Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon

PAALAM SA PAGKABATA
Maikling Kwentong Cebuano Ni Santiago Pepito Salin ni Nazareno D. Bas

I
Wala akong nakikitang pagbabago. Tulad nang nagdaang araw: ang ginaw, katahimikan, dilim – iyon ang bumubuo ng daigdig ng aking kamalayan. Maraming bagay ang dapat mailarawan. Ngunit alam kong iisa lamang ang kahulugan ng mga iyon. Alam ko. Sa kabilang silid, sa kwarto nina Nanay at Tatay, naririnig ko ang mga pigil na paghikbi. Umiiyak na naman si nanay. Ang sunud-sunod na paghikbi ay tila pandagdag sa kalungkutan ng daigdig. Napapabuntung-hininga ako. Umiiling-iling. Hanggang ngayon, hindi ko pa nakikita ang tunay na dahilan ng damdaming iyon na matagal nang umaalipin sa kanya. Walang malinaw sa aking isipan. Mula sa aking pagkamulat ang pagkainip ay kakambal ng aking buhay. Sa aking pag-iisa, di ko maiwasan ang pangarap na magkaroon ng batang kapatid na nag-aangkin ng mabangong hininga at taglay ang ngiti ng isang anghel. Ngunit ang damdamin ko’y tila tigang na lupang pinagkaitan ng ulan. Maliwanag na ang silangan nang ako’y bumangon. May bago na naming umaga. Ngunit ang tanawin sa bahay ay walang pagbabago. Tulad ng dati, nakikita ko si nanay na nakaupo at nag-iisip sa may hagdanan. Nakatitig sya sa sampayan ng lambat ni tatay. At madals ang kanyang pagbubuntong-hininga. Matagal ko nang nakikita ang sampay na lambat. Ngunit hindi ko nakikitang ito’y ginagamit ni tatay. Noon ay walang halaga ito sa akin. Nagsimula ang pagpansin ko sa lambat noong ito’y itinapon ni nanay mga dalawang taon na ang nakararaan. Galit na galit si tatay sa ginawa ni nanay. Pinagbuhatan ni tatay ng kamay si nanay. Pagkatapos, ipinabalik kay nana yang lambat sa sampayan. “Hanggang ngayon ba’y hindi ka pa rin nakakalimot, Tomas? Alam ng Dios na wala akong kasalanan. Ang kanyang ginawa ang siya mong ginagawa tuwing ikaw ay darating sa madaling-araw. Ang kanyang amoy ay siya ring amoy na galling sa dagat. Magkatulad ang inyong ikinikilos. Sino ang hindi mag-aakala na siya ay hindi ikaw? Huli na nang malaman ko ang katotohanan. Huli na nang isya’y aking makilala. Totoong lumigaw siya sa akin. At mula noon ay alam mo iyon. Ikaw ang aking iniibig, Tomas. Kailan mo pa malilimutan ang nangyari?”

Sa labasan, sumalubong sa akin ang bagong araw. Tumingin ako. Maliwanag ang langit. Langit? May gumugulo sa aking kalooban. Kalawakan. Iyan ang sabi ng aking guro sa ikaapat na baiting ng primarya. Iyan ay hindi langit kundi hangganan lamang ng pananaw ng tao. Ang langit ay nasa tao. Hindi nakikita. Hindi nahihipo. Hindi naaabot. Naabot na kaya ni nana yang langit? “Ano pa ang hinihintay mo, Celso?” Ipinahid ko sa mukha ang suot kong sando. Humakbang pagkatapos. Maya-maya’y tumakbo na ako ng matulin. Nasa dalampasigan ang mamimili ng isdang dala ng mga bangkang galling sa laot. Masasaya silang nagkukwentuhan habang hinihintay ang mga mangingisda. Sumalampak ako sa buhangin, malapit sa kinauupuan ng dalawang lalaking may katandaan na. Sa laot ako nakatingin at pinagmamasdan ang galaw ng mga alon na pandagdag sa kagandahan ng kalikasan. Napalingon ako nang makarinig ng tugtog ng gitara mula sa di-kalayuang bahay-pawid. At sabay kong narinig ang malungkot na awiting nagsasaad ng kasawian sa pag-ibig. At muli na naming naantig ang aking damdamin. Habang pinakikinggan ko ang malungkot na kundiman, umalingawngaw ang mahinang pag-uusap ng dalawang lalaki sa tabi ko. “Naririyan na naman siya.” “Talagang pambihira ang kanyang pagmamahal. Naniniwala akong nagpapatuloy ang kanyang pangarap habang di pa namamatay ang babae sa kanyang buhay. Hindi nawawala ang kanyang pag-asa. Kung kalian matutupad ang kanyang pangarap, Dios lamang ang nakakaalam.

II
Tuluyang umiyak si nanay. Umungol lamang si tatay. Nanlilisik ang mga matang tumingin sa lambat at pagkatapos ay bumaling sa kin. May ibig sabihin ang tingin niyang nag-aapoy. Maliban sa takot na aking nararamdaman ay wala akong naintindihan sa pangyayaring iyon. Mula noon ay hindi na ginalaw ni nana yang lambat. Naluma na ito ngunit buong-buo pa rin sa aking paningin. Ano kaya ang misteryong napapaloob sa lambat na iyon? Alam kong alam ni nana yang hindi ko nalalaman. At kailangang malaman koi to. May karapatan akong makaalam. Nilapitan ko si nanay na malalim pa rin ang iniisip. Hinalikan ko ang kanyang kamay. May ibig akong itanong tungkol sa misteryo ng lambat. Ngunit nauntol ang ibig kong sabihin nang magpatuloy ang kanyang pagluha. “Lakad na Celso, malapit nang dumating ang tatay mo.”

Dinig na dinig ko ang mga kataga habang nagpapatuloy ang malungkot na kundimang nagging bahagi nan g aking buhay. Tumayo ako at ibinaling ang paningin sa bahay –pawid sa lilim ng kaniyugan. Patuloy ang awitin. Humakbang ako ngunit biglang napatigil sa harap ng dalawang lalalking may katandaan na. Naalala ko ang sabi ni tatay. Bawal pumunta sa bahay-pawid na iyon. Mahigpit ang utos ni tatay. Nagbabanta ng parusa. Lumingon ako sa laot. Nasa malayo ang mga Bangka ng mga mangingisda. Bumaling ako sa pinanggagalingan ng awit na ngayo’y gumaganda sa aking pandinig. At para akong hinihila. Nakalimutan ko ang ipinagbabawal ni tatay. Mabilis ang aking paglakad at sa ilang saglit kaharap ko na ang taong naggigitara at umaawit. May luha sa kanyang mga mata. Tumitig sya sa akin. Inilapag ang gitara sa ibabaw ng papag na kinauupuan.. Tumayo siya at dahan-dahang lumapit sa akin. Kinabahan ako. Umakma akong tumakbo ngunit nahawakan niya ang isa kong kamay. Nagpumiglas ako upang makawala sa kanyang pagyapos sa akin. Ngunit lalong humigpit ang kanyang pagyakap. Umiiyak ako. Ngumiti sya at pinahid ang aking mga luha. Hinimas ang aking ulo. Unti-unting lumuwang ang aking paghinga. Nararamdaman ko ang kanyang pagmamahal nang tumingin ako sa kanya. Muli nya akong niyapos. “Dalawin mo akong palagi, ha?” Hindi ako kumibo. Tinitigan ko siya. Ang kanyang mga mata, ilong, ang labi- lahat parang nakita ko na. Saan? Alam ko na, sa salamin. Talagang siya ang nakita ko sa salamin na nakasabit sa dingding n gaming bahay. Napatingin ako sa dalampasigan nang marinig ko ang hiyawan. Nagdatingan na pala ang mga Bangka at nag-uunahan ang mga mamimili ng isda. Nagmadali akong tumakbo upang salubungin ang tatay. Malayo pa ako ng Makita ko siyang nakatayo sa may dinaungan ng kanyang Bangka. Natanawan niya ako. Masama ang titig nya sa akin. Galit. Kinabahan ako.

III

1

Sa aking kinauupuan sa may bintana nakikita ko si nanay na nakaupo sa may hagdanan. Ngunit bigla akong napatimbuwang nang matamaan ng malakas na suntok at napahiga sa pira-pirasong wasak na lambat. Sa matandang bahay napuno ng saya Kaya. Tahimik t nakatingin na naman sa sampayan ng lambat. Hinalibas ko ng itak ang lambat at saka lang ako tumigil nang ito’y magkagutay-gutay na at nagkalat sa aking paanan. “Huwag. Nadama kong inihahanap ko ng katarungan ang aking kalagayan. Naiiba sa aking paningin ang pagsigaw ni nanay. kung nagkaedad na Naaalala ko ang ating paggiliw. Ngunit isang tadyak ang sumalubong sa akin. Di ko pansin ang mga gasgas sa dalawang siko. At manatiling maganda at bata. sa iyong pagpanaw Sa araw na iyo’y pinagsaluhan ta. Dantes Mula sa Pabanua ni Diosdao Macapagal Isang taon na ngayon ng iyong pagpanaw Marahil tinubos ka ni Bathala Tila kahapon lang nang ikaw’y lumisan. Hinanap ko ang itak ni nanay na pangsibak ng kahoy. Lumapit ako sa salamin sa dingding. nandoon na naman si tatay sa sampayan ng lambat. Tuwa’y dumadalaw sa aking paningin At ang larawan kong tandang-tanda mo pa. balik na naman sa dagat. Pinagtataga ko ang lambat. Humihingal ako ngunit di ko makuhang umiyak. Nagdilim ang aking paningin. Unti-unting lumiwanag ang aking kamalayan.” “Pumanhik ka Isidra!”. “Wala siyang kasalanan. At sa unang pagkakataon ay hindi ko inalis ang aking tingin sa kanya. Itong alaala ay lalaging buhay. Di naman dapat katakutan ang kanyang mukha at boses. Biglang kumulo ang aking dugo habang iniisip ang nakasampay na lambat. Nagpunta ako sa kusina. Ang biyayang saglit. Bitbit koi to at pinuntahan ang sampayan ng lambat.” nagmamakaawa si nanay. V Dahan-dahan akong bumangon at sumuray-suray na lumapit kay tatay. Hindi mamamatay. Talagang mahirap intindihin si tatay. Ngunit sinabunutan ako ni tatay at inginudngod sa lupa ang aking mukha. Celso!”. Naaalala ko iyong tao. Lalaging sariwa sa kawalang hanggan. Alam kong aabutin siya ng tanghali bago matapos ang kanyang Gawain. Tomas. Upang sa isipa’y hindi ka tumanda. IV Matapos akong mag-almusal. kunin mo ang mga isda at sumunod ka agad sa akin. Yaong kabataan taglay sa twina. At naaalala ko ang nangyari kanina sa dalampasigan. Umiikot ang aking paningin parang may nakita akong anino – si tatay na sumusurot kay nanay. Wala naming dahilan upang iwasan ko ang taong nasa bahay-pawid. Subalit sa akin ang tanging naiwan. Sa bakura’t bahay. Mabigat ang pakiramdam ko sa aking katawan at ako’y gumapang. singhal ni tatay. Iyan ang buhay ni tatay na bahagi na rin ng aking buhay. parang ibig himatayin. Napatihaya ako ngunit tinangka kong makatayo. Nararamdaman ko na lamang may mainit na mga bisig na yumayakap sa akin. maghahapunan. kung nagbabalik pa Ang ating pagsintang masidhi’t marangal Ang ipagpapalit ko’y aking hininga. “Huwag!”. “Celso!” Nag-aapoy ang mga mata ni tatay na humarap sa akin. Pati si tatay na natigilan at nabigla sa aking ginawa ay hindi ko napansin. At naaalala ko ang pangyayari noong itinapon ni nanay. ang pagmamahalan Na kung saan unang tayo’y nag-ibigan. aking mahal. Kinusot ko ang aking mga mata. Nilabanan ko siya ng titigan. Bakit kaya hinihigpitan ako ni tatay? Hanggang sa nangangatog kong mga bisig ay yumapos sa mga binti ni tatay. Nakatabako at nagtatagpi ng punit na bahagi ng lambat. Matagal. Nasalat ko ang magkahalong dugo at pawis sa aking pisngi. saway ni nanay na nanginginig ang boses. Hala. Itong kaluluwa’y hinahanap ikaw. At ang larawan mo sa puso ko’t diwa Mga alaalang di-malilimutan. “Di ko gusto ang batang matigas ang ulo! Di lang sampal ang matitikman mo kapag umulit ka pa. Kung ako’y nasa pook na limit dalawin Sa paraang ito. Pagunawa. Lahat may itinatagong kahulugan. Luhaan na naman ang kanyang mga mata. walang katapusan. “Pumanhik ka na habang ako’y nakapagpipigil pa. sa lahat ng lugar. Tayo’y nagtagumpay sa dupok ng buhay. At bigla akong sinampal. Matapos makapananghali siya’y matutulog. Kung nagunita kong tayo’y magkapiling. Pinagmasdan ko ang aking sarili. 2 . Celso!” Malakas ang sigaw ni tatay.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon “”Lapit rito. Kung minsan sadya kong dalawin ang bahay At dahil nga rito. Lalong humigpit ang kanyang pagyakap at kinabig ang aking mukha sa kanyang dibdib sa tapat ng kanyang puso. Nararamdaman ko ang panlalamig ng katawan at ako ay napahandusay sa kanyang paanan. Ang puting buhok ko’y di mo makikita. Hindi ko na alam kung gaano katagal ang pagkawala ng aking malay.” BABANG LUKSA Tula / Pampango Salin ni Olivia P. Sumalubong sa aking paningin ang maamong mukha ni tatay. Nanginginig akong lumapit. Pagkagising. Lahat ay kasalungat sa dati niyang nagawa. Sa labis na panghihina’y umusad ako ng umusad. At di pa man ganap ang gabi. Nahihilo. Nakita ko sa aking isipan ang mukha ng tao. Pagsisisi. Ay hanggang matapos ang kabataan. maawa ka sa kanya. Di ako nagagalit kundi humihingi lamang ng pang-unawa. “Ngunit.” Habang naglalakad ay sinalat ko ang pisnging nakatikim ng sampal.

