Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon

PAALAM SA PAGKABATA
Maikling Kwentong Cebuano Ni Santiago Pepito Salin ni Nazareno D. Bas

I
Wala akong nakikitang pagbabago. Tulad nang nagdaang araw: ang ginaw, katahimikan, dilim – iyon ang bumubuo ng daigdig ng aking kamalayan. Maraming bagay ang dapat mailarawan. Ngunit alam kong iisa lamang ang kahulugan ng mga iyon. Alam ko. Sa kabilang silid, sa kwarto nina Nanay at Tatay, naririnig ko ang mga pigil na paghikbi. Umiiyak na naman si nanay. Ang sunud-sunod na paghikbi ay tila pandagdag sa kalungkutan ng daigdig. Napapabuntung-hininga ako. Umiiling-iling. Hanggang ngayon, hindi ko pa nakikita ang tunay na dahilan ng damdaming iyon na matagal nang umaalipin sa kanya. Walang malinaw sa aking isipan. Mula sa aking pagkamulat ang pagkainip ay kakambal ng aking buhay. Sa aking pag-iisa, di ko maiwasan ang pangarap na magkaroon ng batang kapatid na nag-aangkin ng mabangong hininga at taglay ang ngiti ng isang anghel. Ngunit ang damdamin ko’y tila tigang na lupang pinagkaitan ng ulan. Maliwanag na ang silangan nang ako’y bumangon. May bago na naming umaga. Ngunit ang tanawin sa bahay ay walang pagbabago. Tulad ng dati, nakikita ko si nanay na nakaupo at nag-iisip sa may hagdanan. Nakatitig sya sa sampayan ng lambat ni tatay. At madals ang kanyang pagbubuntong-hininga. Matagal ko nang nakikita ang sampay na lambat. Ngunit hindi ko nakikitang ito’y ginagamit ni tatay. Noon ay walang halaga ito sa akin. Nagsimula ang pagpansin ko sa lambat noong ito’y itinapon ni nanay mga dalawang taon na ang nakararaan. Galit na galit si tatay sa ginawa ni nanay. Pinagbuhatan ni tatay ng kamay si nanay. Pagkatapos, ipinabalik kay nana yang lambat sa sampayan. “Hanggang ngayon ba’y hindi ka pa rin nakakalimot, Tomas? Alam ng Dios na wala akong kasalanan. Ang kanyang ginawa ang siya mong ginagawa tuwing ikaw ay darating sa madaling-araw. Ang kanyang amoy ay siya ring amoy na galling sa dagat. Magkatulad ang inyong ikinikilos. Sino ang hindi mag-aakala na siya ay hindi ikaw? Huli na nang malaman ko ang katotohanan. Huli na nang isya’y aking makilala. Totoong lumigaw siya sa akin. At mula noon ay alam mo iyon. Ikaw ang aking iniibig, Tomas. Kailan mo pa malilimutan ang nangyari?”

Sa labasan, sumalubong sa akin ang bagong araw. Tumingin ako. Maliwanag ang langit. Langit? May gumugulo sa aking kalooban. Kalawakan. Iyan ang sabi ng aking guro sa ikaapat na baiting ng primarya. Iyan ay hindi langit kundi hangganan lamang ng pananaw ng tao. Ang langit ay nasa tao. Hindi nakikita. Hindi nahihipo. Hindi naaabot. Naabot na kaya ni nana yang langit? “Ano pa ang hinihintay mo, Celso?” Ipinahid ko sa mukha ang suot kong sando. Humakbang pagkatapos. Maya-maya’y tumakbo na ako ng matulin. Nasa dalampasigan ang mamimili ng isdang dala ng mga bangkang galling sa laot. Masasaya silang nagkukwentuhan habang hinihintay ang mga mangingisda. Sumalampak ako sa buhangin, malapit sa kinauupuan ng dalawang lalaking may katandaan na. Sa laot ako nakatingin at pinagmamasdan ang galaw ng mga alon na pandagdag sa kagandahan ng kalikasan. Napalingon ako nang makarinig ng tugtog ng gitara mula sa di-kalayuang bahay-pawid. At sabay kong narinig ang malungkot na awiting nagsasaad ng kasawian sa pag-ibig. At muli na naming naantig ang aking damdamin. Habang pinakikinggan ko ang malungkot na kundiman, umalingawngaw ang mahinang pag-uusap ng dalawang lalaki sa tabi ko. “Naririyan na naman siya.” “Talagang pambihira ang kanyang pagmamahal. Naniniwala akong nagpapatuloy ang kanyang pangarap habang di pa namamatay ang babae sa kanyang buhay. Hindi nawawala ang kanyang pag-asa. Kung kalian matutupad ang kanyang pangarap, Dios lamang ang nakakaalam.

II
Tuluyang umiyak si nanay. Umungol lamang si tatay. Nanlilisik ang mga matang tumingin sa lambat at pagkatapos ay bumaling sa kin. May ibig sabihin ang tingin niyang nag-aapoy. Maliban sa takot na aking nararamdaman ay wala akong naintindihan sa pangyayaring iyon. Mula noon ay hindi na ginalaw ni nana yang lambat. Naluma na ito ngunit buong-buo pa rin sa aking paningin. Ano kaya ang misteryong napapaloob sa lambat na iyon? Alam kong alam ni nana yang hindi ko nalalaman. At kailangang malaman koi to. May karapatan akong makaalam. Nilapitan ko si nanay na malalim pa rin ang iniisip. Hinalikan ko ang kanyang kamay. May ibig akong itanong tungkol sa misteryo ng lambat. Ngunit nauntol ang ibig kong sabihin nang magpatuloy ang kanyang pagluha. “Lakad na Celso, malapit nang dumating ang tatay mo.”

Dinig na dinig ko ang mga kataga habang nagpapatuloy ang malungkot na kundimang nagging bahagi nan g aking buhay. Tumayo ako at ibinaling ang paningin sa bahay –pawid sa lilim ng kaniyugan. Patuloy ang awitin. Humakbang ako ngunit biglang napatigil sa harap ng dalawang lalalking may katandaan na. Naalala ko ang sabi ni tatay. Bawal pumunta sa bahay-pawid na iyon. Mahigpit ang utos ni tatay. Nagbabanta ng parusa. Lumingon ako sa laot. Nasa malayo ang mga Bangka ng mga mangingisda. Bumaling ako sa pinanggagalingan ng awit na ngayo’y gumaganda sa aking pandinig. At para akong hinihila. Nakalimutan ko ang ipinagbabawal ni tatay. Mabilis ang aking paglakad at sa ilang saglit kaharap ko na ang taong naggigitara at umaawit. May luha sa kanyang mga mata. Tumitig sya sa akin. Inilapag ang gitara sa ibabaw ng papag na kinauupuan.. Tumayo siya at dahan-dahang lumapit sa akin. Kinabahan ako. Umakma akong tumakbo ngunit nahawakan niya ang isa kong kamay. Nagpumiglas ako upang makawala sa kanyang pagyapos sa akin. Ngunit lalong humigpit ang kanyang pagyakap. Umiiyak ako. Ngumiti sya at pinahid ang aking mga luha. Hinimas ang aking ulo. Unti-unting lumuwang ang aking paghinga. Nararamdaman ko ang kanyang pagmamahal nang tumingin ako sa kanya. Muli nya akong niyapos. “Dalawin mo akong palagi, ha?” Hindi ako kumibo. Tinitigan ko siya. Ang kanyang mga mata, ilong, ang labi- lahat parang nakita ko na. Saan? Alam ko na, sa salamin. Talagang siya ang nakita ko sa salamin na nakasabit sa dingding n gaming bahay. Napatingin ako sa dalampasigan nang marinig ko ang hiyawan. Nagdatingan na pala ang mga Bangka at nag-uunahan ang mga mamimili ng isda. Nagmadali akong tumakbo upang salubungin ang tatay. Malayo pa ako ng Makita ko siyang nakatayo sa may dinaungan ng kanyang Bangka. Natanawan niya ako. Masama ang titig nya sa akin. Galit. Kinabahan ako.

III

1

Nakita ko sa aking isipan ang mukha ng tao. Lumapit ako sa salamin sa dingding. Wala naming dahilan upang iwasan ko ang taong nasa bahay-pawid. ang pagmamahalan Na kung saan unang tayo’y nag-ibigan. At naaalala ko ang pangyayari noong itinapon ni nanay. 2 . Kung minsan sadya kong dalawin ang bahay At dahil nga rito. sa iyong pagpanaw Sa araw na iyo’y pinagsaluhan ta. Talagang mahirap intindihin si tatay. kunin mo ang mga isda at sumunod ka agad sa akin. Celso!” Malakas ang sigaw ni tatay. Nararamdaman ko ang panlalamig ng katawan at ako ay napahandusay sa kanyang paanan. Ang puting buhok ko’y di mo makikita. At naaalala ko ang nangyari kanina sa dalampasigan. maghahapunan. Pinagmasdan ko ang aking sarili. Pati si tatay na natigilan at nabigla sa aking ginawa ay hindi ko napansin. Ngunit bigla akong napatimbuwang nang matamaan ng malakas na suntok at napahiga sa pira-pirasong wasak na lambat. Pinagtataga ko ang lambat. Celso!”. Lalong humigpit ang kanyang pagyakap at kinabig ang aking mukha sa kanyang dibdib sa tapat ng kanyang puso. aking mahal. Kinusot ko ang aking mga mata. “Wala siyang kasalanan. Hinalibas ko ng itak ang lambat at saka lang ako tumigil nang ito’y magkagutay-gutay na at nagkalat sa aking paanan. Di naman dapat katakutan ang kanyang mukha at boses. At bigla akong sinampal. Nararamdaman ko na lamang may mainit na mga bisig na yumayakap sa akin. Itong kaluluwa’y hinahanap ikaw. “Huwag!”. walang katapusan. Lahat ay kasalungat sa dati niyang nagawa. Pagkagising. “Di ko gusto ang batang matigas ang ulo! Di lang sampal ang matitikman mo kapag umulit ka pa. Matagal. saway ni nanay na nanginginig ang boses.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon “”Lapit rito. maawa ka sa kanya. Nahihilo. Sumalubong sa aking paningin ang maamong mukha ni tatay. At ang larawan mo sa puso ko’t diwa Mga alaalang di-malilimutan. Nanginginig akong lumapit. Bakit kaya hinihigpitan ako ni tatay? Hanggang sa nangangatog kong mga bisig ay yumapos sa mga binti ni tatay. At di pa man ganap ang gabi. Alam kong aabutin siya ng tanghali bago matapos ang kanyang Gawain. Hindi mamamatay. Pagsisisi. At sa unang pagkakataon ay hindi ko inalis ang aking tingin sa kanya. Napatihaya ako ngunit tinangka kong makatayo. Sa labis na panghihina’y umusad ako ng umusad. Yaong kabataan taglay sa twina. “Celso!” Nag-aapoy ang mga mata ni tatay na humarap sa akin. “Huwag. Tayo’y nagtagumpay sa dupok ng buhay. balik na naman sa dagat. Nasalat ko ang magkahalong dugo at pawis sa aking pisngi. Dantes Mula sa Pabanua ni Diosdao Macapagal Isang taon na ngayon ng iyong pagpanaw Marahil tinubos ka ni Bathala Tila kahapon lang nang ikaw’y lumisan. Ay hanggang matapos ang kabataan. Nakatabako at nagtatagpi ng punit na bahagi ng lambat. Itong alaala ay lalaging buhay. Bitbit koi to at pinuntahan ang sampayan ng lambat. Mabigat ang pakiramdam ko sa aking katawan at ako’y gumapang. Hala. Upang sa isipa’y hindi ka tumanda. Humihingal ako ngunit di ko makuhang umiyak. Luhaan na naman ang kanyang mga mata. Nagpunta ako sa kusina. Nagdilim ang aking paningin. Nilabanan ko siya ng titigan. Nadama kong inihahanap ko ng katarungan ang aking kalagayan. Tahimik t nakatingin na naman sa sampayan ng lambat. kung nagkaedad na Naaalala ko ang ating paggiliw. Di ko pansin ang mga gasgas sa dalawang siko. At manatiling maganda at bata. Pagunawa.” “Pumanhik ka Isidra!”. Hinanap ko ang itak ni nanay na pangsibak ng kahoy. Matapos makapananghali siya’y matutulog. parang ibig himatayin. “Ngunit. Tomas. Lalaging sariwa sa kawalang hanggan. Naiiba sa aking paningin ang pagsigaw ni nanay. Kung ako’y nasa pook na limit dalawin Sa paraang ito. singhal ni tatay. Kung nagunita kong tayo’y magkapiling. V Dahan-dahan akong bumangon at sumuray-suray na lumapit kay tatay. Sa matandang bahay napuno ng saya Kaya.” BABANG LUKSA Tula / Pampango Salin ni Olivia P. Umiikot ang aking paningin parang may nakita akong anino – si tatay na sumusurot kay nanay. Ngunit sinabunutan ako ni tatay at inginudngod sa lupa ang aking mukha.” nagmamakaawa si nanay. Iyan ang buhay ni tatay na bahagi na rin ng aking buhay. Unti-unting lumiwanag ang aking kamalayan. Sa aking kinauupuan sa may bintana nakikita ko si nanay na nakaupo sa may hagdanan. Hindi ko na alam kung gaano katagal ang pagkawala ng aking malay. sa lahat ng lugar. Sa bakura’t bahay. nandoon na naman si tatay sa sampayan ng lambat. IV Matapos akong mag-almusal.” Habang naglalakad ay sinalat ko ang pisnging nakatikim ng sampal. Subalit sa akin ang tanging naiwan. Di ako nagagalit kundi humihingi lamang ng pang-unawa. “Pumanhik ka na habang ako’y nakapagpipigil pa. Ngunit isang tadyak ang sumalubong sa akin. Lahat may itinatagong kahulugan. kung nagbabalik pa Ang ating pagsintang masidhi’t marangal Ang ipagpapalit ko’y aking hininga. Ang biyayang saglit. Biglang kumulo ang aking dugo habang iniisip ang nakasampay na lambat. Tuwa’y dumadalaw sa aking paningin At ang larawan kong tandang-tanda mo pa. Naaalala ko iyong tao.

