio program. Kailangang linawin na ang karaniwang tingin ng tao sa "musika" ay "kanta". naghahanap ang tao ng alternatibo. hindi nasusunod. Bigyan mo sila ng pagkakataong makarinig ng ganito. Ito ba ang tinatawag na alternatibong musika? Oo. Kaya talagang kinakawawa. May tinatawag silang Top Forty format e. At tama rin naman `yang balita niya tungkol sa kalikasan. unanguna. Ang isa pa. Ngunit kung pipili ka sa paggawa ng isang [album ni] Joey Ayala na umaabot ng dalawang daang libong piso ang kailangan. dahil nga may collective consciousness na umiiral. walang lyrics. Bakit hindi kinikilingan ng kasalukuyang sistema ng midya ang ganitong klaseng musika? Hindi kinikilingan iyan ng sistema ng broadcasting sa atin dahil. Kung naglalaban man sila ay sa itaas . normal so. Hindi naihihiwalay itong sinabi ko sa malawakang sistemang pampulitika at pang-ekonomya rin. iyong Asin. dito sa alternatibong musika. nandiyan ang Inang Laya. more often than not bukas naman ang kanilang isip. sinong pipiliin mo kung kita lang ang paguusapan? Negosyo yan. E hindi naman ganyan si Joey Ayala. na ang may kontrol ng recording industry ay sila rin ang may kontrol ng ekonomya. iyong mga temang ganyan na karaniwan ay hindi mo maririnig. si Susan Fernandez . Sasabihin naman sa iyo ni G. ng popular music. puwede ang musikang puro himig lang. marami siyang naaabot. Magbabayad ka ng payola. Karamihan ng mga radio program ay kailangan [sundin] kung ano ang Top Forty. to some extent. Ang tunay diyan.Magno. iilang producer lang ang gustong gumawa ng recording dahil masyadong mahal. Alcuaz ng National Telecommunications Commission na walang taong taga-monitor. Alternatibo [rin ito] sa karaniwang naririnig sa disco. sina Gary Granada. Mayroon na ngang ginawa katulad ng nangyari sa Inang Laya. Kung minsan may kababawan nga lang ang analisis ni Freddie Aguilar. at sa pagkuha kay Whitney Houston na babayaran mo lamang ng sampung libong piso bilang royalty. pinagsanib ang titik at saka ang musika sa kanta. Ang alternatibo sa usaping ito ay iyong mga paksang hindi tinutukoy ng karaniwang musika.

So meron din palang audience. Ganyan ang naging problema. Kung dalawang album. Ang may kontrol ng ekonomya at pulitika ay iisang uri ng tao na ang pinapalaganap ay iyong tutugon sa kanilang interes. papaano pa makakalusot itong mga nararapat na musika na walang pagkakataong marinig ng karamihan sa ating kababayan? Ano ang nangyayari sa sinong ng musika sa ganitong sistema? Masining din naman ang ipinapasok nilang musika. pasiglahin. katulad ng ginagawa ng CCP [Cultural Center of the Philippines]. sasabihing komunista ka." Pagkakataon lang iyan. Kung minsan. . "Ay! Ang ganda pala nito. ang pinakamagagandang himig ay bunga ng karanasan ng tao. Parang bata iyan. lagyan mo pa ng kalamansi para talagang magising ka na nang husto at gumalaw na. at palawakin ang oportunidad na marinig ng tao ang ganitong klase ng musika na hindi pa nila masyadong kilala. ang jazz. Well. ng kanilang paghihirap doon sa ibaba. Ang totoo niyan.. Ang sinasabi ni Regine. nakadalawang album na sila. sasabihin niya. pero parang aliwan lang iyan. Ibig sabihin. dahil kumakanta ka ng ganyang klaseng musika. E kung ang kanilang interes ay tubo. kumita yung unang album. Kaya lang. gumising ka na!" Meron ngang ginawa si Heber Bartolome: nasugatan ka na nga dahil sa awareness mo sa pangyayari. Jackson. iyong Pilipino singer Jackson pa rin ang gagayahin. "Hoy. Marami ang tulog. Pero ang naririnig mo lang. okey nga sa kabataan. Bigyan mo siya ng karanasan. hindi nila alam na may alternatibo. Katulad ng musika ni Michael Jackson. May kaugnayan ito sa sistema ng ekonomya at pulitika. maraming nagtutulug-tulugan pa. hangga't maaari. After 1988.. ibibigay kong halimbawa ang Inang Laya: bago 1986 ay hindi puwedeng pumasok iyan sa recording industry at sasabihing treason. Napakaraming klase ng American music: classics nina Copland. kung puro tipong Jackson na lang ang maririnig ng kabataan. Sinasabi ng alternatibong musika. insurgent.naglalaban. Maraming pangyayari sa ating lipunan na kailangang tugunan nang madalian. kung minsan hindi niya alam iyan. Kapag nagising mo na sila sa bagay na iyan hahanap-hanapin na iyan. Kaya para sa akin mas importante ngayon ang Inang Laya kaysa kay Regine Velasquez. Kumusta naman ang kalagayan ng AMMP at ang pagpapalaganap ng alternatibong musika? Naniniwala ako na ang tao'y naghahanap din ng alternatibo.

P. Guitar Ensemble. Anong mga estilo ng musika ang ginamit sa konsiyertong ito? Bukod sa mga estilo ng musikang alam na ng mga tao. Maraming mahahalagang bagay ang sinusulat ng ating mga makata. nagkaroon na kami ng konsiyerto na ang pamagat ay Dalawang Makata. Kontra-Gapi. Gumamit din naman ako ng blues. Kung tawagin ang orkestrang iyan ay gamelan. may mga plawtang iba't ibang uri. Sabi ko. Ang dalawang musiko naman ay si Lester Demetillo. kung lapatan ng musika ang mga ito. Hiwalay ang tagalikha sa taga-interpreta ng musika. kakantahin ni Kuh Ledesma. Hindi sa estilo ni Santiago o ni Abelardo. Ang tawag ko dito.para huwag namang sabihin na alienated kami sa karaniwang naririnig ng mga kabataan. director ng U. may maskota na galing sa Cagayan. Wala na iyong creativity ng tao na napalitaw sana kung sila mismo ang gagawa ng kanilang musika o katulong sila sa paggawa nito. Bukas ako sa lahat ng bagay na iyan basta't makarating sa tao.Ano naman ang ginagawa ninyo para mapalaganap ang alternatibong musika? Nitong Enero 26. Masaya naman kami dahil mahusay ang pagtanggap ng audience. Ang mga pormang ginamit ko halimbawa ay balse. may isang taong gumagawa ng musika na kung magustuhan ng isang tao ay gagayahin na lang. Halimbawa. kung minsan may kutyapi (stringed instrument). Ang dalawang makata ay sina Domingo Landicho at Ed Maranan. at saka "Pilipino" dahil Pilipino ang gumagamit ng mga kasangkapang ito sa paglikha ng bagong musika. polka. Ang gamelan ay pangkat ng musika sa Timog Silangang Asya na binubuo ng mga gong. mga tambol. "Kontemporaryo" dahil makabago. at ako. ngunit sa estilong angkop sa mga krisis nitong kasalukuyan. Nilapatan namin ng musika ang mga tula [nina Landicho at Maranan]. Ano naman ang mga layunin o prinsipyong napapaloob sa Kontra-Gapi? Karaniwan. Bumigkas din ng kanilang tula ang mga makata. Dalawang Musikero. Ganoon din ang ginawa ni Lester. . Lilikhain ni George Canseco. iyong kundiman. mga agung na malalaki. Isang Konsiyerto. meron pa akong rap -. Ano naman itong tinatawag ninyong Kontra-Gapi? Nitong mga nakaraang linggo nagtatag ako ng ibang grupo na kung tawagin ay Kontemporaryong Gamelang Pilipino. "gamelan" dahil meron din tayong tradisyon ng gamelan dito mula sa mga kapatid na Muslim sa Mindanao. merong mga balitaw. gumamit kami ng mga estilong katutubo sa makabagong paraan. mas malawak ang maaring abutin.

anong nangyayari? May mga taong nanonood lang and they are not active and creative. Makinig ka na lang muna. Sa kapupukpok mo. bakit ganito? Malupit ito dahil ang pagkamalikhain ng tao ay nawawala. bukod sa political. Iyon na nga ang ibig sabihin ng Kontra-Gapi. It is not empowering to create music for them so that they can imitate it. di gumawa na tayong lahat ng musika.Ang iniisip ko. tatanggapin ka na muna. okey?" At kung anu-ano pa ang sasabihin niya sa iyo. ang buong komunidad. Bakit ganon? Akala ko ba ang musika ay sa tao? Bakit hindi ka puwedeng gumawa ng sariling tunog? Kung gagawa ka rin lang ng musika. hindi ka makakatugtog sa banda o sa orchestra kung hindi ka eksperto. At isa pa. Gusto ko ring buksan ang kaisipan ng ating mga kababayan na maraming-marami pang estilo ng musika na puwede nilang pakinggan na kasing-tanyag din. katulad ng mga kulintang. empowerment ika nga." Kahit ang alam mo lang ay magpukpok sa isang bagay paminsan-minsan. Pagkatapos niyang sabihin iyon. "Sori na lang. iba yung nanunuod. Maliwanag na mayroon ding sociological at psychological. kasing-tayog at kasing-husay ng sa Kanluran. strictly speaking. Ngayon. Iba sa tradisyon ng gamelan. na implikasyon itong aking sinasabi. ha? Wala kang masyadong alam sa musika. Iba yung tumutugtog. Karaniwan sa konsiyerto. hindi ka pakakantahin kung hindi ka eksperto. Therefore. ganito tayo kalakas. malaya ka nang gumawa ng kahit anong gusto mo. mahirap-hirap na iyan. and let them be creative from the grassroots. Hindi ba ganyan ang nangyayari sa komunidad at sa pamilya? Ang maganda sa prinsipyo ng Kontra-Gapi ay hindi mo sasabihing. aba. matututo ka rin sa mga iba't ibang uri ng instrumento hanggang sa iyong pinaka-sophisticated sa lahat matututunan mo rin. Iyong lider o guro ay magbibigay lang ng malawak na alituntunin: "Ganito ang gagawin natin. ganito kahina. Parang siya lang ang giya. ganito tayo kabagal. It is more empowering to make them set the circumstances by which they themselves can co-create in a process of community. Ganito ang ating ritmo. Natutuwa sila pero hanggang panonood lang sila. ang musika ay pag-aari ng lahat at hindi lamang dapat magmula doon . basta't may interes iyong tao at may disiplina. Dito sa aming prinsipyo. Binabalik ko ang musika sa tao para sila'y kasama sa paglikha. Bigyan mo ng kapangyarihan ang tao. na hindi naman kailangang isipin na ang mahuhusay na musika ay yaong galing lang sa Kanluran. hindi iyong lider ang composer. ang lahat ng tao sa paligid ay kapwa manlilikha ng musika sa komunidad. Tatanggapin mo sa pangkat ang sinuman. Bale binabalik niyo ang musika sa tao? Oo.

no. Itong Kontemporaryong Gamelang Pilipino ay adhoc lang noong una. ipagpatuloy mo iyan.) .3. Iyong una naming palabas na kami-kami lang ay doon sa Heritage [Art Center]. "Sige. "Sir. na musika ko ito. magkakaroon ka na ngayon ng pambansang kultura na sinasagisag ng musikang iyan. dapat makikinabang din sa paggawa ng musika ang mga taong nasa ibaba ng lipunan. 50-56. Pagkatapos noon. Critic and Audience. Wala naman akong intensiyong magtatag niyan. puwede mo nang ipamahagi iyan sa buong mundo dahil may tiwala kang ang musika mo ay bahagi ng karanasan ng iyong lipi na hindi mo kailangang ikahiya. Ang unang encouragement para sa amin ay maraming natuwa dahil kakaibang pananaw sa kultura ito. iyong taga-Batanes. vol. Sabi nila sa akin. pero gusto kong maging musician din.sa mga inaakalang matataas sa larangan ng ekonomya o pulitika. puwede ba akong sumama sa grupo ninyo? Kasi wala akong alam sa musika. noong kami'y tumugtog." Marami na kaming imbitasyong tumugtog sa ganito't ganoong okasyon. Iyon ang tinatawag ni John Bloching na "Music is soundly organized humanity or humanly organized sound. Ang sabi niya sa akin. at habang sinasabi mo iyan." Naeengganyo naman kami na ipagpatuloy." Ano kaya ang hinaharap na nakikita ninyo para sa musika sa Pilipnas? Ang musika ay dapat gamitin bilang sangkap ng pagkakaisa ng mga Pilipino. 1989. taga-Tawi-Tawi. taga-Palawan at Samar ganyan din ang sinasabi. Nagsimula lang ang grupong ito para sa musika ng Isang Dulang Panaginip. 2. Palagay ko ang pinakamataas na papuring natanggap namin ay doon sa isang bata sa UPIS. Kung masasabi kong gusto ko ang musikang ito. At ipagmamalaki pa nga. Maraming mga artistang nanood doon na talagang dalubhasa at marunong. (Pinagkunan: Kultura: A Quarterly Forum for Artist. sayang kung buwagin ko iyong grupo dahil lang tapos na ang palabas. at ang tao ang gumagawa ng musika. May nagsabi. Nakikita nila kung paano nagiging buhay ang kultura sa pamamagitan ng pananaw na ang musika ay para sa tao. pp. katulad ninyo. Dahil nga ito ay pag-aari ng lahat.

sining at kultura ang dyipni Naging bahagi ng di-makamayaw na usapan ang plano ng bagong tatag na Ministri ng Transportasyon at Komunikasyon. . Ang dyipni sa kanilang paningin ay isang pambihirang ekspresyong pansining ng sambayanan.Alisin ‘Ka Mo Ang Dyipni? Teka Muna… ni Velario L. hindi na pahihintulutang pumasada ang dyipni sa mga pangunahing kalsada upang sa hinaharap ay tuluyan nang alisin ang behikulo sa loob ng Metro Manila. Nofuente May sakay na kasaysayan. Patayin mo sa lehislasyon ang sasakyan at pinigil na rin ang kakayahan at kalayaan ng bayan upang lumikha. Nangatwiran silang baka wala sa matuwid na tanggalin ang pinagkukunan ng ikabubuhay ng marami at sinasakyan ng milyon-mlyong mamamayan. Natigatig ang may limampung libong drayber at dalawampu’t pitong libong opereytor at may kung ilan pang libong mekaniko at manggagawa sa maliliit na motorshop at tindahan ng segunda-manong gulong at baterya. Ayon sa panukala. Ang dahilan ng pagtutol ng ilang estudyante ng sining at ilang mga dayuhan sa plano’y nakabatay sa katangian ng sasakyan bilang ispesimeng pangkultura. Lalong umugong ang pala-palagay nang sa ikalawang Linggo ng Setyembre ay ilunsad ang operasyon laban sa mga dyipning kolorum.