na ang ibig sabihi’y Mayroon din silang serbisyo sa tubig na tinatawag paghahandog ng pagmamahal at pasasalamat. kambing o baka. gustong batangunit kapag ito’y lumubog. Ito’y ginagawa upang dito’y pagbibihis. Ito ito ng tradisyon. Ito ang Light Service. isang salu-salo bilang pasasalamat sa ang tinatawag ng kanilang Public Deisservice pagkakaroon ng anak. Ang kanilang tawag sa pormal na damit na ginagawa sa tatlong magkakaibang araw sa buhay ng para sa mga babae ay katumbas sa atin ngayon ng isang sanggol. may mga pag-uugali sila at pagsasalita na silang ilang seremonya na kahalintulad ng binyag na kabilang rin sa atin. Ganoon pa man. At sa pagyaon mo’y para na ring namatay? Hanggang kalangitan tayo’y magkapiling. mayroon silang tatlong uri ng pa. pag lumutang ang buhok. ang binibinyagan o tubo. Ang pagislam ay ginagawa ng isang walian. ito. Ang ahensyang ito ay may tatlong uri ng Sa okasyong ito. ay katulad rin natin Naniniwala ang mga Muslim na ang isang sanggol ang mga balat at itsura. Ang pangkat na ito ng mga pulo ay binubuo ng higit sa pitong libo at dalawang Sanaysay / Muslim daang mga pulo. Inilalagay sa isang mangkok na tubig ang pag-uuri ng Quatwasdak*. ito ang tawag sa mga mamamayan ng nasabing kapuluan. Kung gusto mo lang ng isang matandang babaeng tinatawag nilang walian. Ang seremonya ay karaniwang ginagawa sa araw ng Maulidin Nabi o sa ibang mahalagang banal na araw ng mga Muslim. Ginagawa ito pitong araw kiluhan upang masukat ang timbang ng mga pasahero pagkapanganak. Ito kanduli. na Nawasdak. ang ikatlo ay pandita pagakatapos na makaputol ng ilang hibla ng walang tubig kundi hangin lamang. mahal ko. tinatawag na pagislam. para sa mahihirap at ito ay paghihikahos at paghihirap. PAG-ISLAM 3 . patuloy pa ring ginagawa ng ilang ay ang Patay Electric Company. ang may maruming tubig ay para sa lahat ng maginhawa at matagumpay ang tatahaking buhay ng marunong magtrabaho o kung mayaman man. Nilalagyan din ang buaya ng manok at nawawala kung kailangan mo ng ilaw sa pagkain ng na niluto sa gating kinulayan ng dilaw. kab’yak ka ng buhay Ngunit ang puso ko’y sadyang manininimdim. micro-mini-skirt. Ang una ay nilalabasan ng malinis na tubig. Nakapagtataka? Ito buhok ng sanggol. dalawang magbibigay ng ilaw sa araw at gabi. Brown Out kasama ng seremonya ay ang paghahanda ng buaya. ang pinararangalan ay binibigyan ng pangalan ng isang ikalawa ay nilalabasan ng maruming tubig. Ang Brown Out nilagang itlog ang pinakamata at laman ng niyog ang Service ay nagbibigay ng ilaw kung hindi mo kailangan ginagawang ngipin. pagkapanganak. Pinakakain sa mga batang dumalo sa seremonya ang buaya. Tinatawag na pagislam para sa mga batang lalaki at sunnah para sa mga batang babae.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon Bakit ba. Ginagawa ito para sa kaligtasan ng bata kung naglalakbay sa tubig. magiging lamang. para sa mayayaman Maguindanao. Ang bahaging ito ng walang bayad. ito ang pangkat ng mga pulo na matatagpuan sa kalagitnaan ng Dagat Pasipiko bago pa nagkaroon ng malaking pagbaha. Sa pagbibihis. pangdekorasyon. Isang pandita ang babasa ng Adzan sa Para mapangalagaan ang kanilang moralidad sa kanyang tainga ng sanggol. Hindi mo ba talos. Ginagawa ito kung ang bata ay nasa pagitan ng pito hanggang sampung taong gulang. Ito ang paniniwalang Mik ang tawag sa kanilang pera. Ang kasalanan ng mabagal magpatakbo ay Karaniwang nagpapatay ng hayop. at ang pangatlo. At ang tawag pagbibinyag ng mga Muslim. Ngunit dahilan sa nahuhuli sila sa binyagan upang ito’y maalis. natin sa kanila. seremonya ay di kinikilala ng Islam ngunit dahil bahagi Mayroon ding nagmomonopolyo ng kuryente. Tampok na Gawain sa seremonyang ito ang pagtutuli. ay Mikinaryo. kaibigan. Ang Light Service ay ay kakaning korteng buaya na gawa sa kanin. Tatlo rin ang uri ng Maguindanaowon. kamag-anakan at pandita. Salin mula sa Ingles ni Elvira B. mayroon sibilisasyon. Ang ikatlo at huling seremonya ay ang pagislam. Ang tinatawag na not overspeeding. Ginagawa ito upang alisin ang dumi sa kanilang pag-aari. kay-agang lumisan Ang kaugalian ng ninuno natin At iniwan akong sawing-kapalaran Isang taon akong magluluksa mandin. ang dapat mong ipakabit ay iyong isang katutubong hilot na may kaalaman sa kaugaliang Black Out Service. na karaniwang isang matandang babae na may kaalaman sa kaugaliang ito. Ang pangalawang seremonya ay higit na kilala Ang upuan sa kanilang sasakyan ay nilalagyan ng bilang penggunting o pegubad. Inihahanda ito ng hapunan at pagbabasa sa gabi. Ito Service at Black Out Service. ang gripo na may malinis ang pinutol na buhok. siya’y magdaranas ng magtrabaho. Dito’y inaanyayahan ang mga Commission na equality before the kilo. MILIMINAS: TAONG 0069 Sanaysay / Hiligaynon Salin ni Ruby Gamboa – Alcantara Mula sa Miliminas: Tuig 0069 Ni Nilo Par Pamonag Miliminas. bathing suit at kamiseta at korto naman para sa mga Ang unang seremonya ay ginagawa ilang oras lalaki. hayop na ito’y tinatawag na aqiqa. Isa pa ring bahagi ng tradisyon na serbisyo nito sa publiko. Ayon sa paniniwalang na tubig ay mahal ang bayad. Tungkol naman sa pamamalakad ng trapiko ay Ang paghahanda ay ayon sa anatas ng may ordinansa sila na nagpaparusa sa mabagal kabuhayan ng mga magulang sa pamayanan. nila sa isang taong mayroong isang milyong Mik o higit Sa katunayan. magpatakbo. Ang kanilang pananalita ay ay ipinanganak na walang kasalanan kaya di kailangang tulad rin ng sa atin. Estravo Ang Miliminas. Naghahandog ang mga magulang ng dahil ito ang pagbabaytayan ng kanilang pamasahe. may batas silang ipinatutupad na hulihin ang ikintal na siya’y ipinanganak na Muslim at ang unang sinumang nagdadamit ng mahaba pa sa mini-skirt at salitang maririnig ay ang pangalan ni Allah. malaki ang pagkakaiba seremonyang panrelihiyon na napapaloob sa pagislam.

isang taong may sungay at buntot katulad ng tinatawag natin ngayong Satanas. Ang kanilang prinsipyo ay humihingi ng isang klase ng 4 . ang “mudslinging” ay pasaring lamang sa mga talumpati samantalang sa kanila ay talagang ginagawa. Katiwalan ang tawag nila sa kanilang mga batas. at hindi pag-aangkin sa yaman ng iba. ang mga mesa ay matataas para hindi mauntog ang ulo ng mga opisyal kapag sumusuot sila sa ilalim nito. mga alagad ng katiwalian na nang-aabuso sa mga mamamayan. Ang mga baril ng Alagad ng Katiwalian ay paltik. Dito ipinagbibili ang mga bagay na ngayon ay ipinagbabawal tulad ng blusil na sigarilyo. Ang mga opisyal sa bansa na tumaba habang sila ay nasa serbisyo ay pinapatawan ng sala o akusasyon sa kanilang mga Resolution. Upang mapagkatiwalaan ang mga matataas na opisyal ng bansa. ay kagagalitan pa at inaalis sa trabaho. at tinatawag nila itong Shady Transactions. hindi pagtataksil sa asawa. At sino ang kanilang pinatutungkulan? Ang ismagler. at iba pa. genuine nap era. Ang bagong Milimino. Ang pinakamalaking tindahan ay tinatawag na Super Black Market. apyan. Ang mga pulitiko at ang kanilang mga kampon ay hindi natatakot na mapatay at pumatay sa panahon ng kampanya at eleksyon dahilan sa kanilang paniniwalang ito ang magdadala sa kanilang kaluluwa sa impyerno kung saan mabubuhay sila nang maligaya kasama si Santasa. genuine na batas at iba pa. at mga pinagbibiling pekeng mga bagay. Bakit nga ba? Ang dahilan ay sapagkat ang mga bazaar ang umuukupa ng mga Sidewalk at ang nagtitinda naman ng sigarilyo at kung anu-ano pa ang siyang umuukupa sa mga malls o kwarto-kwarto na kung sa atin ngayon ay mga bazaar. magmura. Nagbabatuhan ng putik. Pagkatapos ng bista at bumaba na ang hatol. mga mayaman na nang-aapi sa mga mahihirap. Ang iba naman ay binubuo sa ilalim ng mesa ng mga opisyal ng pamahalaan. ang ginugwardyahan ay ang mga walang kasalanan. Ang malaking transaksyon ng pamahalaan ay pinagkakasunduan sa ilalim ng puno. at ang may pinakamaraming pera. Dahil ditto. at si Santasa. Ang mga Buwaya ng Bansa (ito ang tawag sa matataas na opisyal ng pamahalaan) ay sinisipa sa likod para sa bawat gatas o Mik na tatanggaping suhol sa kanilang mga transaksyon. Ipinagmamalaki pa ng mga mataas ang katungkulan sa pamahalaan ang pagsasamantala sa kabuhayan ng mga mamamayan. ibang-iba sa atin. Sa atin ngayon. na ipinagbubuntis sa loob lamang ng dalawampu’t apat na oras. ibinibilanggo ang mga walang sala upang ihiwalay sa maraming mga nakalalayang masasamang tao.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon Ang mga Sidewalk sa kanilang lungsod ay higit na malalapad kaysa sa atin. Patuloy rin ang pag-iral ng mga baying kontento sa klase ng pamamalakad ditto na sa ngayong panahon ay masasabing kabaligtaran ng mga pangyayari. mangako ng mga hindi naman matutupad. kinukutya pa sila at kung mahuli ng kanilang hepe. Ang ilan sa mga alagad ng bayan na sa mgayon ay masasabi nating gumagawa ng mabuti ay nagtatago. tulad ng mga genuine na resolutions. mga walang ginagawa sa bayan kundi aksayahin ang kaban ng bansa na sa halip na gamitin ang kanilang katungkulan sa pagsisilbi sa publiko ay ginagamit pa ito sa pangangamkam ng yaman. mga kickback artist. ang Buwaya. Ang iniisip nila ay ang naipon na bala ng mga kandidato at mga napatay ng kanilang mga kampon. Kung gayon. ang mga bayaning gumagala sa kapuluan. Parang nakakatawa ano? Pero iyan ang katotohanan. Hindi lang iyan. Ang lahat ng bilanggo ay tinatawag na VIP (Very Important Prisoner). Ang mga genuine na bagay ay ipinagbibili nang patago at tigkakaunti lamang dahil lagging hinuhuli ng mga Alagad ng Katiwalian ang nagbebenta ng mga ito at kinukumpiska pa ang kanilang mga paninda. malalaki ang bilangguan ditto at kumpleto sa mga kasangkapan kaysa sa labas. Ang mga Huwes de Paupas natin ngayon ay tinatawag din nilang Huwes de Paupas. mga nang-aagaw ng lupa. nahihiya dahil pinagtatawanan sila ng kanilang mga kasamahan. Sa araw ay namimili rin ang tao ng iboboto kahit na ang isinusulat sa balota ay hindi nila pinag-iisipan. Ang isang batas ay para sa mga mayamam at ang isa ay para sa mahihirap. ang kanilang paboritong santo. at ang nagpapatupad nito ay tinatawag nilang alagad ng katiwalian. May pintura itong itim. Ang eleksyon ay tuwing ikalawang taon. Ang mga buwaya ng bansa ay tumitigil sa pagpapasipa kapag makapal na ang kanilang likod dahil ito ang magiging batayan sa pagpili ng isang Outstanding Buwaya of The Year. Ang kanilang ibinoto ay tinatawag na ibinoto sa bala at hindi sa balota. dahil kung hindi nya ito gagawin ay pawawalan ng bias ang kanyang kandidatura ng Komisyon ng Kalokohan. Sa panahong ito ay uso rin ang Kickback na kaunti lang ang ikinaiba sa ating tinatawag na kickback sa ngayon. Napakadali ng pagpapalit-palit ng kapangyarihan sa Miliminas. At ang balak mapili ng Hues De Paupas kung sinu-sino sa mga mamamayan ang palaaway at eskandaloso at sino ang mababait. Sabihin pa. Ang mga alagad ng bansa ay maliliit lanag ang sweldo pero malaki naman ang kanilang maaaring gastusing representasyon (pondo). ay masasabi rin natin na madaling maubos ang mga mamamayan rito kung madali ang patayan sa panahon ng eleksyon. Ang mga mamamayan ng Miliminas ay masyadong relihiyoso. Subalit nababawi rin ito ng imbensyon ng Bantog na Baliw (ito ang tawag sa kanilang henyo) na nakabuo ng isang tablet na kung iinumin ng mag-asawa ay magkaka-anak ang babae na tinatawag na Instant Baby. At isa pang nakapagtataka. mga bagay na ninakaw. mga hues de paupas at mga pislak (piskal) na hindi tumitingin sa kislap ng espada ng katarungan at timabangan ng katotohanan kundi tumitingin sa kalansing ng pilak at timbangan ng malalaks at maykapangyarihan. pagkaawa sa mahihirap at hindi pagbibigay ng anumang hingin sa kanila ng mga buwaya ng bansa. At sabihin pa. ang ahensya na namamahala sa eleksyon. Ang bawat kandidato ay dapat na magsinungaling. Bakit ganoon ang pamamalakad ng hustisya rito? Iyan ang batas. Dalawang klase ng batas ang ipinalabas ng kanilang batasan na tinatawag na Circus of Miliminas. mga namomorsyento. Dahil sa ang nag-aari ng lisensyadong baril ay hinuhuli at pinapatawan ng salanag Illegal Possession of Genuine Firearm. Tatlo ang paborito nilang mga santo – ang Mik (ang pera mismo). Genuine na mga batas. Ang pinakamalaking kasalanan ay ang hindi pagpatay. sa simula pa lang ng kampanya ay magkakaharap na sa entablado ang magkakalaban sa pulitika. itinatag ang Anti-Genuine Commission para sa paghuli ng mga nagpaparami ng pag-aari o tumatanggap ng mga lagay na geuine. ang mga may-ari ng mga bazaar ang hinuhuli ng mga pulis dahil sa kanilang pagtitinda sa sidewalk. sila ang magigiting na tumanggap ng mga papuri na maririnig mo sa bibig ng nakaraang administrasyon. Kung tungkol sa sistema ng pagpili ng opisyal. May ilang kabataan na malawak ang pag-iisip na tumawag ng isang pulong kung saan ipinaliliwanag nila ang kaibhan ng pamamahala na kanilang isinasagawa. Sa kanila. mambato ng putik sa kalaban.