ito ang tawag sa mga mamamayan ng nasabing kapuluan. para sa mahihirap at ito ay paghihikahos at paghihirap. Ito’y ginagawa upang dito’y pagbibihis. dalawang magbibigay ng ilaw sa araw at gabi. Tungkol naman sa pamamalakad ng trapiko ay Ang paghahanda ay ayon sa anatas ng may ordinansa sila na nagpaparusa sa mabagal kabuhayan ng mga magulang sa pamayanan. Brown Out kasama ng seremonya ay ang paghahanda ng buaya. Nilalagyan din ang buaya ng manok at nawawala kung kailangan mo ng ilaw sa pagkain ng na niluto sa gating kinulayan ng dilaw. Isang pandita ang babasa ng Adzan sa Para mapangalagaan ang kanilang moralidad sa kanyang tainga ng sanggol. Ang kanilang pananalita ay ay ipinanganak na walang kasalanan kaya di kailangang tulad rin ng sa atin. ang dapat mong ipakabit ay iyong isang katutubong hilot na may kaalaman sa kaugaliang Black Out Service. PAG-ISLAM 3 . tinatawag na pagislam. Ang bahaging ito ng walang bayad. Hindi mo ba talos. Ganoon pa man. Salin mula sa Ingles ni Elvira B. Ito ito ng tradisyon. Ito ang Light Service. Ang ikatlo at huling seremonya ay ang pagislam. Ang kasalanan ng mabagal magpatakbo ay Karaniwang nagpapatay ng hayop. Ito ang paniniwalang Mik ang tawag sa kanilang pera. Nakapagtataka? Ito buhok ng sanggol. Sa pagbibihis. nila sa isang taong mayroong isang milyong Mik o higit Sa katunayan. Dito’y inaanyayahan ang mga Commission na equality before the kilo. Inilalagay sa isang mangkok na tubig ang pag-uuri ng Quatwasdak*. kambing o baka. Estravo Ang Miliminas. ay Mikinaryo. Ginagawa ito para sa kaligtasan ng bata kung naglalakbay sa tubig. Naghahandog ang mga magulang ng dahil ito ang pagbabaytayan ng kanilang pamasahe. Ang pangalawang seremonya ay higit na kilala Ang upuan sa kanilang sasakyan ay nilalagyan ng bilang penggunting o pegubad. Tatlo rin ang uri ng Maguindanaowon. mayroon sibilisasyon. kay-agang lumisan Ang kaugalian ng ninuno natin At iniwan akong sawing-kapalaran Isang taon akong magluluksa mandin. na ang ibig sabihi’y Mayroon din silang serbisyo sa tubig na tinatawag paghahandog ng pagmamahal at pasasalamat. Ang tinatawag na not overspeeding.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon Bakit ba. ito. Ang seremonya ay karaniwang ginagawa sa araw ng Maulidin Nabi o sa ibang mahalagang banal na araw ng mga Muslim. Ang Light Service ay ay kakaning korteng buaya na gawa sa kanin. seremonya ay di kinikilala ng Islam ngunit dahil bahagi Mayroon ding nagmomonopolyo ng kuryente. Ang ahensyang ito ay may tatlong uri ng Sa okasyong ito. patuloy pa ring ginagawa ng ilang ay ang Patay Electric Company. ang may maruming tubig ay para sa lahat ng maginhawa at matagumpay ang tatahaking buhay ng marunong magtrabaho o kung mayaman man. hayop na ito’y tinatawag na aqiqa. Ang una ay nilalabasan ng malinis na tubig. na Nawasdak. MILIMINAS: TAONG 0069 Sanaysay / Hiligaynon Salin ni Ruby Gamboa – Alcantara Mula sa Miliminas: Tuig 0069 Ni Nilo Par Pamonag Miliminas. ang gripo na may malinis ang pinutol na buhok. Ang Brown Out nilagang itlog ang pinakamata at laman ng niyog ang Service ay nagbibigay ng ilaw kung hindi mo kailangan ginagawang ngipin. Ngunit dahilan sa nahuhuli sila sa binyagan upang ito’y maalis. may mga pag-uugali sila at pagsasalita na silang ilang seremonya na kahalintulad ng binyag na kabilang rin sa atin. mayroon silang tatlong uri ng pa. Pinakakain sa mga batang dumalo sa seremonya ang buaya. ay katulad rin natin Naniniwala ang mga Muslim na ang isang sanggol ang mga balat at itsura. Ito kanduli. Ginagawa ito kung ang bata ay nasa pagitan ng pito hanggang sampung taong gulang. na karaniwang isang matandang babae na may kaalaman sa kaugaliang ito. Kung gusto mo lang ng isang matandang babaeng tinatawag nilang walian. Tinatawag na pagislam para sa mga batang lalaki at sunnah para sa mga batang babae. pag lumutang ang buhok. at ang pangatlo. Ito Service at Black Out Service. At sa pagyaon mo’y para na ring namatay? Hanggang kalangitan tayo’y magkapiling. Ginagawa ito pitong araw kiluhan upang masukat ang timbang ng mga pasahero pagkapanganak. Ayon sa paniniwalang na tubig ay mahal ang bayad. siya’y magdaranas ng magtrabaho. mahal ko. At ang tawag pagbibinyag ng mga Muslim. Tampok na Gawain sa seremonyang ito ang pagtutuli. para sa mayayaman Maguindanao. ang pinararangalan ay binibigyan ng pangalan ng isang ikalawa ay nilalabasan ng maruming tubig. kamag-anakan at pandita. gustong batangunit kapag ito’y lumubog. micro-mini-skirt. ang binibinyagan o tubo. isang salu-salo bilang pasasalamat sa ang tinatawag ng kanilang Public Deisservice pagkakaroon ng anak. magpatakbo. ito ang pangkat ng mga pulo na matatagpuan sa kalagitnaan ng Dagat Pasipiko bago pa nagkaroon ng malaking pagbaha. pangdekorasyon. Ang kanilang tawag sa pormal na damit na ginagawa sa tatlong magkakaibang araw sa buhay ng para sa mga babae ay katumbas sa atin ngayon ng isang sanggol. pagkapanganak. may batas silang ipinatutupad na hulihin ang ikintal na siya’y ipinanganak na Muslim at ang unang sinumang nagdadamit ng mahaba pa sa mini-skirt at salitang maririnig ay ang pangalan ni Allah. Ang pangkat na ito ng mga pulo ay binubuo ng higit sa pitong libo at dalawang Sanaysay / Muslim daang mga pulo. Isa pa ring bahagi ng tradisyon na serbisyo nito sa publiko. Inihahanda ito ng hapunan at pagbabasa sa gabi. bathing suit at kamiseta at korto naman para sa mga Ang unang seremonya ay ginagawa ilang oras lalaki. natin sa kanila. Ginagawa ito upang alisin ang dumi sa kanilang pag-aari. magiging lamang. Ang pagislam ay ginagawa ng isang walian. ang ikatlo ay pandita pagakatapos na makaputol ng ilang hibla ng walang tubig kundi hangin lamang. kaibigan. malaki ang pagkakaiba seremonyang panrelihiyon na napapaloob sa pagislam. kab’yak ka ng buhay Ngunit ang puso ko’y sadyang manininimdim.

Ang kanilang ibinoto ay tinatawag na ibinoto sa bala at hindi sa balota. malalaki ang bilangguan ditto at kumpleto sa mga kasangkapan kaysa sa labas. Ang mga opisyal sa bansa na tumaba habang sila ay nasa serbisyo ay pinapatawan ng sala o akusasyon sa kanilang mga Resolution. kinukutya pa sila at kung mahuli ng kanilang hepe. ibang-iba sa atin. Dahil sa ang nag-aari ng lisensyadong baril ay hinuhuli at pinapatawan ng salanag Illegal Possession of Genuine Firearm. at ang nagpapatupad nito ay tinatawag nilang alagad ng katiwalian. Kung tungkol sa sistema ng pagpili ng opisyal. Ang bagong Milimino. Sabihin pa. Sa kanila. Ang bawat kandidato ay dapat na magsinungaling. ang kanilang paboritong santo. at iba pa. mga kickback artist. Bakit ganoon ang pamamalakad ng hustisya rito? Iyan ang batas. Ang lahat ng bilanggo ay tinatawag na VIP (Very Important Prisoner). mga nang-aagaw ng lupa. Parang nakakatawa ano? Pero iyan ang katotohanan. mambato ng putik sa kalaban. ang mga may-ari ng mga bazaar ang hinuhuli ng mga pulis dahil sa kanilang pagtitinda sa sidewalk. Ang mga genuine na bagay ay ipinagbibili nang patago at tigkakaunti lamang dahil lagging hinuhuli ng mga Alagad ng Katiwalian ang nagbebenta ng mga ito at kinukumpiska pa ang kanilang mga paninda. mga bagay na ninakaw. at si Santasa. Ang iniisip nila ay ang naipon na bala ng mga kandidato at mga napatay ng kanilang mga kampon.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon Ang mga Sidewalk sa kanilang lungsod ay higit na malalapad kaysa sa atin. Ipinagmamalaki pa ng mga mataas ang katungkulan sa pamahalaan ang pagsasamantala sa kabuhayan ng mga mamamayan. Genuine na mga batas. pagkaawa sa mahihirap at hindi pagbibigay ng anumang hingin sa kanila ng mga buwaya ng bansa. Subalit nababawi rin ito ng imbensyon ng Bantog na Baliw (ito ang tawag sa kanilang henyo) na nakabuo ng isang tablet na kung iinumin ng mag-asawa ay magkaka-anak ang babae na tinatawag na Instant Baby. apyan. ang ginugwardyahan ay ang mga walang kasalanan. at ang may pinakamaraming pera. Sa araw ay namimili rin ang tao ng iboboto kahit na ang isinusulat sa balota ay hindi nila pinag-iisipan. genuine nap era. ay kagagalitan pa at inaalis sa trabaho. mga walang ginagawa sa bayan kundi aksayahin ang kaban ng bansa na sa halip na gamitin ang kanilang katungkulan sa pagsisilbi sa publiko ay ginagamit pa ito sa pangangamkam ng yaman. Pagkatapos ng bista at bumaba na ang hatol. mga namomorsyento. at tinatawag nila itong Shady Transactions. ang “mudslinging” ay pasaring lamang sa mga talumpati samantalang sa kanila ay talagang ginagawa. ay masasabi rin natin na madaling maubos ang mga mamamayan rito kung madali ang patayan sa panahon ng eleksyon. tulad ng mga genuine na resolutions. Ang pinakamalaking kasalanan ay ang hindi pagpatay. Ang malaking transaksyon ng pamahalaan ay pinagkakasunduan sa ilalim ng puno. Ang iba naman ay binubuo sa ilalim ng mesa ng mga opisyal ng pamahalaan. Sa panahong ito ay uso rin ang Kickback na kaunti lang ang ikinaiba sa ating tinatawag na kickback sa ngayon. Sa atin ngayon. na ipinagbubuntis sa loob lamang ng dalawampu’t apat na oras. sa simula pa lang ng kampanya ay magkakaharap na sa entablado ang magkakalaban sa pulitika. Ang mga Buwaya ng Bansa (ito ang tawag sa matataas na opisyal ng pamahalaan) ay sinisipa sa likod para sa bawat gatas o Mik na tatanggaping suhol sa kanilang mga transaksyon. ibinibilanggo ang mga walang sala upang ihiwalay sa maraming mga nakalalayang masasamang tao. itinatag ang Anti-Genuine Commission para sa paghuli ng mga nagpaparami ng pag-aari o tumatanggap ng mga lagay na geuine. isang taong may sungay at buntot katulad ng tinatawag natin ngayong Satanas. Ang mga mamamayan ng Miliminas ay masyadong relihiyoso. At sabihin pa. At isa pang nakapagtataka. Katiwalan ang tawag nila sa kanilang mga batas. Upang mapagkatiwalaan ang mga matataas na opisyal ng bansa. ang mga mesa ay matataas para hindi mauntog ang ulo ng mga opisyal kapag sumusuot sila sa ilalim nito. Ang mga baril ng Alagad ng Katiwalian ay paltik. sila ang magigiting na tumanggap ng mga papuri na maririnig mo sa bibig ng nakaraang administrasyon. May ilang kabataan na malawak ang pag-iisip na tumawag ng isang pulong kung saan ipinaliliwanag nila ang kaibhan ng pamamahala na kanilang isinasagawa. Ang ilan sa mga alagad ng bayan na sa mgayon ay masasabi nating gumagawa ng mabuti ay nagtatago. Ang pinakamalaking tindahan ay tinatawag na Super Black Market. mangako ng mga hindi naman matutupad. Nagbabatuhan ng putik. ang mga bayaning gumagala sa kapuluan. Ang mga alagad ng bansa ay maliliit lanag ang sweldo pero malaki naman ang kanilang maaaring gastusing representasyon (pondo). Hindi lang iyan. magmura. Ang kanilang prinsipyo ay humihingi ng isang klase ng 4 . ang Buwaya. mga mayaman na nang-aapi sa mga mahihirap. Ang mga pulitiko at ang kanilang mga kampon ay hindi natatakot na mapatay at pumatay sa panahon ng kampanya at eleksyon dahilan sa kanilang paniniwalang ito ang magdadala sa kanilang kaluluwa sa impyerno kung saan mabubuhay sila nang maligaya kasama si Santasa. Tatlo ang paborito nilang mga santo – ang Mik (ang pera mismo). mga alagad ng katiwalian na nang-aabuso sa mga mamamayan. Kung gayon. May pintura itong itim. Dito ipinagbibili ang mga bagay na ngayon ay ipinagbabawal tulad ng blusil na sigarilyo. At sino ang kanilang pinatutungkulan? Ang ismagler. mga hues de paupas at mga pislak (piskal) na hindi tumitingin sa kislap ng espada ng katarungan at timabangan ng katotohanan kundi tumitingin sa kalansing ng pilak at timbangan ng malalaks at maykapangyarihan. nahihiya dahil pinagtatawanan sila ng kanilang mga kasamahan. Ang mga buwaya ng bansa ay tumitigil sa pagpapasipa kapag makapal na ang kanilang likod dahil ito ang magiging batayan sa pagpili ng isang Outstanding Buwaya of The Year. dahil kung hindi nya ito gagawin ay pawawalan ng bias ang kanyang kandidatura ng Komisyon ng Kalokohan. Ang eleksyon ay tuwing ikalawang taon. Patuloy rin ang pag-iral ng mga baying kontento sa klase ng pamamalakad ditto na sa ngayong panahon ay masasabing kabaligtaran ng mga pangyayari. at hindi pag-aangkin sa yaman ng iba. Bakit nga ba? Ang dahilan ay sapagkat ang mga bazaar ang umuukupa ng mga Sidewalk at ang nagtitinda naman ng sigarilyo at kung anu-ano pa ang siyang umuukupa sa mga malls o kwarto-kwarto na kung sa atin ngayon ay mga bazaar. Ang mga Huwes de Paupas natin ngayon ay tinatawag din nilang Huwes de Paupas. hindi pagtataksil sa asawa. At ang balak mapili ng Hues De Paupas kung sinu-sino sa mga mamamayan ang palaaway at eskandaloso at sino ang mababait. Ang isang batas ay para sa mga mayamam at ang isa ay para sa mahihirap. at mga pinagbibiling pekeng mga bagay. Dahil ditto. ang ahensya na namamahala sa eleksyon. Dalawang klase ng batas ang ipinalabas ng kanilang batasan na tinatawag na Circus of Miliminas. Napakadali ng pagpapalit-palit ng kapangyarihan sa Miliminas. genuine na batas at iba pa.