pinuri ng ilang nananangan sa kapakanang pangekonomiya ang pag-aalis ng dyipni. at maging ng executive sa panahon ng krisis sa gasolinang espesyal. Sa mga probinsya. Ang dyipni ay katulad ng maraming bahay at ugaling bahagi na ng buhay-Pilipino. Magaspang sumingit.” “pambihira. at makulay na para ng pistang Ati-Atihan sa Aklan. ito ay singkaraniwan ng kaning arawaraw ay ipinalalaman sa sikmura. Tulad din ito ng komiks sa maraming aspekto. Ngunit para sa maraming Pilipino.” at kung minsa’y “imposibleng sasakyan. Ang pag-sang-ayong ng ilang motorista’y nakasalig naman sa pagkayamot sa drayber na akala mo’y hari sa aspaltong gubat—walang sinusunod na batas kundi ang makadampot ng pasahero. Ang disenyo ay halo-halong maski papaanong tulad ng sangkap ng lutong pinakbet. at kapwa rin tumatanggap ng pintas na “bakya” mula sa ilang mataas-ang-ilong na . ng nanay na tuwing umaga’y gumaganap ng tungkuling pasampusampung pisong pamalengke. Ito ang maaasahang sasakyan ng manggagawang papunta sa pabrika.” “kakaiba. ang mga kalsadang may dikit-dikit na bumper ng dyipni ay nagmumukhang isang mahabang hardin ng mga bulaklak na iba-iba ang kulay sa buwan ng Mayo. mahigit nang sampung taong pasulpot-sulpot ang plano at operasyong alisin ito pero hayan at lalong dumarami. humahagibis kahit lubak at nakakapundi sa tenga ang lakas ng stereo. humihinto kahit saang sulok. Paano raw matatanggal ang dyipni gayong bahagi na ito ng institusyon at kulturang Pilipino? Parang sinabing lipulin ang lamok sa Metro Manila. sako ng bigas at sisidlan ng kambing na nakatali sa bubong. ang dyipning may kapasidad na dalawampung pasahero’y nakapagkakarga ng tatlumpu sa dami ng sabit sa estribo at bukod pa sa mga kaing ng gulay. Kapwa lumaganap sa Pilipinas matapos ang ikalawang digmaang pandaigdig.” Sa mga oras na matrapik. Katunayan.Sa kabilang dako. ng nag-oopisinang naubusan ng pantaksi. ang panukala ng Ministri ay hindi daw dapat ikabahala sapagkat bahagi lamang ito ng mga ningas-kugong programa. ang behikulo ay “kataka-taka. Ang loob ay sing-ingay ng palengke ng Divisoria. ngunit relihiyosong tulad ng simbahan ng Quiapo. ng estudyanteng naghahabol sa klase. Para sa dayuhan. Sa maraming tao… Sa panig naman ng ulang Tomasitong laging-duda. Panahon ngayon ng krisis sa langis at ang dyipni ay maaksaya sa gasolina kung bibilangin ang nakakaya nitong isakay na pasahero sa isang normal na biyahe.

kasama ng tsokolate. Naging pabor ito para sa mga Amerikano. Nawasak noong digmaan ang lahat halos ng sasakyang demakina at naging problema ng Pilipinas ang transportasyon. Ang makina’y galing sa Amerika at ang kaha ay niretoke ng Pilipino. Problema rin ng Amerikano kung paano ibebenta ang mga surplus na dyip na pandigma na inaagiw lamang sa depot. Ngunit kapwa hindi matanggap ng tinatawag na “culturatti” bilang literatura at sining. ang tipong MacArthur ay naging tipong Eisenhower. Ang sasakyan. Naging kombinyente ang solusyon. Ang dyipni ay isang pansamantalang solusyon para sa problema matapos ang digmaang. Naging dekadang 1970. ang komiks ay kailangan ng sambayang nais tumakas sa malupit na realidad ng buhay. ang kahang kulay berde oliba ay pinatungan ng iba-ibang kulay. hanggang sa mahabang 16 pampasaherong PUJ (public utility jeep).” Mahirap ang buhay. Ang pagbebenta ng dyip ay nagpatuloy. para mainitan ang gutom na sikmura. Ang Amerikano’y umastang liberator at ang Pilipinong naging tagatanggap ng propagandang dala ng Amerika’y sumalubong sa mga sundalong puti na nakasenyas ng “V” ang daliri at sumisigaw ng “Hello Joe” at “Victory Joe. Anak ng kalese at kotse . pumipila sa rasyon ng pagkain ang sambayanan. Ang kanilang sasakyang patapon ay naibenta. sardinas at de-lata ay naging katakam-takam sa bayang nagdanas ng hirap sa loob ng apat na taon. ang hapon ay nakilahok sa pagsusuplay ng makina o buong jeep na Toyota at Isuzu. Ang mga behikulong pandigma ay ipagbili sa Pilipino upang magsilbing komersiyal na transportasyon. Ngunit ang pansamantala’y naging pamalagian. nanghihingi.Pilipino. Ang dyipni ay kailangan ng lipunang hindi malutas ang malalang problema sa transportasyon. At higit sa lahat. Tulad din ng komiks na halos tanging literatura ng masa. at ang iba’y nagaabang ng itinatapong sapak ng kapeng Hills Bros. Upang makadaan ang pasahero. at nagging tipong Kennedy. sa labas ng depot upang ilagang muli. Niretoke ng kagipitan Ang unang dyipni na nakita ng mga Pilipino ay sasakyang pandigmaang naglilibot sa kalye noong liberation at kinalulunanan ng sundalong Amerikano. Nagkaroon ng ebolusyon mula sa 8 pasaherong AC (auto calesa) na bumibiyahe pa rin ngayon sa Pasay at Paco. chewing gum. Ang dyipni kung ganoon ay tila bastardong anak. at may siguradong palengke pa sila para sa spare parts. ang dyipni ay sining ng hindi kilalang artista. nilagyan ng pintuan sa likod.

o takip ng radiator mula sa Toyota Crown. Ang mga sikat na carroceria sa Tundo ay balita sa makulay na sasakyang naglip-klap-klip-klap sa mga lansangan. ilagay mo sa tagiliran ng stasis. Dahil ang kotse’y status symbol. naaapektuhan din sa isang banda ng modelo ng kotse. Ang ordinaryong ilustrado ng bagong panahon ay namamasyal sakay ng kanilang bagong Mercedes Benz at Toyota Crown. at minana rin ang taguring “hari ng kalsada”.” Kung hindi magkasya ang hubcap ng Volkswagen sa gulong ng dyip. Sumakay man ang mahirap dito ay hindi upang magyabang. kundi dahil mahal ang upa sa taksi. bilang bahagi ng package tour. Ito ang dahilan kung bakit malimit manakawan ng hubcap ang mga kotseng nasa parking lot—nabibili ito ng drayber ng dyipni sa Gandara. Maganda ang insignia ng Galanat. vulcanizing at auto repair shop. Hila ng magigilas na kabayo. Sa kasalukuyan.Ang disenyong tsasis ng dyipni ay hango sa disenyong ginagamit sa kalesang pangunahing transportasyon bago nagkadigma. Kung baga sa pintura. May dyipning sa unaha’y may nakatayong bituing insignia ng Mercedes Benz. Noong dekadang 1950 at mga unang taon ng sumunod na dekada. peninsulares at principalia. wala na halos carroceria at ang pumalit ay naglipanang machine. nauso ang kotseng may palikpik na tila kotse ni Batman. walang magkapareho. Nang mauso ang patikwas na disenyo ng Galant ng Chrysler. halos sumayad sa lupa kapag puno ng pasahero. Minana ng dyipni ang nilikha at inadorno sa kalesa. Isang pistang de-gulong Bawat dyipni ay iba. may ilang dyip na mataas ang unahan upang magmukhang patikwas. malimit gawing dekorasyon ng dyipni ang mga parting buhat sa tsasis ng kotse. mukhang masikip at makitid. may tatak ang hubcap na Ford Escort. Kung nagkataong medyo . at sa tindahan ng magbubulok at botegrapa. ang mga turista ay pinasasakay sa dyipni at inililibot sa ilang metro kuwadradong Nayong Pilipino. Tila ang batas ng dyipni’y “maski ano puwede. Ang dyipni ay nanatiling sasakyang proletaryo. lalo na yaong magaganda at buong yabang na ipinapaseo sa mga plaza ang mga insulares. malayo ang pupuntahan at may mabigat na kargada. Ganito man ang pangkalahatang hitsura nito. Parang kahon ang kaha. gawing dekorasyon. Nagkaroon ng ganitong modelo ng dyip. madaling sabihing ito ay pangit. Kung sisipating mabuti ang dyip. ang mga kalesa noon ay may iba-ibang disenyo at dekorasyon. may mud guard Renault. Ngunit. Maging ang kabayo ay tila haring may korona sa ulo at brass blinkers o pantakip sa mata. ang pintor ng dyipni ay ayaw ng reproduksyon. Ngunit may malaking pagkakaiba ang kalesa at dyipni at ang karuwahe noong araw.

Sa salamin ay sangkaterbang istiker ng Board of Transportation. maaaring walang kaayusan sa loob ng bahay. UST. Puno ng kikisap-kisap na ilaw kasabay ng bukas na parklight at headlight. Sa dyipni. may asul na sunvisor sa ilalim ng korona. nakapaligid dito ang kikisap-kisap na ilaw na tila patalastas sa bilbord.” “Tony D’Great. na may nakadipang plastic na pakpak ng manok o agila. Ang magagawa lamang ay maglarawan ng lang tipikal na uri. Cubao-Quezon Blvd. malimit na hindi pa tapos ang konstruksiyon ng simbahan. na nakabalot sa gilid ng salamin. at pira-pirasong papel na reflector. ang tsuper naman ang gumagawa ng kaukulang pagbabago sa paglalagay ng adorno. Nandito ang tila pamistang dekorasyon. ngunit unang napagbubuti ang harapan ng bahay na nilalagyan ng mamahaling kurtina at pasong may halaman. at ang hindi magkamayaw na ilaw. Ngunit may operator na naglalagay ng hanggang 10 kabayo. na tila habang na pahiwatig na sila’y dugong bughaw na nasa karwaheng hila ng maraming kabayo. Nakasentro sa bubong ang pula at puting plastic na korona at tila ito’y simbulo ng pagkahari. panata sa Antipolo. E ano kung tumagal lamang ng tatlong buwan ang baterya. . at napapalibutan din ng ilaw. Ang harapan ng dyip ay isang façade. Bongga ang pista. buhos ng pagkain. may nakabiting plastic strip na kinalalagyan ng destinasyon o rutang daraanan tulad ng Quiapo-España Extension. Ito ang dahilang kung bakit mahirap ilarawan ang isang dyipni at sabihing ganito na ang lahat ng dyipni sa buong bansa.nagkahawig ang dalawang dyipni. bukas ay bahala na.” Sa gabi. Kaya nga sa simbahan sa Pilipinas. dahil malimit na may nakasulat na “Jeepney King.” o (ang hari sa gawaan ng dyipni) “Sarao Motors Inc. E ano kung maubos ang salapi ngayon.” “Magnificent Bong. Kung minsan. ang laging pinakamakulay ay ang harapan. ngunit ayos na ang magandang façade na may palamuting arkitektural. ang mahalaga’y magmukhang marangya ngayon. Sa Pilipinas. May pagpapahalagang Pilipino na makikita sa dyipni ang paglalagay ng dekorasyon sa harapan. Pantasyang tumatakbo Sa hood ng humigit-kumulang na isang metro-kuwadrado ay ibinubuhos na yata ng lahat ng pagkamalikhain ng Pilipino. Saka na isipin iyon.” “Superstar Cheryl.” “Queen Annie. Sa pagitan ng sunvisor at salamin. Ang hindi nawawala rito ay ang kabayong kroma na diretsong nakatayo sa hood upang sabihin marahil na hindi nalilimutang ang pinagmulan ng dyip ay ang kalesa.

Sa pagitan ng hood at salamin nandoon ang malalaking letra ng pangalan ng anak o apo. malayo ang pupuntahan at may mabigat na kargada. na kombinasyon ng pula. peninsulares at prinsipalia. kulay. guhit at salita .” “My Love For You. Ngunit may malaking pagkakaiba ang kalesa at dyipni ay ang karuwahe noong araw lalo na yaong magaganda at buong ybang na ipinapaseo sa mga plaza ang mga insulares.” “God Knows. Kung sisipating mabuti ang dyip. sampung side-mirror. at nasa gitna ang pamagat ng isang popular na kanta —“Remember Me.” Kung ang nakasulat ay “Roma 16-16. Ganito man ang pangkalahatang hitsura nito. May dyipning sa unaha’y may nakatayong bituing insignia ng Mercedes Benz.” asahang ang drayber o opereytor ay miyembro ng Iglesia ni Cristo.” at “Bakit?” Minana ng dyipni ng nilikha at inadorno sa kalesa at minana rin ang taguring “hari ng kalsada”. apat na antenang hindi konektado sa radio at balot ng plastik. Nakaturnilyo rito ang plaka at tatak ng body builder. may disenyo ng araw. at mga parklights. naapektuhan din sa isang banda ang pagbabago ng modelo ang kotse. Ang dyipni ay nanatiling sasakyang proletaryo. Sumakay man dito ang mahirap ay hindi upang ipagyabang kundi mahal ang upa sa taksi. Ang ordinaryong ilustrado ngbuong panahon ay namamasyal sakay ng kanilang bagong Mercedes Benz at Toyota Crown. Dahil ang kotse ay status symbol. maliit na gawaing dekorasyon ang dyipni ang mga parting buhat sa tsasis ng kotse. Mag mga diretso sa korteng-U na kural na bakal. bilang bahagi ng package tour.Kasama ng kabayo ang hindi magkamayaw na tila gubat ng dekorasyong nakaturnilyo sa hood. berde. nakikita ng drayber ang kanyang destinasyon. Nakasabit sa bumper ang rubber sheet na tila palda ng dalaga. halos sumayad sa lupa kapag puno ng pasahero. ang mga turista ay pinasasakay sa dyipni at inililibot sa ilang metro kuwadradong Nayong Pilipino. mukhang masikip at makitid. Hindi lang depensa ang bumper kundi siksikan din ng likhang-sining. madaling sabihing ito ay pangit. Noong dekadang 1950 at mga unang taon ng sumunod na dekada nauso ang kotseng may palikpik na tila kotse ni Batman. Ilaw. Nagkaroon ng ganitong modelo ang dyip. Nakapagtataka kung minsan kung paano pa. sa likod ng gubat na ito. “Ronel-Rowna. asul at kahel. o kaya’y ng may-ari tulad ni “Inang Petang”. Nang mauso ang patikwas na disenyong Galant at Chrysler may ilang dyip na mataas ang unahan upang magmukhang patikwas. Parang kahon ang kaha. Ngunit. bituin o kidlat.

may mga kolorum na dyip o hindi nakarehistro bilang PUJ. Sa pagitan ng mga linya ng nikiladong dekorasyon at steel bar. lagablab ng apoy at tinirintas na lubid. Sa labas ng Maynila. Nakasabit sa tabi ng drayber ang kalbong reserbang gulong. at dekorasyon. Ngayon. Sakay na.” “Tabing de Luxe. Palugaw-lugaw lang. Sa bubong ay maaaring may nakatayong bilbord ng sine ni Lito Lapid o Rio Locsin. bayong na galling sa palengke at lalagyan ng tinda ng naglalako ng puto o taho. sabitan ng pasaherong hindi makaupo sa loob.” “Gutom ang Drayber. larawan. At sa ibaba.” “Halina Baby.” “Sarao Super de Luxe. may makikitang gomang palda na malimit nasusulatan ng modelo ng dyipni. Isa pa Nga.” Ang pagpapakitang-gilas o pagyayabang ng drayber ng dyipni ay hindi nawawala. Bulacan. Voltes V.” “Chicks Loader. Sa ilalim ng bintana. at kung umuulan.” “Watch Your Step. maluwag para makapasok ang hangin. Filipino custom.” “Chicks Mechanic. guhit. May hubcap na sa maniwala kayo’y hindi ay may nakasabit na ilaw at sa gabi’y tila tsubibo o pailaw na galling sa Bocaue. isinisingit ang iba-ibang kulay. Hindi baling kalbo. Halinang Maglakbay Ang pasukan sa likod ng dyipni ay nadaan din sa mahabang ebolusyon.Ang bintana sa dyipni kung minsa’y tila sa bahay sa probinsya. bongga pa rin—ang tila nais sabihin ng mapormang nangingislap na hubcap. Sa magkabilang-tabi ay may tubong hawakan ng pasahero kung sasakay (mahirap abutin ang kamay ng Pilipina.” “Atentido Tri-Star. Ang mga ito’y parang rocketship na naghahabulang tila hinango sa Star Wars. na singpanot rin ng apat na gulong na nakakabit. kaing. ng jalousies. nakaturnilyo ang signboard ng destinasyon at ruta ng dyipni. ay tinatabingan ng plastic. isinasabit ang parang pintuang lata na may nakasulat na “For Family Use” o “Private. kaya sa tila paldang nakasabit sa ilalim ng . Kapag dumarating ang highway patrol o may operasyong anti-kolorum ang LTC.” “Kay Sarap.” Sa tuntungan ay may nakasulat na panghalina: “Pogi Driver.” “Chicks Patrol. Nilalagyan ito ng pula at dilaw na kurtina.” Tila kambas ng pinto rang tagiliran ng dyipni. ito’y tila pinto ng maraming simbahan na parang daanan ng reyna o maharlika.” O ang mga katatawanang at kasabihan: “Bitin Ako sa Iyo. tila nakaloloko: “Wow Legs. o sabitan din ng basket. o jet ng Blue Diamond ng Philippine Air Force. ang sagitsit ng kidlat. “Legaspi Special. Ito ay dating nabubungaran ng simpleng tent.” “Atendido Concorde.” “Welcome. no touch). kung bagong taon at pista.” Kung minsan.