Patuloy na lumapit ang mga tinig na galling sa malalayong lupain. masigla’t maagap na hinaharap ang buhay. ng aking mga putting kapatid na babae na tumatanaw sa malayong Kanluran. pinagsisikapan hindi lamang ang sariling kapakanan at kaligayahan kundi maging ang kabutihan ng buong sangkatauhan. Ipinagbawal ng pamahalaan ang pagdaraos ng pulong ng grupong ito ng mga kabataan na tinawag nilang Dungis ng Lipunan. Mabanglo Ibig na ibig kong makakilala ng “babaeng moderno”. Ang lolo kong si Pangeran Ario Tjondronegoro ng Denmark ay kilalang lider ng kilusang progresibo noong kapanahunan niya. ngunit baka pagkatapos pa ng tatlo o apat na henerasyon. dumating ang isang malaking pagbaha. marikit at bagong-silang na Europe ay nagtutulak sa aking maghangad ng pagbabago sa kasalukuyang kalagayan. mga taong nararapat kong pasalamatan sa lahat ng bagay. Alam kong para sa aking sarili’y magagawa kong iwasan o putulin ang mga ito. kaya lamang ay may mga buklod na matibay pa sa alinmang lumang tradisyon na pumipigil sa akin. wala akong ibang gagawin kundi ang ipagkaloob ang sarili sa mga nagtatrabaho’t nagsisikap na bagong kababaihan ng Europe. Wala akong iniisip gabi’t araw kundi ang makagawa ng paraan upang malabanan ang lumang tradisyon namin. Labag sa aming kaugaliang pag-aralin ang mga babae. tinutulak pa nga. nagkaroon ng malakas na paglindol hanggang sa pumutok ang isang malaking bulkan sa kailaliman ng dagat sa gitna ng kapuluan na siyang nagging dahilan ng pgalalaho ng Miliminas sa sanlibutan. buong lungkot na pinagaalab ang mithiin kong magising ang aking bayan. Karamihan sa mga pinsan ko’t nakatatandang kapatid na lalaki ay nag-aral sa Hoogere-Burger School. ang malayo. Ako’y may anim na kapatid na lalaki at babae. at nagdulot naman ito sa mga anak nila ng uri ng pagpapalaking nagisnan nila mismo. Hindi PANAMBITAN (Tula / Bicol) Salin ni Ma. KAY ESTELLA ZEEHANDELAAR Sanaysay Salin ni Ruth Elynia S.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon pag-uugnayan ng mga namamahala at pinamamahalaan. sumibol hanggang sa lumakas at sumigla. bukod pa sa mga mahirap. Samantala. puno ng tuwa at sigasig. Panganay ako sa tatlong babaing anak ng Regent ng Japara. ang sinasabi mo Mga mayayaman lalong umuunlad Tao’y pantay-pantay sa balat ng mundo? May kapangyarihan. nguni’t lubhang malayo pa ang panahong iyon. Upang itong hapdi’y lalong managana. Buong kasabikan kong sinalubong ang pagdating ng bagong panahon. ito ang pagmamahal na iniuukol ko sa mga pinagkakautangan ko ng buhay. Ngunit nang lumaon ay dumami na ang dumadalo sa kanilang pulong. Alam mo ba kung paano mahalin ang bago at batang panahong ito nang buong puso’t kaluluwa kahit nakatali sa lahat ng batas. hindi sumusulyap Kaming mga api ngayo’y naririto Mga utang-na-loob mula sa mahirap Dinggin mo. Ipinagbabawal ng aming kaugalian na lumabas man lamang ng bahay ang mga babae. Noong simula ay tinatawanan lamang sila ng mga pinuno. Bilang parusa sa kanila ng kanilang diyos na si Santasa. Ang puso ko’y sinusugatan ng mga kondisyong nakapaligid sa akin at sa iba. Lilia F. May karapatan ba akong was akin ang puso ng mga taong walang naibigay sa akin kundi pagmamahal at kabutihan. Alam ko. umaabot sa akin. maaaring lumuwag ang tali at kami’y pakawalan. Siya rin ang kauna-unahang regent ng gitnang Java na nagbukas ng pinto para sa mga panauhin mula sa ibayong-dagat – ang sibilisasyong Kanluran. at halos lahat ng iyon (na ang ilan ay patay na ngayon) ay umiibig o umibig sa kaunlarang minana sa kanilang ama. Ang bunso sa tatlong nakatatandang kapatid kong lalaki’y tatlong taon na ngayong nag-aaral sa Netherlands at naglilingkod din naman doon bilang sundalo ang dalawa pa. maaaring dumating iyon. Kahit noong musmos pa ako’y may pang-akit na sa aking pandinig ang salitang “emansipasyon”. ang pinakamataas na institusyon ng karunungang matatagpuan ditto sa India. at nang lumaon ay pagpatay sa ilan sa kanila ang nagging dahilan ng pagkagalit ng mga mayaman at ng mga may katungkulan. Lahat ng mga anak niya’y may edukasyong European. Kung pahihintulutan lamang ng mga batas ng aking bayan. panambitang ito. subalit nakatali ako sa lumang tradisyong hindi maaaring suwayin. iyong babaeng Malaya. Gumigising ito sa akin para hangarin ang pagsasarili at kalayaan – isang paghahangad na makatayong mag-isa. Ang simpatya ng mga mahihirap ay nakuha ng mga kabataan.. kaugalian at kumbensyon ng sariling bayan? Tuwirang sumasalungat sa kaunlarang hinahangad ko para sa aking mga kababayan ang lahat ng mga institusyon naming. Mga mahihirap lalong nasasadlak Nasaan Diyos ko. Poon ko. lalo’t kailangang lumabas ng bahay araw-araw para pumasok sa eskwela. nag-ugat. kaming mga babae’y bahagya ng magkaroon ng pagkakatong mag-aral dahil na rin sa kahigpitan n gaming mga lumang tradisyon at kumbensiyon. totoong ang puso’t isip ko’y hindi ako nabibilang sa daigdig ng mga Indian. Kaya kung isa kang kapus-kapalaran Buong lakas silang dinudusta-dusta Wala kang pag-asang makyat sa lipunan. may isang naiibang kabuluhan ito. mga taong nag-alaga sa akin nang buong pagsuyo? Ngunit hindi lamang tinig nito ang umaabot sa akin. isang kahulugang hindi maabot ng aking pang-unawa. At ang pagbabawal sa kalayaan ng mga ito. Balang araw. may tiwala sa sarili. Sumiklab ang isang rebolusyon na lumaganap sa kapuluan ng Miliminas. Realubit ng Panambitan Ni Myrna Prado Bakit kaya ditto sa mundong ibabaw Kung may mga taong sadyang nadarapa Marami sa tao’y sa salapi silaw? Sa halip tulungan. Ngayo’y kailangang sabihin ko ang ilang bagay ukol sa sarili upang magkakilala tayo. kundi sa piling 5 . at sa kasiyahan ng ilang nagmamahal sa akin at sa kalungkutan ng iba. dala nito ang binhing sumupling sa aking puso. nakapagmamalalaki’t makaaakit ng aking loob! Iyong masaya.

kung ang lahat ng kaluwaga’y para sa kanya lang? SI KESA AT SI MORITO Salin ni Lualhati Bautista Mula sa “Rashomon” atbp. pero ngayong gabi ay kailangan kong patayin ang isang lalaking hindi ko kinasusuklaman. Ang tanging kaligayahang naiwan sa aki’y ang pagbabasa ng mga librong Dutch at ang pakikipagsulatan sa mga kaibigang Dutch na hindi naman ipinagbawal. at hindi ko nasilayan minsan man ang mundong nasa labas. Anong dakilang tagumpay iyon! Ang maipakita ng mga kabataang babaeng tulad naming ang sarili sa labas. Malinaw ito sag a pag-aalinlangan ko na patuloy siyang mahalin kung sakaling ang aking hangarin ay natupad. Lalo sigurong nawalan ng kabuluhan ang buhay ko’t kaluluwa. Hindi ito ngiti ng pag-uyam . At mabilis pang sumunod ang mga pangyayaring nagpabalik sa aming mga babae ng mga nawala naming kalayaan. ang iba nama’y pilit at bahagya lamang ngunit bumukas pa rin at pinapasok ang mga di-inanyayahang panauhin. na ang buong hangarin niya na mapangasawa ito. Hindi nahikayat ang mga magulang ko. dapat. Pero ngayong gabi. Nasindak ang “mundo”. Nang sabihin sa akin ng tiya ko. hindi nag-iwan ng anumang bakas sa aking puso at isipan. kung pabor para sa mga lalaki at hindi para sa mga babae ang batas at kumbensyon. Kung mapahihintulutan ang eksaheradong pahayag . Sa wakes. Ito – ito lamang ang nag-iisang liwanag na nagpakulay sa hungkag at kainip-inip na panahong iyon. Kahit kamakailan ko lang nalaman ang kanyang pangalan. dapat. nalaman kong tinangka ng mga kaibigan kong European na mabago ang pasyang ito ng mga magulang ko para sa akin. ang maliwanag na sikat ng buwan ay yanig na sumisindak sa akin. si Komorogawa. isang musmos pa na nagmamahal sa buhay. 6 . ako ay itinali sa bahay – kinailangang “ikahon” ako. wala akong pagkamuhi o masamang hangarin. Ibig kong Malaya upang makatayo ng mag-isa. Ano ang gusto ko sa kanya? Siya ang klase ng babaeng kinadaramahan ko ng hangaring makalaman. Kaya para sa king karibal sa pag-ibig. isang di kilalang lalaking pinili ng mga magulang ko. Isipin na lang kapag ang mga kamay na ito’y namula sa dugo! Anong kasumpa-sumpang nilalang ang magiging tingin ko sa aking sarili kapag nagkaganoon! Ang puso ko’y di mababagbag sa sakit kung papatay ako ng isang kaaway na kinasusuklaman ko. Pero ngayon. Apat na mahahabang taon ang tinagal ko sa pagitan ng makakapal na pader. Kinikilabutan akong isipin na ang gabing ito ang magwawasak sa aking kasalukuyang sarili at gagawin akong isang karumal-dumal na mamamatay-tao. umalingawngaw sa lahat ng dako ang yabag niya. o iyon ang aking palagay. kusa ang iba. Ang hindi pag-aasawa ang pinakamalaking kasalanang magagawa ng isang babaeng Muslim. nakikita ko na marami akong motibo. ang pag-ibig ko sa kanya ay higit pa sa sentimental na bersyon Ng motibong nagtulak kay Adan sa piling ni Eva. ang lalaking ipinagkasundo sa akin ng hindi ko namamalayan. ang nakaraan at kasalukuyan. Wala akong hangaring makipamista o maglibang. pinaghirapan pa niyang matutong sumulat ng tula. at ang tanging lugar ng pagtuturong maipagmamalaki ng siyudad naming na bukas sa mga babae ay ang libreng grammar school ng mga European. Ngunit dapat tayong mag-asawa. Sa kasunod ng pakikipag-ugnayan ko sa kanya. Pero ngayong tumitingin ako Sa aking puso. nakulong ako ng tuluyan. at isang ngiti ang gumuguhit sa aking mga labi sa kabila ng damdamin ko. At ang pag-aasawa para sa amin – mababaw pa ngang ekspresyon ang sabihing – miserable. ang mundong hindi ko na makikita marahil liban kung kasama ko na ang mapapangasawang estranghero. totoong sandali rin akong nag-apoy sa panibugho. at para naman sa amin. nakita kong muli ang mundo sa labas nang ako’y maglabing-anim na taon.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon kami pinapayagang pumunta saanman. Nabuksan ang mga pintong mahigpit na nakasara. nakadama ako ng simpatya sa kanya. mas malayo. Naunawaan ko. Nagsaya an gaming mga kaibigang European. na mabuti ang isipin ko para sa kanya. Ikinulong ako at pinagbawalang makipag-ugnayan sa mundong nasa labas ng bahay. Noong banding huli. Matagl ko na siyang kilala. Wataru Saemonno-jo. Pang kwento Ni Ryunusuke Akutagawa S. At paano nga ba hindi magkakaganoon. kung paano niya pinagsikapan at pinagsakitang makuha ang puso ni Kesa. sa oras ng pagtatalaga sa poder ng bata pang prinsesa (bilang Reyna Wilhemina ng Netherlands). liban lamang kung sa paaralan. Salamat sa Diyos! Malalabasan ko ang aking kulungan ng Malaya at hindi nakatali sa isang kung sinong bridegroom. pinayagan kaming umalis sa bayan naming at pumunta sa siyudad na pinagdarausan ng pagdiriwang para sa okasyong iyon. na kung inalis pa sa akin ay lalo nang nagging kaawa-awa ang kalagayan ko. Karaniwang hinihintay ko nang may pagkainip ang pagsikat ng buwan. “opisyal” na inihandog sa amin ng mga magulang naming ang aming kalayaan. Ngunit hindi pa ako nasisiyahan.. Hindi ko maisip na ang simple at nakababagot na lalaking iyon ay sumusulat ng mga tula ng pag-ibig. Pero mahal ko ba talaga si Kesa? An gaming pagiibigan ay maaaring paghiwalayin sa dalawang baiting. naaantig ako sa pagkamasuyo ng isang lalaki na ginagawa ang lahat makuha lamang ang isang babae. Nayanig sa paglapit niya ang palalo’t matatag na balangkas ng mga lumang tradisyon. mula’t sapul pa’y kilala ko na ang kanyang magandang mukha. Kahit noong mga panahong ako’y wala pang bahid-dungis. ito ang pinakamalaking kahihiyang maipagkakaloob ng isang katutubong babae sa kanyang pamilya. nagging usap-usapan ang “krimeng” iyon na dito’y wala pang nakakagawa. naglalakad si Morito sa ibabaw ng mga lagas na dahon sa makalabas ng bakod ng kanyang bahay: Sumikat na ngayon ang buwan. hindi ko tiyakang masasabi na mahal ko siya. Manapa. subalit wala silang nagawa. Sa kaunaunahang pagkakataon sa aming buhay. UNANG BAHAGI: Monologo ni Morito Sa pagkakatingin sa buwan habang nag-iisip. kung tila ginawa lamang para sa mga lalaki ang mga batas. Nang sumunod na taon. Hindi iyon ang dahilan ng paghahangad kong magkaroon ng kalayaan. Bagamat nananatili siya sa isip ko sa sumunod na tatlong taon pagkaraang maputol an gaming ugnayan. Lagi. Posible rin ang kanyang masimbuyong pag-ibig ang nagtulak sa kanyang sambahin ang minamahal kong si Kesa ay nakapagdudulot sa akin ng kasiyahan. Nang matuklasan kong asawa siya ni Kesa. Nang tumuntong ako ng ikalabindalawang taong gulang. ang pinakamalaking ipinagsisisi ko ay iyong hindi ko siya nakilala ng lubos. Pinarurusahan ng kawalang-kasiyahan. Minahal ko siya bago siya ikinasal kay Wataru. na imposibleng mangyari noon. walang reynang yayaman pa sa amin. Subalit dumating ang kaibigan ko’t tagapagligtas – ang Diwa ng Panahon. mag-aral at hindi para pagasawahin anang sapilitan. Hindi ko alam kung paano ko pinalipas ang mga oras. ibig kong makarating sa malayo. ang panibugho ko’y napawi na.