Buong kasabikan kong sinalubong ang pagdating ng bagong panahon. pinagsisikapan hindi lamang ang sariling kapakanan at kaligayahan kundi maging ang kabutihan ng buong sangkatauhan. Sumiklab ang isang rebolusyon na lumaganap sa kapuluan ng Miliminas. kaugalian at kumbensyon ng sariling bayan? Tuwirang sumasalungat sa kaunlarang hinahangad ko para sa aking mga kababayan ang lahat ng mga institusyon naming. Alam kong para sa aking sarili’y magagawa kong iwasan o putulin ang mga ito. sumibol hanggang sa lumakas at sumigla. umaabot sa akin. Lilia F. at nang lumaon ay pagpatay sa ilan sa kanila ang nagging dahilan ng pagkagalit ng mga mayaman at ng mga may katungkulan. May karapatan ba akong was akin ang puso ng mga taong walang naibigay sa akin kundi pagmamahal at kabutihan. at halos lahat ng iyon (na ang ilan ay patay na ngayon) ay umiibig o umibig sa kaunlarang minana sa kanilang ama. tinutulak pa nga. Karamihan sa mga pinsan ko’t nakatatandang kapatid na lalaki ay nag-aral sa Hoogere-Burger School. may tiwala sa sarili. Realubit ng Panambitan Ni Myrna Prado Bakit kaya ditto sa mundong ibabaw Kung may mga taong sadyang nadarapa Marami sa tao’y sa salapi silaw? Sa halip tulungan. ang sinasabi mo Mga mayayaman lalong umuunlad Tao’y pantay-pantay sa balat ng mundo? May kapangyarihan. bukod pa sa mga mahirap.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon pag-uugnayan ng mga namamahala at pinamamahalaan. nagkaroon ng malakas na paglindol hanggang sa pumutok ang isang malaking bulkan sa kailaliman ng dagat sa gitna ng kapuluan na siyang nagging dahilan ng pgalalaho ng Miliminas sa sanlibutan. wala akong ibang gagawin kundi ang ipagkaloob ang sarili sa mga nagtatrabaho’t nagsisikap na bagong kababaihan ng Europe. Ipinagbawal ng pamahalaan ang pagdaraos ng pulong ng grupong ito ng mga kabataan na tinawag nilang Dungis ng Lipunan. dala nito ang binhing sumupling sa aking puso. Siya rin ang kauna-unahang regent ng gitnang Java na nagbukas ng pinto para sa mga panauhin mula sa ibayong-dagat – ang sibilisasyong Kanluran. kaya lamang ay may mga buklod na matibay pa sa alinmang lumang tradisyon na pumipigil sa akin. Ang puso ko’y sinusugatan ng mga kondisyong nakapaligid sa akin at sa iba. Ang simpatya ng mga mahihirap ay nakuha ng mga kabataan. dumating ang isang malaking pagbaha. ng aking mga putting kapatid na babae na tumatanaw sa malayong Kanluran. Gumigising ito sa akin para hangarin ang pagsasarili at kalayaan – isang paghahangad na makatayong mag-isa. totoong ang puso’t isip ko’y hindi ako nabibilang sa daigdig ng mga Indian. kundi sa piling 5 . Bilang parusa sa kanila ng kanilang diyos na si Santasa. puno ng tuwa at sigasig. kaming mga babae’y bahagya ng magkaroon ng pagkakatong mag-aral dahil na rin sa kahigpitan n gaming mga lumang tradisyon at kumbensiyon. Poon ko. Noong simula ay tinatawanan lamang sila ng mga pinuno. mga taong nag-alaga sa akin nang buong pagsuyo? Ngunit hindi lamang tinig nito ang umaabot sa akin. At ang pagbabawal sa kalayaan ng mga ito. Ako’y may anim na kapatid na lalaki at babae. Panganay ako sa tatlong babaing anak ng Regent ng Japara. ngunit baka pagkatapos pa ng tatlo o apat na henerasyon. Upang itong hapdi’y lalong managana. Ipinagbabawal ng aming kaugalian na lumabas man lamang ng bahay ang mga babae. maaaring dumating iyon. Mga mahihirap lalong nasasadlak Nasaan Diyos ko. Wala akong iniisip gabi’t araw kundi ang makagawa ng paraan upang malabanan ang lumang tradisyon namin. nguni’t lubhang malayo pa ang panahong iyon. panambitang ito. Ngunit nang lumaon ay dumami na ang dumadalo sa kanilang pulong. Hindi PANAMBITAN (Tula / Bicol) Salin ni Ma. marikit at bagong-silang na Europe ay nagtutulak sa aking maghangad ng pagbabago sa kasalukuyang kalagayan.. ang malayo. Alam ko. Balang araw. isang kahulugang hindi maabot ng aking pang-unawa. Samantala. Patuloy na lumapit ang mga tinig na galling sa malalayong lupain. at nagdulot naman ito sa mga anak nila ng uri ng pagpapalaking nagisnan nila mismo. hindi sumusulyap Kaming mga api ngayo’y naririto Mga utang-na-loob mula sa mahirap Dinggin mo. ang pinakamataas na institusyon ng karunungang matatagpuan ditto sa India. iyong babaeng Malaya. Alam mo ba kung paano mahalin ang bago at batang panahong ito nang buong puso’t kaluluwa kahit nakatali sa lahat ng batas. Mabanglo Ibig na ibig kong makakilala ng “babaeng moderno”. Kaya kung isa kang kapus-kapalaran Buong lakas silang dinudusta-dusta Wala kang pag-asang makyat sa lipunan. nag-ugat. nakapagmamalalaki’t makaaakit ng aking loob! Iyong masaya. subalit nakatali ako sa lumang tradisyong hindi maaaring suwayin. KAY ESTELLA ZEEHANDELAAR Sanaysay Salin ni Ruth Elynia S. may isang naiibang kabuluhan ito. Lahat ng mga anak niya’y may edukasyong European. lalo’t kailangang lumabas ng bahay araw-araw para pumasok sa eskwela. Kung pahihintulutan lamang ng mga batas ng aking bayan. ito ang pagmamahal na iniuukol ko sa mga pinagkakautangan ko ng buhay. at sa kasiyahan ng ilang nagmamahal sa akin at sa kalungkutan ng iba. Ang bunso sa tatlong nakatatandang kapatid kong lalaki’y tatlong taon na ngayong nag-aaral sa Netherlands at naglilingkod din naman doon bilang sundalo ang dalawa pa. mga taong nararapat kong pasalamatan sa lahat ng bagay. Labag sa aming kaugaliang pag-aralin ang mga babae. masigla’t maagap na hinaharap ang buhay. Ang lolo kong si Pangeran Ario Tjondronegoro ng Denmark ay kilalang lider ng kilusang progresibo noong kapanahunan niya. maaaring lumuwag ang tali at kami’y pakawalan. Kahit noong musmos pa ako’y may pang-akit na sa aking pandinig ang salitang “emansipasyon”. Ngayo’y kailangang sabihin ko ang ilang bagay ukol sa sarili upang magkakilala tayo. buong lungkot na pinagaalab ang mithiin kong magising ang aking bayan.

Apat na mahahabang taon ang tinagal ko sa pagitan ng makakapal na pader. Pero mahal ko ba talaga si Kesa? An gaming pagiibigan ay maaaring paghiwalayin sa dalawang baiting. Pinarurusahan ng kawalang-kasiyahan. Kahit kamakailan ko lang nalaman ang kanyang pangalan. ang nakaraan at kasalukuyan. Posible rin ang kanyang masimbuyong pag-ibig ang nagtulak sa kanyang sambahin ang minamahal kong si Kesa ay nakapagdudulot sa akin ng kasiyahan. Ngunit dapat tayong mag-asawa. pinaghirapan pa niyang matutong sumulat ng tula. isang di kilalang lalaking pinili ng mga magulang ko. nagging usap-usapan ang “krimeng” iyon na dito’y wala pang nakakagawa. UNANG BAHAGI: Monologo ni Morito Sa pagkakatingin sa buwan habang nag-iisip. ang iba nama’y pilit at bahagya lamang ngunit bumukas pa rin at pinapasok ang mga di-inanyayahang panauhin. liban lamang kung sa paaralan. subalit wala silang nagawa. Nang sumunod na taon. Lalo sigurong nawalan ng kabuluhan ang buhay ko’t kaluluwa. Ngunit hindi pa ako nasisiyahan. na imposibleng mangyari noon. Ikinulong ako at pinagbawalang makipag-ugnayan sa mundong nasa labas ng bahay. Pero ngayong tumitingin ako Sa aking puso. Pero ngayon. Hindi ko alam kung paano ko pinalipas ang mga oras. Matagl ko na siyang kilala. kung ang lahat ng kaluwaga’y para sa kanya lang? SI KESA AT SI MORITO Salin ni Lualhati Bautista Mula sa “Rashomon” atbp. Nang tumuntong ako ng ikalabindalawang taong gulang. Minahal ko siya bago siya ikinasal kay Wataru. ibig kong makarating sa malayo. Ang tanging kaligayahang naiwan sa aki’y ang pagbabasa ng mga librong Dutch at ang pakikipagsulatan sa mga kaibigang Dutch na hindi naman ipinagbawal. Noong banding huli. wala akong pagkamuhi o masamang hangarin. At paano nga ba hindi magkakaganoon. o iyon ang aking palagay. Kahit noong mga panahong ako’y wala pang bahid-dungis. Hindi iyon ang dahilan ng paghahangad kong magkaroon ng kalayaan. Kaya para sa king karibal sa pag-ibig. kung tila ginawa lamang para sa mga lalaki ang mga batas. Manapa. Subalit dumating ang kaibigan ko’t tagapagligtas – ang Diwa ng Panahon. Bagamat nananatili siya sa isip ko sa sumunod na tatlong taon pagkaraang maputol an gaming ugnayan. mula’t sapul pa’y kilala ko na ang kanyang magandang mukha. Ano ang gusto ko sa kanya? Siya ang klase ng babaeng kinadaramahan ko ng hangaring makalaman. At mabilis pang sumunod ang mga pangyayaring nagpabalik sa aming mga babae ng mga nawala naming kalayaan. hindi nag-iwan ng anumang bakas sa aking puso at isipan. isang musmos pa na nagmamahal sa buhay. naaantig ako sa pagkamasuyo ng isang lalaki na ginagawa ang lahat makuha lamang ang isang babae. Hindi ito ngiti ng pag-uyam . ang panibugho ko’y napawi na. kung pabor para sa mga lalaki at hindi para sa mga babae ang batas at kumbensyon. nakita kong muli ang mundo sa labas nang ako’y maglabing-anim na taon. umalingawngaw sa lahat ng dako ang yabag niya. Ang hindi pag-aasawa ang pinakamalaking kasalanang magagawa ng isang babaeng Muslim. mag-aral at hindi para pagasawahin anang sapilitan. mas malayo. kung paano niya pinagsikapan at pinagsakitang makuha ang puso ni Kesa. ang pag-ibig ko sa kanya ay higit pa sa sentimental na bersyon Ng motibong nagtulak kay Adan sa piling ni Eva. kusa ang iba. 6 . na kung inalis pa sa akin ay lalo nang nagging kaawa-awa ang kalagayan ko. ang pinakamalaking ipinagsisisi ko ay iyong hindi ko siya nakilala ng lubos. at ang tanging lugar ng pagtuturong maipagmamalaki ng siyudad naming na bukas sa mga babae ay ang libreng grammar school ng mga European. Sa kaunaunahang pagkakataon sa aming buhay. at hindi ko nasilayan minsan man ang mundong nasa labas. totoong sandali rin akong nag-apoy sa panibugho. Wataru Saemonno-jo. at para naman sa amin. Nabuksan ang mga pintong mahigpit na nakasara. Hindi nahikayat ang mga magulang ko. pero ngayong gabi ay kailangan kong patayin ang isang lalaking hindi ko kinasusuklaman. dapat. “opisyal” na inihandog sa amin ng mga magulang naming ang aming kalayaan. si Komorogawa. nalaman kong tinangka ng mga kaibigan kong European na mabago ang pasyang ito ng mga magulang ko para sa akin. At ang pag-aasawa para sa amin – mababaw pa ngang ekspresyon ang sabihing – miserable. sa oras ng pagtatalaga sa poder ng bata pang prinsesa (bilang Reyna Wilhemina ng Netherlands). pinayagan kaming umalis sa bayan naming at pumunta sa siyudad na pinagdarausan ng pagdiriwang para sa okasyong iyon. Nang matuklasan kong asawa siya ni Kesa. Hindi ko maisip na ang simple at nakababagot na lalaking iyon ay sumusulat ng mga tula ng pag-ibig. Salamat sa Diyos! Malalabasan ko ang aking kulungan ng Malaya at hindi nakatali sa isang kung sinong bridegroom. Wala akong hangaring makipamista o maglibang. Pero ngayong gabi. ang lalaking ipinagkasundo sa akin ng hindi ko namamalayan. Ito – ito lamang ang nag-iisang liwanag na nagpakulay sa hungkag at kainip-inip na panahong iyon. naglalakad si Morito sa ibabaw ng mga lagas na dahon sa makalabas ng bakod ng kanyang bahay: Sumikat na ngayon ang buwan. Pang kwento Ni Ryunusuke Akutagawa S. Kung mapahihintulutan ang eksaheradong pahayag . Nayanig sa paglapit niya ang palalo’t matatag na balangkas ng mga lumang tradisyon. Nasindak ang “mundo”. Kinikilabutan akong isipin na ang gabing ito ang magwawasak sa aking kasalukuyang sarili at gagawin akong isang karumal-dumal na mamamatay-tao. nakulong ako ng tuluyan. at isang ngiti ang gumuguhit sa aking mga labi sa kabila ng damdamin ko. dapat. Anong dakilang tagumpay iyon! Ang maipakita ng mga kabataang babaeng tulad naming ang sarili sa labas. Karaniwang hinihintay ko nang may pagkainip ang pagsikat ng buwan. walang reynang yayaman pa sa amin. Nagsaya an gaming mga kaibigang European. ito ang pinakamalaking kahihiyang maipagkakaloob ng isang katutubong babae sa kanyang pamilya. hindi ko tiyakang masasabi na mahal ko siya. nakikita ko na marami akong motibo. Sa kasunod ng pakikipag-ugnayan ko sa kanya. Isipin na lang kapag ang mga kamay na ito’y namula sa dugo! Anong kasumpa-sumpang nilalang ang magiging tingin ko sa aking sarili kapag nagkaganoon! Ang puso ko’y di mababagbag sa sakit kung papatay ako ng isang kaaway na kinasusuklaman ko. Naunawaan ko. Nang sabihin sa akin ng tiya ko. Sa wakes. nakadama ako ng simpatya sa kanya.. Ibig kong Malaya upang makatayo ng mag-isa. ang mundong hindi ko na makikita marahil liban kung kasama ko na ang mapapangasawang estranghero. ako ay itinali sa bahay – kinailangang “ikahon” ako. na mabuti ang isipin ko para sa kanya. Lagi. ang maliwanag na sikat ng buwan ay yanig na sumisindak sa akin. Malinaw ito sag a pag-aalinlangan ko na patuloy siyang mahalin kung sakaling ang aking hangarin ay natupad.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon kami pinapayagang pumunta saanman. na ang buong hangarin niya na mapangasawa ito.