Christopher (paborito ng drayber ang santong ito sa kabila ng balitang naalis sa pagkasanto).” Para ipaalaalang ang discount ay para lamanmg sa estudyante. “Upong 15” (1972).” “Sabi Barok. Nakadikit sa salamin at sa tabi ng cassette ang sticker (kung minsa’y isinulat ng pentel) na nagbibigay ng batas sa loob ng sasakyan: “Magbayad ng maaga ng di maabala. abot-kamay lamang ang lalagyan ng perang kailangan mapuno bago isauli sa opereytor ang dyipni.D.” “Loverboy Nani.” pati paraan ng pag-upo ay may batas: “Pakiipit po lamang.” Bahay-sambahan. Parang siya’y nasa tahanang Pilipino at wala sa sasakyan. mo’y ipakita. at 80% na nakatitiyak ang mga ito’y hindi gumagana.” “Kiss Me. na tila paganong nagtatagubilin sa Diyos na “Aalayan Kita pero tulungan mo ako sa aking hanapbuhay. Pansinin ang mumunting bintana para sa gas. Suwerte rin ang hanap ng mga drayber na may paboritong numero (malimit ay 7 to 8) sa ulo ng kambiyong yari sa bola ng bilyar.” “Barya po lamang sa umaga. na malakas na bumubunghalit ng kanta ni Imelda Papin.” Bihirang drayber ang nagsisimba kng Linggo. Bleeding Christ o ni St. Ang salaping tinatanggap ng kanyang ani. Unang-unang mapapansin ang altar. mararamdaman ang kakaibang atmospera. Harurot.” Tila itong pagsasabing “Bahay ko ito kaya sumunod ka sa kagandahang-asal. walang sabit. Tila ritwal ng drayber na sabitan ng sampagita tuwing alas sais ng hapon ang altar.” “Great Lover.” O “Upong Diyes” (1960). Nasa ibaba ng altar.” “Feet off please.” “Alikabok. bahay-aliwan Pagpasok ng pasahero sa dyip. HUwag Tutok. Para itong sala o silid. pero may sarili siyang ritwal sa paghiling ng suwerte at kaligtasan sa biyahe sa imaheng nasa kanyang harapan. “Upong 30” (1978”. I. “Upong 45” (1979). Sa gawing kanan ay may miniature na botelya ng San Miguel Beer na nakapatong sa stereo cassette. at ampere. bawat ispasyo ay may nakasulat at nakadikit. “Barok Dabiana. may maliliit na bumbilyang kikisap-kisap. Mamang drayber.baytang ay malimit na nakasulat na “Driver.” “Wanted Wife 35-35-35. imahen ng Lady of Perpetual Help.” Maaari namang ito’y mayabang na nagbibigay ng warning na kasunod: “Distancia Amigo. Kakatwa dahil kumpleto sa tapete sa ibabaw ng cassette. makatang tsuper . na repleksiyon din ng pagbaba ng halaga ng pera sa bansa. “Upong 50 (1979).” Sa dyip ay walang kundoktor na naniningil ng bayad kaya may isteker na “God Know Judas Not Pay” na parang nagsasabing “Konsiyensy mo naman.

ang mga pangalan ng kamag-anak ng opereytor. sa maternity ang hirap.” “Driver Lover. sumabit na lang. pero puwede ring gawing 17. Ang tila kisame ng bubong ay malaking ispasyo at dito’y sarisaring disenyo. na hindi nahihiyang idinidispley ng mga istiker “Kung nais mong lumigaya sa kama. at kasya pa rin ang kanin at ulam. Kung hindi kakasya.” “Sa motel ang sarap. Tila elastikong goma ang kapasidad ng dyipni. at kasya pa rin. aabutin ng mga nakaupo ang kargada. Dumating ka sa oras ng kainan. malimit karinggan ng dilas tungkol sa sex. dumating na . pangalan at pamagat ang mababasa—lahat ng pangalan ng buong angkan ng opereytor. Makati. puwedeng gawing 18. nagmamasid sa iba’t ibang sining sa loob ng sasakyan. May bagong inobasyon ngayon na ang mekanismo’y ginagaya marahil sa bus at ganito ang tagubilin. “Hilahin ang pisi. Nakapagitan sa drayber at pasahero ang isang dashboard na may pin-up ng seksing artista o singing idol. May dalawang mahabang tubo na kinakapitan ng pasahero para hindi siya sumadsad kapag ang drayber ay bilang nagpreno.” Parang sinasabi nito na “Ako’y hindi Alipin. Pumasok ka sa dyip at maging bahagi ng isang tribo upang basahin nang kolektibo ang comic strip ni Barok sa bubungan.” “Ang limutin kita’y di ko magagawa ngunit paano naman ang aking kabiyak. o ang mga istiker at “kawikaan” nakasulat doon. ‘wag lang pahuhuli.Mayabang ang drayber. Jingle lang ang pahinga.” Isang dyipning biyaheng Bel-Air-Washington. Parang bahay ng Pilipino ang dyipni. Sa bubong. nakikibasa siya sa samut-saring literatura. Pinapatay ang stereo at nakikipagtalakayan tungkol sa lahat ng isyu-mula Skylab hanggang sa mga katiwalian sa pamahalaan. Ako’y tao ring tulad ninyo. Nakadikit sa harap ang mga sulat-kamay tulang may sukat at tugma.” Lumipad-kumitid Ang dyipni ay literature ng isang tribo sa makabagong panahon. paglalabas ka ng maybahay ng ekstrang pinggan. mga paboritong kata. pahiwatig ng drayber man ay makata rin. anim na kuwadrong comic strip. sa drayber ikaw ay sumama. Ang pasahero sa dyipni ay hindi indibidwalistang nagbabasa ng diyaryo. at kung may sasakay pa. nakasabit ang dalaweang ispiker ng stereo na kung patugtugin ay sobra ang lakas. pagsutsot sa aso. pag-para sa tao.” “Di baling kaliwete. ang may kakaibang dekorasyon. May drayber na kakaiba ang bisyo. Repolasiyon wari ito ng kapangyarihan ng Pilipinong umangkop sa sitwasyon. Ang 16 na pasahero ay kasya.

o mangutang muna sa tindahan. kinakalong upang mapagbigyan ang ibang sumasakay. Ang mata ng pasahero’y wala sa direksyon ng patutunguhan. Kailangan niyang kumita.kamag-anak galing sa probinsya—gastusin ang konting naiipon. lahat halos ay nakikisutsot at nakikipara. Ang lahat ng ito’y may dalang babala-kapag hindi na matagalan ng Pilipino ang pamamaluktot. hindi ito ang lugar para sa indibidwalista. Mataas na rin ang presyo ng simpleng dibersiyong pag-inom ng beer at pagdalaw sa cabaret. Bigo ang pistang kakaunti ang bisita. diesoline P1. at ang dyipni ay nagmimistulang maliit na perya—maingay. Kaya ang drayber ay kinaiinisan. Iyong nasa tabi ng drayber ay tila na-ordinahang abutin ang pamasahe ng nasa dulo upang makaabot ito sa drayber. Bakit kailangan maging makulay at maliwanag ang dyipni na tila pista? Mahilig ang Pilipino sa pista. drayber na ang bahalang magdumiin sa preno. Kailangang akitin ng drayber ang pasaherong mahilig sa pista. magtitiis ang nag-anyaya basta may maipakain sa bisita. Ang para ay pasa-pasa. Ang mahalaga’y bongga ang dyip sa mata ng pasahero. At ang tong sa pulis na pag tumaas ang mga presyo’y tumataas din. may kurtina. Mataas ang lahat—boundary. Ang mahalaga’y maraming bisita. Ganoon din ang drayber ng dyipni. makulay ang paligid. Mahusay mamaluktot ang Pilipino habang umiikli ang kumot. gasolina P3. hindi nagbibuilang ng distansiya ang pasahero. E ano kung sira na ang oil level at ampere gauge. Sila ay magkakaharap. sa hindi kasyang panggastos.00.75. nagkakadikit. Tila may ritwal na ginaganap sa loob ng dyipni.00. Pumaparada kahit bawat ihihinto ang pasahero kahit saan magaspang sumingit na tila laging may karera. E ano kung sira ang kilometrahe. Kapag nagpapara ang isa. . Bigay-todo ang pista. malakas ang stereo. at Masaya. at nakakaakit ang rangya ng ilaw. kahit sa taong mahirap kumain ng tuyo. P70. Ito’y dumadayo upang maglibang at kumain. sabay-sabay din silang gigising at tatayo. Kapag may batang sumakay. Pumunta ka naman sa probinsya. E ano kung kalbo ang gulong. Magbuunganga si Mrs. at doo’y may manok na puwedeng gilitan ng leeg. malinaw. Bawat sakay ng dyipni ay tila bahagi ng isang kolektiba. Huwag ubusin ang panahon sa kaiisip kung paano natutulog ang pamilyang may sandosenang anak sa loob ng barung-barong. sariling problema ito ng drayber at hindi apektado ang pasahero. May ekonomikong dahilan din ang drayber kung bakit nais niyang mapuno nang sobra-sobra sa kapasidad ang dyipni kahit lumabag siya sa batas.

Nagpapalala ito hindi lamang sa trapiko at sa krisis sa gasolinan kundi pati na rin sa pagsandig natin sa korporasyong multinasyonal. Para itakbo ang ilang pasahero. gulong at spare parts ang nauubos. at ang dyipni ay nagbibigay ng trabaho sa libolibong paekstra-ekstrang drayber at mekaniko. May katwiran ang panukalang alisin ang dyipni. Vokswagen at Chrysler ay mga kumpanyang multinasyonal na sumakay sa popularidad ng dyipni at lumikha ng mga ganitong sasakyan. Makitid ang mga kalye at hindi kasya ang bus. Kapakanang pambansa ang dapat mangibabaw. hindi dapat ikatuwa na lamang nang walang paglilimi ang dyipni. Kung ikukumpara sa bus. Sa halip. sa pagsasabatas at pagpapapatupad ng plano. isahang lagyan ng makulay na lamang. ngunit hindi nagtagumpay. May ilang drayber ng Tamaraw na sumubok lagyan ng makulay na disenyo ang kanilang sasakyan upang makopya ang magic ng dyipni. Gayunpaman. Katunayan. mas magastos at mas maliit ang kapasidad ng dyipni. Hindi dahil nandito ang inobasyong Pilipino. Maraming walang trabaho sa Pilipinas. Toyota. ituloy natin. sining. halos parehong dami ng gasolina. na dapat nang yakapin. Ngunit dahil nilikha nang maramihan. ang Ford. isaalangalang lamang na ang dyipni ay behikulong may sakay na kasaysayan. at kultura. ang dyipni ay bahagi na ng buhay Pilipino. .Mahalin man o Itakwil Tulad ng pista. wala sa mga ito ang sining o ang disenyong baroque. dahil bahagi ang dyipni ng suliraning sosyolohikal. Kung talagang kailangang ipagpatuloy ang pag-aalis sa dyipni sa mga pangunahing daan hanggang tuluyang alisin ito sa buong Metro Manila. Gayunpaman. Masyadong diretso ang linya ng mass produced na dyipni at hindi akma sa sensibilidad ng Pilipino. Ilang beses nang ninais pahituin ang dyipni.

Aanhin pa ang Kritika Kung Patay na ang Pelikula ni Clodualdo del Mundo. dalawang filmmaker/theorist na Argentino. Pagkatapos. Jr. Dadaanin ko ito sa pagtingin sa sistema ng produksyon ng pelikulang Filipino. . titingnan ko ang maaaring magamit sa konsepto ng pangatlong cinema. Sa sanaysay na ito. tatalakayin ko ang tatlong uri ng cinema ayon kina Fernando Solanas at Octavio Getino.

pwede si Richard. may nagbanggit ng huling eksena ng The Graduate. ang dulang pampelikula ay huling kabit lamang —“A. ang basehan ng pelikulang Filipino ay ang uso— halimbawa. Young Lover. kaya kailangang “happy ending”.Paano nga ba ginagawa ang pelikulang Filipino? Noong panahon ni Lino Brocka. pero yaong naiiba naman. Ayon kay Lino. pwede sigurong may ganoong eksena sa huli. oo nga pala. nagagawa ang pelikulang Filipino dahil aveylabol si Vilma. kailangang maghintay muna dahil ginagawa pa si FPJ. Ito ang . o si Cesar. Sa katunayan. Umuwi sina Lino at Butch para bunui ang iskrip. Dinala ni Lino si Butch Dalisay sa tahanan ng Regal at doon pinag-usapan ang panaginip: pwede daw sina Snooky at Gabby. Young Lovers” (mula sa The King and I). ‘yung iskrip. ang panaginip at ang uso. Sa pelikulang Filipino. Hindi ginagawa ang pelikulang Filipino dahil may dulang pampelikula. at ang magagamit na star. ang marahas na katotohanan (daw) ng front-page stories sa mga pahayagan. Si Carlo J. yaong inagaw ni Dustin Hoffman si Katherine Ross sa simbahan at isinakay sa bus. Tinawagan si Lino ni Mother Lily (Monteverde) at ang usapang nag-umpisa sa “Hello. Young Lovers. Gusto ko lang ipalabas na ganoon ang kalakaran sa isang industriyang gumagawa ng komoditi at nagkataong ganoon ang sistema ng kumikitang produksyon—pinaghahalu-halo ang artist at ang komersyante. kailangang gawin na ngayon ang pelikula dahil ngayon lang pwede si Christopher o si Rudy. dahil ang bangungot nila ay hindio kasimbango ng kay Kidlat Tahimik. kaya itatakas si Snooky. Kung tutuusin nga ay nakalulungkot ang gayong kondisyon. marunong magmotorsiklo si Gabby. minsan ay nanaginip ang dakilang “mader” ng industriya ng pelikulang Filipno. si Edu.” Hindi ko inilalarawan nang ganito ang paggawa ng pelikulang Filipino upang mapagkatuwaan natin. kaya sa Tagaytay na lamang. Nanaginip daw si Mother noong nakaraang gabi at sa buong panaginip paulit-ulit ang awiting “Hello. nakaangkas sa motorsiklo (Dalisay 1993). nagagawa ang isang pelikula mula sa isang panaginip ng prodyuser. Dapat gumawa ng pelikulang Hello. ayaw ni “mader” na may mamamatay sa katapusan. Caparas ang naghahari ngayon sa ganitong klaseng pelikula at ang ginagawa niya sa komiks ay ginagawa niya ngayon sa pelikula. may amuyong na nagsabing maganda ang sof-focus photography. ang sinasabi sa textbuk na simula ng filmaking process. Kung ano/sino ang mabili iyon ang gagawin sa industriya. Ang ibig sabhin. pero malayo ang Baguio. ganoon ang nakukuhang epek sa Baguio. tumatabo siya nang limpak-limpak. si Sharon. nagsisisi marahil o inis na inis sa sarili. o si Anjanette. Hinding magiging makatotohanan ang paglalarawan ko ng paggawa ng pelikulang Filipino kung titigil ako sa pinagmumulan ng mga kwento nito. Kung hindi panaginip. ang interpretasyon ng prodyuser. Lino” ay nauwi sa pelikulang Hello.