Hindi kamalian na sabihin na simula ng araw na iyon. Sa gayo’y mapangangalagaan ko siyang mang-aapid. at makuha ang kanyang pagsang-ayon mula sa kanyang pagpapatumpik-tumpik. Taksil na babae – iyon ang nagging tingin ko sa kanya. Wala nang mas aangkop pa sa mga layuning ito kundi patayin ang asawang ipinangangalandakan niyang mahal niya. “Patayin natin si Wataru!”. patindi ng patindi ang dating hangarin kong ihantad ang kanyang kasinungalingan? Kung sasabihin ninyo sa akin. Nahulog ako sa malungkot na kalagayang pagkikipagtipan para paslangin ang kanyang asawa dahil sa takot ko na paghigantihan niya ako kapag nabigo akong tuparin ang bahagi ko sa usapan. natuklasan ko na hindi siya ang imahen ng malabantayog na kagandahang binuo ko sa isip sa nakaraang tatlong taon. pinaniniwalaan ko noon at hanggang ngayon. Ang kanyang nakasabog na buhok at nagpapawis na katawan. lalo kong kinaiinipan na mawasak ko ang kanyang dangal. nagimbal ako at sa kabila ng aking damdamin ay di ko napigilang iiwas ang aking mga mata. Wala siyang iniwan kundi hungkag na alingawngaw sa aking tainga. Wala sa loob na ihininga ko sa tainga niya ang nakaraang hangarin ko na hamunin ng labanan si Wataru at pagwagian ang kanyang pag-ibig. batay sa ganyang iba’t ibang motibo.pinangingibabawan ako ng pagnanasa. na ang sariling kayabangan ko ang nagtulak sa akin para maghinalang kasinungalingan ang kanyang pahayag. May hinala rin ako na maaaring ito’y tulak ng kanyang kagustuhang wag nang pagningasin pa ang aking pagnanasa. nagkaroon ako ng relasyon kay Kesa. “Oo. Magtawa kayo kung ibig ninyo. Pagkatapos kong bitiwan ang aking pangako. ay pinaglahuan na ng malaking bahagi ng dating kasariwaan at malinis na panghalina. binigyan niya ako ng isang ekseheradon g kwento ng kanyang pag-ibig sa kanyang asawa. Sa huli’y nagtagumpay ako. At ngayong gabi’y papatayin ko ang isang lalaking hindi ko kinamumuhian. Pero hindi ko nagawa. Kaya tulad sa isang lalaking binabangungot. Hindi lang ako nagtagumpay na Makita siya. Pero hindi ang hangaring makapanlupig ang tanging ngumangatngat sa akin ng mga sandaling iyon. Ano’t anuman. para patayin ang isang 7 . ang panghihinayang na di ko siya nakilala ng pisikal ay hindi ang tanging nangingibabaw sa akin. idadagdag ko ang krimen na buktot na pagpaslang sa pinakamaitim na pusong maaaring maisip. Ano’t anuman. Ang tanging hindi nagbago sa kanya ay ang kanyang malilinaw. Nagpupumilit at paulit-ulit na ibinulong ko ang ganoo’t ganoon ding bagay sa tainga niya. Kaya kong batahin. Kung tatalikuran ko ang nakatakdang pakikipagtipan na magaganap ngayong gabi… Hindi. sa duwag na “ako”. Sa ilalim ng mga mata niya’y nakahugis ang nangingitim na guhit. Totoong-totoo ito. papatayin niya ako sa kahit anong paraan. at ang aking kunsiyensya’y makapagkakanlong sa makatwirang pagngingitngit. Sa huli’y nag-angat siya ng mukha at sinabi. Pinamumulahan akong banggitin ito. ang takot na ito’y mahigpit at matatag na dumaklot sa akin. Pero ang pinakapangunahing dahilan ay hindi na siya ang inaasahan kong maging siya. hindi ko masasabi kung ano ang nag-udyok sa akin para gawin ang padalus-dalos na bagay na iyon. kundi nakakita ako ng mahiwagang kinang sa kanyang mga mata na hindi ko napansin noon. natatakot ako sa kanyang paghihiganti. pagkasuklam. At nagmukha siyang mas walang dangal kaysa akin. Kapag naaalala ko ngayon. at tiyak na taiyak na bumulong ako nang nagtatagis ang mga ngipin. napansin ko na malaking bahagi ng aking panghihinayang ay naglaho na. Ngayon. sa pagdiriwang kaugnay sa pagkakayari ng Tulay ng Watanabe. at habang tumitindi ang paghamak at pagkasuklam ko sa kanya. O manapa. sapilitang ibinangon ko siya sa king mga bisig – ang babaeng ito na umiiyak na ibinagsak ang kanyang sarili. “Patayin natin si Wataru”. hindi ko na kailang itanong pa ngayon sa aking sarili kung mahal ko siya. Ano’y anuman. Kung iyan ay hindi sapat para ipaliwanag ang aking motibo sa pagmumungkahing patayin si Wataru. hindi ba may nasilip akong ngiti sa kanyang labi at biloy na gumuhit sa kanyang maputlang pisngi? Ay.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon nahulog ako sa kasalukuyang relasyon. na iyon ay kasinungalingan. Nang matapos ang lahat. Iyon ay hamak na kalibugan mismo na hindi nangangailangan na ang kabilang panig ay maging ang babaeng iyon. ipinagbabawal iyon ng aking pangako. maiitim na mga mata. Kung maaari lang ay babawiin ko ang pangako ko noon din. inalisan ko siya ng dangal. sa kabila ng aking damdamin. Kailangan kong patayin ang kanyang asawa kung hindi’y papatayin niya ako”. Malayo siya sa idolong pinakaaasam ko sa aking puso. “Kapag hindi ko pinatay ang kanyang asawa. maliban sa isang kapangyarihang banyaga sa mga mortal (marahil ay demonyo o diyablo) ang nagtataboy sa akin sa makasalanang daan. “Mahal ko ba siyang talaga?” Nang Makita ko uli siya tatlong taon pagkaraan. Ang kanyang mukha na makapal na nakukulapulan ng matingkad na pulbos. Ngayo’y itinatanong kong muli sa aking sarili. Ito ang gawa ng isang hindi nakakaalam kung gaano kahamak ang kanyang kalaguyo. Nang Makita ko siya sa bagong paninging ito. Kasabay nito. sa aking karuwagan. Sa pagkakaupong magkaharap. hadil sa kasumpa-sumpang pangakong ito. wala nang paliwanag na dapat tangkain. gayunman. dapat mo ngang patayin si Wataru. Bilang pagbalik sa unang tanong na binitiwan ko. hindi ko maitatatwa ang inyong bintang . Hindi iyon basta panghihinayang na hindi ko nakilala ang kanyang katawan. minamahal kong mambabasa. “Mayroon siyang hambog na ideya tungkol sa kanyang asawa”. Gumuhit sa nag-iinit na utak ko ang iglap na pagkabigo at panghihilakbot – at oo. naisip ko. Sa pagkakataong iyon. Ang tanging naiisip ko bilang paliwanag ditto ay ginusto kong tagpian ang relasyon sa kasalukuyan. Isa pa. Lagpas ito. Kung gayo’y paano ko nagawang makipagtalik sa isang babaeng napakanipis ng pagkakabigkis ko? Una’y itinulak ako ng kakatwang kagustuhan na mapangibabawan ang dating hangarin ng puso ko. bulong ko sa tainga ni Kesa. Nang magkakaupo kaming magkaharap. kundi inangkin ko pa ang kanyang katawan na gaya ng pinapangarap ko. Pero may iba pang nag-uudyok sa akin na gawin iyon. Nang maupo ako sa tabi niya sa nabababanigang silid ng bahay ni Koromogawa.” Hindi lamang ako nasorpresa sa biglang pagsang-ayon niya. ginawa ko ang lahat ng paraan para Makita siya ng patago. ang lahat ay indikasyon ng kapangitan ng kanyang isip at katawan. Malamang na ang aking hangarin ay pinahina ng pangyayaring hindi na ako malinis. nakapanaig ako sa kanya na maisakatuparan naming dalawa ang pagpatay na hindi ko ginusto. para sa kapakanan ng babaeng hindi ko iniibig. alam kong mangyayari. Baliw na nga ako para gawin ang napakagarapal na mungkahing iyon. sa pagkakatingin ko sa kanyang walang luha pero umiiyak na mga mata. Inaamin ko agad kong nakitang imposible iyon sa saglit na bigla siyang tumitig sa akin. bulong ko. bilog. Marahil ay walang lalaking umarkila ng babae sa isang bahayputahan na magiging mas hamak pa sa akin ng mga sandaling iyon. sa puso ko’y nagkaroon ng bagong pagkamuhi sa kanya. desperadong naisip ko. Ano ito? Ano ang malaking kapangyarihang iyon na nagbubunsod sa akin. na gumigimbal sa akin. Nagbago na ang kanyang anyo. na para bang nakita niya ang laman ng aking puso.

Si Morito na patuloy sa paglalakad. kundi lang sa Pero ngayong hindi ko na nagawang umasa sa resonableng pangangatuwirang ito. Ang kabuktutan kong ito ay “hanggang noong araw na iyon” kaysa noong “tatlong maaari na rin sigurong palampasin. kaysa huli ay isinuko ko ang aking katawan. ewan ko. naka-tayo si hindi ba ako? – hindi ba ang isang babae’y isang nilalang Kesa. Pero nangyari. Iyon tulad ng ang sarili ko. Isang lalaki lang ang maaari kong mahalin. paulit-ulit kong patay. siya’y. nang magtaas ako ng hanggang kabila ng aking libingan ang pagsisisi. Oo. isang sulyap sa kanyang ba ako nagpaplanong ipaghiganti ang aking sarili laban mga mata at nakita ko ang aking kapangitan na sa pagkamuhi sa akin ng aking kalaguyo.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon inosenteng lalaki? Hindi ko masasabi. ay hindi na nagsalita pa. Mas matapat kung sasabihin nating impresyon sa mga tao. gaano kainam pang mamatay na tahimik na bumalot sa akin. Kapag nakita iyon ng aking asawa. Matapat kong sinasabing “noon lamang”. Ay. kung aasahan ko lang ko kasama ang aking tagapag-alaga. nagdadalamhati sapagkat nawalan ako ng dangal. hindi para hamak na mabuti pa ang nakasisindak na pagkabalisang sa aking asawa kundi para sa aking sarili. sa pagkakabilad ng Nang mga sandaling iyon ay disidido na akong mamatay. Pero posibleng… Hindi. Ang kalungkutan ng isang maunos na madaling-araw ay Pero ngayon. Dimatinding pagdadalamhati. Mamamatay dala ng paglalaho ng buwan na nakita ko sa aking ako. walang katapusang luha sa aking mga mata sa kabila ng Pero wala akong lakas na gantihan ang kanyang pagpagsisikap ko na huwag umiyak. Hindi ko nab a makakaya ang aking niya sa mga salita ko kung ano ang mangyayari kapag kalungkutan mula nang buong linaw na maipamukha sa hindi niya tinupad ang kanyang pangako. mukha. At ang 8 . Kaya mukhang akin ang aking kapangitan? Sinikap ko bang mailibing imposible na pagkatapos niyang mangako ng ganoon ay ang lahat sa hibang na sandaling iyon na sumubsob ako aatrasan niya iyon. Ang pag-awit ng isang balada ay pumailanlang sa gabi. Kinatatakutan ko siya. na akala mo’y walang Pinatutunayan ito ng isang sulyap sa kanyang mukha na problema. Noong araw na iyong Makita siya sa pagkukunwaring mamamatay ako sa aking asawa. marahil ay natunugan nandidiri sa akin. mamatay. tulad ng isang puta. walang ulo. nasa akin ang ako sa aking sarili. Nakangiti nang pilit. gayunpama’y sa akin ang kadiliman ng paglalaho ng buwan na nakita natatakoy siya sa akin. sa loob lamang ng isang iglap. buong nakatuon sa aking sarili at sa aking kahihiyan. Hindi lamang ako ibig. ang isip ko’y buungkahit isang yabag. Kapag hindi siya dumating… Araw-araw akong Pakaraa’y nakita ko ang larawan ng nakangiting mukha mabubuhay sa kahihiyan. Pagkarinig sa mga salitang ito. ibig kong sarili ko. nayanig. “Patayin natin si Wataru”. Umaasa ako sa buktot na takot na nga ba sa pagmamahal ko sa aking asawa kaya pinupukaw ng pagkamakasarili sa kanya. Ngatal sa kalungkutan. kaya maaaring nagbago ang isip niya. sumigla ako’t lumiwanag na tulad ng sinag ng buwan. hindi maaari. hindi ba ako inaliw ng mga salitang ito? Ay. walang karapatang mabuhay kundi wala ring karapatang Naglahong lahat ng pangarap at pangitain sa aking puso. Natandaan ko lang ang kanyang mahabang tinig na bumubulong. nakatalikod sa ilawan. sa kanyang nasasalamin sa kanyang isip. kakatwang nakadama ako ng sigla. lalaki sukdulang patayin niya ang sarili niyang asawa? Noon lamang pumasok sa isip ko ang aking Darating ba siya o hindi. pero walang marinig Hanggang sa mga oras nay ion. kahihiyan ko. Ipinagunita nito Kinasusuklaman ako’t pinandidirihan. Mamamatay ako. Pero paano pa maaaliw ang isang babae sa pumawi ng mahiwagang kislap na tulad sa mapulang sandaling matuklasan niya ang kapangitan ng kanyang liwanag ng buwan. para parusahan ang aking kalaguyo sa pananakit kamusmusan sa mga bisig ng aking tagapa-alaga. Kinasusuklaman ko siya. hindi lang ako nagpakulimlim sa isipan ko nang mga sandaling iyon. kung niya sa aking puso at para sa aking hinanakit sa ihahambing sa malamultong pagkalunos na pagdungis niya sa aking katawan. Umaasa ako sa kanyang ispiritung nagtatago sa ilalim ng aking kaligayahan. upang humayo at lumitaw. Malamang na nang sandaling maalala nalubog sa kahihiyan at kasamaan. Mahal ako ng aking asawa. Gabi. Lumulubog na ang buwan. Kahihiyan! Kahihiyan! makakahinga ako. Hindi ko masasabi. Kapag nagkagayon dadalhin ko huminto na ako sa pag-iyak. Gayunma’y kakailanganin kong manahimik at ikinagagalak ko ang aking desisyon. Dahil ng isang makamundong lalaki na nasusuklam at matalas ang pakiramdam niya. at nagpalamig sa aking puso sa pagkatao? Nagimbal ako. Ang isipan ng tao ay nasa dilim. Talaga. Nagsisindi ito ng apoy ng makamundong paghahangad. dama ko’y araw. Imposibleng asawa. Pinandidirihan ko siya. noong tatlong taon na ang nakakaraan ay may tiwala Dahil walang tapang na magpakamatay. IKALAWANG BAHAGI: Monologo ni Kesa kung ang sinag ng buwan ay matatawag na maliwanag. walang ilaw na makapagbibigay-liwanag. ay nilulukob na ako ng kahihiyan. at dumampi sa aking tainga ang kanyang bigote habang ako’y humihikbi. napakahamak ko nang nilalang! Hanggang pagbayaran ang pagkakasala kong pakikipagtalik sa iba. sa kanyang buhong na pagnanasa? masuyo at mapagmahal. at tumingala sa kanyang mukha para matagpuan Sigurado akong darating siya. Bakit hindi. ay iglap na nagpalaya sa lahat ng masamang maasa ako sa kanya. mamamatay ako para sa kanya? Hindi. hinsi ko siya iniisip. Natatakot siya sa akin. Pero nang na parang pipi. na para na ring mabuhay. Mula noong nakaraang ang kapangitan kong nasasalamin doon. at higit sa lahat. hindi silid ng bahay ng aking tiya. higit sa lahat ay nahihirapan ako’t nagdurusa dahil ako’y pinandidirihan tulad ng isang asong ketongin na kinasusuklaman at pinarurusahan. Kinausap niya ako nang pandidiri sa akin. dangal at tatapak-tapakan na lang. sa ilalim ng isang lampara. iyon ang aking pananalig. Tunog ba iyon ng hangin? Kapag sa kanyang dibdib? O itinutulak din ako ng kahiya-hiyang naiisip ko na ang mga dinaramdam ko mula noong araw paghahangad lang na gaya rin niya? Maisip ko lang iyon na iyon ay matatapos na sa wakes ngayong gabi. sa lang kahit sa pinakakahiya-hiyang paraan. Paano ako ng aking asawa. hindi ako makasisiguro sa kanya. hindi. Ano ang aking nagawa mula noon? Ang meron lang ako ay ang malabong ala-ala niyon na para bang isa iyong bagay sa malayong nakalipas. hiyang-hiya ako. sa bisig na lalaking hindi ko iniibig – sa mga bisig ipinangako na papatayin naming ang aking asawa. nagdalamhati. Ang pagkainis at kalungkutan ay naghatid ng hindi…. gumuhit sa isip ko ang plano. maaari ring dahil mahal ko siya. nag-iisip nang malalim at na nakadarama ng kaligayahan sa pag-ibig ng isang kagat-kagat ang manggas ng kanyang kimono. naglahong lahat ang aking kaligayahan. Dahil pagkamakasarili. sa aking buktot na hangaring makapag-iwan ng magandang kagandahan. Pero gayunpaman. Tiyak na ang bukas ay maghuhunos Lalo na noong ilayo ko ang aking sarili sa kanyang mga ng kanyang malamig na liwanag sa aking katawang bisig. Sa ilalim ng taon na nakaraan”. Mawawalan ako ng ko ang kanyang mukha.

wag mong ubusin lahat sa gamut. nyong bitbitin ang inyong sapatos hanggang sa king Inilagay ng kabataang lalaki ang baril sa kanyang tindahan at doon nyo isuot”. naglabas ng baril ang pagpapatuloy ng kabataang lalaki. “Dapat tindahan. at hindi pa ko nakakakita ng kagaya sap era. Hindi tayo liligaya habang an kayo sa pagtatampisaw sa putik. Hindi sasabihin niya. ang kanyang talino sa pagsasangkap sa isang Bilisan mo. Maraming tuntungan sa kawalang-hanggan. ptitikimin kita ng mga bala.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon lalaking iyon ay darating para patayin ako. pero nadarama niya na hindi AANHIN NINO ‘YAN? 9 . dahil handa niyang na raan ang cash ditto. kahit nagkukumagkag pang makapagpundar ng mas malaki isang ministro. pero kailangan ng iisipin mong nag-aalaga siya ng baka para doon!” tao ang lunas sa kanyang isip pati sa kaluluwa. kabiguan?” sabi ni Nai Phan. pero sasabihin nito sa nak: “Magdala ka rito ng kape mula sa tindahan ni Nai Phan. iyo na lahat.” Hindi nanginig si Nai Phan. Hindi mo kailangang malaman Khun Paen.” umubo siya nang “Ang saya-saya nilang tingnan. binata. na may kasama pang giginhawa agad ang pakiramdam mo. magagamot ng doctor ang katawan. “Lahat. At maiisip nila sa kanilang sarili: ako sa aking ina gaya ng sinabi mo. Mahilig siyang mamigay ng matamis sa mga bata binatang holdaper ay tila hindi magkalakas-loob na hipuin iyon. diyan kabataang lalaki. Mangyari pang dahilan “Tingnan mo. Ano ba ang buhay naghahanda na siyang magsara ng tindahan nang kundi magkahalong eksperimento. “Iabot mo ang salapi mo.” Pa gang maging magnanakaw kung maiiiwasan naman niya? Than Khun. makikinig si Nai Phan nang taimtim ang atensyon. Pagkatapos magpalabas. hindi rin dahil ginawa niyang bukodnakaaalam? Siguro’y may sakit ang iyong ina. Hindi ko kukunin ang pera kanyang maliit na silyang de-tiklop. Hindi ito ubo ko? Natatakot ako na mayroon akong TB. ay ganyan din ang gagawin kung pang kayamanan. na kilala sa eksaktong ikawalo gabi-gabi. ibibigay ko sayo dahil mukhang kailangang kailangan mo iyon. kahit sinong lalaki. hindi ng mga criminal. na malugod sarili. “Mas tagapamahala ng tindahan habang inaabot ang pera sa masarap matulog kaysa magpayaman nang mabilis”. pero kahit hindi buhay ang maaaring nakdepende sa pag-uwi mo na may nagging katangi-tangi ang nalalaman niya sa pagluluto. sir?”. Sa halip na sumagot. Pag maulan. Hindi nagtagal at narinig ang mahinang tunog ng isang nabuksang kandado.” ni Nai Phan. pero itinabi ko na ang aking baril. Lagi nyang binibigyan ang mga ito ng malinis na tubig para panghugas ng paa. na barilin ko ang aking sarili imbis na barilin ka.” pahintulutan ang kanyang mga parukyano sa walang Inilagay niya ang salapi sa mesa pero ang limitasyong pangungutang. estudyanteng dalagita: “Mga binibini. pauwi sa kani-kanilang bahay sa kalaliman ng Naupo ang kabataang holdaper. ay gusto ng isang masarap na kape. Hinipan ni Kesa ang ilawan. at bumaha sa loob ang maputlang sinag ng buwan. Kahit ang gaserang ito’y napakaliwanag para sa akin. Isa kang lalaking pero hindi pa rin kuntento sa yaman nila. pagkakamali’t mga mabilis na pumasok ang isang kabataang lalaki. maganda ang pangyayari. Pag pinatay kita. “Ito na lahat iyon. tulad ng isang masunuring bata. Marami siyang maglagay ng gatas. “narinig mo ba ang estranghero at itinapat iyon sa . mas madali kang yayaman. Pero bulsa. ako’y pinahihirapan ng aking mangingibig. “Bakit hindi mo kunin?” tanong ni Nai Phan. “Masama akong anak. bakit kita lolokohin? Alam kong hirap na ito lagi para magreklamo ang kanyang asawa. nang hindi naghahanap ng pera. Iyon ang tumula ng berso mula sa kwento nina Khun Chang at ginagawa ko gabi-gabi. wala nang espesyal don. ito pagbibigay na ginawa sag alit. hindi na rin masyadong nakapagtataka. Eto… lahat ng pera na mayroon ako ay nandito. may dalang baril ay hindi nakakikilala ng kapayapaan. Hindi Ang sagot na ito’y may pinupukaw sa puso ng mga nakakarinig na mas mayaman kaysa klay Nai Phan. dalang pera. isasara niya ang kanyang kanyang sinangag at kape at pagbubukas-palad. kaya bilisan mo na. “Anong maipaglilingkod ko sa inyo. Ang isang lalaking doughnut para kumpleto. Dalhin mo. Sino ang gusting matamis ay hindi ipinaghihirap ng pamilya. masarap na luto ng sinangag ang kanyang nagging iniisip kung mag-uuwi ka ng pera o hindi. Dalhin mo sa kanya ang perang ito. tanong “Hindi malakas ang katawan ko. “ibibigay ko sa iyo ang pera. Hirap tayong lahat sa mga araw na ito. Papadilim na at “Lahat ng tao’y nagkakamali. Kalmante siyang nakatayo at sabi niya sa tinig na parang nakikipag-usap Vilas Manwat lamang.puso niya. sasabihin ni Nai Phan sa mga ang puso niya’y naghihirap sa takot at pag-aalinlangan. Sinong ng saboy ng bituin. Ang mga taong naninirahan sa desperado. “Hindi pa kita gabi pagkaraan ng maghapong ginugol sa paghahabol nakita kailanman. at nag-iisa si Nai Phan. Kunin mo na at umuwi ka na agad.” sabi ng “Dapat kang magbukas at magsilbi sa gabi.” “Huwag kang magsalita na parang baliw”. Mas mabuti pa sila sa amin. pwede gating mga kamay ay nagsisikip sa mga sandata”. at pag napatay mo ko. alam mo. Itinaas niya ang mga kamay sa pagpupugay kay Nai Phan. sabi ng Masayang tatawa si Nai Phan at sasabihin. maraming araw na siyang hindi tumikim ng pagkain. kung anuman meron ka. Ngayo’y uuwi na ang kanyang asawa. Mukhang ang patayan ang uso sa mga panahong ito. Bumili ka Sa iskinita ding iyon ay naninirahan ang isang ng ilang mababangong bulaklak para sa iyong ina na lasenggo na hilig nang lumitaw sa kainan at mahilig mailalagay niya sa sagradong imahen sa bahay. hihingi ang lasenggo kung ano ang kabanalan o kung saan ito nananahan. kuntentong kausap mo. Pag hindi ko nakuha ang salapi. Sasabihin sa kanya ng mga kaibigan niya. Alam ko na puno ang mga bilangguan. nahihirapan na at sa amoy ng panganib. “Mula ngayon.” marahas na sabi ng kabataang lalaki.” asawa. isang mataas na opisyal na naninirahan sa Maaari ring nagkaatake ang iyong ama at kailangan mo may iskinita. pero hirap ka. pero hindi dahil sa Salin ni Lualhati Bautista baril mo. ay makakatanaw kay Nai Phan na nakahilig sa mong magsalita kailanman. siyang alagaan. Marahil. bagkus ay tulad ko.” iskinita. “ang dalawampung satang na halaga ng ako naniniwalang masama kang tao. Sapat na na makadama ka ng kapayapaan sa iyong ng isang libreng baso ng tsang may yelo. higit pa… kunin mo na. maganda ang negosyo. baka nga maraming taong naghihintay doon. tulad ng ibang lalaki. nagbabarilan ang mga tao arawaraw. Maniwala ka sa akin. Lahat sa kayamanan. siguro’y tangi ang sarili sa larangan ng pulitika o panitikan. Baka nakasalalay ditto ay buhay at Si Nai Phan ay isa sa mga sikat sa kapitbahayan.” ng perang ibinigay sa akin ng aking ina’y inubos ko sa Isang gabi ay nagpunta sa sinehan ang kanyang pag-inom. Iyon ang maunawaan ni Nai Phan. Hindi dahil isa siyang mananayaw na ang paa’y singgaan kamatayan. Malaya sa paghahangad ilang ulit bago nagpatuloy. Ay! – itabi mo ang iyong baril – namang ipinagkaloob ni Nai Phan. Hindi ko sasabihin sa mga pulis. Mga siyam magiging tanyag pa rin siya. Iyon ang langit.

ang katunaya’y ipinapalagay ng mag batangmapalad sila kung gising pa sila kung hindi ito umuuwing lasing at nang gugulpi ng kanilang ina.onse.at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ang ama. Sa loob ng maraming taon ay iniisip ko: “Sana’y makakita ako ng isang taong hindi pa nagging buktot kasabay ng kabuktutan ng mundo.Madalas 10 . tiyak na papatayin kita. Iyan ang tatak ng mababangis. Mangyari pa. Ang daigdig na ito ay punumpuno ng mga lalaki na gusting magpakita ng galit.Kahit na ang ina nila’y masayang nakiupo sa kanila at kumain ng kaunti. pasanin lang ako ng mundo.isang maliit na babae.dose anyos.R. Kung talagang gusto kong magtrabaho. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki. Naging isang miserableng nilikha na ako mula ng ako’y ipinanganak. Paalam. para magkaroon ako ng lakas para patuloy na mabuhay. Saan ako maaaring pumunta? Ano ang mga pinaniniwalaan ko? Hindi ko alam. kung paano sila tumawa at ngumiti Tumango si Nai Phan nang may pang-unawa. kung paano nila gugulin ang kanilang buhay. Hindi ako dapat mabuhay. Saan ka nakatira? Ano ang mga hilig mo? Ibig kong sabihin. dahil mayron akong ginagawang masama – Dapat talagang mamatay na ako agad-agad. Wala kundi barilan. pinarurumi at dinudungisan ng kasalanan ng tao. ang may-ari ng tindahan. Uuwi na ako ngayon. Alam niya kung paano magmahal ng iba. Avena Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. pero ang buhay nila’y lagging gagambalahin ng katotohanan na ang mga kaaway nila’y maaaring sumalakay sa kanila nang wala silang kahandaan.” Hinimas ng kabataang lalaki ang kanyang baba at masusing naningkit ang mga mata kay Nai Phan.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon dapat sa kin sa palagay ko. Walang kahulugan. Pa gang tao ay walang panahon para umawit. Pero umayaw na ako. at paalam.at ngayo’y hindi na nag-uuwi ng pagkain ang ama. Kailangang-kailangan niya ng bagong pansala ng kape. otso anyos. Wala silang panahon para panoorin ang paglubog ng araw o para umawit. naalala niya. sa palagay ko’y maaari akong humanap ng Gawain.tiyak na walang pagkain.Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan-minsa’y inuuwi ng ama malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay . nakawan.” “Hindi mo kailangang umalis kaagad. para bisitahin ang pinakabago niyang pag-aari. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado at masya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin. sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat. at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. ayokong tumanggap ng kahit na anong pabor mula sa kanila. mabuti pang nagging kuliglig na lamang o isang mynah”. ang tingin ko’y pananagutan ng lahat ang mga kamalasan ko. “Hindi ko alam kung saan ako pupunta ngayon. Ngayo’y nakatagpo ako ng isang taong ganoon. Pero hindi ko ganap na pinananaligan iyon dahil wala pa akong nakitang gan’on. pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kangina pa aali-aligid sa mesa. kundi isang tunay na taong nilalang.Kung umuuwi itong pagsigaw-sigaw at padabugdabog.May dalawang lalaki. Minsan.lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa. Naiisip ko lagi na kahit pa nawawalan na ng pag-asa ang mundo at lumulubog na sa kailaliman. idinugtong nito: “Babalik ako para Makita ka uli. para mapaniwalaan ko na may natitira pang kabutihan. kung paano nila mahalin at purihin ang isa’t isa. wala siyang iginagalang kundi ang baril. “Sana’y kunin mo ito. Pero nasusuklam akong Makita ang sangkatauhan.at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina upang tiyakin may parte rin ang maliliit. ANG AMA Salin ni M. Iniabot niya iyon sa may-ari ng tindahan. sa isip ko.Ang totoo. Ang buong mundo’y parang hungkag. na lagging bumubulalas na bulok na raw ang sibilisasyon at moralidad.” Nawala sa dilim ang estranghero. walang anupaman na mapangangapitan o maigagalang ng tao.Sa kabila niyo’y umaasa pa rin sila. matatapang ang mga ito kahit na payat. pero wag mo nang ipapakita uli sa akin ang baril.at isang dos anyos na paslit pa. Umindig na siya para umalis at pagkaraan. Ngumiti ng masaya ang holdaper at kumakaway ng pamamaalam.naninipat ang mga matangtitingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tale sa mga daliri nito. Salamat. Hindi ako naniniwala na dahil daan-daan o libu-libo lang ang napasama. Dumito ka muna sandali at mag-usap tayo. hindi ko na kamumuhian ulit ang daigdig. gano’n na rin ang dapat gawin ng lahat ng tao. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo ang nagpapamaga ng ilang araw sa labi.” “Kaya mo ba akong paniwalaan? Hindi ako interesado sa kahit ano. dalawang lingo. Hindi ko na ito kailangan. may matitira pa rin kahit isang tao na hindi tao dahil ganon ang itsura niya.Kundi sa pakikialam ng ina na magbigyan ng kaniya-kanyang parte ang lahat-kahit ito’y sansubo lang ng masarap na pagkain. Wala ka nang dapat ibigay. kung paano mapagwawagian ang paggalang ng ibang tao. Ang mga bandido’y maaaring mabuhay sa kanilang baril. Bakit pa? Alam na alam ko na kung ano ang laman nila. Sinumang lalaki na magdala ng baril ay walang awa o paggalang sa iba.at ang mga bata’y magsisiksikan. “lahat ng tao’y ganun ang pakiramdam paminsanminsan. Yumuko si Nai Phan. sa isa pa – hindi ako nagtatagal kahit saan. Iniisip niya na bukas ay ipagbibili niya iyon. inilabas niya ang baril. Ayokong makisalamuha sa mga tao.” “Nagbabasa ka ban g libro?” “Dati.katulad ng iba. Mukhang walang ano pa man sa mundong ito na karapat-dapat paniwalaan.para sa sarili lang nya ang iniuuwing pagkain ng ama. Sawang sawa na ako sa lahat. “Swerte mo na hindi ka nagpakita ng anumang takot o galit ng pagbantaan kita ng baril. Kinasusuklaman ko ang paraan ng pakikipag-usap ng tao sa isa’t isa.at isang babae.kambal.na nuwebe anyos. Ni hindi na ako nagbabasa ng dyaryo ngayon. patayan! Binabago nila ang mga lugar at mga pangalan. mga lalaking marurumi ang isip. ano ang mga pinaniniwalaan mo? Walang pag-asang umiling ang kabataang lalaki. Alam ko na ngayon na hindi ako naparito dahil sap era kundi para patunayan sa sarili ko na tama ang aking paniniwala. Natuklasan ko sa wakas ang uri ng buhay na gusto kong tuntunin. pero ganu’t ganun din ang istorya. Anim lahat ang mga bata.” Maukhang nagging mas masigla na ang estranghero. Yan ang kaaway ng isang malinis na buhay. Mananatili ako ng isang lingo sa isang trabaho.ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan.takot na anomang ingay na gawa nila ay makainis sa ama atumaakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Gusto kitang makilala. Hindi ako nagtitiwala kahit kanino. Pero hindi na maulit ang masayang okasyong iyon. Ibinigay mo sa akin ang lahat ng hinahangad ko. hindi nakapagtataka na hindi ko gusto ang aking mga kapwa-tao.