Ang tanging naiisip ko bilang paliwanag ditto ay ginusto kong tagpian ang relasyon sa kasalukuyan. Inaamin ko agad kong nakitang imposible iyon sa saglit na bigla siyang tumitig sa akin. Malayo siya sa idolong pinakaaasam ko sa aking puso. para patayin ang isang 7 . Kung tatalikuran ko ang nakatakdang pakikipagtipan na magaganap ngayong gabi… Hindi. idadagdag ko ang krimen na buktot na pagpaslang sa pinakamaitim na pusong maaaring maisip. maliban sa isang kapangyarihang banyaga sa mga mortal (marahil ay demonyo o diyablo) ang nagtataboy sa akin sa makasalanang daan. kundi inangkin ko pa ang kanyang katawan na gaya ng pinapangarap ko. Ano ito? Ano ang malaking kapangyarihang iyon na nagbubunsod sa akin. O manapa. sa puso ko’y nagkaroon ng bagong pagkamuhi sa kanya. Kailangan kong patayin ang kanyang asawa kung hindi’y papatayin niya ako”. sapilitang ibinangon ko siya sa king mga bisig – ang babaeng ito na umiiyak na ibinagsak ang kanyang sarili. bulong ko sa tainga ni Kesa. Nahulog ako sa malungkot na kalagayang pagkikipagtipan para paslangin ang kanyang asawa dahil sa takot ko na paghigantihan niya ako kapag nabigo akong tuparin ang bahagi ko sa usapan. at tiyak na taiyak na bumulong ako nang nagtatagis ang mga ngipin. ipinagbabawal iyon ng aking pangako. Nang Makita ko siya sa bagong paninging ito. Pero may iba pang nag-uudyok sa akin na gawin iyon. “Oo. ang takot na ito’y mahigpit at matatag na dumaklot sa akin. Ang kanyang mukha na makapal na nakukulapulan ng matingkad na pulbos. hindi ko na kailang itanong pa ngayon sa aking sarili kung mahal ko siya. patindi ng patindi ang dating hangarin kong ihantad ang kanyang kasinungalingan? Kung sasabihin ninyo sa akin. ay pinaglahuan na ng malaking bahagi ng dating kasariwaan at malinis na panghalina. At ngayong gabi’y papatayin ko ang isang lalaking hindi ko kinamumuhian. Nang maupo ako sa tabi niya sa nabababanigang silid ng bahay ni Koromogawa. Kaya kong batahin. para sa kapakanan ng babaeng hindi ko iniibig. pinaniniwalaan ko noon at hanggang ngayon. Hindi iyon basta panghihinayang na hindi ko nakilala ang kanyang katawan. Kung iyan ay hindi sapat para ipaliwanag ang aking motibo sa pagmumungkahing patayin si Wataru. Sa huli’y nag-angat siya ng mukha at sinabi. desperadong naisip ko. Magtawa kayo kung ibig ninyo. Isa pa. Ito ang gawa ng isang hindi nakakaalam kung gaano kahamak ang kanyang kalaguyo.pinangingibabawan ako ng pagnanasa. ang panghihinayang na di ko siya nakilala ng pisikal ay hindi ang tanging nangingibabaw sa akin. Kasabay nito. naisip ko. Ang tanging hindi nagbago sa kanya ay ang kanyang malilinaw. Nang matapos ang lahat. “Kapag hindi ko pinatay ang kanyang asawa. hindi ko masasabi kung ano ang nag-udyok sa akin para gawin ang padalus-dalos na bagay na iyon. at makuha ang kanyang pagsang-ayon mula sa kanyang pagpapatumpik-tumpik. Kapag naaalala ko ngayon. Wala sa loob na ihininga ko sa tainga niya ang nakaraang hangarin ko na hamunin ng labanan si Wataru at pagwagian ang kanyang pag-ibig. sa duwag na “ako”. na iyon ay kasinungalingan. lalo kong kinaiinipan na mawasak ko ang kanyang dangal. Kaya tulad sa isang lalaking binabangungot. Ang kanyang nakasabog na buhok at nagpapawis na katawan. gayunman. Ano’y anuman. Pero ang pinakapangunahing dahilan ay hindi na siya ang inaasahan kong maging siya. kundi nakakita ako ng mahiwagang kinang sa kanyang mga mata na hindi ko napansin noon. papatayin niya ako sa kahit anong paraan. sa pagkakatingin ko sa kanyang walang luha pero umiiyak na mga mata. “Mahal ko ba siyang talaga?” Nang Makita ko uli siya tatlong taon pagkaraan. alam kong mangyayari. Nang magkakaupo kaming magkaharap.” Hindi lamang ako nasorpresa sa biglang pagsang-ayon niya. binigyan niya ako ng isang ekseheradon g kwento ng kanyang pag-ibig sa kanyang asawa. Lagpas ito. Gumuhit sa nag-iinit na utak ko ang iglap na pagkabigo at panghihilakbot – at oo. na gumigimbal sa akin. Sa ilalim ng mga mata niya’y nakahugis ang nangingitim na guhit. Ngayo’y itinatanong kong muli sa aking sarili. “Patayin natin si Wataru!”. Nagpupumilit at paulit-ulit na ibinulong ko ang ganoo’t ganoon ding bagay sa tainga niya. Pero hindi ang hangaring makapanlupig ang tanging ngumangatngat sa akin ng mga sandaling iyon. Taksil na babae – iyon ang nagging tingin ko sa kanya. na ang sariling kayabangan ko ang nagtulak sa akin para maghinalang kasinungalingan ang kanyang pahayag. Sa gayo’y mapangangalagaan ko siyang mang-aapid. at habang tumitindi ang paghamak at pagkasuklam ko sa kanya. Sa pagkakataong iyon. Wala nang mas aangkop pa sa mga layuning ito kundi patayin ang asawang ipinangangalandakan niyang mahal niya. Kung maaari lang ay babawiin ko ang pangako ko noon din. Sa pagkakaupong magkaharap. ginawa ko ang lahat ng paraan para Makita siya ng patago. Iyon ay hamak na kalibugan mismo na hindi nangangailangan na ang kabilang panig ay maging ang babaeng iyon. “Patayin natin si Wataru”. wala nang paliwanag na dapat tangkain. Pero hindi ko nagawa. pagkasuklam. Totoong-totoo ito. Hindi lang ako nagtagumpay na Makita siya. Wala siyang iniwan kundi hungkag na alingawngaw sa aking tainga. maiitim na mga mata. Baliw na nga ako para gawin ang napakagarapal na mungkahing iyon. inalisan ko siya ng dangal. Marahil ay walang lalaking umarkila ng babae sa isang bahayputahan na magiging mas hamak pa sa akin ng mga sandaling iyon. at ang aking kunsiyensya’y makapagkakanlong sa makatwirang pagngingitngit. sa kabila ng aking damdamin. napansin ko na malaking bahagi ng aking panghihinayang ay naglaho na. nakapanaig ako sa kanya na maisakatuparan naming dalawa ang pagpatay na hindi ko ginusto. Ano’t anuman. batay sa ganyang iba’t ibang motibo. May hinala rin ako na maaaring ito’y tulak ng kanyang kagustuhang wag nang pagningasin pa ang aking pagnanasa. bilog. natatakot ako sa kanyang paghihiganti.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon nahulog ako sa kasalukuyang relasyon. nagkaroon ako ng relasyon kay Kesa. Nagbago na ang kanyang anyo. Hindi kamalian na sabihin na simula ng araw na iyon. Kung gayo’y paano ko nagawang makipagtalik sa isang babaeng napakanipis ng pagkakabigkis ko? Una’y itinulak ako ng kakatwang kagustuhan na mapangibabawan ang dating hangarin ng puso ko. “Mayroon siyang hambog na ideya tungkol sa kanyang asawa”. sa aking karuwagan. nagimbal ako at sa kabila ng aking damdamin ay di ko napigilang iiwas ang aking mga mata. Malamang na ang aking hangarin ay pinahina ng pangyayaring hindi na ako malinis. Bilang pagbalik sa unang tanong na binitiwan ko. Ngayon. hindi ba may nasilip akong ngiti sa kanyang labi at biloy na gumuhit sa kanyang maputlang pisngi? Ay. dapat mo ngang patayin si Wataru. sa pagdiriwang kaugnay sa pagkakayari ng Tulay ng Watanabe. natuklasan ko na hindi siya ang imahen ng malabantayog na kagandahang binuo ko sa isip sa nakaraang tatlong taon. Sa huli’y nagtagumpay ako. minamahal kong mambabasa. na para bang nakita niya ang laman ng aking puso. hindi ko maitatatwa ang inyong bintang . Pinamumulahan akong banggitin ito. Pagkatapos kong bitiwan ang aking pangako. Ano’t anuman. At nagmukha siyang mas walang dangal kaysa akin. bulong ko. ang lahat ay indikasyon ng kapangitan ng kanyang isip at katawan. hadil sa kasumpa-sumpang pangakong ito.