Ipinaliwanag din nina Solanas at Getino sa kanilang analisis na dahil ang pinupuntirya ay ang pagbabago ng lipunan at ng buong bansa. Richardson. Ang pelikula ay hindi pagtakas. ang pangalawang cinema. isang radikal na filmmaker mula sa Bolivia na kaisa sa konsepto ng pangatlong cinema. May konseptong binuo sina Solanas at Getino noong katapusan ng dekada ’70. Ang sinehan. Kaya kung tutuusin. Sa ating bakuran. hindi naging sapat na alternatibo ang pangalawang cinema. kundi isang pagkilos. Ito ang cinema ng mga burgis. ay isang malayang espasyo—malaya. ng mga filmmaker ng nouvelle vogie. makikita sa mga pelikulang melodrama na ginawa niya ang kanyang sariling tatak. si Resnais. sa ganitong pananaw. Bagamat umusbong ito mula sa natatanging panahon sa Argentina. ang tinaguriang unang cinema (tgn. para sa mga kondisyong neokolonyalismo. si Truffaut. Gentino at Solanas 56-81). lumaban dahil ang tinalakay ng pelikula ay kailangang aksyunan. madidiskubre ng tao ang unang hakbang tungo sa kaganapan ng kanyang pagkatao. kundi paghuli. dahil hindi ito nasasakop ng ideolohiya ng sistema. Ang manonood sa pangatlong cinema ay inaasahang bumangon. may sinasabi ito para sa iba’t ibang bayan sa Latin America. ang bayani ay hindi ang indidwal. Bagamat ginawa ni Brocka ang kanyang mga pelikula sa loob ng industriya. maaari sigurong ituring si Lino Brocka sa grupong ito. sa konseptong ito. kundi ang masa. Para kina Solanas at Getino. ang hinahanap na reaksyon ay hindi pananamlay. Ito ang konsepto ng pangatlong cinema. Kaya. kundi sa tulung-tulong na pag-iisip ng grupo. kailangan ng pangatlong cinema. ang pelikula ay hindi isang palabas. Ang nilalaman ay ang pagsaliksik sa impormasyong naglaho sa kinis ng unang cinema. hindi gaya ng manonood ng unang cinema na inaasahan lamang na manatiling masaya sa kanyang kinauupuan. Ito ang cinema ng mga awtor. Bergman. ang mga pelikula nina Fellini. ayon kina Solanas at Getino. halimbawa ang art cinema ng dekada ’50 at ’60. Ang manonood ay isang aktor. Mayroong mangilan-ngilang filmmaker na nag-aambisyong mabigyan ng katuparan ang tawag ng sining sa labas ng sistema. ang istruktura ng produksyon ay hindi dapat nagmumula sa itaas pababa. hindi ang mga tauhan. Dito. Ang pelikula . sa katotohanan. Dahil ito’y isang pagklos. ang filmmaker na nagkakaisa ng layunin. si Gidard (noong unang bahagi ng kanyang buhay bilang filmmaker). Ayon kay Jorge Sanjines. dahil sa kalaunan ay nagagamit din ito ng sistema at kung tutuusi’y hindi ito tahasang lumalaban sa sistema. kundi isang pagbubuo ng pelikula na hindi nakasalalay sa isang pag-iisip. Kaya masasabing hindi talaga tapos ang pelikula ng una at pangalawang cinema. ang dapat mangibabaw sa pelikula ay ang tema. Asya at Africa. kundi masigasig na paglaban.pelikula ng kapitalista.

Dahil sa rebolusyonaryong tunguhin ng pangatlong cinema. ang kailangan lamang ay ang aktibong partisipasyon ng manonood upang buuin. Sa madaling salita. hindi sarado. kailanma’y hindi nga nagalit ang Filipinong filmmaker— bilang nagkakaisang lakas. sa kanyang sanaysay na pinamagatang “Imperfect Cinema” hindi na kailangan ang kritiko bilang tagaugnay sa pagitan ng pelikula at manonood (1987:166-177) . Dahil ang kanyang idea ng pelikula. at lalong mahirap ang gumawa ng pelikula sa loob o labas ng sistema (bagama’t hindi imposible). Ngunit hindi ko tinalakay ang konseptong ito ng pangatlong cinema bilang ehersisyong pangakademik lamang. Kailangan ng kilusan sa labas ng sistema. sa kasamaang-palad. Maari kayang magkaroon ng pangatlong cinema sa ating bayan? Nasa maputik na lupa ang mga paa ko. Maraming umusbong na independent filmmaker (ang ibig sabihi’y independyente sa sistema). Hindi miminsang nagkaroon ng pagakaktaon ang ating mga filmmaker na ipamalas ang kanilang kahalagahan sa bansang patuloy na naghihikahos. ang kanilang panaginip ay makapaglabas lamang sa mga film festival sa iba’t ibang bansa. isang filmmaker-theorist na Cubano. Nasaan sila noong panahon nio Marcos? Noong panahon ni Aquino? Nasaan sila ngayong panahon ni Ramos? Totoo ngang di kakaunting filmmaker ang nagtangkang baguhin ang sistema. gawing ganap ang naumpisahang pelikula. guerilla cinema. hindi dapat umaasa sa kritiko upang magkaroon ng saysay ang pelikula. tinatagurian itong radikal. ang alternatibo ay ang pag-usapan ang pelikula ng industriya. Sa tingin ko. may magagamit tayo sa konseptong ito. cinema ng dekolonisasyon. Ang nasirang Lino Brocka ang nagpuputok ang butsi dahil sa kalagayan ng bansa. isang pretxt. ngunit pinasabog niya ang kanyang galit sa loob ng sistema—kung saan sigurado ang kabiguan.ng pangatlong cinema ay bukas. tatalakayin ng kritiko . Ayon kay Julio Garcia Espinosa. gaya ng idea ng pangatlong cinema. isang simula lamang ng mga aksyong susunod pa. dahil nga nasa pagpapatuloy ng manonood/aktor ang katuparan nito. cinema ng liberasyon. at gawing rebolusyonaryo ang kritika. Ano kaya kung hiramin natin ang idea ng pangatlong cinema sa larangan ng kritika? Ang nasa isip ko ay ang ideang ang pelikula ay isang panimula lamang. Ngunit sa ating kondisyon. ang pelikula ay isang pretext lamang. ay pelikulang hindi tapos. Kung gayon. ang kaganapan ng pelikulang ito ay nasa kamay ng aktibong manonood. kaya maliwanag sa akin ang sagot—Hindi. dahil mahirap baguhin ang sistema. at ngayo’y tatagurian kong pangarap na cinema ng Filipino. Kung tutuusin. suriin ito.

tinalakay ko ang alternatibo sa una at pangalawang cinema. naisip kong baka maaaring hiramin ang konsepto at gamitin ito sa larangan ng kritika. ang mahalaga’y gamitin ito tungo sa isang masusing pagsusuri ng tunay na textong dapat pagkaabalahan. Sa maikling sanaysay na ito. sa huli. Kailangan ang pananaliksik ukol sa isyung tatalakayin. Ang kanyang trabaho ay talakayin ang mga isyung makabuluhan sa bayan. Ito ay matatamo lamang kung magiging aktibo ang mambabasa. Gaya ng pangatlong cinema. kailangan ang malalim na pag-unawa. at sa pang-araw-araw na karahasan. mula sa pelikula. Dahil mananatiling pangarap lamang ito sa isang bayang baliw na baliw sa aliwan. Ang nasabi na sa film review at kritika noong dekada 70 ay maaaring ixerox na lamang ngayon. sapagkat ang pagbibigay ng gawad ay isang pagpapatunay ng pakikiisa sa industriya ng una’t pangalawang cinema. ang tanging pakay ay gamitin lamang ito bilang pretext. Ipakita ang kahungkagan nito at buksan ang mata ng Filipino nang makita niya ang kanyang sarili at ang kanyang bayan. Sa pagsusuri ng pelikulang Filipino. ang kanyang idea ay hindi tapos. ang kalagayan ng bayan. ang natatanging layunin ay ang kalayaan—kalayaan sa kamangmangan. ngunit. isiwalat ang kahulugan nito kung kinakailangan. Malaki ang hinihingi nito sa kritiko. Ang papel ng uri ng kritikang ito ay gamitin ang magagamit sa pelikula. Hindi trabaho ng kritiko ang paggawad ng tropeo. Ang mahalaga’y gamitin ang pelikula—dahil popular ito— at gamitin itong pretext. sa paghihirap. ang kritisismo ay isang aktor na naghahangad na mapalaya ang mambabasa. ang kalagayan ng bayan at kapwa Filipino. ang konseptong ito ay naghahanap ng katuparan. bagama’t isang boses na may kapangyarihan dahil may pagkakataong marinig. Gaya ng isang teorya. hindi lamang ng problema. ito ay tutungo sa ating paligid. sa ating sariling mundo.ng pelikula bilang isang dahilan lamang upang talakayin ang tunay na texto. bagkus ito’y naghahanap ng kaganapan. hindi isang awtoridad—gaya ng paggamit ng filmmaker ng pangatlong cinema. mga isyung maaaring nalalambungan o nababaluktot o hindi natutumbok ng kinis ngpelikula ng industriya. ang tinagurian nina Solanas at Getino na pangatlong cinema. Ang kritiko ay isang kagamitan lamang. . hindi sarado. kundi pati ng sistemang nagpapausbong sa problema. hindi na kailangang pagkaabalahan pa ang pagsulat ng review at kung anu-anong artikulo—dahil pare-pareho rin naman ang sasabihin. at sa mundong ito’y isang munting boses ang kritiko. Ang takbo ng ganitong kritika ay hindi titigil sa pagbasa ng pelikula.

Senior Language Researcher ng nasabi ring dibisyon. Maraming salin ang ginawa upang lubos na maunawaan ng masa ang Konstitusyon.Ang Bersyon sa Filipino ng Bagong Konstitusyon ng 1987: Isang Institusyunal na Lapit sa Pagsasalin ni Lydia P. Ito ay pagtupad sa pamantyayang dapat taglayin ng nagsasalin. Ang Konstitusyon ay isinalin sa Filipino. Lalunio Layunin sa Pagsasalin Mula sa pakikipanayam kina G. Translation Division ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) at Bb. Bikol. Probisyon din na dapat maisalin ito sa iba pang wika kaya sampung salin ang naisagawa ng LWP. Assistant Chief. Habol sa botohang isinagawa ang mga salin ng konstitusyon kaya apurahan ang pagsasaling isinagawa. sinabi ni G. Waray. Pangasinan. Hiligaynon. Ilokano. na ang Direktor ng LWP na si Atty. Cebuano. Nagkukunsultahan sila sa . Tausug. Ani Santiago (1976): “Dapat na ang tagasalin ay may kakayahan sa wikang isinasalin o source language at sa wikang pagsasalinan o target language. Tagumpay Glorioso. napag-alaman ng mananaliksik na layunin ng pagsasalin ng konstitusyon sa Filipino na isagawa ang probisyon sa ating konstitusyon na dapat ihayag ito sa Ingles at Filipino. Maranao at Maguindanao. Mga katutubong nagsasalita sa wikang pinagsalinan ang pinagsalin. Glorioso na siyang nagsalin sa Filipino. Pineda ang siyang nag-edit at nagaproba ng ginawa niyang salin.” Ayon sa panayam. Leticia Macaraig. Piniling pagsalinan ang sampung pangunahing wikang nasabi dahil karamihan sa tao ay iyan ang sinasalita.

ex-officio. Ernesto Constantino ng UP at kay Dr. Dahil apurahan ang pagsasalin. Hindi naman lagi itong ginagawa ng tagasalin. nahirapan sila sa mga teknikal na katawagan tulad ng party list system. at iba pa. kailangang huwag maiba ang interpretasyon ng salin sa orihinal. ginagawa raw nila ang pagsangguni sa Filipinong salin kung masyadong teknikal at mahirap isalin ang bahaging Ingles. Nagtatanungan o nagkukunsultuhan angmga tagasalin upang matapos agad ang pagiging madulas at nauunawaan ng isinaling bahagi. Ayon sa panayam na ginawa kina Bb. Pansining ang nagsasalin sa iba’t ibang wika ay sumasangguni sa saling-Filipino ng konstitusyon. Masasabi ring lahat ng salin sa iba’t ibang wika ay pangmasa dahil isinalin sa mga wikang sinasalita ng masa. Nagkakahawig sa istruktura kayat higit na nadadalian ang nagsasalin sa ibang wika kung pagkatapos basahin niya ang isasaling bahagi sa Ingles ay babasahin niya ang salin sa Filipino at saka pa niya isasalin sa kanyang wika. Nabibilang ang mga wika sa Pilipinas sa Malayo-Polynesiang ng mga wika. Ito’y sa dahilang magkakamag-anak ang mga wika sa Pilipinas. Alfonso Santiago ng PNC. Dahil abogado si Direktor Pineda. Macaraig na nagsalin ng konstitusyon sa Pangasinan. Isinasaalang-alang ng mga tagasalin ang puna at mungkahing ibinibigay sa kanilang kinasangguni. Pamamaraang Ginamit Ayon kay G. writ of habeas corpus. Dahil batas ang isinalin. ang karaniwan at di-karaniwang ayos na may ay ang ginagamit sa pagsasalin. At bawat maisaling bahagi sa Filipino ay kaagad isinasalin sa iba’t ibang wika ng naatasang magsalin. Hangga’t maaari ay hindi sila lumalayo sa istruktura ng Ingles. Mula sa Ingles ay isasalin ang bahagi sa wikang pagsasalinan. Sa pagsasalin ay inirereistruktura ng tagasalin ang wikang isasalin. Minsan-minsan ay kumukunsulta sila kay Dr. angmga katawagang hiniram sa Latin ay hiniram na ring buo at inaytaliks gaya ng nasa Ingles na kopya. batid niya na dahil batas ang isinasalin. maingat sila sa pagsasalin dahil baka maiba ang interpretasyon kapag lumayo sila. Glorioso. Halimbawa ay ang la banc. Masasabing ang pamamaraang ginamit sa pagsasaling teknikal sa Filipino ay ginamit din sa salin sa iba’t ibang wika kayat lahat ng salin ay panteknikal. Ang mga nakaaytaliks ay ang hiniram nang buo sa Latin gaya ng .terminolohiyang gagamitin. na masasabing mga awtoridad sa Filipino. at ayon pa rin sa iba pang tagasalin. Sa ayos ng pangungusap. at iba pa. Upang malunasan ang suliraning ito. prima pacie. reclusion perpetua. Ang paggamit ng kayariang angkop sa isinasaling pangungusap ay batay sa na rin sa pagiging madulas ng salita. Kung minsan ay tuwiran ang pagsasalin. bawat matapos na bahagi sa Ingles ay isinasalin kaagad sa Filipino.