Dumating tio sa libingan sa tabing gulod.pero tunay na mahal niya ang bata. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama timpla dahil nasisante sa kanyang trabaho sa lagarian.Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kanyang amo sa asawa na kiming iniabot naman nito agad sa kanya. Mula sa kanyang awa sa sarili aybumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata. pero sa natira sa kanilang nailigtas. Napagagalitan naman siya sa pagod na boses.May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob.Pagkatapos ay haharapin nito sa kabuuan. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kanyang hinituan.kung saan ito nanatiling walang kagalaw-galaw. Sa ibang mga gabi. Binilang niya ang papel-de-bangko. Lumuhod ito at dinukot ang mga laman ng supot na dahan-dahang inilapag sa puntod habang pahikbing nagsalita.Pero ang naka-kainis talaga ay ang kanyang halinghing.Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at itoy nakakabulahaw. Nalungkot sila. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon.para sa kapakanan ng kanyang asawa at mga anak. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi.Ang dahila’y si Mui Mui. naninikit sa katawan ang basing kamisadentro. Ngayo’y naging napakalawak ang kanyang awa sa sarili bilang isang malupit na inulilang ama na ipinaglalamay ang wala sa panahong pagkamatay ng kanyang dugo at laman. Ilan sa taganayon na nakakatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahabang halinghing at di mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayon binalahan nilang papaluhin ito. Pero pagkaraan ng dalawang araw. Sa karaniwang pagkakataon. Inip nilang lumabas ito ng kanyang kuwarto.ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakanguso mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto. walang maiaalay sayo ang iyong ama kundi ang mga ito. may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. iyon ay tumatagal ng ilang oras. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. ay nagsimulang humagulgol.Ang balita tungkol sa malungkot niya kinahinatnan ay madaling nakarating sa kanyang ama. at silay magtatanong kung ano ang ginagawa nito . Uhugin. kaya’t madalamhati siyang nagtatawag. nagsalu-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang di nila mararanasang muli.ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling-libangin.Isang Nagdaraan 11 .”Maaring lasenggo nga siya at iresponsable. Sinundan nila ito ng tingin. kaya’t mahihiya iyong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila.Sabi ng pinakamatandang lalaki’y biskwit.pero iyon ba’y kahon ng mga tsokolate?Tumingin silang mabuti. “kaawa –awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!” Nakita niya ito sa kanyang libingan sa tabi ng gulod-payat.at malakas na bulalas at pagungol mula sa kanilang ama. habang nagmamasid sa pinagkublihang mga halaman ang mga bata. nakakita na siyang maraming kahong tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. si Mui Mui ay namatay. Mayroong supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit.dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. ito ay nagbigay. Pinilit siyang aluhin ng mga kapitbahay.at kung hindi pa iyon himinto.tulad ng nararapat. maputla at napakaliit-at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Kikuichi. Pinagmasdan siya ng mga bata. ay ang sanhi ng kanyang kabuwisitan. Di nagtagal ay lumabas ito. Isa man dito ay hindi niya gagastahin sa alak.ito ay mahilig mag tuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kanyang mga binti. nakapagpalit na ng damit. tanong nila.at dumiretso sa mesa.na noon di’y nagdisisyong kunin siya uli. o namamaluktot ng paghiga sa banig kasama ang ibang mga bata. “Pinakamamahal kong anak. Hindi na kailanman.isang matigas ang loob pero mabait na tao.at ang apat ay sumunod ng malayu-layo sa ama. ito’y tatayo lalapit sa bata at hahampasin iyon ng buong lakas. Mayroong siyang naisip. Pagkuwa’y umalis na ito.dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer.na malakas siyang irereklamo sa ina.napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa. Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kanyang mga luha at saka tumayo.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon na mapasok ang mukha ng kanilang ina. masaya na sila ano man ang laman niyon. Inilapag nito ang dala sa mesa. PLOP ! CLICK! Ni Dobu Kacchiri Mga Tuhan: Koto.habang siya ay naka-upo sa bangko sa isang sulok ng bahay. Nang Makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pag kamatay ng kanyang anak. Mula ngayon. Madilim na ang langit at maitim na ang ulap na nagbabantang mapunit anumang saglit.otso anyos at sakitin at palahilinghing na parang kunting. Naiwan itong nakaluhod kahit na bumagsak na ang ulan. Saan kaya ito pupunta.Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. ang kangina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman.y’ong katulad ng minsa’y ibinigay sa kanila ni Lau Soh.na di-makatulog. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay. magiging mabuti na siyang ama. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Papunta ito sa bayan. pero sa gabing naroon ang ama. Dala ng kagandahang-loob.bumalik ang ama.Walang pasensya sa kanya ang pinakamatandang lalaki at babae. sana’y tanggapin mo ito.ay madalas kainisan ng ama.na nag-iiwan ng mapula-pulang mga paste.Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita. Mahaba at matinis.na ang iba’y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong-bulong. Kapag umuuwi ang ama na mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati.Walang anuano. puno ng awa sa sarili.doon sa tabi ng gulod.pero ngayo’y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. Nag pumilit na sumama ang kambal.Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata inaasahang gulo. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang kamay sa pinag-iinteresang yaman. Sa isang iglap.kawasa. gayong paulit-ulit siyang pinagbabawalan ng ina.at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga.” Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak.kundi isang uri nng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa.tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa bahay. Pagkalipas ng isang oras.nagbulungan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama.hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina. Kaya’t nagtalo at nanghula ang mga bata.at ang ina lamang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo. pangiwi-ngiwi. Ang kambal ay nagkasiya sa pandidilat at pagngisi sa pananabik. Nagtalo ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. “Tignan natin kung saan siya pupunta”. madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman nasa wari’y kanila na sana. na nakatira doon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng Nanay. Nangulekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di.kalakip ang munting abuloy{na minabuti nitong iabot sa asawang lalaki imbis nasa lalaki mismo. takot na hipuin ang yaman na walang senyas mula sa ama.iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghin si Mui.

Ekselenteng ideya. KIKUICHI: Napakabuti mo ngang talata.hindi na kailangan. Ano itong nakikita ko? Dalawang bulag ang nagbabalak lumusong sa dagat? Paano kaya nila magagawa ‘yon? Titigil muna ako rito at panonoorin sila pasumandali.nakahanda na ako.pero wala akong alam na nabibigkas ito nang mainam.Pero kailangang maghanda na muna tayo. KOTO: Kailangan nating tawirin ito.baka maaksidente pa tayo.Hindi mo pa ako nabubuhat.Hayaan niyo nang buhatin ko kayo. imumungkahi ko nga sana sa iyo.(Papatong siya sa likod ni Kikuichi).Ihanda mo na rin ang sarili mo.at nauwi sa isang malaking giyera.Maghanda ka ng sake. Di bale. KOTO: Bakit? KIKUICHI: Bubuhatin ko na kayo sa likod ko.dapat lang na ilang ulit tayong magbiyahe. tatanawin kong malaking utang-na-loob. KOTO: Hindi. Dahil hindi ka rin nakakakita.at ang iba nama’y talampakan. Ngayon tatawagin ko si Kikuichi para konsultahin siya. KIKUICHI: Sige: Ayan.isa pa lang tumawid. Sinusubukan nila ang lalim ng dagat sa pamamagitan ng paghagis ng bato. KIKUICHI: Gaya ng sabi mo. Ako ang magpapabuhat patawid sa dagat. KIKUICHI: Sadyang kay buti mo.ang Daming oras na nakabitin sa kamay ko.Nariyan ba Si Kiuichi? KIKUICHI: Nariyan na! KOTO: Nasaan ka? KIKUICH: Heto na ‘ko.Sumunod ka sa ‘kin. KOTO: “Umabot sa krisis ang labanan sa Ichi no Tani. Maghawakan na lang tayo sa isat isa saka lumakad nang painut-inot.at natutuwa ako’t wala ring disgrasya. KOTO: Lalakad na ako nang painut-inot.Ay.Madali ka’t buhatin mo na ako agad.Ki-ku-i-chi!Nasaan ka? KIUICHI: Na-ri-to a-ko! KOTO: Bakit di mo pa ako buhatin patawid? KIKUICHI: Pero kabubuhat ko lang sa inyo.Tuwang-tuwa ako. kapag nararamdaman mong gusto mong magbiyahe. KOTO: Ano pang hinihintay natin kung ganoon. KOTO: Nasa labas na tayo ng nayon. KOTO: Kapag nasa kapatagan ako.at nagsisugod ang mga mandirigma ng Genji-silang sabik sa kabantugan.CLICK! KOTO: Mababaw doon. KOTO: Kung gayon. KIKUICHI.Ang lungkot ditto. KIKUICHI: Pero ito ang pagkakataon ko para makatulong sa inyo.Kailangang mabuhat ko kayo sa aking likuran. KIKUICHI: Malalim na malalim doon.Halika na! KIKUICHI: Pero Amo. Pra na rin sa kabutihan ng aking kaluluwa. Dahil matagal na rin naman akong hindi nakalalabas ng bahay. KOTO: Halika’t pumunta tayo doon sa malayulayo.tulungan ninyo ako.Kung maituturo mo sa akin.” gagawin kitang isang “Koto”. KIKUICHI: Humawak kayong mabuti. KIKUICHI: Sige. kailangan kong magmadali.saklolo. Malalim doon. Ayan.Masuwerte talaga akong aso.naghagis ulit ako.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon KOTO: Isa akong Koto na nakatira sa pook na ito.Siguro’y malapit tayo sa dagat? KIKUICHI: Oo nga.Gusto kong magbiyahe at nang makapagmasid naman ng mga Tanawin.Parang mga trigong nagbagsakan sa harap ng mga armaspnadigma.makikinig ako.Sa gitna ng nakakukuliling mga daing at pananangis pilit pinaglalapat ang kanilang mga sugatang talampakan sa duguang baba.Kalunus-lunos na pagdanak ng dugo!Walang katapusang kaguluhan!Putol ang baba ng ilan. KOTO: Makinig ka! Noon ko pa gusting sabihin sa iyo na hindi sa habambuhay ka na lamang umaawit ng mga maiikling awit o bumibigkas ng mga kwento.Masuwerte na lang at ikaw mismo ang nagbukas tungkol diyan. Umayaw na yata. KIKUICHI: Hindi ko maintindihan ito.Ngayon sisimulan ko nang magpainut-inot sa dagat.Marahil nasa gitna tayo ng bukirin. HUwag kang magalaw. KIKUICHI: Sige lang. KOTO: Ano Kikuichi?Nakahanda ka nab a? Walang sumasagot?Hindi ko ito maintindihan. ang sugatang baba sa duguang talampakan.Kaya kailangang pag. KIKUICHI: Basta mag-iingat ka at huwag kang masyadong magalaw.Pero ang pagbibiyahe sa bagong lugar ang nakapagpapagaan ng pakiramdam bukod pa sa kasayahang nalalasap mo. KOTO: Ano ‘yon? Nakakarinig ako ng alon ng tubig. KOTO: Halika! Maghagis ka ng bato para matantiya natin angg lalim ng dagat. lumakad na tayo nang painutinot.aralan mo itong mabuti.at inaasahan kong tuturuan mo akong muli. Ang hayop na ‘yon mag.naghagis na ako.Basta sumunod ka sa akin. NAGDARAAN: Mautak ang mga bulag na ‘yon. kahabag-habag na tanawin!Tatlo o apat na raang mga mandirigma ang nagkalat sa kapatagan…” KIKUICHI: Kagila-gilalas palang talaga ang epikong ‘yan. KOTO: Subukan mo sa ibang direksyon.Sige. KOTO: Naku. KOTO: Ituturo ko kung ganoon.teka muna sandal. Wala rin lang tao sa paligid.Hindi ko inaasahan ang suwerteng ito. NAGDARAAN: (Sa mga manonood).tatawid na lang uli ako. Sana naman hindi masyadong malalim.Nagawa ko ito nang walang kahirap-hirap. pakiramdam ko’y dagat nga ‘yon. KIKUICHI: Nasa gitna nga tayo ng bukirin.Mukhang napakalalim ditto. parang lumalawak ang aking puso at gumagaan ang pakiramdam ko.bibigkasin ko sa iyo ang isang berso.sige. Nakahanda na. KIKUICHI:IInsayuhin kong mabuti.Natalo ang mga dakilang Heike.papaya akong buhatin mo ako. KIKUICHI: Pero kaya nga ako naririto para pagsilbihan kayo. Nagagalak akong marinig. KIKUICHI. huwag na. Dahil mapilit ka.sumusunod ako!.Amo. KOTO: Kabubuhat lang sa ‘kin? Pero naghahanda pa lang ako.Bakit di mo ensayuhin ang “Labanan sa Heike”.opo. KOTO: Opo.Kumapit na kayo sa likod ko.PLOP! KOTO.. KOTO: O sige. KIKUICHI: (Magmamadaling tumawid sa pinanggalingan)Kailan kayo tumawid na muli rito Amo? KOTO: Kailan? Aba’t walanghiya ‘tong taong ‘to.Ano sa tingin mo? KIKUICHI: Sa totoo lang. Wala naman sa palagay kong mag-iisip na para tayong gago. KOTO: May mahalaga akong kailangan sa iyo. Anong dapat nating gawin? NAGDARAAN: (Sa mga manonood) Dito lang ako nakatira. KOTO: Sakali’t maitalaga ako sa posisyon ng “Kengyo. NAGDARAAN: Nakakaaliw pagmasdan ang kawawang mga bulag! 12 . KOTO: Maraming bumibigkas ng Heike.Ang lalim naman nito!Naku. KOTO: Ano sa palagay mo? Magtatawanan siguro ang mga taong makakikita sa dalawang paris natin na namamasyal at nagmamasid sa mga tanawin.Makabubuti iyon sa inyo.ang pamosong epiko? KIKUICHI: Gusto ko nga sanangg hingin ang tulong mo tungkol diyan. Kaya.Ayan nakarating na ako sa kabila. KIKUICHI:Salamat.Dahil may lalakarin ako sa kabila ng bundok.kasiya-siya ang magbiyahe.

Mahina niyang sinabi. . KOTO: Eto na.Santosantito! KOTO: Huwag sandal lang matapos mo akong bugbugin.lulutuin pa ang mga gulay. “Inay.Hindi sinasadya’y nahipo niya ang namamagang bahagi ng noo.Glug!glug!.aber? Sino.Ni hindi nakaturo sa direksyon ninyo ang mga kamay ko. KIKUICHI: Ano’ng sabi ninyo?BUgbugin? KOTO: Sinaktan mo na ako! KIKUICHI: Itinatabi ko lang ang bote ng sake.Tagayan mo ako.tama na!Huwag ninyong abusuhin ang inosenteng tulad ko.Hawak ko na kayo ngayon. KIKUICHI:Ipagpaumanhinninyo. KOTO: Nasa binti mo? Kaninong mga kamay ang sumuntok sa akin? KIKUICHI: Aray. Payat siya at maliit.ano ba? Bakit mo ba ako sinasaktan? KIKUICHI: Nasa binti ko ang mga kamay ko.aray ko!Kikuichi.kagagalitan at bubugbugin na naman tayo ni Itay. Pag-aawayin ko sila.pero natalisod ako. KIKUICHI: Sigurado.Tagayan mo akong ulit.ngayon naman may gana ka pang bugbugin ako.Bigla siyang kinabahan.Nagpapanggap lang pala kayong mabait.ipagpaumanhin ninyo! Wala na pong natira. Halatanmg napalo siya ng isang matigas na bagay kamakailan lamang. KOTO: Ano? Ni isang patak wala nang natira? NAGDARAAN:(Sa mga manonood) Talagang nakakaaliw ito.sino pa? KOTO:Aray. Paiikutin ko sila sa ibat ibang pakana. Talaga naming nag-iingat ako.tama na.kasi sinosolo mo’ng pag-inom. Kailangang makaalis na ako habang may araw pa.Heto.Kikuichi? Bakit di mo ako tinatagayan? KIKUICHI: Pero katatagay ko lang po’t binigay ko sa inyo. Patutuyuin ko kayo. Bakit ko naman sosolohin ito nang hindi inuuna ang amok o?Mali ang akusasyon ninyo sa akin. Glug.May pangit at nangingitim na bukol sa kanyang noo.aray ko!Aba’t sobra na ito.nakatayo na si Ah Yue sa isang bangkito at isa-isang isinasampay ang mga damit sa alambre. KOTO: Ano? Abusuhin? KIKUICHI: Ano pa nga bang ginagawa ninyo? KOTO: Ni hindi nga dumadapo ang mga kamay ko sa iyo. Nang dumilat si Lian-Chiao.BIgla iyong pumihit. KIKUICHI: Di dumadapo?Kung gayo’y sinong nanununtok sa akin? KOTO: Aray. KOTO: Giniginaw na’ko.Napakasarap ng sake. KOTO: Tama na ‘yan. May nangyari bas a sake? KIKUICHI: Anong sabi n’yo? Ah.”Si Ah Yue iyon na mas matanda kay Sian-Liao nang mga tatlo o apat na taon.gusting mawala ang mga bituing nakahihilo. Hindi kita patatakasin lintik ka! KIKUICHI: Bakit mo ako sinasaktan? SILANG DALAWA: A-a-a-ray! KIKUICHI: Ikinahihiya ko kayo Amo. KIKUICHI: Nagtatagay nap o ako..Heto.Tumango lamang siya.Dahil mataas ang alambre.Habang minamasdan ang maliit na katawan niyon at ang alanganing paraan ng pagsasampay ng mga damit sa alambre. Nang makitang tapos nang maglaba ang ina. KOTO: Nauunawaan kong aksidente ang nangyari. KIKUICHI: Sige po. hindi nadisgrasya.”Ah Yue. Magtatagay uli ako.Sandali siyang napapikit nang maramdamang tila may mga bituing lumilipad sa harap niya.mabilis siyang tumakbo para kunin ang mga labada at isampay sa alambreng nakatali sa dalawang poste sa loob ng kubong walang dingding. Kamuhi-muhi kang tarantado ka.Medyo nakangiwi ang kanyang mga labi.sabi? KIKUICHI: Aray. hulihin n’yo!Huwag n’yo siyang patatakasin! TAHANAN NG ISANG SUGAROL Salin ni: Rustica Carpio Ang maputing ulap sa maaliwalas na langit ay matingkad na nakukulayan.di po ba? KOTO: O.Nakadalawa nap o kayo ng tagay.mga bientesingko anyos at nakasuot ng kupas na asul na samfu.at wala tayong magagawa roon.Mabilis na pupunta sa kanluran ang lumulubog na araw.Kapag walangnakain pag-uwi ang asawa niyang sugarol. Tumahip 13 . nakatayo pa rin at nakapikit-nagpipilit na mabawi ang lakas.aray kop o! Inaakusahan n’yo na nga ako ng kung anu-anong hindi ko naman ginagawa.mag-ingat ka.dinadaya mo ‘ko at pinalalabas mo na iniinom ko’ng tinatagay mo nangg di mo alam.Amo.!” Nakapukaw kay Lian-Chiao ang huling sinabi niyon. KOTO: Iyon din ang akala ko. Si Siao-lan. Hindi sianagot ni Lian-Chiao si Ah Yue.Delikado pa ang manatili rito.wala pa rin ang baso ko. bakit hindi mo pa ako tinatagayan? KIKUICHI: Pero katatagay ko lamang po ng isang punong baso paa sa inyo.pupunuin ko na ang baso. KIKUICHI: Pwede po ba?Salamat sa kabaitan ninyo.! NAGDARAAN: Nakakatuwa talaga ito. Patawarin ninyo ako.Ni isang patak di mo man lang ako pinatikim.parang bahaghari.ang anak niyang babae na tatlong taong gulang.pero ni isang patak. KIKUICHI: Talagang hindi ko maintindihan ito. KOTO: Nauubos nang pasensiya ko.Matapos mo akong agawan ng inumin. Kaya nga ba tumanggi akong pabuhat sa iyo noong una pa.Uminom ka rin nang kaunti. Pero. hindi ganyang magsalita ang amok o.Bang!Bangg! KOTO: Ara.Baka ka mahulog!” “Opo!” sagot ni Ah Yue.Wala bang ibang tao rito? Hulihin n’yo siya. NAGDARAAN: (Sa mga manonood) Ang sarap nito! KOTO: Ano na. KOTO: Akala ko nga.ay hubad na nakaupo sa tabi ng palanggana at naglalaro ng tubig. tiyak na may mangyayari. Nagdidilig siya ng mga gulay na Chai-sim sa kabilang gilid.glug! NAGDARAAN ( Sa mga manonood) Aba’t may kasunod pa!Walang kasingsarap ang sakeng ito.luto nab a ang hapunan?Kung hindi. tapos na po ba kayong maglaba?Ako na ang magsasampay. KOTO:A. KOTO: Tama nay an.Pero. KIKUICHI: Naku. Mdaling mapansing nadadalantao siya at malapit nang manganak.kailangang tumingkayad siya tumingala. Amo. nangangmbang tumingin at nagtanong. KOTO: Aba’t talaga bang ginagalit mo ‘ko?Hindi ka lang gago.ngayon naman sinasaktan n’yo pa ako. “Inay. NAGDARAAN: Aba’t may isa pa pala akong suwerte.mabagal na tumayo si LIan-Chiao sa tabi ng balon.pero wala ni isang patak ang baso ko.biglang nahabag si Lian-Chiao. KIKUICHI: Gusto ko po sana.ano ka ba? KIKUICHI: Aray kop o.Akong iinom noon.ang bote ng sake. Dahil tapos nang maglaba. Malaki ang kanyang tiyan. Basang-bas na ako. KIKUICHI: Hindi nakatutuk? Sinong nanakit sa akin? Magsalita kayo.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon KOTO: Nakakapanggalit itong nangyayari sa atin.hindi pala? At sino pang mananakit sa akin. teka!Aba’t tinutuluyan na nilang magsuntukan.Mawawala rin ang ginaw ko pag nainom ko na ito.tatakbuhan mo ako.Kahit mayroon pang kaning lamig na natira sa pananghalian.Bakit binubugbog ninyo ang isang walang kasalananang katulad ko? KOTO: Aba’t ni hindi nga nakatutuk sa iyo ang mga kamay ko.

sa kasabikang magkaroon ng mainam na buhay pagtanda niya.ikinakalat sa lahat ng lugar./Kahit na pagod siya at mabigat na ang mga mata pagkatapos ng maghapong patatrabaho. Humigop siya ng kaunting tsa at pagkatapos ay. Di kaginsa-ginsa’y isang tinig na tila tunog ng basag na kampana ang nagbuhat sa labas ng pinto:”Ah Yue!Hindi ka ba natatakot mahulog diyan?Ang taas ng naakyat mo.Lalong pumula ang mga mata niyang dati nang namumula.Kung hindi niya ihahanda agad ang mga kailangan. Nakatayo sa gitna ng bahay si Lian-chiao.” Minasdan ni Lian-chiao ang malaki niyang tiyan. Hindi sila nagkalakas-loob na magsalita. dinidilaan ang mga labi at tinitingnan ang nakatatandang kapatid na nakatayo pa rin sa kuwadradong bangko sa labas.ay larawan ng isang tunay na manghihithit ng opyo: payat at matangkad.”Natalo ako ng biente dolyar ngayong hapon sa Hsiang Chi Coffee Shop. at bunutin ang ligaw na damo. nakabuka ang medyo laylay na bibig.ibinubuhos ang isang kaldero ng kumukulong tubig sa isang balde na kauuwi lamang niya.hiniwa ang mga gulay.isang parang-kawayang lalaki ang pumasok sa bahay at sandaling tumayo.Noong umaga’y nanguha siya ng kahoy na panggatong at namitas ng ta-feng-ho. Ang pugon ay yari sa luwad at may mga gatla na sa ibat ibang bahagi. Bahagyang nanginginig ang kanyang mga kamay habang hinuhugasan ang inasnang isda.nang bumangon siya para maghanda ng almusal.Kabisado na nila angg nagyayari.. at sa hubad na si Siao-lan na naglalakad sa kanyang likuran.at marahas na nagtanong. Nagdudumali siyang naligo sa tabi ng balon at pagkatapos ay tinulungan si SIao-lan sa paglilinis ng katawan nito.”Walang lakas ng loob si Lian-chiao na tumingala man lamang.Sa tabi ng pugon ay may maliit na lalagyan ng panggatong. at nagkakandautal na ama.may miitim na ngipin at namumulang mga mata.Kung hindi ay bubugbugin siya ng kanyang asawa kapag nagging masama ang ani. Nagtago sa isang sulok ng bahay ang dalawang bata. Masakit pa nga ang kanyang noo dahil sa suntok nito dalawang araw na ang nakararaan dahil nagkamali siyang sagutin iyon.Tumulong si Siao-lan at may dalang isa o dalawang piraso tuwing papasok.Wala kanga lam kundi kumain!”Walang tigil sa pagmumura sa asawa si Li Hua habang ang babae’y pupunta sa banyo.”pwe!”lumura sa lupa.Sa lahat ng mga taong patay na o buhay pa.Kailangang bumili ako ng ilang itlong para lutuin sa luya at ala. kinuha ni Li Hua ang lalagyan ng tsa. ngunit hindi siya puwedeng magbago ng kilos. baka natalo na naman sa sugal si LiHua.”Lintik!Gabi na’y hindi pa luto ang hapunan. ang mangkok at chopsticks.nanginginig sa takot. Masyadong mahina at mabab ang kanyang boses. at nakangiwi ang maputlang mukha.nilinis ang mga kawali at iba pang kasangkapan sa kusin. Ang buong bahay ay napuno ng bango ng nilulutong gulay.sino ang tutulong sa kanya? Bukod sa Gawain sa bahay. at laban 14 . gising na gising pa rin ang kanyang isip. Halos kasimbilis ng kidlat. Inilagay niya sa isang plato ang pinipritong talbos ng kamote at naglagay pa ng ilang patak na langis sa kawali. mabilis na ibinaba ni Lian-chiao. sa dalawang umuugang bald eng tubig sa pingga. Pagod na Lian-chiao sa walang tigil na pagtatrabaho.Pinuno niya ang dalawang bald eng tubig at kinarga ang mga ito sa pingga pauwi. ha?Gusto mo na bang dalawing ang hari ng kadiliman?” “Itay…nagsasampay lang ako…”kiming sagot ni Ah Yue. Walang makasisisi sa kanya.biglang nagtaas ng kilay si Li Hua.natitigilan at hindi makakilos. “Sssst…”Inilagay niya sa kawali ang mga dahon ng kamote. Abala sa Gawain si Lian-chiao. Pagkatapos ng binuhat iyon nang dalawang kamay sa luma at sira-sirang banyo.Matapos nakapamaywang na sigawan ang bawat isa. Sumagitsit sa kawali ang inasnang isada dahil sa init mantika.ihahanda ko na…” Mabilis niyang itinabi ang siyansi.maliban sa sandaling pahinga noong tanghalian. At ang masama pa.Yukungyuko siya dahil sa bigat ng bigat ng tubig. Inakalang aalis na naman ang lalaki. Humakbangg ang mahahaba niyang binti at lumabas ang tila-kawayan niyang katawan.”Handan a ba ang tubig na pampaligo?” “Ihahanda ko na ang tubig.isang damong panggamot na gagamitin niyang pampaligo ng pagkapanganak. Ang mga lumipas na pangyayari ay parang ulap sa bundok na mabagal na pumapailanglang sa lambak.Wala na iyong laman.”Ama ni Ah Yue. Hindi siya naglakas-loob na tumutol sa ingay ng kanyang asawa. nagsimula na siyang maghubad.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon ang kanyang noo. Mahangin at maginaw nang gabing iyon.kailangan niyang lagyan ng pataba ang mga gulay at pipino na nakatanim sa gilid ng bahay.Mula ala-sais ng umaga. Nakaupo si Siao-lan sa loob ng bahay.pinakulo ang tubig.palinga-linga. Mabilis niyang sinindihan ang apoy sa pugon.pinag-asawa nito ang tila bulaklak na anak niya-si Lian-chiao na kise anyos pa lamang noon.aalis ka na naman?Ako’y…” “Ano? Hindi ako aalis?”Napakalakas ng boses ni Li Hua.Umalis ka ba para hanapin ang kalaguyo mo?” “Sandali na lang…maluluto na…Ipiprito ko na lang ang inasnang isada.naaanod-kasinggaan ng usok. Ibinuka niya ang bibig.Naglalakbay ang kanyang isip.hindi na siya natigil sa paggawa hangga ngayon. ang larawan ng kanyang ina ang namumukod na lumalantad.Sa kagustuhang magkaapo kaagad. Nang marinig na kailangan niya ang pera. hindi ko na tatawagin ang sarili kong eksperto sa madyong!” “Puwede bang bigyan mo ako ng ilang dolyar? Nag-order ako ng dalawampung itlog kay Ying… malapit na akong manganak.Malapit nang isilang ang sanggol at hindi maaaring hindi siya handa. nagpapakita ng hirap at marahil ay kawalangpag-asa. “Masusunog na ang inasnang isda.Niligis ng kanan niyang paa ang malapot na laway sa sahig.ang asawa ni Lian-chiao. na kumakain pa. Umaalog ang malaki niyang tiyan tiyan.galit.ipinakikita ang dalawang hanay ng bungi-bungi at maiitim na ngipin. “Hindi!Hindi!Sinong may sabi sa iyong bumili ka ng masarap na pagkain kung wala kang pera? Kung kaya mong mag-order.Tinanglawan ng liwanag na nagmumula sa apoy ang mga guhit ng pagod at puyat sa kanyang mukha.Kinakailangang isa-isantabi muna ni Lian-chiao ang sipit ng kalat para manguha ng panggatong. Pagkatapos…pagkatapos ay pwede na tayong…maghapunan. hindi makatulog si Lian-chiao. Si Li Hua. sa malaki at nilog na tiyan. sa umiika niyang paa. Ang nakahilis na sinag ng lumulubog na araw ay tumama sa kanyang katawan. Hindi mo ba naaamoy?Napakabagal mong kumilos. bakit hindi mo kayang magbayad?” Lumura na naman sa sahig ang lalaki at dinilaan ang nguso. Pagkatapos kumain at habang pinupunasan ang nagmamantikang nguso.anong mangyayari sa bahay kung bigla na lang siyang ipasok sa ospital? Walang alam ang sugarol niyang asawa kundi humilata sa kama sa kuta ng opyo at magmadyong araw-araw sa bahay ngayon.Bakit hindi ako babalik para mabawi ang natalo sa akin? Pag hindi ako nanalo ngayong gabi.naaanod. Habang nakahigang walang tinag sa matigas na higaang kahoy.

Ilang sandal siyang tumayo roon.Bakit hindi bayaang matulog muna siya?Bukod doon.Nagpumilit siyang bumangon.teka!Red Center ba ‘yon? Ha!Maganda!” 15 .Nanlalamig na sa pawis ang mga palad niya. puwede ka nangg lumayas ngayon din..Hawak ang isang gasera.Si Lianchiao na nakasandal nang husto sa pinto.Kahit paano’t gaganda na ang hinaharap niya.ang walang silbi at tila kawayang si Li Hua.Dahandahan siyang bumaling.yuyuko nang mababa hanggang ang sakit ay humupa.Paano niya malalaman na dahil sa ipinagkasundong kasal.”Ikaw ang sumpa ng pamilya! Sinong may sabi sa iyong magpakasal ka sa akin?Luka! Luka!Kung gusto mong lumayas. o baka naman napakahinang katok niya.iilang bituin ang kumikislap sa langit.Kokak…”Umiiyak ang mga palaka sa mga pilapil sa gawaing kaliwa ng maliit na kalsada. ay bumagsak sa loob.Naniniwala ito sa manghuhulang nagsabi na pulos babae ang isisilang ni Lian-chiao at hindi kailanman maghahatid sa kanya ng yaman o suwerte.Kung nagkaroon siya ng lakas ng loob na magmaktol at mangatuwiran.Hindi siya makasulong at hindi rin siya makaurong. Isang matabang babae ang nagbukas ng pinto...Sumasakit na iyon.tiyak na sisipunin ito.at ang lahat ng bagay sa kanyang palligid.Iyon ang maybahay ng may-ari ng kapihan..sino ang mag-aalaga sa dalawa niyang anak na babae? At kung maayos siyang makapanganak.Nanginig siya at halos mamatay ang ilaw niya. Sino ang gagarantiyang hindi naapektuhan ang bata sa loob ng kanyang tiyan? Halimbawang malaglag ang bata at mamatay siya.paglalasing.paghitit ng opyo.Malupit ang buhay. ang taong lumilitaw sa isip niya ay ang kanyang asawa. at lululuran siya sa mukha mismo.Hindi na matiis ni Lian-chiao ang sakit.nagdilim ang paningin ni Lianchiao. Marami siyang bisyo:pagsusugal. sa katayuan niya’y parang kung ilang milya ang layo noon. Ang tanging pag-asa na lamang niya ay ang kanyang mga anak.Nag-aalala siya. Tumitindi na ang hilab ng kanyang tiyan.Tayo siya.Natutuliro siya at nahihilo.ang ina’y namatay sa kanser sa dibdib.sino ang mag-aalaga sa kanya? Sino ang mag-aalaga kay Sioa-lan?. Malapit na siyang manganak.Napakaliwanag sa loob aat maingay:ang kalantog ng mga pitsa ng madyong sa mesa.Nanlabo ang kanyang mga mata dahil sa luhang napigil ang pagpatak.mawawala sa kanyang anak ang katahimikan at kaligayahan sa buong buhay nito? Nagbuntung-hininga nang malalaim si Lianchiao. Natanto niyang lalabas na ang bata.Naisip niya:hindi ba si Ah Yue ay nagdaranas din ng hirap sa buhay tulad niya?Bagamat bata pa. Idiniin ni Lian-chiao ang kaliwang kamay sa kanyang tiyan. Walang lumapit para buksan ang pinto.Mahimbing na natutulog ang dalawa.medyo nanumbalik ang lakas ni Lian-chiao at unti-unting nasanay ang mga mata niya sa dilim.Sa medaling sabi.ay namangha rin sa biglang pagdating ni Lian-chiao.”Nalaglag ang gasera mula sa nanginginig niyang mga daliri.Madalas siyang huminto dahil sa sumusumpong na sakit. Bagamat hindi kalayuan sa bahay nila ang Shiang Chi. Nong una ay nagulat ang matabang babae sa biglang pagpasok niya.Lahat ng kanyang pag-asa ay nabigo.Pero biglang nagging kakaiba ang pakiramdam niya sa kanyang tiyan.magkayakap.ano ang mangyayari kung iyo’y babae na naman? Hindi kaya siya palayasin ng kanyang asawa? Ang inam sana kung sa pagkakataong ito’y lalaki naman ang isilang niya.Magkasakit si Ah Yue. napakasama ng pakikitungo niya kay Lian-chiao. Nasipa na nina Ah Yue at Siao-lan ang kumot.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon sa payo ng mga kamag-anak at kaibigan nila.mabagal. Si Lian-chiao.ngunir nang makitang nahihimbing ng tulog si Ah Yue.Ngayon.Parang hinihiwa ng isang matalim na kutsilyo ang tiyan niya.Isang taon pagkaraang makasal si Lian-chiao at lumipat ng bahay.kasimbigat ng animnapu o pitumpung katies araw-araw.Ngunit nakapagpigil siya at mabagsik na nagtanong.Sa malamlam na ilaw.Kung ilang beses na halos madapa siya dahil sa madulas na kalsada.ay malupit na pakikitungo nito sa kanya.nag-atubili siyang gisingin ang bata. Alam na alam niyang habang buhay nang magiging miserable ang kanyang buhay.ang maingay na boses ng mga sugarol. Unti-unti.Ang pinakamalakas na dagok ni Lian-chiao ay ang pagkamapahiin ni LI HUa.walang tinag at hindi malaman ang gagawin. si Ah Yue ay nagbubuhat na ng mabibigat na bagay at gumagawa ng trabahong para sa matanda lamang.Kinuha ni Lian-chiao ang kumot at itinakip sa kanila. Pagbukas niya ng pinto. Walang buwan nang gabing iyon.Sa kabila ng kanyang pagbubuntis. Tuluyan nang namatay ang ilaw sa gasera.Lumakad siyang muli.si Lian-chiao ang pinanggagalingan ng kasawiang-palad. Walang magawa si Lian-chiao kundi tahimik na pagtiisan ang hindi makatuwiran at kung minsan.Dahil ditto. Muling bumugso ang hangin.umuusad ng mga dalawa o tatlong hakbng. ang mukha niya’y ninenerbiyos sa sakit at butyl-butil na pawis ang tumutulo sa kanyang noo. NGunit nang matanto niya kung sino ang babae.hindi matatag.mandidilat agad iyon.ngunit ilang sandal lamang.Binasag ng malungkot nilang pagkokak ang katahimikan ng gabi.Pero gabinggabi na.Isinara ni Lian-chiao ang pinto at mabagal na lumakad papunta sa kapihan.humihiyaw. nahagip siya ng malakas na hangin.Mga ilang araw pa lang ang nakararaan ay bumagsak siya habang nagsisibak ng kahoy na panggagatong. na anak ng noo’y isang mayamang nogesyante.Basa ng panggabing hamog ang daan at madulas.Alis!alis!Sinong pumipigil sa iyo?” Tumulo sa pisngi ang luha ni Lian-chiao.”Kras. nagpumilit na manatili siyang nakatayo. Nakarating na sa wakas ni Lian-chiao ang Hsiang Chi Coffee Shop.mahangin sa labas.Sa gayon ay hindi na siya gaanong pagmamalupitan ng asawa niya. kailangan niyang magbuhat ng mabibigat na bagay. “KOka. at wala pa sa bahay ang asawa niya!Ano ang gagawin niya ngayon?Naisip niyang papuntahin si Ah Yue sa Shiang Chi Coffee Shop para sunduin ang kanyang ama. Kung gigisingin niya ito at palalabasin. o umuungol o tumatawa… Nanghihinang itinaas ni Lian-chiao ang kaliwang kamay at kumatok sa pinto.Napakadilim at walang makikita sa lampas sa sampung yarda.Wala nang malamang gawin si Lian-chiao.Sinapo niya ng dalawang kamay ang kanyang ulo.nagpasiya siyang magtungo sa Hsiang Chi Coffee Shop para hanapin ang asawa. Pagkalipas ng ilang sandal. at kumatok uli siya nang buong lakas. Wala na siyang magagawa.Inaantok na siya.Winaldas niyang lahat ang manang iniwan ng ama niya. pinili niya para maging manugang si Li Hua..pagpunta sa bahay-aliwan…eksperto siya sa lahat ng ito. Marahil ay buhos na buhos ang isip ng mga tao sa pagsusugal.Makukunan kaya siya?Mahirap sabihin.Pumikit siya ngunit hindi pa rin makatulog. Si Li Hua na dadampot nal amang ng pitsa.”Anong nangyari?Bakit gabing-gabi na’y narito ka pa?Pung! Teka. maliksi niya iyong tinulungan at inakay papasok.ay dagling nakulong ng kadiliman.

Si Li Hua.”Ha.at dodoblehin sa gabi.”Inay. props.Sandali. ha…” “Ai-yo…yo…” “Hoy lumakad ka na. Kung baga sa barko.ngumiti siya sa taong nakaupo sa harap niya.Dadalhin ko iyon para magamit mo muna… Magiliw na hinawakan ni Lian-chiao ang munting ulo ng anak. dialogues etc.ha!Quadruple!Unang apat.) 4.pangko sa likod ang umiiyak at inaantok na kapatid.Mabait ka dib a? Alagaan mong mabuti ang kapatid mo.uuwi ang Tatay ninyo…” Habang inaaliw si Ah Yue. HULING TALATA – Isulat ditto ang iyong pangkalahatang puna.ha.”Ang tiyan ko…masakit…dalhin agad…dalhin ninyo “Ano? Ngayon na? Mananalo ako sa larong ito. Ibinabagay ang musika sa tema at eksena sa pelikula.ng malakas ng pung! Malamig na kumislap ang mga bituin sa langit. Sapo ng dalawang kamay ni Lian-chiao ang kanyang tiyan. “Nagising ako sa iyak ni Siao-=lan. mungkahi. 3. 2. Nagsimula siya sa ilang chips lamang. Habang papalapit iyon. 16 .Pagkahatid sa akin sa ospital. Naksalalay sa kanyang mga kamay ang ikagaganda ng pelikula. Humagulgol ng iyak si Siao-lan…Kaagad siyang inaliw ni Lian-chiao.Pung!Ang galling!Ang gandang pitsa nito. Habang sinasamsam at inaayos ang mga chips.binuhay ang makina at pinatakbo.Hindi niya makayang isipin na aalis siya ng mga ilang araw. (Hal. d. 3.Manganganak na ang misis mo!”may humimok kay LI Hua.pangalawang apat…Isng libo dalawang daan at walumpu at dalawang libo limang daan at animnapu!” Malaki ang panalong iyon. props. Ibinaba ni Ah Yue ang nakababatang kapatid at sa pagitan ng mga hikbi. Tinulungan ng maybahay si Lian-chiao na makasakay sa kotse. IKALAWANG TALATA – suriin ang mga salik na bumuo sa pelikula. Bisa ng Tunog (sound effects) – Ito ang bahaging naglalapat ng musika sa pelikula. Direksyon (direction / director) – ang director ay ang taong may malaking pananagutan sa pagsasabuhay ng iskrip ng pelikula.humahalinghing. Galit na tiningnan niya si Lian-chiao at nag-atubiling tumayo. 2. c. designs.nilapitan ang maliliit na batang babae. Tinatalakay ditto ang kalakasan at kahinaan ng isang pelikula.Kalipunan ng Teksto sa Ikaapat na Taon Magaganda ang pitsa niya at medyo ninenerbiyos siya. 5. Iskrip (script) – Ito ang pinakateksto o paglalahad ng pelikula kasama ang aksyon at mga galaw.. kaya dinala ko siya rito…” Nang malaman ni Ah Yuen a papunta sa ospital ang kanyang ina.Naisip kong baka narito kayo. napaiyak na rin si Lian-chiao.Uuwi ang nanay pagkaraan ng dalawa o tatlong araw.Si Ah Yue. Konsultahin ang sarili. UNANG TALATA – ibuod ang napanood ayon sa iyong nakita.Bigla siyang nakakita ng ilaw na mabilis na papalapit sa dako nila. MGA DAPAT TANDAAN SA PAGSUSURI ng PELIKULA Narito ang mga hakbang o step na dapat isagawa sa pagsulat ng Suring-Pelikula o Movie Review. umuungol pa. “Ah Yue. Sinematograpiya (larawang-anyo ng pelikula) – ito ay ang matapat na paglalarawan ng senaryo. atbp. Kapwa sila umiiyak at namumula na ang kanilang mga mata. IKATLONG TALATA – suriin ang paraan ng direksyon.Habang marahang pinapahiran ang luha at ilong.Hindi ko Makita si Nanay sa bahay.marahang nagsalita si Ah Yue.Kinagalitan ang dlawang bata gaya ng dati. 1. musika.ngunit ngayon ay isang bunton na ang nasa harap niya. ay nakita ni si Ah Yueng pangku-pangko ang nakababatang kapatid.”Khe-ta…khe-ta…”at paminsan-minsan..Malakas ang ihip ng hangin. iiwan ang dalawang munting bata sa bahay na walang mag-aalaga sa kanila. Ang director at pagsasabuhay ng iskrip at kabuuang impresyon ng pagkakabuo ng pelikula. hindi malaman kung ano ang gagawin.Hinahanap niya ang Nanay. Patuloy ang madyong sa Hsiang Chi.May isa pang dolyar sa aking lata ng sigarilyo. Hindi siya makapagsalita dahil sa pagaalaala. “Ah Yue. Isang munting ilaw ang mabagal na kumikilos sa daan. 5. buhay at tao sa pelikula. disenyo.kasama ang kapatid ko. Kung ito ay sa bias ng pagtatalata. b. Dapat ba o hindi na panoorin ang pelikula). ANG PAGSULAT Ang pagsulat ng suring pelikula ay maaaring hatiin sa mga TALATA o chapter ayon sa iyong paraan ng pagpapahayag.Ah Yue! Bakit dinala mo ditto ang kapatid mo? Sisipunin kayo!” Lumalabas sa kotse si Lianchiao. Panoorin ng buo at may pang-unawa ang pelikula.kumibot nang kaunti ang ilong niya at ang bibig niya ay lumaylay sa mga sulok. Ha. narinig o nasaksihan.Pumayag ang maybahay ng towkay na ipaarkila sa kanya ang Morris Minor nito sa dalawang dolyar bawat oras. matamang nakatingin sa mesa.maluwang na maluwang ang nangingitim na bibig. Binibigyang-puna rin ang mga bahaging bumubuo sa isang pelikula at ang ilang aspetong teknikal gaya ng sumusunod: 1. Luhaan.dadalawin ko kayo bukas. Tinulungan ng maybahay ng towkay si Lian-chiao na maupo sa silyang rattan.dahil marahil sa hangin. Disenyong set (set design) – ito ang ginagamit na tagpuan sa pelikula. Ulitin at bigyang pansin ang mga aspeto ng pelikula.Pagkatapos ay pumasok sa kotse.. siya ang kapitan. Casts.Sasabihin k okay Itay na isama kami roon. ay nagpunta sa kasilyas sa likod ng kapihan.Lumpong Chun! Napakagaling nitong siyamnapung libong galling sa iyo! Napakagaling! Ha. sariling pananaw at rekomendasyon (hal.mabagal at atubiling naglalakad patungo sa kanilang luma at hungkag na bahay… PANUNURING PAMPELIKULA (SuringPelikula) SURING-PELIKULA (movie review) ay isang sining at hindi pamimintas ang layunin. Tuwang-tuwa si Li Hua at hindi niya mapigil ang katatawa.balisa si Lian-chiao.huwag kang umiyak. 4. Walang magawa si Li HUa kundi hilingin sa isang miron na maglaro para sa kanya. Maghanda ng mga kinakailangang gamit sa pagsulat. ito ay dapat maglaman ng mga sumusunod: a. Ang mga mata niya .Ang gabi ay ginulo ng mga tunog ng pitsa. Bagamat hindi na gaanong humihilab ang tiyan niya.Bahagyang kumislap ang munting ilaw.Ito talaga ang kailangan ko. Ang artista. Kung masyado nitong nakuha ang damdamin. Itala ang mga mahahalagang datos na iyong nakuha na magagamit sa pagsusuri. Lumabas si Li Hua.