at higit sa lahat. isang sulyap sa kanyang ba ako nagpaplanong ipaghiganti ang aking sarili laban mga mata at nakita ko ang aking kapangitan na sa pagkamuhi sa akin ng aking kalaguyo. at tumingala sa kanyang mukha para matagpuan Sigurado akong darating siya. Pero nang na parang pipi. Natandaan ko lang ang kanyang mahabang tinig na bumubulong. hindi lang ako nagpakulimlim sa isipan ko nang mga sandaling iyon. Ipinagunita nito Kinasusuklaman ako’t pinandidirihan. Dimatinding pagdadalamhati. Ay.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon inosenteng lalaki? Hindi ko masasabi. gumuhit sa isip ko ang plano. pero walang marinig Hanggang sa mga oras nay ion. walang karapatang mabuhay kundi wala ring karapatang Naglahong lahat ng pangarap at pangitain sa aking puso. sumigla ako’t lumiwanag na tulad ng sinag ng buwan. Pero gayunpaman. sa ilalim ng isang lampara. Kinasusuklaman ko siya. dama ko’y araw. Isang lalaki lang ang maaari kong mahalin. paulit-ulit kong patay. buong nakatuon sa aking sarili at sa aking kahihiyan. sa loob lamang ng isang iglap. siya’y. iyon ang aking pananalig. Nakangiti nang pilit. hindi ako makasisiguro sa kanya. ay nilulukob na ako ng kahihiyan. Sa ilalim ng taon na nakaraan”. mamatay. Kaya mukhang akin ang aking kapangitan? Sinikap ko bang mailibing imposible na pagkatapos niyang mangako ng ganoon ay ang lahat sa hibang na sandaling iyon na sumubsob ako aatrasan niya iyon. hindi maaari. Pinandidirihan ko siya. Malamang na nang sandaling maalala nalubog sa kahihiyan at kasamaan. hindi para hamak na mabuti pa ang nakasisindak na pagkabalisang sa aking asawa kundi para sa aking sarili. naka-tayo si hindi ba ako? – hindi ba ang isang babae’y isang nilalang Kesa. Ano ang aking nagawa mula noon? Ang meron lang ako ay ang malabong ala-ala niyon na para bang isa iyong bagay sa malayong nakalipas. na akala mo’y walang Pinatutunayan ito ng isang sulyap sa kanyang mukha na problema. hindi ba ako inaliw ng mga salitang ito? Ay. sa lang kahit sa pinakakahiya-hiyang paraan. hiyang-hiya ako. Kinausap niya ako nang pandidiri sa akin. Ang kabuktutan kong ito ay “hanggang noong araw na iyon” kaysa noong “tatlong maaari na rin sigurong palampasin. sa aking buktot na hangaring makapag-iwan ng magandang kagandahan. nakatalikod sa ilawan. Hindi ko nab a makakaya ang aking niya sa mga salita ko kung ano ang mangyayari kapag kalungkutan mula nang buong linaw na maipamukha sa hindi niya tinupad ang kanyang pangako. sa kanyang nasasalamin sa kanyang isip. gaano kainam pang mamatay na tahimik na bumalot sa akin. kaya maaaring nagbago ang isip niya. mamamatay ako para sa kanya? Hindi. Hindi lamang ako ibig. Paano ako ng aking asawa. ibig kong sarili ko. Mamamatay ako. Mas matapat kung sasabihin nating impresyon sa mga tao. Mahal ako ng aking asawa. mukha. Tunog ba iyon ng hangin? Kapag sa kanyang dibdib? O itinutulak din ako ng kahiya-hiyang naiisip ko na ang mga dinaramdam ko mula noong araw paghahangad lang na gaya rin niya? Maisip ko lang iyon na iyon ay matatapos na sa wakes ngayong gabi. Noong araw na iyong Makita siya sa pagkukunwaring mamamatay ako sa aking asawa. noong tatlong taon na ang nakakaraan ay may tiwala Dahil walang tapang na magpakamatay. Tiyak na ang bukas ay maghuhunos Lalo na noong ilayo ko ang aking sarili sa kanyang mga ng kanyang malamig na liwanag sa aking katawang bisig. Mamamatay dala ng paglalaho ng buwan na nakita ko sa aking ako. Kapag nakita iyon ng aking asawa. Ngatal sa kalungkutan. higit sa lahat ay nahihirapan ako’t nagdurusa dahil ako’y pinandidirihan tulad ng isang asong ketongin na kinasusuklaman at pinarurusahan. Mawawalan ako ng ko ang kanyang mukha. nagdadalamhati sapagkat nawalan ako ng dangal. Kapag nagkagayon dadalhin ko huminto na ako sa pag-iyak. marahil ay natunugan nandidiri sa akin. kaysa huli ay isinuko ko ang aking katawan. hindi. walang ulo. ay hindi na nagsalita pa. Hindi ko masasabi. Dahil pagkamakasarili. Lumulubog na ang buwan. Ang pagkainis at kalungkutan ay naghatid ng hindi…. nayanig. walang ilaw na makapagbibigay-liwanag. nasa akin ang ako sa aking sarili. maaari ring dahil mahal ko siya. sa kanyang buhong na pagnanasa? masuyo at mapagmahal. Kahihiyan! Kahihiyan! makakahinga ako. nag-iisip nang malalim at na nakadarama ng kaligayahan sa pag-ibig ng isang kagat-kagat ang manggas ng kanyang kimono. Imposibleng asawa. kung aasahan ko lang ko kasama ang aking tagapag-alaga. tulad ng isang puta. hinsi ko siya iniisip. ang isip ko’y buungkahit isang yabag. Gayunma’y kakailanganin kong manahimik at ikinagagalak ko ang aking desisyon. kakatwang nakadama ako ng sigla. napakahamak ko nang nilalang! Hanggang pagbayaran ang pagkakasala kong pakikipagtalik sa iba. Mula noong nakaraang ang kapangitan kong nasasalamin doon. Talaga. Kinatatakutan ko siya. Natatakot siya sa akin. At ang 8 . kundi lang sa Pero ngayong hindi ko na nagawang umasa sa resonableng pangangatuwirang ito. naglahong lahat ang aking kaligayahan. walang katapusang luha sa aking mga mata sa kabila ng Pero wala akong lakas na gantihan ang kanyang pagpagsisikap ko na huwag umiyak. Bakit hindi. Si Morito na patuloy sa paglalakad. Iyon tulad ng ang sarili ko. IKALAWANG BAHAGI: Monologo ni Kesa kung ang sinag ng buwan ay matatawag na maliwanag. nagdalamhati. “Patayin natin si Wataru”. at nagpalamig sa aking puso sa pagkatao? Nagimbal ako. Pagkarinig sa mga salitang ito. sa bisig na lalaking hindi ko iniibig – sa mga bisig ipinangako na papatayin naming ang aking asawa. Matapat kong sinasabing “noon lamang”. dangal at tatapak-tapakan na lang. ay iglap na nagpalaya sa lahat ng masamang maasa ako sa kanya. Gabi. Umaasa ako sa buktot na takot na nga ba sa pagmamahal ko sa aking asawa kaya pinupukaw ng pagkamakasarili sa kanya. Dahil ng isang makamundong lalaki na nasusuklam at matalas ang pakiramdam niya. Nagsisindi ito ng apoy ng makamundong paghahangad. Ang kalungkutan ng isang maunos na madaling-araw ay Pero ngayon. Pero posibleng… Hindi. na para na ring mabuhay. sa pagkakabilad ng Nang mga sandaling iyon ay disidido na akong mamatay. kung niya sa aking puso at para sa aking hinanakit sa ihahambing sa malamultong pagkalunos na pagdungis niya sa aking katawan. Ang isipan ng tao ay nasa dilim. hindi silid ng bahay ng aking tiya. ewan ko. Kapag hindi siya dumating… Araw-araw akong Pakaraa’y nakita ko ang larawan ng nakangiting mukha mabubuhay sa kahihiyan. Pero nangyari. Pero paano pa maaaliw ang isang babae sa pumawi ng mahiwagang kislap na tulad sa mapulang sandaling matuklasan niya ang kapangitan ng kanyang liwanag ng buwan. Ang pag-awit ng isang balada ay pumailanlang sa gabi. at dumampi sa aking tainga ang kanyang bigote habang ako’y humihikbi. lalaki sukdulang patayin niya ang sarili niyang asawa? Noon lamang pumasok sa isip ko ang aking Darating ba siya o hindi. kahihiyan ko. nang magtaas ako ng hanggang kabila ng aking libingan ang pagsisisi. gayunpama’y sa akin ang kadiliman ng paglalaho ng buwan na nakita natatakoy siya sa akin. para parusahan ang aking kalaguyo sa pananakit kamusmusan sa mga bisig ng aking tagapa-alaga. upang humayo at lumitaw. Umaasa ako sa kanyang ispiritung nagtatago sa ilalim ng aking kaligayahan. Oo.

“narinig mo ba ang estranghero at itinapat iyon sa . hindi ng mga criminal. Pag pinatay kita. ptitikimin kita ng mga bala. Ang isang lalaking doughnut para kumpleto. Mas mabuti pa sila sa amin. baka nga maraming taong naghihintay doon.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon lalaking iyon ay darating para patayin ako. nyong bitbitin ang inyong sapatos hanggang sa king Inilagay ng kabataang lalaki ang baril sa kanyang tindahan at doon nyo isuot”. Dalhin mo sa kanya ang perang ito. bakit kita lolokohin? Alam kong hirap na ito lagi para magreklamo ang kanyang asawa. Iyon ang maunawaan ni Nai Phan. ay makakatanaw kay Nai Phan na nakahilig sa mong magsalita kailanman. sabi ng Masayang tatawa si Nai Phan at sasabihin. estudyanteng dalagita: “Mga binibini. Kalmante siyang nakatayo at sabi niya sa tinig na parang nakikipag-usap Vilas Manwat lamang. Malaya sa paghahangad ilang ulit bago nagpatuloy. pero kailangan ng iisipin mong nag-aalaga siya ng baka para doon!” tao ang lunas sa kanyang isip pati sa kaluluwa. ay ganyan din ang gagawin kung pang kayamanan. “Lahat. naglabas ng baril ang pagpapatuloy ng kabataang lalaki. Ngayo’y uuwi na ang kanyang asawa. Hinipan ni Kesa ang ilawan. hindi rin dahil ginawa niyang bukodnakaaalam? Siguro’y may sakit ang iyong ina. Maraming tuntungan sa kawalang-hanggan. dalang pera. “ibibigay ko sa iyo ang pera. Hirap tayong lahat sa mga araw na ito. Mukhang ang patayan ang uso sa mga panahong ito.” ng perang ibinigay sa akin ng aking ina’y inubos ko sa Isang gabi ay nagpunta sa sinehan ang kanyang pag-inom. pwede gating mga kamay ay nagsisikip sa mga sandata”. Hindi dahil isa siyang mananayaw na ang paa’y singgaan kamatayan. Pag hindi ko nakuha ang salapi. ibibigay ko sayo dahil mukhang kailangang kailangan mo iyon. At maiisip nila sa kanilang sarili: ako sa aking ina gaya ng sinabi mo. sasabihin ni Nai Phan sa mga ang puso niya’y naghihirap sa takot at pag-aalinlangan. isang mataas na opisyal na naninirahan sa Maaari ring nagkaatake ang iyong ama at kailangan mo may iskinita. ay gusto ng isang masarap na kape. kahit nagkukumagkag pang makapagpundar ng mas malaki isang ministro. at hindi pa ko nakakakita ng kagaya sap era. wala nang espesyal don. Itinaas niya ang mga kamay sa pagpupugay kay Nai Phan. sir?”. binata. higit pa… kunin mo na. pagkakamali’t mga mabilis na pumasok ang isang kabataang lalaki. Lahat sa kayamanan. at bumaha sa loob ang maputlang sinag ng buwan. tulad ng ibang lalaki. nagbabarilan ang mga tao arawaraw. isasara niya ang kanyang kanyang sinangag at kape at pagbubukas-palad. kuntentong kausap mo. maraming araw na siyang hindi tumikim ng pagkain. pero kahit hindi buhay ang maaaring nakdepende sa pag-uwi mo na may nagging katangi-tangi ang nalalaman niya sa pagluluto. pero hindi dahil sa Salin ni Lualhati Bautista baril mo. hihingi ang lasenggo kung ano ang kabanalan o kung saan ito nananahan. masarap na luto ng sinangag ang kanyang nagging iniisip kung mag-uuwi ka ng pera o hindi. Mga siyam magiging tanyag pa rin siya. kahit sinong lalaki. Kahit ang gaserang ito’y napakaliwanag para sa akin. Hindi ito ubo ko? Natatakot ako na mayroon akong TB. Hindi nagtagal at narinig ang mahinang tunog ng isang nabuksang kandado. Pero bulsa. Papadilim na at “Lahat ng tao’y nagkakamali. Sino ang gusting matamis ay hindi ipinaghihirap ng pamilya. kabiguan?” sabi ni Nai Phan. Bumili ka Sa iskinita ding iyon ay naninirahan ang isang ng ilang mababangong bulaklak para sa iyong ina na lasenggo na hilig nang lumitaw sa kainan at mahilig mailalagay niya sa sagradong imahen sa bahay. kaya bilisan mo na. na may kasama pang giginhawa agad ang pakiramdam mo. “Hindi pa kita gabi pagkaraan ng maghapong ginugol sa paghahabol nakita kailanman.” “Huwag kang magsalita na parang baliw”. bagkus ay tulad ko.” Hindi nanginig si Nai Phan. Isa kang lalaking pero hindi pa rin kuntento sa yaman nila. Marami siyang maglagay ng gatas. Eto… lahat ng pera na mayroon ako ay nandito. tulad ng isang masunuring bata. Hindi sasabihin niya. Baka nakasalalay ditto ay buhay at Si Nai Phan ay isa sa mga sikat sa kapitbahayan. ang kanyang talino sa pagsasangkap sa isang Bilisan mo. Hindi ko sasabihin sa mga pulis.” Pa gang maging magnanakaw kung maiiiwasan naman niya? Than Khun. Mahilig siyang mamigay ng matamis sa mga bata binatang holdaper ay tila hindi magkalakas-loob na hipuin iyon. Hindi ko kukunin ang pera kanyang maliit na silyang de-tiklop. diyan kabataang lalaki. nahihirapan na at sa amoy ng panganib. Marahil. “Mas tagapamahala ng tindahan habang inaabot ang pera sa masarap matulog kaysa magpayaman nang mabilis”.” pahintulutan ang kanyang mga parukyano sa walang Inilagay niya ang salapi sa mesa pero ang limitasyong pangungutang. pero nadarama niya na hindi AANHIN NINO ‘YAN? 9 . Sinong ng saboy ng bituin. “Bakit hindi mo kunin?” tanong ni Nai Phan.” umubo siya nang “Ang saya-saya nilang tingnan. pero itinabi ko na ang aking baril. alam mo. Pagkatapos magpalabas. Hindi tayo liligaya habang an kayo sa pagtatampisaw sa putik. may dalang baril ay hindi nakakikilala ng kapayapaan. Sapat na na makadama ka ng kapayapaan sa iyong ng isang libreng baso ng tsang may yelo. pauwi sa kani-kanilang bahay sa kalaliman ng Naupo ang kabataang holdaper. Maniwala ka sa akin. pero hirap ka. Pag maulan. na kilala sa eksaktong ikawalo gabi-gabi.” sabi ng “Dapat kang magbukas at magsilbi sa gabi. “ang dalawampung satang na halaga ng ako naniniwalang masama kang tao. Sasabihin sa kanya ng mga kaibigan niya. maganda ang negosyo. Ang mga taong naninirahan sa desperado.” ni Nai Phan. kung anuman meron ka. at nag-iisa si Nai Phan. Hindi mo kailangang malaman Khun Paen. “Ito na lahat iyon. “Iabot mo ang salapi mo. magagamot ng doctor ang katawan. siyang alagaan. Kunin mo na at umuwi ka na agad. Alam ko na puno ang mga bilangguan. ako’y pinahihirapan ng aking mangingibig. makikinig si Nai Phan nang taimtim ang atensyon. Iyon ang tumula ng berso mula sa kwento nina Khun Chang at ginagawa ko gabi-gabi. na malugod sarili. ito pagbibigay na ginawa sag alit. Hindi Ang sagot na ito’y may pinupukaw sa puso ng mga nakakarinig na mas mayaman kaysa klay Nai Phan. “Anong maipaglilingkod ko sa inyo. “Dapat tindahan. nang hindi naghahanap ng pera.” marahas na sabi ng kabataang lalaki. Sa halip na sumagot.puso niya. wag mong ubusin lahat sa gamut. Dalhin mo. Ano ba ang buhay naghahanda na siyang magsara ng tindahan nang kundi magkahalong eksperimento. na barilin ko ang aking sarili imbis na barilin ka. dahil handa niyang na raan ang cash ditto. maganda ang pangyayari. siguro’y tangi ang sarili sa larangan ng pulitika o panitikan. “Mula ngayon. hindi na rin masyadong nakapagtataka. at pag napatay mo ko. mas madali kang yayaman. iyo na lahat. pero sasabihin nito sa nak: “Magdala ka rito ng kape mula sa tindahan ni Nai Phan. Iyon ang langit.” asawa. Ay! – itabi mo ang iyong baril – namang ipinagkaloob ni Nai Phan. Lagi nyang binibigyan ang mga ito ng malinis na tubig para panghugas ng paa. “Masama akong anak. Mangyari pang dahilan “Tingnan mo. tanong “Hindi malakas ang katawan ko.” iskinita.