Sa paglikha ng salita ay tiniyak na bahagi ito ng kanilang talasalitaan. rebyu. impeachment. yutiliti. disability. stewardship at iba pa. immigrant. at iba pa. Ngunit sa pakikipag-usap sa mga consultant. imyuniti. pulitikal at iba pa. kooperatiba. Ginamit lamang ito sa mga katawagang baka hindi rin maunawaan kung hihiramin nang buo gaya ng marginal fisherman. Sek 18. urban. miyembro at ibang tulad nito ang baybay. komitment. estado sibil. rebenyu. Halimbawa: Artikulo VII. Civilian Home Defense Forces. parti-list. napahinuhod na rin silang baguhin na ang kinamihasnang baybay sapagkat matagal nang nabago ang bigkas. entity. ikolodyi. Ang iba pang halimbawa ng mga katawagang hiniram nang buo sa Ingles ay graft and corruption. Halimbawa ay ang prayoriti. Mga Suliranin sa Pagsasalin Naging malaking suliranin ang ispeling o baybay ng salita. ANg mga hiniram nang buo sa Ingles ay hindi na inaytaliks gaya ng commander-in-chief at bill of attainder. Noong unang ay hindi natanggap ng tagasalin ang baybay ng syensya. proklamasyon. homestead. detensyon. May mga hiniram naman na binaybay sa palabaybayang Filipino ngunit ang bigkas ay Ingles. dependent. Chief of State. Idyoma ito na noong una ay dalawa ang salitang ginawa: pipitsuging at kakaning-itik.nabanggit na halimbawa. gumamit din ang mga tagasalin ng coining. buwis. teknolohiya. Parang may kulang at masakit sa mata. Ang Kagawarang Tagapagpaganap. May mga saling ginawa na himig Kastila ngunit baybay—Filipino gaya ng asosasyon. Kung ang Filipino ay ponemiko bakit nga hindi isulat ito ayon sa pagkakabigkas? Sanayan nga lamang mata Isa pa ring suliranin ang paghanap ng katumbas na idyoma katulad ng lameduck politician. Pinag-uusapan kung aling salin . depyuti. Dapat maging Commander-in Chief ng lahat ng mga sandatahang lakas ng Pilipinas ang Pangulo. rural at iba pa. komisyon. Bukod sa panghihiram. Pansinin din na may mga salitang Ingles na dahil ponemiko at tinatanggap na ng nakararami ay hindi na binago gaya ng asset. Isinalin ito ng mangingisdang tawid buhay. interpret.

Ayon kay Newmark (1988) masasabing matapat ang salin kung maingat ang ginawang pagsasalin. tulad ng kakaningitik para sa lameduck politician ay isa pa ring adaptasyon. ang mga mungkahi ni Santiago (1976) sa pagsubok sa salin ay isinagawa. Isa pang pamaraang ginamit ay ang adaptasyon. isinaalang-alang ng mga nagsalin ang tatlong salik ng pagsasalin ayon kay Nida (1964). sinabi ni Pinchuck (1977) na nag panghihiram ay maaaring pabuo lalo na kung ang baybay ng hinihitam na salita ay ponemiko gaya ng rural at urban. Ginamit ito sa maraming pagkakataon gaya ng mass media. Paglalagom Sa paglalahat. Binabaybay ang salin ayon sa pagkakabigkas nito sa isinasaling wika at ginagamit sa pagsulat ang palabaybayan ng wikang pinagsasalinan. Tinanong din ang bumasa sa mga bahaging sa palagy niya’y hindi gaanong malinaw. Ang paghanap ng katapat na idyoma. sa kabila ng mga hadlang na istrukturang gramatikal ng wikang pinagsasalinan. Kung hindi naman ay magagamit ang transkripsyon tulad ng isports. Kahit na sabihing matapat sa orihinal ang salin. Sinabi ni Pinchuck (1977) na ang pagkakaroon ng intensidad sa alinman sa dalawang ito— pagbabawas o pagdaragdag sa wikang pinagsalinan ay isang uri adaptasyon. impormal.kaya ang higit na angkop at sa huli ay nagkasundong kakaning-itik ang gamitin. kaya nga sinabi nilang maingat sila dahil batas ang isinasalin at mahirap maiba ang interpretasyon. nomino. Ang metodong matapat na salin ay nagtatangkang gumawa muli ng eksakto o katulad na kahulugang kontekstwal ng orihinal. Samantala. Isa pa ring ginamit ay ang transposisyon o pagsasaalang-alang ng kayarian ng wikang pagsasalinan. Ikalawa. nirebisa . Sinabi ni Holmes (1978) na nag panghihiram ay maaaring isaalang-alang kung walang eksaktong katumbas ang isang salita sa ibang wika. Upang masubok naman ang kahinaan ng salin sa iba’t ibang wika. kurikula. kalikasan ng tekstong isasalin at uri ng babasa o gagamit. ikolodyi. literasi. Ito’y ang mga sumusunod: layunin ng pagsasalin. impeachment at iba pa. ang balangkas ng pangungusap sa Filipino ay isinaalang-alang sa pagsalin. ilitereyt at iba pa. Una ay ang pagbabasa nang malakas sa isang tao ng salin at punan sa mga bahaging hindi maliwanag.

ang salin at ipinabasang muli hanggang maiayos at maging madulas ang salin. ang mga teorya at pamaraan sa pagsasalin ay nailapat sa malawakang gawaing ito. Sa madaling salita. Tiyakang nakaharap ng mga tagasalin ang mga suliraning kaakibat nito at natuto sila sa mga pamaraang isinagawa sa pagbibigay-lunas sa mga nakaharap na suliranin . Ang pagbabalik-salin sa orihinal at paghahambing kung magkatulad ang diwa ng salin at orihinal ay isinasagawa rin ng mga tagasalin. napag-alaman sa pag-aaral na ito na an gating kultura ng . Mga Katutubong Pamamaraan ng Interpersonal na Komunikasyon ni Melba Padilla Maggay Batay sa pakapa-kapang pagtalos ng mga palatandaang maaaninag sa ating wika.

mga tradisyon ng palabigkasan na nagpapahiwatig ng isang mayaman at marikit na kultura ng komunikasyon. Mga salita o paraan ng komunikasyon na umiinog sa mahalagang paggamit ng isang tagapamagitan sakali’t may maselang . Sapagkat ang ating mga nakagawiang pangkomunikasyon ay nababalot ng isang kulturang mataas ang antas ng pakikisalamuha ng mga kabilang dito. Halimbawa: ligoy. o sa mga pormal na okasyong sadyang inilaan para sa sa pagtatagisan ng talino at pagpapalitan ng mga kuro-kuro. napag-alaman din na mayabong ang mga salitang nakaugat sa penomenong ito. Ito’y karaniwang mamamalas sa mga di-pormal na sitwasyon o kontekstong may namamagitang pagpapalagalagng-loob. 1. Ang ganitong pagpapahaging ay karaniwang naipapahayag sa pamamagitan ng mga masalimuot na kombinasyon ng verbal at di-verbal na mga palatandaan. tampo.” Nahalukay din sa pag-aaral na ito ang pananatili ng mga matuling estilo ng retorika. dabog. paramdam. Isang maselang pagpapaabot ng mensahe ang pahiwatig sa pamamagitan ng mga di-tuwirang palatandaan. Dala marahil ng hindi pa napapawing kulturang pabigkas. mabulaklak. 2. maging pangmadla man o para lamang sa kinauukulan. madaling nabubuwag ang bakod na namamagitan sa impormasyong publiko at mga pahayag na wika nga’y “Atin-atin lamang. papansin. biro. maktol. at matulain. Maihahalimbawa ang parinig.komunikasyon ay umiinog sa daigdig ng paghihiwatigan. Makkita rin ito sa mga pag-uugnayang may kinalaman sa mga panlabas na aspekto n gating pakikitungo sa isa’t isa. lambing. Ang sumusunod ay isang panimulang paglilista ng mga nakagawiang paammahayag sa loob ng konteksto n gating kultura. paglalangis. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagpapahiwatig o sa di-tuwirang pagpapaabot ng mga mensahe. na madalas nalilingid sa ating pansin. pasaring. masasabing ito’y isang bukal na konsepto. patuloy pa rin ang mga katutubong pananalumpati na matalinghaga. pahaging. Sa dami ng mga salitang kaugnay nito. padaplis. Napansin na dahil sa masikip na daloy ng pag-uugnayan. Napansin din na may mga salitang nagbabadya ng pag-uugnayang tuwiran. malalim at maaaring panggalingan ng iba pang kaisipang magpapalawak sa ating kaalaman ukol sa katutubong pag-uugnayan.

garbo. Kabilang ditto ang pakitang-gilas.” 5. ipagladlaran. karaniwang nagaganap sa mga okasyong pormal at pangmadla. 8. 7. ibandila. maraming pasakalye at paunang pagpapaunmahin kahit tuwiran ang pagtutol o pagsalungat. isang penomenong makikita rin sa mga personal na sitwasyon na gaya ng masidhing hidwaan o dipagkakaunawaan. talastasan. madalas maingat sa pagsasalita ang mga kalahok. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagsisiwalat ng mga impormasyong nauukol lamang sa pansariling mga bagay-bagay gaya ng ipangalandakan. porma. Ang mga pagpapahayag na ito ay karaniwang tinataasan ng kilay at itinuturing na mababaw. palabas o ang makabagong pagpaparating ng kung sino o ano tayo na tinaguriang “dating. 3. bongga. pakitang-tao. ipasabi. ipagbukambibig. itsismis. o di kaya’y nakakawing sa pangangailangang magpakita ng giliw o magandang impresyon para sa madla o tagalabas. taltalan. maingay at panlabas lamang. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa paglalantad ng sarili na may pagka-matapang ang apog. medyo presko o hambog. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa panlabas na aspekto nito. ipahayag. 6. Kung minsan ang ganitong pagtatalo ay nauuwi sa mainitang sagutan. Mga salita o paraan ng komunikasyon na tuwiran ang pagsasagutan. Kabilang ditto ang ipabatid. 4. tuligsaan. ilabas. tulad ng balitaktakan. Ilan ditto ang sinasabi nating pabalatbunga. Halimbawa: ipagtapat. ilahad. ihinga. Mga salita o paraan ng komunikasyon na nagaganap sa mga sitwasyong sosyal o sa mga okasyon ng pagsasama-sama at . Sa mga ganitong pagtatalo. isambulat. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagbubunyag o pagpapahiwatig ng mga impormasyong kinimkim sa dibdib at kaloob-looban. bidahan. pagtatalo. at ipagsabi.mensaheng kailangang ipabatid. pagsasamaan ng loob o di pagkakaunawaan. ipabilin. o bola. isiwalat. ipaabot. Maihahalimbawa ang mga sitwasyong may alitan.

putungan. Mga salita o paraan ng komunikasyon na nagpapahiwatig ng patuloy na tradisyon ng katutubong retorika. masasabing ang pahiwatig ay isang katutubong pamamaraan ng pagpapahayag na di-tuwirang ipinaaabot ngunit nababatid at nahihiwatigan sa pamamagitan ng matalas na pakikiramdam at matunog na pagbabasa ng mga himaton. at iba pang verbal at di-verbal na palatandaan. pagtitinginan. huntahan. Pahiwatig at Iba pa Sa lahat ng mga kategorya ng pagpapahayag na nabanggit. dakdakan. o ng mga verbal at di-verbal na palatandaang kaakibat nito. Palalawigin ang mga pamamaraang ito ng pagpapahayag sa mga sumusunod na paglalahad. at tigib ng panganib na makasakit ng loob o dili kaya’y makayurak ng dangal ng isang tao. pagpapalitan ng mga kuwento at tsismis. o ng mga matulain at malasining na pagpapahayag na tulad ng balagtasan. ipatalastas. at bugtungan. daldalan. Ang Ilang kaugnay na salita nito ay ang mga sumusunod: 1. balitaw. Mga salita o paraan ng komunikasyon na may kinalaman sa pagbibigay ng balita sa madla o ng mga mensaheng nauukol sa pangkalahatan. Kadalasan mamamalas ito sa mga okasyong ang ipinahahayag ay maselan. ipaalam. oggayam. mga palihis na pagpupuntirya gay ng . Mga salitang nagsasaad ng sinasadyang pasaklay na pagtukoy. ambahan. Ang dami ng mga salitang kaugnay nito ay indikasyon na ang karaniwang pamamaraan ng ating pamamahayag ay palihis o padaplis. magbigay ng babala. Isa itong mensaheng mataas ng pagkaalanganin (ambiguity). ibalita. karaniwang pinangungunahan ng pagbabalitaan. Ipinababatid ang mga mensahe sa pamamagitan ng maiingat na paggamit ng mga kilos at kumpas ng katawan. 10. kumustuhan. pagpaparinig. tulad ng ipahayag. ang di-pagkatiyak na kahulugan. 9. ipaabot.pagtitipon-tipon. kuwentuhan. pagbeso-beso. kahiya-hiya. Kung bibigyan ito ng pormal na depinisyon. chicachica. ang pahiwatig marahil ang pinakalaganap at maaaring masabing pinakabuod ng ating kulturang pangkomunikasyon. gaya ng pag-uulat at pagsasalaysay sa prosa.

paramdam – isang mensaheng ipinaaabot. 2. labis na pagmamagara. pagbagsak ng mga kasangkapan. Kaakibat din ng konsepto ng pahiwatig ang mga salitang humihikayat ng pansin sa pamamagitan ng pandama.b. kung baga’y parang isang baling dumaan nang palihis sa tainga at umalingawngaw sa hangin. maaaring isang reklamo o di kaya’y pasalingit na pagpapaabot ng anumang di-kasiya-siya. tulad ng 3. at pagpapabatid ng kung anong bagay. papansin – mga mensaheng humihingi ng atensiyon. gaya ng isang palaso na sumagi at nag-iwan lamang ng kaunting galos. Kadalasan ipinahahayag ito sa pamamagitan ng pagtatampo. pagkabasag ng baso at iba pang pagpapahiwatig ng pagkagalit. pasaring – mga verbal at di-tuwirang pagpapahayag ng pula.b. kaluskos.a parinig – isang malawak na instrumentong verbal para sa pagpapabatid ng niloloob ng nagsasalita na nakatuon hindi lamang sa kaharap kundi sa sinumang nakikinig sa paligid. kadalasang ginagawa kapag pakiwari ng nagmemensahe ay kulang siya sa sapat na pansin.1. 1. gaya ng pagdadabog. 4. patay-sinding ilaw. Mga salitang ang pinag-uukulan ng mensahe ay hindi ang kaharap na kausap kundi ang nakikinig na taong nasa paligid at nakaririnig ng pinag-uusapan. 2.b. padaplis – isang mensaheng lihis dahil sadyang nilalayon lamang na makanti o masanggi nang bahagya ang kinauukulan. maaari rin itong pahilis na nagpapahayag ng pag-ibig o ng anumang ginugustong mangyari ng nagsasalita at hindi masabi nang harap-harapan sa kinauukulan. sobrang kakulitan sa mga bagay-bagay at kung ano-ano pang kalabisang ginagawa upang makapukaw ng pansin at isip ng iba.a. gaya ng 2. 3. sa pamamagitan ng mga manipestasyon na nahihinuha sa pakikiramdam. 3. puna. Mga salitang nagpapahayag ng mga mensaheng ang dating sa nakikinig ay waring nasasaling siya o di kaya’y pinahihiwatigan ng isang bagay na ayaw niya o kinayayamutan. gaya ng: .a. o pagkabanidosa sa pananamit at kilos. paratang at iba pang mensaheng nakakasakit na sadyang iniuukol sa mga nakaririnig na kunwa’y labas sa usapan. pagkainis o pagpaparamdam (ng espiritu). pahaging – isang mensaheng sinadyang sumula o magmintis. malakas na pagsasara ng pinto. ng tao o ng sinasabing gumagalang espiritu.

pagpilantik ng kamay o pagtaas ng kilay. pagpapatumpik-tumpik at pagaatubili. at pagbanggit ng mga bagay na wari’y walang kinalaman sa pinapaksa. Malimit mamamalas ang penomenong ito sa isang sitwasyong maselan ang ipinapahayag o nagkakahiyaan ang mga nag-uusap. gaya halimbawa ng paglalambing. at 3. o di kaya’y upang palamlamin ang tindi ng puna.” Ang pahiwatig ay maaaring 1. masalimuot na pagsasaalang-alang. gaya ng paniningkit ng mata. isang paikot-ikot at wari’y walang katapusang pasakalye bago mailahad ang pakay ng usapan.” o kay’y “Kow. lalo . nagpaandar ka na naman. Ginagamit din ang ligoy bilang pamamaraan ng pagpupugay at pagpaparangal sa isang talastasan. pagsimangot. paandaran – isang mekanismo ng pagpapahiwatig na karaniwang nakatuon at umiikot sa isang paksa o tema na hindi mailahad nang tahasan at paulit-ulit na binabanggit sa sandaling may pagkakataon.b. na kadalasa’y binubuo ng sarisaring verbal o diverbal na himas o karinyo.a.” Ang walang pakundangang makasakit ng loob ay inihahambing sa marahas na “pagsagasa” o walang patumanggang pagyurak ng mga isinasaalang-alang na mga panuntunan sa pakikitungo at mahinusay na pag-uusap. o mga kilos ng iba’t ibang bahagi ng katawan. o kaya’y pagtatampo o pagpapakita ng kunwa-kunwaring sama ng loob sa pamamagitan ng paglait. paglabi. Di-verbal – ipinapahayag sa pamamagitan ng makahulugang katahimikan o pagsasawalang-kibo. Kombinasyon ng verbal at di-verbal. 2. Ang pahiwatig bilang konsepto ay madalas nag-aanyo at nababalot ng ligoy. Verbal – binibigkas na gaya ng parinig o pasaring. labis na papuri o pagpapaumanhin. sagasaan – isang pagsaklaw sa mga tinuturing na hanggahan sa pakikipag-usap na tinututulan ng nakikinig bilang isang paalaala na maaaring may nasasaktan: “Dahan-dahan at baka makasagasa ka. pagirap. o di pagpansin sa kinauukulan. 4. Ang nakaririnig dito ay dagling nakahihinuha ng pinatutunguhang punto nito at kadalasan ay mayayamot at pipigilan ang nagsasalita ng “Huwag mo akong paandaran. Tigib oito ng mabulaklak na pananalita.4.

na kung binigkas yaon sa harap ng madla o sa sitwasyong marami ang nakaririnig. “Siyanga pala. muntik ko nang malimutan…” Kahalintulad ng ligoy ang biro. madalas na nauubos ng ligoy ang buong panahon ng usapan. madalas pinauunahan ito ng “Bato-bato sa langit. Tolentino . Sa isang kumbersasyon. kunwari’y pahuling salita. o isang bagay na nakaligtaan wari at noon lang sumagi sa isip. Ang Kulturang Popular at Ang Makabayan ni Rolando B. Kapag ang puna ay tumutukoy sa opisyal ng pamahalaan at iba pang autoridad. ang tamaan ay huwag magagalit…” Mapapansin na karaniwang nakatuon ang biro sa mga kaibigan. sa mga tao na hindi pinag-aalangan. ang uri ng pahiwatig na karaniwang ginagamit upang pahinain ang dating ng isang puna at pula. Idinaraan din sa biro ang pagbibigay ng puna kapag ang pinipintasan ay isang mataas na tao o maykapangyarihan at hindi kayang banggain nang basta-basta na lamang. Lumilitaw na lang sa bandang huli ang tunay na pakay.

Dahil kung walang makauring perspektiba ang makabayan. walang Filipino na makakapantay sa kanyang nakamit na pagkadakila. epektibong naikahon ang karanasang malling. Ang tunay na makabayang proyekto ay may perspektibang anakpawis o ang nakararaming manggagawa at magsasaka. walang usok. Pero paano ikakahon ang ideal? Hindi naman kailangang lumayo ang tingin dahil tulad ng pagkakahon ng emperyo ni Henry Sy. hindi ka matatakot na maglabas ng cellphone. madumi. mausok. kagalang-galangan niya. at iba pa. at pamunuan na magdadala sa aktwal na realisasyon ng ehersisyong ito. Ibig kong sabihin dito. maaring maulanan. tulad ng pulubing namamalimos. batang nagpapapik-ap. Kaya ang lahat ng pagtatangkang maging makabayan at maghayag ng proyektong may pagka-Filipino. Ang malls ng SM (ShoeMart) ay higanteng struktura ng kahon ng sapatos para magkaroon ng hiwalayan ang karanasang panloob at panlabas. magaganda ang bilihin at hitsura ng mga tao. mabilis at organisado ang daloy ng mga tao. kundi man maka-Filipino. may gwardiya sa bawat bukana at sa maraming tindahan. walang tunay na layuning panlipunan at historikal na transformasyon ang pageehersisyo nito. sa pananalig sa ehersisyo ng makabayan. ay nagsisilbi lamang parole sa langue ng proyekto ng nasyonalismo. Ang panloob ay ang hyperreal at simulated na karanasan—naka-aircon. at sa kataas-taasan. kundi man ng pakiwari man lamang (“feeling belong”). Paano masasabing makabayan ang isang bagay na hindi nagpapalaya ng nakakaraming bumubuo ng sambayanan? Kaya ang aktwal na kontrol sa konsepto ng pagiging makabayan ay nakasalalay sa may kapangyarihang ilagay sa kahon sa konseptualisasyon nito. peligroso sa krimen. Para ito ang pribilisasyon kay Jose Rizal bilang pambansang bayani. minamabuti na lamang ng may kapangyarihan na ilagay ito sa simplifikadong kahon kung saan ito inaakalang may ganap na matutumbasan at madadanasan. kung hindi masundan ang mabigat na kahilingan ng konsepto ng makabayan. Pero ang lahat ng ito ay hindi ang malawakang kapaligiran na pinagdadaranasan ng maraming pakiwari ng mga mamamayan. tadtad ng subkaranasan sa kahirapan at karahasan. Ito ay isa lamang sityo na naging pangunahing lagusan .May lutang na kaibahan ng kahulugan sa salitang “makabayan” at sa paglapat nito sa kurikulum ng Makabayan. malinis ang kapaligiran. Ang salitang makabayan ay nagpapahiwatig ng isang esensya ng progresibong pagka-Filipino o isang ideal tungo sa transformatibong nasyonalismo mula sa grassroots at perspektibang anakpawis at maka-anakpawis na uri. Ang panlabas ang aktwal at historikal na kapaligiran—mainit. Ang makabayan ay isang ideal na kailanman ay hindi napapantayan at nakakamit pa. matrafic. snatcher ng cellphone. May pang-uring dimension ang pagiging makabayan—kinakailangan nito ng mass-based na tumutukoy ng may malawakang kasapian. kundi man ng makauring solidaridad ng burgesya para sa batayang sektor na ito.

makabili ng damit. kompetensiya sa skills. ang deempasis sa Filipino. Kasaysayan at Sibika (SK. sa kalakhan. magkaroon ng oras at pera (ang katangian ng leisure class) para sa pagdanas ng libangan (leisure). tila nagiging teknikal na larangan din ang pag-aaral ng Filipino na nagbibigay-diin sa kaibahan ng langue at parole (ng gramar. primetime viewing sa libreng telebisyon at sa tabloid) sa pangunahin—ng larangan ng Filipino. ang kritikalidad ay iniiwan. ang mahiwagang kahon ng pagiging makabayan ng burgesya ay ang paglusaw nito para mapatagos ang globalisadong karanasan. Musika. tulad ng estasyong AM. ito ay ang substansyal na pagpapahalaga sa Ingles. Sa isang banda. Kung ito ang Makabayan curriculum. kasama ng pagbebenta ng mga marka ng pagiging global. at ang pagsadlak sa “iba pa” ng mga kurso sa serbisyo ng taliwas na makabayang adhikain nito—Sibika at Kultura.ng kolektibo at indibidwal na aspirasyong makaangat. tulad halimbawa ng edukasyong pantahanan at kasaysayan o kultura at kagandahang-asal. Sa kahon ni Henry Sy at ng may kapangyarihan. at iba pa). Kung sa siyensya at matematika ito. isang pagsipat sa posibilidad kung ang bansa at ang mamamayan nito ay magiging maunlad na entidad—First World. makapanood ng sine o sa madaling salita. ito ang pagkakaroon ng kapangyarihang konsumerista ang mamamayan—makakain. at Edukasyon sa Kagandahang-Asal at Wastong Paguugali (EKAWP)—na maari ring isipin na pagpapantay ng mga larangang ginawang kaiba. sa asignaturang Makabayan. Kung gayon. . iniipit ang posisyong historikal— konstitusyonal at kultural (sa pamamamagitan ng pagpapalaganap ng wikang Filipino ng mass media. Kung gayon. lusaw na ang pagiging makabayan para madanas ang potensyal ng pagiging globalisado (globalized). Kung gayon ang ehersisyo ng kurikulum ng Makabayan ay hindi naman talaga tunay na makabayan at hindi rin tunay na mapagpalaya ng kaisipan. Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan (EPP). moderno at postmoderno—o ang hitsura at pakiramdam ng pagiging maunlad. ang pag-aaral ay nakatuon ng mga batas ng hard at biological sciences at ang partikularidad ng aplikasyon nito sa iba’t ibang kahalintulad ng karanasan. Sining at Edukasyong Pagpapalakas ng Katawan (MSEP). pelikulang Filipino. Kung kay Henry Sy. Ang liberal na aspirasyon ay nagtuturo ng paraan ng kaisipang magpapalaya sa mag-aaral para maka-imagine ng posibilidad ng mga tao at bagay. kasama ng Ingles. na ang sapantaha ko’y malamang na naituturo rin bilang teknikal na larangan kaysa nagbibigay-diin sa liberal na aspirasyon ng edukasyon. Sa pagtutumbas bilang pantay nitong at “iba pang larangan at sa pag-angat ng teknikal na kaalaman. HKS). kosmopolitan. Siyensya at Matematika. Heograpiya.

ang hindi nakokonsidera ay ang posisyon ng abang kawalan: na kapag wala kang cellphone sa kalagayang idinidikta ng kapaligiran mo na ambisyuning magkaroon nito.Samakatuwid. Sa pambansang kalagayang hindi pantay ang distribusyong pang-ekonomiko. ang resolusyon ay ang kagalingan sa Ingles at teknikal na larangan makakapagbigay sa mag-aaral ng kakayahang mekanikal hanggang kritikal na mekanikal. hindi sulit. peryodiko ang mga ulat ng mga taong kundi man nagnanakaw ng cellphone ay nananakawan. nagpapakamatay para hindi manakawan nito. ang mamamayan ay inilalagay sa puwesto na nakikilala niya ang bago at luma. antitetiko ang makabayan at ang kurikulum ng Makabayan. Ang kurikulum ng Makabayan ay lapat pa sa larangan ng kulturang popular dahil pareho itong nakasandal sa globalisadong karanasan kung saan ang mag-aaral/guro-mamimili ay pinapatikim at pinapalasap ng shopping goodies na inaakalang makakapagdulot sa kanya ng pakiwira—kahit pa salat sa kanyang materyal na posisyon—ng pang-angat. na tunay na pinaghirapan ng dugo. ng abante at palaos. kundi man ng posibilidad lamang nito tungo sa kalangitan ng globalisadong kosmpolitanismo. halimbawa. At tulad ng paradigmatikong afekt ng sagadsagarang konsumerismo at malawakang impormasyon dito. Paano reresolbahin ng kurikulum ng Makabayan ang ganitong predikamento? Para sa kurikulum ng Makabayan.” Kaya sa kasalukuyan. na kahit pa hindi niya kayang makabili ng cellphone ay alam naman niyang gumamit nito. Nagnanakaw ako dahil sila lang ba ang may karapatang magkacellphone. kundi man. ay nakakapag-udyok na magkaroon ka ng cellphone “by every means necessary. Parang kahit hindi makabili ng pinakabagong modelo ng cellphone. Magpapakamatay ako para sa cellphone dahil aking karapatan kong ipagtanggol ang aking ari-arian. Magpapakamatay ako para sa aking cellphone dahil hindi lang cellphone ang nilalabag kundi maging ang aking karapatan sa hanapbuhay at mabuhay ng mapayapa. ng dapat at lipas na pagnanasaan. pawis at luha ang pagkakaroon ng cellphone— ng kabataang manggagawa man o ng mga magulang nito—hindi katakatakang sa gitna ng masigabong advertisement na nagpapatingkad ng pagnanasa sa branded na komoditi na ipagpatayan mo itong bagay—ang kondensasyon ng ambisyon at materyalisasyon ng kosmopolitan at urbanisadong pagnanasa—kahit pa alam na hindi dapat o sa mismong araling matematika ng panlipunang buhay. Nagnanakaw ako dahil karapatan ko ring magkaroon ng cellphone. Hindi nga ba’t napakarami ng pagtuligsa sa kurikulum ng Makabayan o sa sistemang edukasyon sa bansa dahil sa ang direksyon ng lahat ng pag-aaral ay tungo sa paninilbihan hindi sa interes ng sambayanan kundi sa interes ng gobyernong makapag-stage manage ng employment match batay sa iba’t ibang nakamit na antas ng pag-aaral? .

pang-ekonomiko at kultural na karapatan— ano ang puwang ng kurikulum ng Makabayan? Hindi ba’t ipatanggap sa kanila ang kaayusang nagpapahikahos sa kanila. sa kanilang magulang. serbisyo-publiko ng negosyo para ipatangkilik sa malawakang mamamayan. Nissen’s Ramen at Papaya Soap. Sa pagitan ng pagbebenta ng Sun Cellular. Pero kung kulang naman ang pondo para sa edukasyon—kulang ang guro. ang kawanggawa portion. nilalayon niyang mabigyan ng tumbas na paborableng kabuhayan ang mag-aaral kahit ano pa man ang matapos niyang antas. Kailangan ng kultural na produkto ng media at teknolohiya para ito malawakang lumaganap.At ito ang hindi na lamang paglalagay sa kahon kundi ang pagpipinta ng may kapangyarihan sa sarili nitong kanto. Sa isang banda. at maging ang mga product launch at political caucus na nanghihimok pa rin ng matinding konsumerismo. ang katampukan ng balitang showbiz. Ang kulturang popular ay kulturang nilikha ng kapital. sa kanilang mga guro at manggagawang pang-edukasyon sa pamamagitan ng pagplakda ng mga ideal na hindi naman magiging paborable sa mga tulad nila? At ito rin ang ginagawa ng kulturang popular. Sa huli. internet akses. Kundi man iisipin ng mamamayang manonood na mabuti na lamang at mayroon pang mas masahol ang lagay kaysa sa kanya o talagang ganyan lamang ang buhay na napili ng napanood niya o pinili . klasrum at libro. malawakan ang mayoryang namumuhay sa mababang antas ng kalidad ng buhay—walang politikal. Globe at Smart. ang dibisyon ng gawain ng mga ito. tila marami na tayong alam at maari na tayong pumila ng madaling-araw at maging kontestant sa Game Ka Na Ba gayong ang serbisyo-publiko ay naghahatid lamang ng sandamakmak na trivial information na hindi naman pakikinabangan kapag lumindol. ang live coverage kuno ng mga pangyayari. nilikha ang balita hindi pa para malaman natin ang kaganapan sa kapaligiran kundi para kumita ang nagmamay-ari nito. ang paglapat ng musika sa bawat segment at ang hyper na pamamaalam ng host) hanggang sa kung sino ang makakabili ng akses sa cable at digital television. ang host na naghahatid ng balita nito. sa mas malakihang pambansang kalagayan na mas tunay ang iilan lang ang may kapangyarihan at kakayahang makapamili at kung gayon. pero ang uwi ay ang pera mula sa bulsang ipinapatangkilik ito. internet at iba pa —ay nilalahukan na ng partisipasyong makakapanghimok ng manonood para makapanghimok ng advertisers na bibili ng segundo at minutong placements. bumagyo o sumabog ang bulkan. halimbawa. At pati naman ang media at teknolohiya—mula format ng programang balita (ang tambalan ng lalake at babae. ang pagbibigay ng balita. Tulad ng diyaryo. cable television— anong pagtutumbas ang magaganap? Sa kabilang banda. ang daloy ng pagbabalita. halimbawa. ang kronolohiya ng krimeng naganap. at hindi pa binibilang rito ang kompyuter. ibinebenta rin ang mga artista ng kompanya ng telebisyon. Hatid ay serbisyo-publiko.

Ibig kong sabihin dito. inuugnay ang paggawa sa Diyos! Ano ang papel ng Diyos sa pagtutumbas kung bakit mahirap kumita ang manggagawa. bahagi ng pag-aaral ay ang pagtukoy ng mga lunan ng turismo at pasyalan! Gutom ngang pumapasok ng klase. salat sa pagbayad ng miscellaneous fees. at itinuturo sa mag-aaral ang mga lunan na kanyang dapat malaman at pagambisyunang mabisita! Tulad ng media. o gusto niyang makilala kung ito ay artista o basketbolista. Hindi nga ba’t hindi magiging popular ang kulturang popular kung walang media na nagbibigay katangian ng mass (pangmalawakan. sa malawakang proliferasyon ng media. ano ang ipinagkaiba ng kurikulum ng Makabayan at ng kulturang popular sa pangkalahatan o media sa partikular? Sa isang banda. Kung gayon. kung kanino ito aasa kapag nadedehado. taliwas na imformasyon at paraan ng pagsusuri. o sa maraming pagkakataon.para sa kanya. ang mayroong buong akses sa kurikulum ng Makabayan—lalo na kapag tinignan ang suggested activity. Sa kabilang banda. nililikhang tulay sa pagitan ng kosmopolitan at urbanisadong pagnanasa at ng malawakang kahirapan at karahasan. Sa isang maliit na seksyon ng kurikulum ng Makabayan. ang kurikulum ng Makabayan ay lumilikha at tinutumbasan ng lampas na pagnanasang panlipunan hiwalay sa aktwal na materyal na kalagayan at dahil nga hiwalay. tila may direktang impak na ang kulturang popular sa literasi ng mag-aaralmanonood. kung kanino nanggaling ang kanyang kalagayan at mga karapatan? Sa isa pang seksyon. lalo na sa hanay ng underclass). Sa kabilang banda. ang mismong kasalatan sa edukasyon ang nag-udyok na ang matutunan ng mag-aaral ay sinusupplement kundi man pangunahin nang nakukuha sa media at iba pang lagusan ng kulturang popular. Media at Kulturang Popular Malaki ang papel ng media sa pagpapalawak at pagpapalalim ng kulturang popular. halimbawa—at sa kulturang popular ay ang nakakaangat sa lipunang lubos na mababa lang naman din ang minimum na standard ng buhay. isa ring mamamayang tila hindi niya kilala kung ito ay kriminal o politiko. mediated (pinatagos at intervened ng media) at overdetermined (kay Althusser na konsepto . hanggang literasi o ang paraan ng pagbasa na sa kalakhan pa ay imformatibo kaysa kritikal ang naipapalaganap. At ito ang nais kong pagtuunan ng iba pang pansin sa sanaysay—ang pagkakahalintulad na operasyon ng kurikulum ng Makabayan at ng media sa pagkahon at paglusaw ng aspirasyong makabayan. walang pambili ng libro.

Sinasambit ng media na para ito sa paghahatid ng balita at programang walang pinapanigan. nakikipagkapwa-ko-mahal-ko para kumita. Ang balita ay nagiging showbiz at ang showbiz ay nagiging balita. tulad ng kalakaran sa negosyo. musika at radyo ay siya ring gumagawa sa mga naturang personahe— tulad ng 24 oras na serbisyo ng pandesal de pugon--bilang pinakamainit na balita. Ginagawa ang pagkita na tila nanunuluyan sa mamamayan at sambayanan. kung saan ang media ay may malaking bahagi dito)? Matingkad ang media sa pag-unawa kung paano gumagana ang kulturang popular. Itinatago ng industriya ng media ang kanyang sariling interes sa pamamagitan ng paglalatag ng mga misyong pangkorporasyon.ng interrogated ng mga aparato ng estado. Hinihimok tayong magbigay sa mga nasalanta ng bagyo at pagguho ng mga kabundukan kahit pa walang paghihimok na tumulong sa pagsasakdal ng mga salarin gayong nasa puwesto naman para gawin ito. Ang korporasyon na nagpasikat sa mga personahe sa multi-media na telebisyon. Tila mas naninikip ang mga dibdib ng mga tao sa proliferasyon ng sex videos nina Piolo Pascual at Ethel Booba kaysa sa 66 na pinatay na peryodista simula pa 1986 at 49 na aktibistang lider ng mga progresibong organisasyon simula noong 2001. publikasyon. may periodikong serbisyo publiko ang media lalo pa sa pahanon ng likhang tao’t kalikasan na disaster. Sila na may kontrol sa industriya ang siyang may hawak ng mga iba’t ibang pinto nito—mula sa sandamakmak na aspirants ng star searches hanggang sa grupong exklusibong humahawak ng kanilang . Ang media ay ipinopostura bilang egalitaryo.” Kagyat tayong ginagawang poder ng paglilingkuran at hinihimok tungo sa mabuting pagkamamamayan. Ibinebenta ang mga tagapaghatid ng balita bilang mga personahe ng showbiz. tulad ng “in the service of the Filipino people. kaya paratihan. kawalang-katarungan at kahirapan. Sa kasalukuyang punto ng ating pagtunghay sa telebisyon. ang balita ay nagiging “infotainment. Walang self-reflexivity ang media dahil tila hindi nito pinag-uukulan ng interes ang sarili gayong wala naman talaga itong layunin. Minamaso ang serbisyong ito na tila nga ba hindi nakakawing sa pangunahing interes ng industriya ng negosyo. may misyon at serbisyo ang pangunahing layunin. Serbisyo-publiko sa pamamagitan ng pagbibigay ng impormasyong makakapagpadesisyon sa mamamayang manonood-tagapakinigtagapagtangkilik tungo sa ikabubuti ng kanilang panlipunan at historikal na posisyon.” kumpleto sa music track sa pagdulog ng pinakamarahas na karanasan sa krimen. pelikula. kundi kumita. umuugnay sa mga kapuso’t kapamilya para kumita. at ang mga ito ma’y ginagawang endorsers na manghihimok sa odyens na tumangkilik ng mga produkto. Nagbabalita ito para kumita.

personahe at korporasyon ay nagtitiyak na ang fans ay hindi lamang mga sekular na relihiyoso kundi mga mamimili. hanggang sa may dambahin ang masa bilang natatangi. Ang papel ng ganitong media ay para bigyan ng paglilimian at pagpipilian ang mamimili kundi man para makapamili ito o maging mulat man lamang sa aspirasyon ng posibilidad. Sa aking palagay. Ang interaktibong partisipasyon ng fans. tila at aktwal na ipagpapatayan. paninindigan. hanggang sa recording studio na maglalabas ng kanilang album at magtitiyak ng kanilang promotion sa mga fiesta. tinutunghayan ang manonood bilang hayagang kinakausap para mamili (to choose at to shop). hanggang sa drama serye. pananalig at pagasa. hindi naman nagsisinungaling ang media kapag sinabing serbisyo ang hatid nito. papanigan. pupulbusin ng mismong korporasyon ang mahabang maigsi nitong komersyal na buhay hanggang sa marami sa kanila ang matira na lamang sa laylayan—mga labi at latak ng nauna’t nagtangka. mabuting mamimili. Bahagi ang media ng sektor ng serbisyo (service sector) na nagbibigay-diin sa mga negosyong hindi lumilikha ng produktong yaman kundi ng finansyal na yaman. Ang dulot ng lahat ng kaganapan sa media ay ang konstruksyon ng afekt o dating na nagbibigay-diin sa panggitnang uring konsumeristang identidad. ang lahat ng serbisyong kalahok nito ay unti-unti nang binubuksan para sa kompetisyon at partisipasyon ng mga higanteng manlalaro. ang usapin at identidad ng pagkamamamayan (citizenship) ay pumapailalim na lamang sa mas binibigyan ng importansyang identidad ng konsumerista. na kakatwa ang salita dahil sabayan nitong natuhog ang dalawang akto na kalahok sa serbisyo-publiko ng media. hotel at turismo. Lumilikha ang media ng dating ng pag-asa para sa konsumerista—na kahit wala siyang kakayahang bumili ng pinakabagong modelo ng cellphone ay magiging mulat naman siya sa pamamagitan ng malawakang direkta at pisan na marketing sa kaalamang mayroon nang modelo at produktong hihigit pa bago pa man .training. at sa maraming pagkakataon. pagpila ng kontestant at papili ng home partner. At ang kawawang Cinderella/o. sa direktang pag-adres ng tagapaghatid ng balita. Ang mabuting mamamayan ay sa unang usapin. Kabilang sa sektor ng serbisyo ang entertainment. At sa hampas ng neoliberal na globalisasyon. Namimili tayo ng impormasyon na papaniwalaan. ang artista bilang komersyal na santo at ang korporasyon bilang dambana ng pangangailangan. nagtagumpay pero hindi lubos. edukasyon at kalusugan. mall at bar tour. Sa huling usapin. tinangkilik sa isang partikular na panahon at pangangailangan ng fans at mamimili. fastfood at retail. noontime show at gameshows na kanilang lalahukan. Sa bawat pagtext sa Debate.

higit sa lahat. Ang puwang sa edukasyong media ay ang paglalatag hindi pa ng fundasyon dahil hindi naman kohesibong infrastruktura ang pag-aaral ng media o ang tertiaryong edukasyon. maging ang pagiging pinakamagaling na a-go-go o macho dancer sa mga pipitsuging bars. Paano ko ito itatatwa sa napakaraming umaasang makilahok. Tinatanggap ang mga debate sa loob at katuwang na labas ng mga sperong ito gayong sa huli. sa sekundaryo ang panibagong pasaporte sa aspirasyon ng panlipunang mobilidad. Sa pang-araw-araw na seduksyon ng media. hindi naman talaga nababago ang substansya ng mundo ng sperong ito. sa huling usapin. ginagawang plebisito ang kumpiyansa sa ating panggitnang uring konsumerista at postmodernong pagkatao. ang produksyon ng impormasyon at kaalaman mula sa mga sperong ito ay nagtitiyak. Sa kabilang banda. Tila tayo nag-eehersisyo ng ating karapatan para sa impormasyon at pamimili gayong lahat ng ating kalistenikong pag-eensayo sa konsumeriso—pati na rin ng liberal na demokrasya—ay humahantong. pagiging beauty queen o bikini winner. sa pagtataguyod ng negosyong interes ng media. tulad ng pangaraw-araw na aktibidad ng malling at panonood ng sine. Iisipin ng mambabasa nitong introduksyon na napaka-party pooper ko naman gayong kay raming ligayang handog ng pagtunghay sa mga texto-produkto ng media. Pero may nababago at may mababago kahit paano—ito ang pananalig kaya marami pa rin ang nakikibaka mula sa loob nitong spero. Kung maganda ang pangangatawan at makinis ang mukha. Ginagawang abot-tanaw ng media ang pangarap tungo sa posibilidad na akses sa komoditi. kundi ng pagtatanim sa puwang ng mismong infrastruktura sa alternatibong kakanyahang panunuri o kritikalidad sa mismong operasyon at praxis ng media.siya makabili ng kanyang maaabot-kaya. Ang saya-saya ng mundo ng showbiz na kasalukuyang nagbibigay ng lehitimong akses sa iba pang tradisyunal na pag-aaring kapital—lupa at finansyal na yaman. Ang media advocacy ay kinakailangan ng paglahok sa mga aktwal na industriya ng media. maging bahagi at maging integral? Nakakalungkot na aminin na labas na ito sa poder ng kritikal na pagaaral ng media. Hindi naman maitatatwa ang katangiang ito ng media—nakakapanghalina ang seduksyon ng konsumerismo at liberalismo. maging ng edukasyon. kung bata’t may determinasyon. Sa isang banda. ang pag-aartista sa pangunahin at pagmomodelo. magkahalintulad na spero ang media at edukasyon dahil mayroon itong kakanyahang maging pro-active sa transformasyong panlipunan. kasama ng napakaraming nag-aaral para maging media practitioners rito. ng . Tayo na mamimili ay overdetermined naman ng aparato ng media— katuwang ang iba pang ideolohikal at represibong aparato—ang ating pagkatao.

Kung gayon. May tasitong pagtanggap na ang sperong intelektwal ay kapital na kayang bilhin at ipamili ng may hawak na aktwal na kapital. ay maaring makapagsilbing catalyst ng pagbabago. Hindi ituturo ng mismong media ang paraan ng pagbalikwas ng sarili nito produksyon at distribusyon ng produkto. Kaya ang kakanyahan ng edukasyong media ay ang pakikipagtunggali sa mismong refleksyon at representasyon nito: na ang texto-produkto ng media. sa kasalukuyang antas ng negosyong media. Ang suplemento. ng literasi ng mag-aaral—ang maaring maging suplemento sa formal na edukasyon. ay matutunggali lamang mula sa labas nito. . Pero wala namang mundo na nasa labas ng mga magkakasalikop na sperong ito. kahit pa mas masayang tunghayan ang huli kaysa una. Ang pagbabago—radikal at reformismo man—ay nangangailangang isaalang-alang ang intrinsikong hegemonikal na katangian ng mga spero. Ang kritikal na media literasi ang maaring tignan na espasyo ng transformasyon sa makitid na pagitan ng mundo ng globalisadong karanasan nakatuntong sa malawakan ngunit napatahimik na karanasan sa kahirapan at karahasan at ng mundo ng edukasyon at kulturang popular. kapag nabigyan ng substansya. ang kritikal na pag-aaral ng media at ng texto-produkto nito—na siyang bumubuo.substansasyon ng hegemoniya ng parehong naghahari at pinaghahariang uri. kasama ng kurikulum ng Makabayan. sa edukasyong media na ang kinakausap ay hindi ang mismong negosyo ng media kundi ang itinatanging sektor ng edukador at skolar sa media.

Ngunit ang nakagugulat ay isinisilang ngayon ang bagong henerasyon ng mga Filipinong kabataang bihasa sa pagpoprograma ng kompiyuter. pagpoprograma. malaki ang paniwala ko na magiging pamantayan iyon sa mga susunod na gagawa ng kompiyuter sa Filipinas. sinimulan kong magsalin ng mga kodigo sa kompiyuter mulang Ingles tungong Filipino. nakakaligtaan naman nilang gamitin ang wikang Filipino upang gumawa ng programa para sa Filipino. Ang nakapanghihinayang ay kung gaano kahusay sa kompiyuter at internet ang mga kabataan. at Filipino ni Roberto Añonuevo Nakatutuwa at maraming kabataang Filipino na nahihilig sa kompiyuter. Bagaman kinakailangang pinuhin pa ang nasabing salin. may mga internet café yata sa bawat kanto. Nagtagumpay naman sa aking palagay ang ginawa naming proyekto. at masasabing higit na maganda kaysa sa Ingles na Tinagalog na ginawa ng Wikipedia Tagalog. upang maisayos ang paglalapat o tumbasan ng mga salita mulang Ingles tungong Filipino at maiwasang lumitaw ang barok na salin. Sa maniwala kayo’t sa hindi. ngunit dalubhasa sa larang ng kompiyuter at internet. at itatago ko sa pangalang Topz P. Kailangang maging bihasa rin sila sa wikang Filipino dahil magagamit nila ang wikang ito sa paglikha ng mga rebelde’t pambihirang pagpoprograma na magiging . at internet ang mga kabataan. Ang bunga ng aming pagpapagal ay makikita sa wikifilipino. Mga kabataang ang iba’y sumusuway sa itinatakda ng pormal na edukasyon. Saanman ka man pumunta sa Metro Manila. Naniniwala ako na hindi lamang dapat maging mahusay sa kompiyuter. kaya puwede ka nang mag-surf habang umiinom ng serbesa o ngumunguya ng tinapay.Kompiyuter..com. Wika. Nauso rin ang wi-fi. Nagpatulong ako sa isang eksperto sa kompiyuter.

kasangkapan ng Filipino para sa pakikipagtalastasan at pagpapanatili ng seguridad. Kaya hinahamon ko ang mga kabataan ngayon na lumikha ng mas bago’t mas mahusay na programang ginagamit ang wikang Filipino. Nahuhuli ang Filipinas dahil lagi nating kinakausap ang mga banyaga at nakakalimutan nating mag-usap nang batay sa wika natin. At tiyak ko, kapag naipundar na natin ang diskurso batay sa wikang Filipino, matatakot sa atin kahit ang mauunlad na bansa, dahil nagsisimula na tayong magkaisa; at mapipilitang mag-aral sila kung paano tayo kakausapin alinsunod sa nais nating mangyari at sa wikang batid natin. Gamitin natin ang bagong teknolohiya upang isulong ang pagka-Filipino natin. Panahon na upang magwagi sa bagong himagsikan sa himpapawid, at magwagi nang lubos ang mga Filipino.

Ang Filipino sa Inhenyeriya
ni Carlito M. Salazar, PhD

Ang wika ay salamin ng kultura. Sa sariling wika lamang lubos na maipapahayag ng isang tao ang kanyang sarili, at sa wikang ito lamang siya lubos na mauunawaan ng iba. Kahit pa sabihing tayong mga Filipino ang pangatlong bansa sa buong mundo na may pinakamaraming mamamayang nakakaintindi at nakapagsasalita sa Ingles, mahirap pa ring mag-isip at magsalita sa wikang hindi naman natin kinagisnan at hindi ginagamit sa pang-araw-araw na pakikisalamuha sa ating kapwa Filipino. Noong ako’y nag-aaral pa sa kolehiyo at maging noong ako’y isang postgraduate student, kinakailangang basahin ko nang ilang beses ang libro para lamang lubusan kong maintindihan at matandaan ang leksyon na nasa Ingles. At kahit ngayong itinuturo ko na ang mga ito ay paulitulit ko pa rin itong binabasa upang maipaliwanag nang mabuti sa aking mga estudyante. Kung sa akin ay nangyari ito, bakit hindi mangyayari sa iba? Ito ang dahilan kung bakit minabuti kong ibigay ang lektyur ko sa inhenyeriya sa Filipino. Masasabing sa Kolehiyo ng Inhenyeriya sa Pamantasang De La Salle ay ako pa lang ang naglelektyur sa Filipino. Masasabi ring wala pang dokumentong karanasan ang Kolehiyo hinggil sa paggamit ng Filipino sa mga sabjekt pang-inhenyerira. Sa aking pagtuturo, halos ang kabuuan ng aking lektyur ay isinasahawa ko sa Filipino. Sa unang araw sa klase ay ipinaliliwanag ko sa aking mga estudyante ng hangga’t maaari ay Filipino ang gagamitin ko sa lektyur. Ikinakatwiran ko lamang na ako’y naghihirapang mag-Ingles. Wala namang reaksyong sumasalungat. Mandi’y tinatanggap nila ito. Sa

totoo lang, lumalabas ding bilinggwal ang pagsasakatuparan ng lektyur ko. At sa kurso ng mga diskusyon, karaniwang Ingles pa rin ang aming ginagamit para sa mga terminolohiyang pang-inhenyeriya. Sa katunayan, ang mga propesor na panig sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya ay nagmungkahing Ingles ang gamitin sa mga sumusunod na terminolohiya: adiabatic – adiabatic o adyabatic chemical reaction – reaksyong kemikal combustion – kombustyon engine – makina o engine enthalphy – enthalpy o entalpi entropy – entropy o entropi equilibrium – equilibrium o eqwilibryum fluid – fluid o fluwid free energy – free energy liquefaction – liquefaction pipeline – pipeline o payplayn pressure – pressure o presyur o presyon pump – pump o pamp refrigeration – refrigeration o refrigeresyon reversible process – reverible proseso o reversibol na proseso turbine – turbine, turbayn o turbino Sa aking pagtutuo ay napapansin ko na mas nalilito at nahihirapan ang mga estudyante kung babaybayin pa sa Filipino ang mga salitang nabanggit sa itaas. Ang opinyon ng ilang guro ay bakit pahihirapan pa ang mga mag-aaral kung mas maiintidihan at matatandaan naman ang mga terminolohiya sa orihinal na baybay ng mga ito. Ilang sarbey Noong ikatlong traymester ng taumpampaaralan 94-95, lahat ng sabjekt na hinawakan ko ay inilektyur ko sa Filipino. Gayunpaman, ang mga halimbawa at mga pagsusulit ay sa Ingles pa rin sa dahilang wala pa naman talang aklat pang-inhenreriya na nasusulat sa Filipino at ang Board Exam ay sa Ingles pa rin. Ang mga sabjekt na ito ay PROCDES (Process Design in Chemical Engineering), HEATTRA (Heat Transfer), CHECOMP (Computer Calculations in Chemical Engineering), at MOMETRA (Momentum Transfer). Sa huling araw ng lektyur, nagsagawa ako ng sarbey at hiningan ko ng opinyon ang mga estudyante. Ipinaliwanag ko sa kanila na babasahin ko ang mga isinulat nila matapos ang course card distribution upang hindi sila mangamba na baka maapektuhan ang grade nilka.

Chemical Engineering) HEATTRA (3rd year.Ang tanong sa sarbey ay kung pabor ba sila o hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa pagtuturo ng mga sabjekt na pang-inhenyeriya. at ang mga librong aveylabol ay Ingles pa rin. 3. Sanay na sila sa pagbabasa ng Ingles. flanj-flange 2. Sa mga pabor na gamitin ang Filipino sa lektyur/diskusyon at Ingles pa rin ang libro at ibang babasahin. Industrial Engineering) CHECOMP (3rd year. Industrial Engineering. Hindi standardized ang pag-ispel ng mga terminolohiyang Ingles sa Filipino. tatlo sa pangatlo. payp-pipe. sinabi nila na: 1. Halimbawa: kors-course. 5 sa ikalawa. Chemical Engineering) 8 12 (67%)** 5(28%) 1 12 (43%)*** 8 (29%) 8 22 (63%)**** 5 (13%) 8 Samantala. at 22 sa ikaapat ang pabor na Filipino ang gamitin para sa mga lektyur/diskusyon at sa Ingles naman ang mga libro. Ang resulta ay ang sumusunod: Sabjekt Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 31 (70%)* Hindi Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 5 (11%) Bilinggwal PROCDES (4th year. minor in Chemical Engineering) PROCDES (4th year. 10 estudyante sa unang sabjekt. Hiniling ko ring magbigay sila ng ilang puna at opinyon. sabject-subject. . Nahihirapan sila sa pagbabasa ng Filipino at sa mga ispeling nito.

13. . Narito ang mga puna ng mga mag-aaral na pabor sa paggamity ng Filipino sa loob ng klasrum: 1. Hindi pa panahon at mawawala ang pagiging competitive natin sa mundo. Nawawala ang tensyon sa loob ng klase. 4. 3. karaniwang minimemorya lamang ng estudyante ang mga teorya at konsepto nang halos hindi nauunawaan. Ito ay isang mahalagang signal ng pagtanggap ng mga estudyante sa Filipino. Nagpapatibay ng damdaming nasyonalismo 16. Hindi na doble ang dapat intindihinm ng estudyante—mahirap na ang teknikal sabjekt. Mas buhay at informal ang diskusyon. 9. 4. Nawawala ang limitasyon sa pagpapahayag ng mga ideya. 5. Mas madaling maitanim sa isipan ang mga leksyon. 3. Ito naman ang mga puna ngmga mag-aaral na hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa klasrum: 1. 5. Hihina lalo ang guro at estudyante sa Ingles. 7. Mas madaling maintindihan ang mga teorya at konsepto. Mas relaks at at-ease ang mga estudyante. 6. lalung-lalo na sa internasyunal. mas nagpapartisipeyt ang mga estudyante. Bentahe ang Ingles. Ingles na ang kinalakihan at Ingles ang medium of instruction sa halos lahat ng kurso. 11. Siguro sa susunod na henerasyon na lang magsimula sa Filipino. 8. 15. 8. napapadali ang proseso ng pag-aaral. 12. Hindi naiilang ang estudyante.Mapapansin na malaki ang bahagdan ng mga estudyante na pumapabor sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya. Nawawala ang barrier sa komunikasyon sa pagitan ng guro at mag-aaral. Mas madaling maiassociate ang mga pinagaaralang teorya sa pang-araw-araw na buhay. 2. 17. 10. 6. Hindi tayo aasenso sa negosyo. Kung ang diskusyon at mga babasahin ay Ingles. mahirap pang mag-transleyt. 7. dahil ito ay internasyonal. Mas nakakalito ang Filipino. Mas komportableng gamitin ang Filipino at mas madalinmg maihayag ang sarili. 14. mahirap pang magintindi at magtransleyt sa Ingles. Ang mga libro ay Ingles. Friendly ang atmosphere. Naiistimulate ang pag-iisip ng estudyante. at dapat simulan ito sa elementarya at hayskul. 2.

na lahat tayo’y makakapagisip-isip na higit na mainam gamitin ang Filipino sa anumang larangan sapagkat dito tayo kumportable. FILIPINO. Seva Ang pagtuturo ang isa sa mga paraan upang mapaunlad ang antas sa paggamit ng wikang Filipino sa ating sosyedad. mapapansing sa pang-araw-araw na komunikasyon ay madalas na nilang ginagamit ang Filipino. maliit pa rin ang bahagdan ng pabor dito. LITERATURE at iba pang maynor sabjekts. RELSFOR. At mas madalas. At isipan natin. Mga Hinaharap Nakikita natin na marami na rin sa mga mag-aaral ang bukas ang isipan sa paggamit ng Filipino sa klasrum. lalung-lalo na sa lektyur at diskusyon. kung ang isang aralin ay maipapaliwanag at maiintindihan nang maigi sa Filipino. Ang Filipino ay may likas na talino sa wika. sa aking palagay ay marami pang hamon ang kakaharapin sa paggamit ng . At hindi naman kailangang mawala ang Ingles sa atin. bakit hindi natin gawin? Mga Hamon sa Pagtuturo sa Wikang Filipino ng Inhenyeriya ni Rosemary R. rehiyonalismo pa rin ang dahilan. Madali siyang matuto ng kahit anong wika kung kinakailangan. Isa pa ring kapansin-pansin sa sarbey: mas rekomendado ng mga estudyanteng may dugong Chinese ang paggamit ng Filipino. Subalit sa panig ng mga guro sa inhenyeriya. Gayunpaman. Gayunpaman. darating din ang panahon. Gusto lang nating padaliin ang proseso ng pag-intindi sa larangan ng inhenyeriya sa pamamagitan ng wikang Filipino.Marami sa mga hindi pabor na gamitin ang Filipino sa mga teknikal sabjekt ang nagsasabing okay naman daw ito sa mga hindi teknikal na sabjekt tulad ng JPRIZAL. Samakatuwid. HISTORY.

bilang isang guro na gumagamit ng Filipino sa klase ay napansin lp na higit na naiintindihan at nabibigyan-halaga ng mga estudyante ang pagpapaliwanag sa Filipino. Dapat daw na ariiin na lamang ng Filipino ang mga salitang tulad ng calculus dahil hindi na naman talaga ito maisasalin. hindi na kailangang isalin ang mga termining Ingles sa Filipino. may iminumungkahing solusyon sa suliraning ito. Kung ipagpapatuloy ng ating mga kababayan ang pagsasalita nito ay magiging bahagi na rin ito ng ating wila. Kaya nga lamang ay mababa lamang ang antas ng wikang naiintindihan ng mga estudyante sa Filipino. ang nagsasalita ng Taglish ay walang kasanayan sa parehong wika. Minsan. at iba pang konsepto sa inhenyeriya. Ayon sa ibang eksperto sa wika. Maaari nating bigyan ng insentibo ang mga guro sa agham at inhenyeriya na gumawa .wikang Filipino sa ating mga paaralan lalo na sa kolehiyong aking kinabibilangan. magmumukha talagang Taglish o Enggalog ang pambansang wika natin. Para sa ibang tao. kapag naisalin naman ang salita sa Filipino ay hindi naman kaaya-ayang pakinggan o di-kaya ay nawawala ang tunay na kahulugan nito. ang Kolehiyo ng Inhenyeriya. na hindi sinasang-ayunan ng nakararami. Kapag ginamitan mo na sila ng mga salitang “ngunit” at “sapagkat” ay natatawa na sila at tila galing ka sa ibang planeta. kailangan lamang na may magsulat ng aklat sa wikang Filipino sa inhenyeriya. Ito ay dahil lahat ng mga materyal na ginagamit ay sa wikang Ingles nasusulat. Upang matupad ang solusyong ito. Ang mga eksamen sa klase ay nasa Ingles at ang Filipino ay ginagamit lamang ng ibang guro sa pagpapaliwanag ng mga mahihirap na konsepto. Nakakalungkot isipin na maraming mag-aaral ngayon na hindi makagawa ng isang magandang komposisyon sa wikang Filpiino ngunit magaling sa wikang Ingles. Isang paraan upang mabigyan ito ng solusyon ay ang paghikayat sa mga guro na gumawa ng pananaliksik sa wikang Filipino. Kung ganito ang mangyayari. Gayunpaman. Gayunpaman. Mechanics. Wala pang akalt sa inhenyeriya ang nasusulat sa Filipino at mahirap namang isalin ang mga terminolohiya sa Filipino. Maraming estudyante ang nababagot sa mga gurong diretsong Ingles ang pagtuturo dahil tila wala itong “dating” sa estudyante. Isa pang suliranin dito ay ang hindi paggamit ng mga guro ng Filipino sa pagtuturo. Para sa kanila ay baduy ang mga salitang ito. Sa aming kolehiyo ay hindi popular ang paggamit ng wikang Filipino. Paano nga ba isasalin sa kakaunting salitang Filipino ang salitang Calculus. Ito alamng ang paraan upang masanay ang ating mga mag-aaral na umintindi ng mahihirap na konsepto at bumuo ng mga idea sa wikang Filipino.

Ang mga nabanggit kong ito ay ilan lamang sa aking mga karanasan at idea sa paggamit ng wikang Filipino sa pagtuturo sa aming kolehiyo. Noong ako ay nag-aaral ay panay panitikan lamang ang aming tinalakay sa Filipino. Sa ganitong paraan. Dahil dito. hindi rin kami natutong magsulat ng mga teknikal na ulat. Gayunpaman. dapat ay tinuturuan din silang magsulat sa Filipino ng kanilang mga ulat sa klase o ulat na nauukol sa kanilang mga eksperimento at tesis. Kaugnay nito ay dapat ding ibagay ang pagtuturo ng Filipino sa kolehiyong tinuturuan. kung inhenyeriya ang tinuturuan. Halimbawa. Isa pang naiisip kong solusyon dito ay ang pagpaparami ng mga unit ng Filipino sa kolehiyo. Isa ako sa kakaunti na umaasang magamit ang Filipino sa pagsusulat ng mga ulat na teknikal at gumawa ng aklat sa Filipino.at magsulat ng kanilang mga pag-aaral sa Filipino. sa ngayon. Umaasa ako hindi lamang ito nakatulong upang maintindihan kung bakit napakahirap paunlarin ang paggamit ng wikang Filipino sa inhenyeriya kundi natulungan din kaming mga inhinyero na magamit ang Filipino sa aming napiling propesyon. . Matutulungan siguro tayo rito ng mga institusyon sa gobyerno na naglalayong paunlarin ang paggamit ng ating wika. upang ang Filipino ay makilala bilang wika ng mga may pinag-aralan. Sana naman ay mamulat ang ating pamahalaan at mga kababayan na panahon na upang palaganapin natin ang paggamit ng ating pambansang wika sa anumang larangan. wala akong nakukuhang suporta sa maraming kasamahan ko o kahit sa aming mga estudyante. ang pamahalaan lalo na. kahit alam nilang mahihirapan sila sa pagsasalin ay mayroon namang insentibo silang matatangap. Sa pamamagitan nito ay nasasanay ang mga estudyanteng magsulat sa Filipino. Kailangan nating gumawa ng aksiyon.