Walang kahulugan.Kung umuuwi itong pagsigaw-sigaw at padabugdabog. walang anupaman na mapangangapitan o maigagalang ng tao.at ang mga bata’y magsisiksikan. Kung talagang gusto kong magtrabaho. para mapaniwalaan ko na may natitira pang kabutihan. Wala silang panahon para panoorin ang paglubog ng araw o para umawit. Hindi ko na ito kailangan. Paalam.ang katunaya’y ipinapalagay ng mag batangmapalad sila kung gising pa sila kung hindi ito umuuwing lasing at nang gugulpi ng kanilang ina. Sa loob ng maraming taon ay iniisip ko: “Sana’y makakita ako ng isang taong hindi pa nagging buktot kasabay ng kabuktutan ng mundo. Hindi ako nagtitiwala kahit kanino.isang maliit na babae. Kinasusuklaman ko ang paraan ng pakikipag-usap ng tao sa isa’t isa.lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa. Yan ang kaaway ng isang malinis na buhay. Avena Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. hindi nakapagtataka na hindi ko gusto ang aking mga kapwa-tao. sa palagay ko’y maaari akong humanap ng Gawain. Iniabot niya iyon sa may-ari ng tindahan. kung paano nila mahalin at purihin ang isa’t isa. Wala ka nang dapat ibigay. Natuklasan ko sa wakas ang uri ng buhay na gusto kong tuntunin. Ibinigay mo sa akin ang lahat ng hinahangad ko. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo ang nagpapamaga ng ilang araw sa labi.Ang totoo. ano ang mga pinaniniwalaan mo? Walang pag-asang umiling ang kabataang lalaki. sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat. hindi ko na kamumuhian ulit ang daigdig. “Sana’y kunin mo ito. Pero hindi na maulit ang masayang okasyong iyon. sa isip ko. Wala kundi barilan. Ang daigdig na ito ay punumpuno ng mga lalaki na gusting magpakita ng galit. Sinumang lalaki na magdala ng baril ay walang awa o paggalang sa iba. para magkaroon ako ng lakas para patuloy na mabuhay.at isang babae. Mangyari pa. naalala niya. Naiisip ko lagi na kahit pa nawawalan na ng pag-asa ang mundo at lumulubog na sa kailaliman. kundi isang tunay na taong nilalang. pero ang buhay nila’y lagging gagambalahin ng katotohanan na ang mga kaaway nila’y maaaring sumalakay sa kanila nang wala silang kahandaan.para sa sarili lang nya ang iniuuwing pagkain ng ama. nakawan.Kahit na ang ina nila’y masayang nakiupo sa kanila at kumain ng kaunti. Minsan.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon dapat sa kin sa palagay ko.R.Kundi sa pakikialam ng ina na magbigyan ng kaniya-kanyang parte ang lahat-kahit ito’y sansubo lang ng masarap na pagkain. kung paano sila tumawa at ngumiti Tumango si Nai Phan nang may pang-unawa. tiyak na papatayin kita. para bisitahin ang pinakabago niyang pag-aari. pero wag mo nang ipapakita uli sa akin ang baril.takot na anomang ingay na gawa nila ay makainis sa ama atumaakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Mukhang walang ano pa man sa mundong ito na karapat-dapat paniwalaan. otso anyos. Dumito ka muna sandali at mag-usap tayo. Pero nasusuklam akong Makita ang sangkatauhan. “Swerte mo na hindi ka nagpakita ng anumang takot o galit ng pagbantaan kita ng baril. Gusto kitang makilala.at isang dos anyos na paslit pa. pero ganu’t ganun din ang istorya. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki. Anim lahat ang mga bata.Sa kabila niyo’y umaasa pa rin sila.na nuwebe anyos. Ang mga bandido’y maaaring mabuhay sa kanilang baril. Ayokong makisalamuha sa mga tao. matatapang ang mga ito kahit na payat. may matitira pa rin kahit isang tao na hindi tao dahil ganon ang itsura niya.Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan-minsa’y inuuwi ng ama malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay . sa isa pa – hindi ako nagtatagal kahit saan. pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. Ngayo’y nakatagpo ako ng isang taong ganoon. dalawang lingo. Hindi ako naniniwala na dahil daan-daan o libu-libo lang ang napasama.” “Nagbabasa ka ban g libro?” “Dati. ang tingin ko’y pananagutan ng lahat ang mga kamalasan ko. mabuti pang nagging kuliglig na lamang o isang mynah”. Salamat. Iniisip niya na bukas ay ipagbibili niya iyon.at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ang ama. Iyan ang tatak ng mababangis. kung paano nila gugulin ang kanilang buhay. Alam niya kung paano magmahal ng iba.” Hinimas ng kabataang lalaki ang kanyang baba at masusing naningkit ang mga mata kay Nai Phan. na lagging bumubulalas na bulok na raw ang sibilisasyon at moralidad. kung paano mapagwawagian ang paggalang ng ibang tao. Pa gang tao ay walang panahon para umawit. Naging isang miserableng nilikha na ako mula ng ako’y ipinanganak.May dalawang lalaki. pasanin lang ako ng mundo.naninipat ang mga matangtitingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tale sa mga daliri nito. at paalam. Pero umayaw na ako. Pero hindi ko ganap na pinananaligan iyon dahil wala pa akong nakitang gan’on.” Nawala sa dilim ang estranghero.at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina upang tiyakin may parte rin ang maliliit. “Hindi ko alam kung saan ako pupunta ngayon. Yumuko si Nai Phan.kambal. pinarurumi at dinudungisan ng kasalanan ng tao. Sawang sawa na ako sa lahat.” Maukhang nagging mas masigla na ang estranghero. Ngumiti ng masaya ang holdaper at kumakaway ng pamamaalam. inilabas niya ang baril. Mananatili ako ng isang lingo sa isang trabaho. Ang buong mundo’y parang hungkag.” “Hindi mo kailangang umalis kaagad. patayan! Binabago nila ang mga lugar at mga pangalan. wala siyang iginagalang kundi ang baril. at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. Uuwi na ako ngayon. Umindig na siya para umalis at pagkaraan.” “Kaya mo ba akong paniwalaan? Hindi ako interesado sa kahit ano. Ni hindi na ako nagbabasa ng dyaryo ngayon. mga lalaking marurumi ang isip. ANG AMA Salin ni M.at ngayo’y hindi na nag-uuwi ng pagkain ang ama. Saan ka nakatira? Ano ang mga hilig mo? Ibig kong sabihin.tiyak na walang pagkain. dahil mayron akong ginagawang masama – Dapat talagang mamatay na ako agad-agad. gano’n na rin ang dapat gawin ng lahat ng tao. idinugtong nito: “Babalik ako para Makita ka uli. ayokong tumanggap ng kahit na anong pabor mula sa kanila. “lahat ng tao’y ganun ang pakiramdam paminsanminsan. Bakit pa? Alam na alam ko na kung ano ang laman nila. Kailangang-kailangan niya ng bagong pansala ng kape.onse.Madalas 10 . Saan ako maaaring pumunta? Ano ang mga pinaniniwalaan ko? Hindi ko alam. Hindi ako dapat mabuhay.dose anyos. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado at masya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin.katulad ng iba. Alam ko na ngayon na hindi ako naparito dahil sap era kundi para patunayan sa sarili ko na tama ang aking paniniwala.ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan. ang may-ari ng tindahan.

tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa bahay.para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayon binalahan nilang papaluhin ito. o namamaluktot ng paghiga sa banig kasama ang ibang mga bata.habang siya ay naka-upo sa bangko sa isang sulok ng bahay. Papunta ito sa bayan. Inip nilang lumabas ito ng kanyang kuwarto.napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa. ito’y tatayo lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak. takot na hipuin ang yaman na walang senyas mula sa ama.Walang pasensya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae. ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan.Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita. Ngayo’y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala sa panahong pagkamatay ng kanyang dugo at laman.Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata inaasahang gulo.iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghin si Mui.hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina.na ang iba’y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong. Hindi na kailanman.isang matigas ang loob pero mabait na tao.kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon na mapasok ang mukha ng kanilang ina.nagbulungan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. Nagtalo ang mga bata kung ano nga ang laman niyon.ay madalas kainisan ng ama.pero tunay na mahal niya ang bata. Pinagmasdan siya ng mga bata.Walang anuano.dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho.na noon di’y nagdisisyong kunin siya uli.y’ong katulad ng minsa’y ibinigay sa kanila ni Lau Soh. Naiwan itong nakaluhod kahit na bumagsak na ang ulan. PLOP ! CLICK! Ni Dobu Kacchiri Mga Tuhan: Koto. Dumating tio sa libingan sa tabing gulod. Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo.at dumiretso sa mesa. puno ng awa sa sarili. sana’y tanggapin mo ito. iyon ay tumatagal ng ilang oras.tulad ng nararapat. Mayroong siyang naisip. Mayroong supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit.Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kanyang hinituan. maputla at napakaliit-at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. pangiwi-ngiwi. habang nagmamasid sa pinagkublihang mga halaman ang mga bata.na di-makatulog. nakakita na siyang maraming kahong tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan.”Maaring lasenggo nga siya at iresponsable. naninikit sa katawan ang basing kamisadentro.na malakas siyang irereklamo sa ina. ito ay nagbigay. masaya na sila ano man ang laman niyon. “Pinakamamahal kong anak. Kapag umuuwi ang ama na mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati. Nag pumilit na sumama ang kambal.at ang ina lamang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo.” Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak. tanong nila. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang kamay sa pinag-iinteresang yaman. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian.kundi isang uri nng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa. walang maiaalay sayo ang iyong ama kundi ang mga ito.otso anyos at sakitin at palahilinghing na parang kunting. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman nasa wari’y kanila na sana.na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste. “kaawa –awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!” Nakita niya ito sa kanyang libingan sa tabi ng gulod-payat. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon. kaya’t mahihiya iyong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila.ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakanguso mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto. Ilan sa taganayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. ay nagsimulang humagulgol.Ang dahila’y si Mui Mui. gayong paulit-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. Pagkuwa’y umalis na ito. at silay magtatanong kung ano ang ginagawa nito .May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob.Pagkatapos ay haharapin nito sa kabuuan. Napagagalitan naman siya sa pagod na boses.ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling-libangin. Madilim na ang langit at maitim na ang ulap na nagbabantang mapunit anumang saglit.Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at itoy nakakabulahaw. nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli.doon sa tabi ng gulod. kaya’t madalamhati siyang nagtatawag. Mula sa kanyang awa sa sarili aybumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata. Di nagtagal ay lumabas ito.pero ngayo’y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Inilapag nito ang dala sa mesa. Binilang niya ang papel-de-bangko. si Mui Mui ay namatay. madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito. may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng Nanay.at ang apat ay sumunod ng malayu-layo sa ama.at kung hindi pa iyon himinto.bumalik ang ama.Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa na kiming iniabot naman nito agad sa kanya. Pero pagkaraan ng dalawang araw. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Pinilit siyang aluhin ng mga kapitbahay. Sinundan nila ito ng tingin. “Tignan natin kung saan siya pupunta”. Sa ibang mga gabi.Pero ang naka-kainis talaga ay ang kanyang halinghing.Isang Nagdaraan 11 .ito ay mahilig mag tuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti. magiging mabuti na siyang ama. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay.Sabi ng pinakamatandang lalaki’y biskwit. Ang kambal ay nagkasiya sa pandidilat at pagngisi sa pananabik. pero sa gabing naroon ang ama. Mula ngayon.kalakip ang munting abuloy{na minabuti nitong iabot sa asawang lalaki imbis nasa lalaki mismo.at malakas na bulalas at pagungol mula sa kanilang ama. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay.pero iyon ba’y kahon ng mga tsokolate?Tumingin silang mabuti. Saan kaya ito pupunta. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi. Dala ng kagandahang-loob. Uhugin. Nang Makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pag kamatay ng kanyang anak. Nalungkot sila.at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga.kawasa.dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer. Lumuhod ito at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod habang pahikbing nagsalita. Kikuichi. Kaya’t nagtalo at nanghula ang mga bata. Mahaba at matinis. nakapagpalit na ng damit. pero sa natira sa kanilang nailigtas. pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Sa karaniwang pagkakataon. Pagkalipas ng isang oras. Sa isang iglap. Nangulekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di.Ang balita tungkol sa malungkot niya kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang ama. ang kangina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman.

Masuwerte na lang at ikaw mismo ang nagbukas tungkol diyan.Tuwang-tuwa ako. KIKUICHI.Mukhang napakalalim ditto. KIKUICHI: Sadyang kay buti mo. KOTO: Opo. KIKUICHI. KIKUICHI: Humawak kayong mabuti.Sige.bibigkasin ko sa iyo ang isang berso.opo.Ekselenteng ideya.Hindi mo pa ako nabubuhat.Hayaan niyo nang buhatin ko kayo.aralan mo itong mabuti. KOTO: O sige.Ang lalim naman nito!Naku. KIKUICHI: (Magmamadaling tumawid sa pinanggalingan)Kailan kayo tumawid na muli rito Amo? KOTO: Kailan? Aba’t walanghiya ‘tong taong ‘to. KOTO: Ano Kikuichi?Nakahanda ka nab a? Walang sumasagot?Hindi ko ito maintindihan.Marahil nasa gitna tayo ng bukirin. KOTO: Kung gayon.Kalunus-lunos na pagdanak ng dugo!Walang katapusang kaguluhan!Putol ang baba ng ilan. KIKUICHI: Sige lang.Pero kailangang maghanda na muna tayo.” gagawin kitang isang “Koto”. KOTO: Kapag nasa kapatagan ako.tulungan ninyo ako. KOTO: Subukan mo sa ibang direksyon. pakiramdam ko’y dagat nga ‘yon. KIKUICHI:Salamat. Ang hayop na ‘yon mag. KIKUICHI:IInsayuhin kong mabuti. KOTO: Ituturo ko kung ganoon.Kailangang mabuhat ko kayo sa aking likuran. KIKUICHI: Gaya ng sabi mo. KOTO: Kailangan nating tawirin ito. KOTO: Halika! Maghagis ka ng bato para matantiya natin angg lalim ng dagat.Parang mga trigong nagbagsakan sa harap ng mga armaspnadigma. Kaya.ang Daming oras na nakabitin sa kamay ko.at natutuwa ako’t wala ring disgrasya.saklolo. KOTO: Nasa labas na tayo ng nayon. NAGDARAAN: Mautak ang mga bulag na ‘yon.Gusto kong magbiyahe at nang makapagmasid naman ng mga Tanawin.Ki-ku-i-chi!Nasaan ka? KIUICHI: Na-ri-to a-ko! KOTO: Bakit di mo pa ako buhatin patawid? KIKUICHI: Pero kabubuhat ko lang sa inyo.makikinig ako. Ayan.Maghanda ka ng sake.Sa gitna ng nakakukuliling mga daing at pananangis pilit pinaglalapat ang kanilang mga sugatang talampakan sa duguang baba.Bakit di mo ensayuhin ang “Labanan sa Heike”. kahabag-habag na tanawin!Tatlo o apat na raang mga mandirigma ang nagkalat sa kapatagan…” KIKUICHI: Kagila-gilalas palang talaga ang epikong ‘yan. KOTO: Ano pang hinihintay natin kung ganoon.isa pa lang tumawid. kailangan kong magmadali.Ano sa tingin mo? KIKUICHI: Sa totoo lang.Nagawa ko ito nang walang kahirap-hirap. Dahil matagal na rin naman akong hindi nakalalabas ng bahay. KIKUICHI: Hindi ko maintindihan ito.Basta sumunod ka sa akin. KIKUICHI: Malalim na malalim doon.Ay. Nakahanda na. tatanawin kong malaking utang-na-loob. KIKUICHI: Napakabuti mo ngang talata.Ngayon sisimulan ko nang magpainut-inot sa dagat. huwag na. Umayaw na yata. Pra na rin sa kabutihan ng aking kaluluwa.sige.hindi na kailangan. KIKUICHI: Pero kaya nga ako naririto para pagsilbihan kayo. KOTO: Halika’t pumunta tayo doon sa malayulayo.tatawid na lang uli ako. Ano itong nakikita ko? Dalawang bulag ang nagbabalak lumusong sa dagat? Paano kaya nila magagawa ‘yon? Titigil muna ako rito at panonoorin sila pasumandali.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon KOTO: Isa akong Koto na nakatira sa pook na ito.kasiya-siya ang magbiyahe. kapag nararamdaman mong gusto mong magbiyahe.Nariyan ba Si Kiuichi? KIKUICHI: Nariyan na! KOTO: Nasaan ka? KIKUICH: Heto na ‘ko.naghagis na ako. KOTO: “Umabot sa krisis ang labanan sa Ichi no Tani.Siguro’y malapit tayo sa dagat? KIKUICHI: Oo nga. Sana naman hindi masyadong malalim. KOTO: Bakit? KIKUICHI: Bubuhatin ko na kayo sa likod ko. KOTO: Sakali’t maitalaga ako sa posisyon ng “Kengyo. KOTO: May mahalaga akong kailangan sa iyo.PLOP! KOTO.at ang iba nama’y talampakan.Kaya kailangang pag.(Papatong siya sa likod ni Kikuichi). KOTO: Ano ‘yon? Nakakarinig ako ng alon ng tubig. Anong dapat nating gawin? NAGDARAAN: (Sa mga manonood) Dito lang ako nakatira. KOTO: Ano sa palagay mo? Magtatawanan siguro ang mga taong makakikita sa dalawang paris natin na namamasyal at nagmamasid sa mga tanawin. NAGDARAAN: (Sa mga manonood). KIKUICHI: Sige.Ang lungkot ditto.at nauwi sa isang malaking giyera.Kung maituturo mo sa akin.Dahil may lalakarin ako sa kabila ng bundok.dapat lang na ilang ulit tayong magbiyahe. KOTO: Maraming bumibigkas ng Heike. KOTO: Kabubuhat lang sa ‘kin? Pero naghahanda pa lang ako. imumungkahi ko nga sana sa iyo. KOTO: Lalakad na ako nang painut-inot.. KIKUICHI: Nasa gitna nga tayo ng bukirin.Ihanda mo na rin ang sarili mo. KIKUICHI: Basta mag-iingat ka at huwag kang masyadong magalaw.teka muna sandal.at inaasahan kong tuturuan mo akong muli. HUwag kang magalaw. Dahil mapilit ka. KIKUICHI: Sige: Ayan. Ako ang magpapabuhat patawid sa dagat.ang pamosong epiko? KIKUICHI: Gusto ko nga sanangg hingin ang tulong mo tungkol diyan.Ayan nakarating na ako sa kabila. Di bale. KOTO: Makinig ka! Noon ko pa gusting sabihin sa iyo na hindi sa habambuhay ka na lamang umaawit ng mga maiikling awit o bumibigkas ng mga kwento. Dahil hindi ka rin nakakakita. Wala rin lang tao sa paligid. KOTO: Hindi. Malalim doon.pero wala akong alam na nabibigkas ito nang mainam.Halika na! KIKUICHI: Pero Amo. Ngayon tatawagin ko si Kikuichi para konsultahin siya.Pero ang pagbibiyahe sa bagong lugar ang nakapagpapagaan ng pakiramdam bukod pa sa kasayahang nalalasap mo. KIKUICHI: Pero ito ang pagkakataon ko para makatulong sa inyo.Amo.Kumapit na kayo sa likod ko. ang sugatang baba sa duguang talampakan. NAGDARAAN: Nakakaaliw pagmasdan ang kawawang mga bulag! 12 .Sumunod ka sa ‘kin.Madali ka’t buhatin mo na ako agad.naghagis ulit ako. Maghawakan na lang tayo sa isat isa saka lumakad nang painut-inot.baka maaksidente pa tayo.nakahanda na ako.sumusunod ako!. Sinusubukan nila ang lalim ng dagat sa pamamagitan ng paghagis ng bato.Natalo ang mga dakilang Heike.CLICK! KOTO: Mababaw doon.papaya akong buhatin mo ako. lumakad na tayo nang painutinot.Masuwerte talaga akong aso. Wala naman sa palagay kong mag-iisip na para tayong gago.Hindi ko inaasahan ang suwerteng ito. Nagagalak akong marinig. KOTO: Naku.at nagsisugod ang mga mandirigma ng Genji-silang sabik sa kabantugan.Makabubuti iyon sa inyo. parang lumalawak ang aking puso at gumagaan ang pakiramdam ko.

Basang-bas na ako.nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinasampay ang mga damit sa alambre. KIKUICHI: Hindi nakatutuk? Sinong nanakit sa akin? Magsalita kayo.”Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Sian-Liao nang mga tatlo o apat na taon.pero ni isang patak. “Inay. Hindi sianagot ni Lian-Chiao si Ah Yue. Kamuhi-muhi kang tarantado ka. KOTO: Nauunawaan kong aksidente ang nangyari. KOTO: Nasa binti mo? Kaninong mga kamay ang sumuntok sa akin? KIKUICHI: Aray. Kaya nga ba tumanggi akong pabuhat sa iyo noong una pa.ipagpaumanhin ninyo! Wala na pong natira. KIKUICHI: Gusto ko po sana.Kikuichi? Bakit di mo ako tinatagayan? KIKUICHI: Pero katatagay ko lang po’t binigay ko sa inyo. KIKUICHI: Sigurado.Tumango lamang siya. KIKUICHI: Di dumadapo?Kung gayo’y sinong nanununtok sa akin? KOTO: Aray. Malaki ang kanyang tiyan.ano ba? Bakit mo ba ako sinasaktan? KIKUICHI: Nasa binti ko ang mga kamay ko. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chai-sim sa kabilang gilid.aray ko!Aba’t sobra na ito.ano ka ba? KIKUICHI: Aray kop o.Heto. Nang dumilat si Lian-Chiao.Baka ka mahulog!” “Opo!” sagot ni Ah Yue. Amo.lulutuin pa ang mga gulay.tatakbuhan mo ako.mabagal na tumayo si LIan-Chiao sa tabi ng balon.parang bahaghari. Bakit ko naman sosolohin ito nang hindi inuuna ang amok o?Mali ang akusasyon ninyo sa akin.ngayon naman may gana ka pang bugbugin ako.Ni hindi nakaturo sa direksyon ninyo ang mga kamay ko. Magtatagay uli ako.kasi sinosolo mo’ng pag-inom. tiyak na may mangyayari.mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding.Bang!Bangg! KOTO: Ara.Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo. hindi ganyang magsalita ang amok o. Payat siya at maliit. Mdaling mapansing nadadalantao siya at malapit nang manganak.sabi? KIKUICHI: Aray.Mahina niyang sinabi. KOTO: Ano? Ni isang patak wala nang natira? NAGDARAAN:(Sa mga manonood) Talagang nakakaaliw ito.Wala bang ibang tao rito? Hulihin n’yo siya. KOTO: Akala ko nga. KOTO: Aba’t talaga bang ginagalit mo ‘ko?Hindi ka lang gago. KOTO: Giniginaw na’ko. KIKUICHI:Ipagpaumanhinninyo. Paiikutin ko sila sa ibat ibang pakana.Hawak ko na kayo ngayon. hindi nadisgrasya. KIKUICHI: Nagtatagay nap o ako. hulihin n’yo!Huwag n’yo siyang patatakasin! TAHANAN NG ISANG SUGAROL Salin ni: Rustica Carpio Ang maputing ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan. NAGDARAAN: (Sa mga manonood) Ang sarap nito! KOTO: Ano na. KIKUICHI: Pwede po ba?Salamat sa kabaitan ninyo. Si Siao-lan. .Uminom ka rin nang kaunti.”Ah Yue.tama na.pupunuin ko na ang baso.Nakadalawa nap o kayo ng tagay.luto nab a ang hapunan?Kung hindi.Matapos mo akong agawan ng inumin.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon KOTO: Nakakapanggalit itong nangyayari sa atin. Patawarin ninyo ako.Pero. Tumahip 13 .aber? Sino. KOTO: Nauubos nang pasensiya ko. KIKUICHI: Naku.sino pa? KOTO:Aray. Glug. Patutuyuin ko kayo.kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni Itay.May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo.Tagayan mo akong ulit. KOTO: Ano? Abusuhin? KIKUICHI: Ano pa nga bang ginagawa ninyo? KOTO: Ni hindi nga dumadapo ang mga kamay ko sa iyo.Dahil mataas ang alambre.Heto. Pero.wala pa rin ang baso ko.!” Nakapukaw kay Lian-Chiao ang huling sinabi niyon. nakatayo pa rin at nakapikit-nagpipilit na mabawi ang lakas.pero wala ni isang patak ang baso ko. KOTO:A. Pag-aawayin ko sila.dinadaya mo ‘ko at pinalalabas mo na iniinom ko’ng tinatagay mo nangg di mo alam. KOTO: Tama nay an.Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi.Bigla siyang kinabahan.biglang nahabag si Lian-Chiao.Amo.Kapag walangnakain pag-uwi ang asawa niyang sugarol. KIKUICHI: Sige po.ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig.mga bientesingko anyos at nakasuot ng kupas na asul na samfu..ngayon naman sinasaktan n’yo pa ako.Nagpapanggap lang pala kayong mabait.hindi pala? At sino pang mananakit sa akin.pero natalisod ako.aray kop o! Inaakusahan n’yo na nga ako ng kung anu-anong hindi ko naman ginagawa.ang bote ng sake.Glug!glug!.glug! NAGDARAAN ( Sa mga manonood) Aba’t may kasunod pa!Walang kasingsarap ang sakeng ito.BIgla iyong pumihit. Halatanmg napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang.di po ba? KOTO: O.Delikado pa ang manatili rito. Dahil tapos nang maglaba.mag-ingat ka.Santosantito! KOTO: Huwag sandal lang matapos mo akong bugbugin.! NAGDARAAN: Nakakatuwa talaga ito. NAGDARAAN: Aba’t may isa pa pala akong suwerte. Kailangang makaalis na ako habang may araw pa.aray ko!Kikuichi.at wala tayong magagawa roon.Mabilis na pupunta sa kanluran ang lumulubog na araw. nangangmbang tumingin at nagtanong. “Inay.Bakit binubugbog ninyo ang isang walang kasalananang katulad ko? KOTO: Aba’t ni hindi nga nakatutuk sa iyo ang mga kamay ko.Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian. KOTO: Tama na ‘yan.Mawawala rin ang ginaw ko pag nainom ko na ito.tama na!Huwag ninyong abusuhin ang inosenteng tulad ko.Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya.kailangang tumingkayad siya tumingala.Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasampay ng mga damit sa alambre.Akong iinom noon.gusting mawala ang mga bituing nakahihilo. Talaga naming nag-iingat ako.Napakasarap ng sake.Ni isang patak di mo man lang ako pinatikim.Tagayan mo ako. Hindi kita patatakasin lintik ka! KIKUICHI: Bakit mo ako sinasaktan? SILANG DALAWA: A-a-a-ray! KIKUICHI: Ikinahihiya ko kayo Amo. tapos na po ba kayong maglaba?Ako na ang magsasampay. KIKUICHI: Ano’ng sabi ninyo?BUgbugin? KOTO: Sinaktan mo na ako! KIKUICHI: Itinatabi ko lang ang bote ng sake. May nangyari bas a sake? KIKUICHI: Anong sabi n’yo? Ah. KOTO: Eto na.ang anak niyang babae na tatlong taong gulang. KOTO: Iyon din ang akala ko. bakit hindi mo pa ako tinatagayan? KIKUICHI: Pero katatagay ko lamang po ng isang punong baso paa sa inyo. KIKUICHI: Talagang hindi ko maintindihan ito. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina. teka!Aba’t tinutuluyan na nilang magsuntukan.

naaanod-kasinggaan ng usok.Kinakailangang isa-isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalat para manguha ng panggatong.”Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang.Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig.hiniwa ang mga gulay. Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita. Nagdudumali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungan si SIao-lan sa paglilinis ng katawan nito.isang damong panggamot na gagamitin niyang pampaligo ng pagkapanganak. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak.isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo. Pagkatapos…pagkatapos ay pwede na tayong…maghapunan. at nakangiwi ang maputlang mukha.”Ama ni Ah Yue. gising na gising pa rin ang kanyang isip. “Masusunog na ang inasnang isda. na kumakain pa.”Lintik!Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. Humakbangg ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan.nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusin.pinakulo ang tubig.sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa Gawain sa bahay. at laban 14 .Kung hindi ay bubugbugin siya ng kanyang asawa kapag nagging masama ang ani.at marahas na nagtanong.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan.Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. Inakalang aalis na naman ang lalaki. Sumagitsit sa kawali ang inasnang isada dahil sa init mantika.Mula ala-sais ng umaga.ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo: payat at matangkad. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy.Tinanglawan ng liwanag na nagmumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa ibat ibang bahagi. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan.ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. Walang makasisisi sa kanya.ibinubuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya. Halos kasimbilis ng kidlat. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao.”Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig.Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na…Ipiprito ko na lang ang inasnang isada.galit. Ibinuka niya ang bibig. “Hindi!Hindi!Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap na pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order.Matapos nakapamaywang na sigawan ang bawat isa. at bunutin ang ligaw na damo. Umaalog ang malaki niyang tiyan tiyan. Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata..biglang nagtaas ng kilay si Li Hua.anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siyang ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa bahay ngayon. At ang masama pa. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. “Sssst…”Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. Nakaupo si Siao-lan sa loob ng bahay.Kailangang bumili ako ng ilang itlong para lutuin sa luya at ala.Wala na iyong laman. sa malaki at nilog na tiyan. Abala sa Gawain si Lian-chiao. hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bang bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… malapit na akong manganak.ang asawa ni Lian-chiao.ikinakalat sa lahat ng lugar.nanginginig sa takot.”Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa.sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya. Nang marinig na kailangan niya ang pera.Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad. Hindi mo ba naaamoy?Napakabagal mong kumilos.Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao. dinidilaan ang mga labi at tinitingnan ang nakatatandang kapatid na nakatayo pa rin sa kuwadradong bangko sa labas.may miitim na ngipin at namumulang mga mata. Pagkatapos ng binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo. nagsimula na siyang maghubad. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawalangpag-asa.Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan ang nguso. nakabuka ang medyo laylay na bibig. hindi makatulog si Lian-chiao. baka natalo na naman sa sugal si LiHua.Yukungyuko siya dahil sa bigat ng bigat ng tubig.Wala kanga lam kundi kumain!”Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y pupunta sa banyo. ngunit hindi siya puwedeng magbago ng kilos. sa umiika niyang paa. Si Li Hua.naaanod. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon.maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon./Kahit na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong patatrabaho.hindi na siya natigil sa paggawa hangga ngayon. Pagod na Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho.Bakit hindi ako babalik para mabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi.Kabisado na nila angg nagyayari.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon ang kanyang noo. Masyadong mahina at mabab ang kanyang boses.nang bumangon siya para maghanda ng almusal. Mahangin at maginaw nang gabing iyon.Noong umaga’y nanguha siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho. at nagkakandautal na ama.Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailangan.Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa.Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. sa dalawang umuugang bald eng tubig sa pingga. ang mangkok at chopsticks.aalis ka na naman?Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis?”Napakalakas ng boses ni Li Hua. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak na langis sa kawali.kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng bahay.natitigilan at hindi makakilos. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana ang nagbuhat sa labas ng pinto:”Ah Yue!Hindi ka ba natatakot mahulog diyan?Ang taas ng naakyat mo. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasnang isda.Naglalakbay ang kanyang isip. at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran.pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya-si Lian-chiao na kise anyos pa lamang noon.palinga-linga. ha?Gusto mo na bang dalawing ang hari ng kadiliman?” “Itay…nagsasampay lang ako…”kiming sagot ni Ah Yue. Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso.Sa kagustuhang magkaapo kaagad.”pwe!”lumura sa lupa.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi.

Isinara ni Lian-chiao ang pinto at mabagal na lumakad papunta sa kapihan.mahangin sa labas.medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim. Unti-unti. at wala pa sa bahay ang asawa niya!Ano ang gagawin niya ngayon?Naisip niyang papuntahin si Ah Yue sa Shiang Chi Coffee Shop para sunduin ang kanyang ama.”Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri.teka!Red Center ba ‘yon? Ha!Maganda!” 15 .mandidilat agad iyon. ang mukha niya’y ninenerbiyos sa sakit at butyl-butil na pawis ang tumutulo sa kanyang noo.Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya.Tayo siya. “KOka.Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal. si Ah Yue ay nagbubuhat na ng mabibigat na bagay at gumagawa ng trabahong para sa matanda lamang.Sa gayon ay hindi na siya gaanong pagmamalupitan ng asawa niya. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa. nagpumilit na manatili siyang nakatayo. Si Lian-chiao.Sumasakit na iyon.hindi matatag..Nagpumilit siyang bumangon.”Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin?Luka! Luka!Kung gusto mong lumayas. Ang tanging pag-asa na lamang niya ay ang kanyang mga anak.Makukunan kaya siya?Mahirap sabihin..Mahimbing na natutulog ang dalawa. Malapit na siyang manganak.ngunit ilang sandal lamang.Nanginig siya at halos mamatay ang ilaw niya.Sa malamlam na ilaw.Ang pinakamalakas na dagok ni Lian-chiao ay ang pagkamapahiin ni LI HUa.Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya. Marahil ay buhos na buhos ang isip ng mga tao sa pagsusugal.mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalaim si Lianchiao. puwede ka nangg lumayas ngayon din.sino ang mag-aalaga sa dalawa niyang anak na babae? At kung maayos siyang makapanganak.Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan.pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito.nagdilim ang paningin ni Lianchiao. Idiniin ni Lian-chiao ang kaliwang kamay sa kanyang tiyan.yuyuko nang mababa hanggang ang sakit ay humupa. Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata at mamatay siya. o baka naman napakahinang katok niya.Dahil ditto.Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte. at kumatok uli siya nang buong lakas.ay namangha rin sa biglang pagdating ni Lian-chiao.Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggagatong. na anak ng noo’y isang mayamang nogesyante.Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit.Ngayon.at ang lahat ng bagay sa kanyang palligid. Pagkalipas ng ilang sandal.Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila.Napakadilim at walang makikita sa lampas sa sampung yarda.. Marami siyang bisyo:pagsusugal.Kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawaing kaliwa ng maliit na kalsada. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot.ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib.Wala nang malamang gawin si Lian-chiao. ay bumagsak sa loob.Hindi siya makasulong at hindi rin siya makaurong. Nakarating na sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop.sino ang mag-aalaga sa kanya? Sino ang mag-aalaga kay Sioa-lan?.Malupit ang buhay.paghitit ng opyo.Nag-aalala siya.Kahit paano’t gaganda na ang hinaharap niya.Hawak ang isang gasera.humihiyaw.ngunir nang makitang nahihimbing ng tulog si Ah Yue.Nanlalamig na sa pawis ang mga palad niya. Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatuwiran at kung minsan.ang maingay na boses ng mga sugarol.Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo.umuusad ng mga dalawa o tatlong hakbng..tiyak na sisipunin ito.”Anong nangyari?Bakit gabing-gabi na’y narito ka pa?Pung! Teka.Si Lianchiao na nakasandal nang husto sa pinto.walang tinag at hindi malaman ang gagawin.Pero gabinggabi na.Alis!alis!Sinong pumipigil sa iyo?” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao.Hindi na matiis ni Lian-chiao ang sakit.ang walang silbi at tila kawayang si Li Hua.”Kras.Basa ng panggabing hamog ang daan at madulas. pinili niya para maging manugang si Li Hua.Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatuwiran..Bakit hindi bayaang matulog muna siya?Bukod doon. Wala na siyang magagawa. Kung gigisingin niya ito at palalabasin. Pagbukas niya ng pinto. maliksi niya iyong tinulungan at inakay papasok.paglalasing.kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw.Natutuliro siya at nahihilo. at lululuran siya sa mukha mismo.Sa medaling sabi. Nong una ay nagulat ang matabang babae sa biglang pagpasok niya.Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay.Napakaliwanag sa loob aat maingay:ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa.mabagal.si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. nahagip siya ng malakas na hangin.ay malupit na pakikitungo nito sa kanya. Tumitindi na ang hilab ng kanyang tiyan.Lumakad siyang muli.Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog.magkayakap.iilang bituin ang kumikislap sa langit. Muling bumugso ang hangin.Dahandahan siyang bumaling.Naisip niya:hindi ba si Ah Yue ay nagdaranas din ng hirap sa buhay tulad niya?Bagamat bata pa.nag-atubili siyang gisingin ang bata. Walang lumapit para buksan ang pinto.ay dagling nakulong ng kadiliman. o umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto.ano ang mangyayari kung iyo’y babae na naman? Hindi kaya siya palayasin ng kanyang asawa? Ang inam sana kung sa pagkakataong ito’y lalaki naman ang isilang niya. Bagamat hindi kalayuan sa bahay nila ang Shiang Chi. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao.nagpasiya siyang magtungo sa Hsiang Chi Coffee Shop para hanapin ang asawa.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila.Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada. Natanto niyang lalabas na ang bata. Walang buwan nang gabing iyon.Ilang sandal siyang tumayo roon.Lahat ng kanyang pag-asa ay nabigo. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera.Pero biglang nagging kakaiba ang pakiramdam niya sa kanyang tiyan.Magkasakit si Ah Yue.Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong. sa katayuan niya’y parang kung ilang milya ang layo noon. NGunit nang matanto niya kung sino ang babae.Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak.Inaantok na siya.Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi. Si Li Hua na dadampot nal amang ng pitsa. Alam na alam niyang habang buhay nang magiging miserable ang kanyang buhay.Sa kabila ng kanyang pagbubuntis.

Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya. Luhaan. “Nagising ako sa iyak ni Siao-=lan. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na.humahalinghing.”Inay.Sasabihin k okay Itay na isama kami roon. Direksyon (direction / director) – ang director ay ang taong may malaking pananagutan sa pagsasabuhay ng iskrip ng pelikula.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbiyos siya. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse.Dadalhin ko iyon para magamit mo muna… Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. Itala ang mga mahahalagang datos na iyong nakuha na magagamit sa pagsusuri. Humagulgol ng iyak si Siao-lan…Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao.Hindi ko Makita si Nanay sa bahay. matamang nakatingin sa mesa. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. Maghanda ng mga kinakailangang gamit sa pagsulat.ng malakas ng pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit.. Naksalalay sa kanyang mga kamay ang ikagaganda ng pelikula.Mabait ka dib a? Alagaan mong mabuti ang kapatid mo. c. Konsultahin ang sarili.Kinagalitan ang dlawang bata gaya ng dati.pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid. Kung baga sa barko. 2. Binibigyang-puna rin ang mga bahaging bumubuo sa isang pelikula at ang ilang aspetong teknikal gaya ng sumusunod: 1.ha!Quadruple!Unang apat.Habang marahang pinapahiran ang luha at ilong. d. “Ah Yue. Ang mga mata niya . Panoorin ng buo at may pang-unawa ang pelikula. siya ang kapitan.) 4. Iskrip (script) – Ito ang pinakateksto o paglalahad ng pelikula kasama ang aksyon at mga galaw. sariling pananaw at rekomendasyon (hal. “Ah Yue.Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa.binuhay ang makina at pinatakbo. 2. Kung ito ay sa bias ng pagtatalata.dadalawin ko kayo bukas.mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… PANUNURING PAMPELIKULA (SuringPelikula) SURING-PELIKULA (movie review) ay isang sining at hindi pamimintas ang layunin. Ulitin at bigyang pansin ang mga aspeto ng pelikula.Pagkahatid sa akin sa ospital.Bigla siyang nakakita ng ilaw na mabilis na papalapit sa dako nila.Si Ah Yue. 4.ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya. Ang artista.dahil marahil sa hangin. Nagsimula siya sa ilang chips lamang. Tinatalakay ditto ang kalakasan at kahinaan ng isang pelikula. ANG PAGSULAT Ang pagsulat ng suring pelikula ay maaaring hatiin sa mga TALATA o chapter ayon sa iyong paraan ng pagpapahayag.Ah Yue! Bakit dinala mo ditto ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumalabas sa kotse si Lianchiao. IKATLONG TALATA – suriin ang paraan ng direksyon. 3. Galit na tiningnan niya si Lian-chiao at nag-atubiling tumayo.Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw.maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. ito ay dapat maglaman ng mga sumusunod: a.Hindi niya makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. atbp.Sandali. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan. Ibinabagay ang musika sa tema at eksena sa pelikula. ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan. 5. Habang papalapit iyon.huwag kang umiyak.Pagkatapos ay pumasok sa kotse.Manganganak na ang misis mo!”may humimok kay LI Hua.Ito talaga ang kailangan ko.kasama ang kapatid ko. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. UNANG TALATA – ibuod ang napanood ayon sa iyong nakita. disenyo. Casts.at dodoblehin sa gabi.”Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad…dalhin ninyo “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Tuwang-tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang katatawa..ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya. umuungol pa. IKALAWANG TALATA – suriin ang mga salik na bumuo sa pelikula. MGA DAPAT TANDAAN SA PAGSUSURI ng PELIKULA Narito ang mga hakbang o step na dapat isagawa sa pagsulat ng Suring-Pelikula o Movie Review.Bahagyang kumislap ang munting ilaw.Hinahanap niya ang Nanay. Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi. props. Ha.kumibot nang kaunti ang ilong niya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Dapat ba o hindi na panoorin ang pelikula). dialogues etc. 5. Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi.pangalawang apat…Isng libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki ang panalong iyon.May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo.marahang nagsalita si Ah Yue. hindi malaman kung ano ang gagawin.. buhay at tao sa pelikula.”Khe-ta…khe-ta…”at paminsan-minsan.”Ha. Bisa ng Tunog (sound effects) – Ito ang bahaging naglalapat ng musika sa pelikula.Malakas ang ihip ng hangin. 1. Lumabas si Li Hua. Ang director at pagsasabuhay ng iskrip at kabuuang impresyon ng pagkakabuo ng pelikula.ha. Hindi siya makapagsalita dahil sa pagaalaala.balisa si Lian-chiao. Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. musika. ay nakita ni si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid.Naisip kong baka narito kayo. b. Kung masyado nitong nakuha ang damdamin. designs.Pung!Ang galling!Ang gandang pitsa nito. HULING TALATA – Isulat ditto ang iyong pangkalahatang puna. 16 .Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya ang Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras.nilapitan ang maliliit na batang babae. Sinematograpiya (larawang-anyo ng pelikula) – ito ay ang matapat na paglalarawan ng senaryo. kaya dinala ko siya rito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina. Disenyong set (set design) – ito ang ginagamit na tagpuan sa pelikula. Walang magawa si Li HUa kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. props. (Hal. napaiyak na rin si Lian-chiao. mungkahi. narinig o nasaksihan. 3. Si Li Hua. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan.uuwi ang Tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips.Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galling sa iyo! Napakagaling! Ha.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful