Project EASE

(Effective Alternative Secondary Education)

ARALING PANLIPUNAN III
MODYUL 3 Ang Mga Unang Kabihasnan BUREAU OF SECONDARY EDUCATION Department of Education DepEd Complex, Meralco Avenue Pasig City

MODYUL 3 ANG MGA UNANG KABIHASNAN
Sa naunang modyul, natuklasan mo kung paanong ang heograpiyang pisikal ay naging bahagi ng paglinang ng tao ng sinaunang kabihasnan. Sa sinaunang panahon din natuklasan ng tao ang gamit ng apoy, paggamit ng bato at metal, pagtatanim, pangangaso, pagbasa, at pagsulat. Sa modyul na ito, pagtutuunan mo ng pag-aaral kung paano nabuo ang mga unang pamilya, pamayanan, bayan, lungsod, kaharian o imperyo, at relihiyon. Ito ang mga bumubuo ng mga unang kabihasnan.

mga unang kabihasnan sa mesopotamia
Maglalakbay tayo sa nakaraan tatahakin natin ang landas ng mga sinaunang tao sa tinatawag na Fertile Crescent at Mesopotamia tulad ng mga Sumerian, Babylonian, Hittite, Hebreo, Phoenician, Assyrian, at Chaldean. Mamamangha ka sa mga piramide na itinayo ng mga paraon sa Ehipto. Matutuklasan mo ang unang kabihasnan ng Mohenjo-Daro at Harappa sa India. Matututuhan mo ang paraan ng mga sinaunang Tsino sa Tsina at matutuklasan mo ang mga lihim ng iba pang sibilisasyong itinatag sa Aprica.

KABIHASNANG SUMERIAN .

paghahati o fraction. vault. Isa itong uri ng pictograph na naglalarawan ng mga bagay na ginagamitan ng may 600 pananda sa pagbubuo ng mga salita o ideya Gulong – sa pagkakatuklas nito.Mga Ambag sa Kabihasnan Mga Imbensyon: Cuneiform – unang nabuong sistema ng panulat. ginamit ang sistema ng pagbilang na nakabatay sa 60. nagawa nila ang unang karwahe Cacao – ginamit bilang unang pamalit ng kalakal Algebra – sa prinsipyong ito ng matematika. gayundin ang square root Kalendaryong lunar na may 12 buwan Dome. at ziggurat – mga disenyong pang-arkitektura at pang-inhinyera na ginamit sa mga palasyo at templo sa Sumer Luwad – ginamit sa paggawa ng laryo na nagsilbing talaan ng mga Sumerian Prinsipyo ng calculator . rampa.

Unang gumamit ng hayop sa pagaararo ng mga bukid.Iba pang mga ambag sa kabihasnan: Mga Sumerian din ang unang gumamit ng sistema ng panukat ng timbang at haba. . Unang nagtatag ng organisadong puwersa sa pagtatayo ng mga dike. Mga Sumerian din ang nakatuklas sa agham ng pag-oopera.

kalakalan. .Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Malaki ang naitulong ng maraming imbensyon sa pagtatag at pag-unlad ng kabihasnang Sumer. Naitatag ang mga lungsod-estado na lubos na nakatulong sa pagtatag ng pamahalaan at pagpapalakas sa mga Sumerian bilang isang pangkat. at iba pang mga industriya na nagpaunlad din sa lipunang Sumerian sa pangkalahatan. Ang mga imbensyong ito ay nagpaunlad sa pagsasaka. mula kalakalan hanggang astrolohiya. Nakatulong nang malaki ang edukasyon sa pagiging bihasa ng mga mamamayan sa halos lahat ng aspeto ng pamumuhay. Pagbagsak: Panguanahing dahilan ng paghina ng mga Sumerian ay ang madalas na labanan at kawalan ng pagkakaisa ng mga lungsod-estado nito. Madalas na pinagtatalunan ang patubig at hangganan ng mga lupain.

KABIHASNANG BABYLONIAN .

Naglalarawan ang mga batas na ito ng isang organisadong lipunan. lupa.Ambag sa Kabihasnan Kodigo ni Hammurabi – binubuo ng 282 batas na nagsisilbing pamantayan ng kabihasnang Babylonian. butaw. usapin sa kalakal. at iba pa na itinuturing na malupit sa kasalukuyang panahon. mutilasyon. Nakatala rin ditto ang mga parusang dapat na ipataw sa mga nagkasala tulad ng kamatayan. at pamilya. serbisyong propesyunal. . Sakop ng Kodigong ito ang mga itinuturing na paglabag sa karapatan ng mga mamamayan at mga ari-arian nito.

Pagbagsak: Paglusob ng mga Kassite. sundalo. isang tribong Indo-Europeo. Nakatulong ito sa pag-unlad ng halos lahat ng aspeto ng buhay ng mga Babylonian. Sinundan ito ng mga Hittite na may higit na mahusay na armas na gawa sa bakal. Nagpatatag sa lipunan at pamahalaan ang Kodigo ni Hammurabi. lalo na sa panahon ni Hammurabi. . at huwes sa hari.Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Maayos ang pagpapalakad ng pamahalaan. Nagdulot ng katiwasayan sa lipunan ang pakikipagtulungan ng mga mababang opisyal ng pamahalaan.

KABIHASNANG HITTITE .

C.Ambag sa Kabihasnan Pagkakatuklas ng bakal. Nanatiling lihim sa loob ng 200 taon ang kaalaman ng mga Hittite sa paggawa ng mga sandata mula sa bakal. at mga halimaw na may pakpak . Pagkilala at paggalang sa iba’t ibang wika Pagkakaroon ng titulo ng lupa at mga talaan nito Pag-imbentaryo ng mga lupain at pananim na naging batayan ng pagbubuwis ng ari-ariang kaugnay sa lupa Pagtatayo ng mga istruktura na ginagamit bilang sandigan at tanggulan Paglililok ng mga diyos. Natuklasan lamang ito ng ibang pangkat sa rehiyon nang masakop at tuluyang bumagsak ang mga Hittite noong 1200 B. diyosa.

Pagbagsak: Maraming pribilehiyo ang mga kamag-anak ng hari na kadalasang naaabuso. Hindi ito kasing-lupit ng mga batas ni Hammurabi subalit naging maayos ang pagpapatakbo ng imperyo na nagbigay-daan sa pag-unlad ng kalakalan nito. Pakikipag-alyansa ng mga Hittite sa mga Egyptian na naging dahilan ng paghihimagsik ng mga kaalyado nito sa silangan at kanlurang bahagi ng imperyo. ay lumusob at sinunog ang Hattusas noong 1200 B. Superior na mga sandata ang kanilang nagawa mula sa bakal na naging dahilan ng mabilis nilang pananakop sa ibang mga lupain. Ngunit nasakop ito noong 717 B. Isa sa mga tribong ito. Naitatag ang Carchemish bilang kabisera sa silangan. . Salik din dito ang paglawak ng kapangyarihan ng mga Griyego na nagbunsod sa pagdating ng mga tribo mula sa palibot ng Dagat Aegean sa hilagang bahagi ng Imperyong Hittite.C.Sanhi ng Pag-Unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Pangunahing dahilan ng kanilang pag-unlad bilang isang pangkat ay ang pagkakatuklas nila ng bakal. Nakatulong nang malaki sa kanilang pag-unlad ang kanilang sistema ng pagbabatas. ang mga Mitas ng Phyrrgia. Nanatiling nakatayo ang ilang mga lungsod-estado ng mga Hittite nang 500 taon.C. ni Sargon II ng Assyria. Ito ang naging hudyat ng pagwawakas ng pamahalaang Hittite sa Mesopotamia.

KABIHASNANG ASSYRIAN .

Kauna-unahang aklatan na may 200. Kinopya ng ibang pangkat sa Malapit na Silangan ang pamamalakad ng Imperyong Assyrian. .000 tabletang luwad na itinayo ni Ashurbanipal.Ambag sa Kabihasnan Ang mga Assyrian ang kauna-unahang pangkat na nakabuo ng epektibong sistema ng pamumuno sa imperyo.

upang pagtulungang salakayin ang Assyria.Sanhi ng Pagbagsak Ang patuloy na pag-aalsa ng mga lungsod tulad ng Media at Babylonia na nasakop ng Assyria ay nakapagbawas nang malaki sa yaman ng Assyria at nagpahina sa hukbo nito.C. . Nagkaisa ang mga Chaldeans. at Persiano noong 612 B. Medes.

KABIHASNANG CHALDEAN .

Ambag sa Kabihasnan Ang Hanging Gardens of Babylon ang isa sa pinakanakakahangang tanawin sa sinaunang panahon. . Ang mga Chaldeans ang luminang ng konsepto ng zodiac at horoscope.

kasaganaan. at kasayahan lamang sila nakatuon. Hindi nila napatatag ang ekonomiya. Pagbagsak: Tanging si Nebuchadnezzar II lamang ang naging malakas na hari ng mga Chaldean. Nang lumusob ang mga Persiano noong 529 B.Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Ang pamumuno ni Haring Nebuchadnezzar ang nagdala sa mga Chaldean sa rurok ng tagumpay. Sa karangyaan. Pumili siya ng matatalinong kabataan mula sa mga sinakop na lupain upang maging katulong niya sa pamumuno. mahihinang hari na ang namuno sa Chaldean. . Sa kanyang pagkamatay. at sandatahan. mabilis na nagapi ang mga Chaldean na naging simula ng pagbagsak ng imperyo nito.C. pulitika.

mapapansin mong halos sabay-sabay na umunlad ang mga sibilisasyong iyon sa kapatagan ng mga Ilog Tigris-Euphrates. Ang mga ilog ang nagsilbing daanan ng mga kalakal at mga tao noong sinaunang panahon. at Nile. . Yangtze. Indus.Katangiang Pisikal ng mga Unang Kabihasnan Sa mga nabasa mo tungkol sa mga sinaunang kabihasnan.

Ang Fertile Crescent at ang Kambal na Ilog Fertile Crescent. Habang pinanirahan ng mga tao ang ibang lupain mula pa sa kanilang ninuno na nanatili roon kahit na sakupin ng ibang grupo ng tao. Nagsisimula ito sa Isthmus ng Suez. Pagkatapos. Pinagyaman at nilinang ang lupain ng Fertile Crescent ng ilang malalaking ilog. Nagsimulang dumaloy ang mga ilog Tigris-Euphrates mula sa mga kagubatan ng Armenia. Unti-unti itong kumukurba patimog-silangan habang bumabagtas sa mga Ilog Tigris at Euphrates hanggang sa Golpo ng Persia. ang pagitan ng mga Ilog Tigris at Euphrates. kasama na rito ang Tigris at Euphrates na tinaguriang Kambal na Ilog. unti-unti itong aagos nang papalayo sa isa’t isa.2 km. nakasisiguro ang mga mamamayan na mananatili sila Fertile Crescent. patungong Golpo ng Persia samantalang ang Euphrates na nasa kanlurang bahagi ay bumabagtas sa 2737 km. tuloy-tuloy pahilaga at bumabaybay sa dulong silangan ng Dagat Mediterranean habang bumubuo ito ng hugis-arko patungo sa mataas na bahagi ng mga lupain sa Asya Minor at Armenia. mayroon namang tribong sasalakay hanggang mapaalis o gawing alipin ang mga dating nakatira roon. isang pambihirang pangalan ng pook. mapupuna ang makitid na istrip na hugis-arko. bago umabot sa Golpo ng Persia. Ang Ilog Tigris na nasa silangang bahagi ay umaagos nang 1771 km. Ang matabang mga ilog-lambak na ito na hugis kalahating buwan ang tinawag na Fertile Crescent. Subalit kapag nanghina na sila. pinanahanan ang Fertile Crescent ng mga tribong huling nanakop nito. . Kakaiba ang galaw ng kasaysayan sa Fertile Crescent. May mga pook kung saan magkakalapit ng halos 32. Saan nagmula ang pangalang ito at sadyang kakaiba kaysa mga pangalan ng pook na nakasanayan na nating marinig? Kung papansinin natin ang mapa. Habang malakas ang pamahalaan ng mga taong pansamantalang nakatira roon.

sari-saring pagkain ang naani ng mga tao rito tulad ng trigo. Pinunuan naman ng mga balat ng tupa at iba pang hayop upang gawing damit ang kawalan ng hibla upang gawing tela. . Kulang ang Mesopotamia sa bato at mga puno para gawing torso upang magamit sa pagtatayo ng mga bahay at gusali. Naghatid ng maraming biyaya at kayamanan sa mga tao roon ang mga tabing-ilog.C.Mesopotamia: Lupain sa Pagitan ng Dalawang Ilog Nagmula sa mga Griyego ang pangalang Mesopotamia na ang ibig sabihin ay “lupain sa pagitan ng mga ilog”. mga bungang-kahoy. barley. Mataba ang lupa sa Mesopotamia.. matapos nilang matutunang patuyuin at pagyamanin ang mga ito. kambing. at maraming uri ng gulay. Bilang pamalit sa troso at bato. at baboy. dates. Noong 5000 B. ginamit ng mga tao ang putik upang gawing laryo para sa mga tahanan at gusali. peach. tupa. nuts. Masagana rin ang Mesopotamia sa mga luntiang damuhan kung kaya nag-aalaga ang mga tao rito ng mga baka.

kabihasnan sa sinaunang ehipto Sa araling ito. . tutuklasin naman natin ang naging kontribusyon ng sinaunang Ehipto sa kabihasnan ng daigdig. Anu-ano ang sumasagi sa iyong isipan kapag narinig mo ang Ehipto? Alamin mo kung bakit naging maunlad ang sinaunang Ehipto.

ang ilan sa mga tanyag na paraon noong panahong iyon ay ang sumusunod.) Tinawag itong panahon ng piramide. Sa panahong ito nagsimula ang pagtatayo ng mga piramide sa Ehipto na nagsilbing libingan ng mga paraon. Khufu o Cheops (2650) – sa kanyang panahon itinayo ang Great Pyramid sa Giza na itinuturing na isa sa Seven Wonders of the Ancient World.C. ang punong tagapayo ni Zoser at isang magaling na arkitekto. ang step pyramid na may anim na patung-patong na mastaba noong 2780. . Gayunpaman. Idinesenyo ni Imhotep.Lumang Kaharian (2686 B. Unis – sa piramide niya natagpuan ang Pyramid Texts o ang kalipunan ng Hieroglyphics na naglalarawan ng mga tradisyon ng paglilibing sa paraon at ang kanyang kahahantungan sa kabilang buhay. – 2181 B. Sa sukat na 70 metro kwadrado ang base at 147 talampakan ang taas.C. ito ang pinakamalaking istruktura na itinayo ng tao. Zoser (2750 B.C.) – sa panahon niya itinayo ang kauna-unahang piramide sa Ehipto. Hindi malinaw kung ilan at sinu-sino ang mga namuno.

C. Binuhay niya ang pakikipagkalakalan sa Palestina at Syria.) – Binuo niyang muli ang Ehipto mula sa kaguluhan na namayani pagbagsak ng Lumang Kaharian.Gitnang Kaharian (1991 B. – 1786 B.) Pinamunuan ng 14 na paraon na ang mga pinakamahalaga ay ang sumusunod: Amenemhet I (1991-1962 B. Amenemhet III (1842-1797 B. .C.C.) – Siya ang nagpagawa ng sistema ng irigasyon sa Faiyum na ginagamit pa hanggang ngayon.C.

Ibinalik niya ang polyteismo o paniniwala sa maraming diyos sa panahon niya. Aton. Thutmose III – itinuturing na magaling na mandirigma.C.Bagong Kaharian (1570-1090 B. at Palestina.) Itinuturing na Panahon ng Imperyo dahil ditto nagsimula ang pananakop ng mga sinaunang Ehipsyano. nagpatayo siya ng mga templo at nagpaigting ng masiglang kalakalan kaysa pananakop ng lupain. Itinatag niya ang kaunaunahang magaling na hukbong pandigma gamit ang natutuhan mula sa mga Kyksos. Amenhotep IV o Ikhnaton (1300 – 1358 B. Tutankhamen (1358 – 1353 B. Hatshepsut – asawa ni Thutmose II. Rameses II (1304 -1237 B. na itinuturing niyang pinakamataas at pinakamagaling.C. unang babaing namuno sa daigdig.) – idinagdag sa imperyo ang Nubia. Nag-iwan siya ng maraming sariling monumento. . Ahmose – itinaboy ang mga Hyksos palabas ng Ehipto at sinimulan ang Bagong Kaharian.) – ang kanyang piramide ang itinuturing na pinakamahalagang labi ng sinaunang kabihasnan ng Ehipto dahil kumpleto ang laman nito nang matuklasan.C. Nagpatayo siya ng magagarang templo sa panahong ito. napalawak ang imperyo hanggang sa mga baybayin ng Euphrates.) – Ipinagtanggol niya ang imperyo laban sa mga sumasalakay na Hittite mula sa Gitnang Asya. Syria.) – nagpasimula ng monoteismo o pagsamba sa iisang diyos. Pinamunuan ng 33 paraon na ang mga may mahalagang ambag ay ang sumusunod.C.C. Ang pinakamagara ay ang mga templo sa Kamak at ang apat na Obelisk na kinauukitan ng mga tagumpay niya. Thutmose II (1512 B.

Umusbong ang gitnang uri ng tao sa lipunan sa panahon ng Gitnang Kaharian. May apat na uri ng tao sa lipunan: ang mga maharlika. Naniniwala sa buhay pagkatapos ng kamatayan na pinagmulan ng dalawa sa dakilang pamana nila sa kabihasnan. mga karaniwang mamamayan.Lipunan at Kultura Sumasamba sa mga diyos at diyosa tulad nina Amn Re. mga sundalo. Osiris. . at iba pa. at pantas. diyos ng araw. asawa nito. pari. Isis. ang pageembalsamo at ang piramide. at mga alipin. diyos ng Nile.

manggagawa ng palayok. Nagmina rin sila ng tanso at ginto. Nagtanim sila ng barley. Mga ani at paglilingkod ang uri ng buwis na kinokolekta mula sa mga mamamayan. Sila ay mga platero. Pagsasaka at pagpapastol ang mga pangunahing hanapbuhay. papyrus. Nagkaroon ng bugso ng pagtatayo ng mga kanal at daan. at mga gulay. manghahabi. trigo. at karpintero. Ang kalakalang ito ay nagdala ng karangyaan sa mga mangangalakal. inasnang isdang alabaster at ginto ng Ehipto. .Ekonomiya Dalubhasa sa mga gawang-kamay ang mga sinaunang Ehipsyano. Nagkaroon ng palitan ng kahoy na cedar mula sa Phoenician at olive oil mula sa Crete para sa flax.

Sanhi ng Pagbagsak

Lumang Kaharian
Pag-aalsa ng mga mamamayan laban sa mataas na buwis. Mahina at walang kakayahan sa pamumuno ang mga sumunod na hari.

Gitnang Kaharian
Pag-aalsa ng mga maharlikang galit sa mga pribilehiyo ng mga bagong-yaman na gitnang uri. Pagsalakay ng mga Hyksos mula sa Arabia at Syria noong 1700 B.C.

.C. at ni Alexander the Great ng Macedonia noong 332 B.Bagong Kaharian Pagpapabaya sa ekonomiya ng kaharian..C. ng mga Persiano noong 525 B. Pagsakop ng mga Assyrian noong 570 B.C. . Pagsalakay ng mga Hittite sa mga kolonya ng Ehipto na nagdulot ng pagkawala ng mga buwis ni kinukolekta mula rito. Pag-aalsa sa loob ng kaharian.

Nabuo ang sistemang panulat ng mga sinaunang Ehipsyano na tinawag na hieroglyphics o hiroglipiko noong 3000 B. Ang pinakamalaking piramide ay ang piramide ni Khufu o Cheops na nasa Giza. Ang pagkakaimbento ng papel mula sa dahon ng halamang papyrus ay nagmula rin sa mga sinaunang Ehipsyano. Una itong itinayo sa panahon ni Haring Djer noong 2900 B.C. sa ilalim din ng pamumuno ni Khufu. Pagtatayo ng malaking imbakan ng tubig na tinawag na faiyum na nagtustos ng tubig sa panahon ng tagtuyot. Bukod sa 24 simbolo. Ang mummification o proseso ng pag-eembalsamo ay nagsimula noong 2600 B. mayroon pang 80 simbolo na may tig-dalawang katinig. Ginagamit pa rin hanggang ngayon ang sistemang ito ng irigasyon. at glype na ang ibig sabihin ay paglililok.Ambag sa Kabihasnan Ang kalendaryo na may 365 araw sa isang taon na hinati sa 12 buwan ay mula sa mga sinaunang Ehipsyanong astronomo noong 424 B. Ginawa nila ito upang masubaybayan ang paghaba ng Nile.C. . Binubuo ito ng mga ideogramo at ponogramo.C. Mayroon itong 24 simbolo at ang bawat isa ay may tig-isang titik ng katinig. Natagpuan ang pinakalumang mummy sa Medum ni Sir Flinders Petrie na tinatayang inembalsamo noong panahong iyon. Ito ay binubuo ng mga salitang hiero. isang salitang Griyego na nangangahulugang sagrado o banal. Ang mastaba ay mga naunang bersyon ng piramide.C. Unang ginamit ng mga pari sa mga ritwal ang hiroglipiko. Amarna art noong panahon ni Ikhnaton na nagpapahalaga sa pagiging makatotohanan ng mga bagay na inilalarawan. Naimbento rin ang araro sa panahong ito. Ang mga piramide ang kauna-unahang monumentong bato na nananatili pa hanggang sa kasalukuyan.

.kabihasnan sa sinaunang india Ang India ay isa sa pinakamalaking bansa sa daigdig dahil sa lawak ng lupain at yaman ng kultura. aalamin mo ang pinagdaanang kasaysayan ng mga sinaunang kabihasnan sa India at ang mga katangian at kontribusyon ng kabihasnang Indian sa daigdig. Sa araling ito.

C.) .Kabihasnang Mohenjo-Daro at Harappa (2500-1500 B.

Gumamit sila ng mga hulmahan upang magkakapareho ang mga laryo. .Lipunan at Kultura May malalaking kalsada. Maganda ang kanilang mga iskultura at simple ang istilo ng arkitektura. at sistema ng patubig na tumutustos sa pangangailangan ng mga tahanan maging noong unang panahon. Naniniwala at sumasamba sa mga kaluluwa na naninirahan sa kalikasan at maging sa tao. alkantarilya. Gumamit ang mga tao ng laryong putik na pinatutuyo sa pugon sa paggawa ng bahay.

niyog. at iba pa.Ekonomiya Pagsasaka ang pangunahing hanapbuhay ng mga tao. bulak. May mga nahukay na relikyang nagpapatunay na nakipagkalakalan ang sinaunang India sa Mesopotamia tulad ng mga inukit na batong seal na ginamit sa pagtatak ng mga kalakal. . kape. May matabang lupa na dulot ng malimit na pag-apaw ng mga ilog na pinagtaniman ng palay. mais.

C. .Sanhi ng Pagbagsak Pagdating ng mga mananakop na Aryan mula sa Gitnang Asya noong 1500 B.

Mga alahas na yari sag into. . isang uri ng pulbos na pinatigas at kadalasang ginagawang dekorasyon at selyo.Ambag sa Kabihasnan Parisukat na seal carving na yari sa Soapstone. metal. Mga piguring bronse at terracotta ng mga bagay at diyos na sinasamba ng tao. at iba pang mamahaling bato tulad ng jade at lapis lazuli.

C.Kabihasnang Aryan (1500-530 B.) .

Pinamumunuan ito ng rajh na nagmamana ng katungkulan at may katulong na lupon ng tagapayo na binubuo ng mga pinuno ng tahanan. .Pamahalaan Nahahati sa mga pamayanan na may kanya-kanyang pamahalaan.

Ipinapakabisa sa mga mag-aaral ang mga Veda. mga artisano. ay tungkol sa kalikasan. pagsasayaw. mga ritwal na panrelihiyon. ay isa ring mahalagang relihiyon sa India na kumalat sa iba pang lupain sa Asya. at mga kwento. magpapastol.C. ngunit mayroon silang karapatang magmay-ari ng negosyo at kasangkapan tulad ng alahas na maaaring ipamana sa kanilang mga anak. at magsasaka. ang mga Kshatriya o ang mga maharlika at mandirigma. Ang iba ay nagpapakamatay at sumasama sa libing ng asawa na tinatawag na suttee.. Sa labas ng sistema matatagpuan ang mga untouchable o pariah. Sa pagsambang ito nagmula ang relihiyong Hinduismo. Ito ay kalipunan ng mga himnong pandigmaan. ang diyos ng bagyo at Agni. Ang Budismo. Sa ilalim ng sistemang caste. Ang mga biyuda ay hindi na maaari pang mag-asawa at dapat mamauhay nang simple hanggang sa kanyang kamatayan. na pinasimulan ni Gautama Buddha noong 600 B. ang mga Vaisya o mga karaniwang mamamayan. ang Sama Veda naman ay tingkol sa mga ritwal. ang diyos ng apoy. Ang krimen noong panahong iyon ay maaaring maparusahan ng kamatayan. Walang kalayaan ang babaing Indian sa panahong ito. mangangalakal. . Ang Rig Veda. Ang mga anak ng mayayamang pamilya ay nakapag-aaral. Ang Athava Veda ay tungkol naman sa kultura at mga tradisyon ng mga Aryan. Sila ay madalas manood at makilahok sa karera ng mga karwahe. ang pinakamatanda sa apat. habang ang Veda ay naglalaman ng mga sinaunang seremonya. mga mamamayang hindi Aryan na karaniwang mahihirap at gumaganap ng mababang uri ng trabaho. inuri ang mga Brahman na binubuo ng mga pari na nagsisilbing guro. ang pangunahing relihiyon sa India ngayon at isa sa pinakamatandang relihiyon sa daigdig. Mahilig sa kasayahan ang mga Aryan. Ang Upanishad naman ay nagsasaad ng mga pangunahing paniniwala ng Hinduismo tulad ng reinkarnasyon.Lipunan at Kultura Tinawag na Panahong Vedic dahil ditto isinulat ang mga Veda o ang apat na aklat ng karunungan. at pagsusugal. at ang mga Sudra na mga manggagawa at alipin. Sumasamba sa maraming diyos sa kalikasan tulad nina Indra.

at paggawa ng mga kasangkapan sa bahay gaya ng araro at asarol. paghahabi. . pagkukulti ng balat ng hayop.Ekonomiya Pagpapastol at pagsasaka ang pangunahing hanapbuhay ng mga Aryan. Magaling din sa mga gawang-kamay ang mga Aryan. Ang pangunahing hanapbuhay noon ay pagkakarpintero. Nagtanim sila ng barley at trigo.

C. .Sanhi ng Pagbagsak Sinalakay at napailalim sa mga Persiano sa pamumuno ni Cyrus the Great noong 530 B.

Imperyo sa Sinaunang India .

Imperyong Maurya 320-185 B.C. Nagtatag: Chandragupta Maurya (324-300 B.) .C.

ng maraming batas na tinawag na Rock Edicts. Pinalaganap ang Budismo sa panahon ni Asoka. dingding ng mga kweba.).C. Nagpasagawa siya ng mga daan. ang pinakamagaling na pinuno ng imperyo. Ang mga batas na ito ay naglalaman ng mga konsepto ng kawalan ng karahasan.Pamahalaan May maayos na pamahalaan na nakasentro sa hari. . mga balon. paggalang sa lahat ng relihiyon at opinyon.C. at sa mga pampublikong lugar. at pagiging makatao sa mga naninilbihan. at mga bahay-pahingahan. Malaki rin ang bahaging ginampanan ng mga tagapayo ng hari.) Nagpalabas si Asoka. pagsunod sa magulang. Ang imperyo ay hinati sa mga distrito na pinamunuan ng mga kasapi ng pamilya ng hari. Ipinagbawal din ang pagsasakripisyo sa mga hayop at nagpatayo ng mga sentrong pangkalusugan para sa lahat ng mamamayan. Ito ay nakaukit sa mga bato. anak ni Chandragupta. tulad ni Kautilya sa panahon ni Chandragupta Maurya. nasakop ng imperyo ang talampas ng Deccan (273-232 B. Sa ilalim ni Bandusara (297 B.

at konsehal. magsasaka. pastol. kawal. artisano. Pinakamalaking grupo ang mga magsasaka. Hindi maaaring mag-asawa ng hindi kauri ang mga Hindu. .Lipunan at Kultura Ang lipunan ay nahahati sa pitong uri – mga pilosopo. mahistrado.

Ekonomiya Nakipaglaban sa mga Persiano na pinamunuan ni Seleucus.C. trigo. . ang mga Seleucid. nagtanim ng millet. noong 3000 B. Pagsasaka at pagpapastol ang pangunahing hanapbuhay. at bulak. Nangulekta ng buwis mula sa mga mangangalakal ng bulak at may-ari ng lupa.

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

Pag-unlad Ang maayos na sistema ng pamahalaan at ang mga buwis ang siyang tumustos sa mga gastusin ng imperyo. .

Pagbagsak Umusbong ang mga nagsasariling estado sa timog ng kahariang Sunga at Kalinga. Napabayaan ang hukbong military sa panahon ni Asoka dahil itinuon niya ang pansin sa pagpapalaganap ng Budismo. Hindi nito nakayang ipagtanggol ang imperyo mula sa mga nag-alsang Hindu na ayaw ng Budismo. . Hindi nakaagapay ang pamahalaan sa mga gastusin ng imperyo.

Ambag sa Kabihasnan

Encyclopedia sa medisina na isinulat ni Charaka. Aklat sa pulitika ni Kautilya, ang Arthasastra (The Science of Material Gain) na tungkol sa pagpapalawak at paggamit ng kapangyarihan.

Imperyong Gupta 320-500 A.D. Nagtatag:Chandragupta (320-335 A.D.)

Pamahalaan
Sa ilalim ng pamumuno ni Samudragupta (335-375 A.D.), anak ni Chandragupta I, lalong napalawak ang imperyo hanggang Talampas ng Deccan. Ang pagpapalawak na ito ay nagdala ng yaman sa imperyo sa pamamagitan ng mga buwis na sinisingil ng imperyo sa mga nasakop na lupain.

Ang mga ambag ng Imperyong Gupta sa kabihasnan ay nagpapahayag ng kasaganaan na dulot ng mga yaman mula sa mga nasakop at kapayapaang tinamasa nito sa panahon ni Asoka.Lipunan at Kultura Itinuring na Gintong Panahon ng India. . Sa panahong ito umunlad ang pagkamalikhain ng mga tao at nalinang ang sining at kultura sa India.

peras. at amber. Roma. gayundin ng mga prutas tulad ng mangga. at Ceylon (ngayon ay Sri Lanka).Ekonomiya Pagsasaka ang pangunahing hanapbuhay ng mga Gupta. apricot. garing. Nakipagkalakalan sa Ehipto. seda.mga telang chintz. Nagtanim sila ng bigas. calico at cashmere. Ang ilan sa mga produkto nila ay bulak. May mga minahan ng mineral at asin. at tubo. . at pagawaan ng ornamenting ginto at pilak. at elepante na ipinagpalit nila sa musk. Gresya. melon. peach. trigo. mga pabrika ng sandata. at iba pa.

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

Pag-unlad Mahusay na pamamahala ng mga naunang pinuno. .

D. .Pagbagsak Pagsalakay ng mga Hun mula sa Gitnang Asya noong 415 A.

. Pi na katumbas ng 3. Simbolong zero at bilang na 1 hanggang 9. Mga fresco painting (pinta sa pader na plaster) sa kweba ng Ajanta sa Maharashtra.3568 na bilang ng araw sa isang taon Sistemang decimal Ang University of Nalanda. calico. ang unang unibersidad sa daigdig. at sining. na nag-alok ng mga kurso sa relihiyon. pilosopiya. Nagbigay sa mundo ng mga telang cashmere.14 at 365. ang Iron Pillar sa Delhi ay isang magandang halimbawa ng teknolohiya noong panahong iyon. at chintz na hanggang ngayon ay ginagawang damit at sapin sa bahay. Mga epikong Ramayana at Mahabharata at ang pagtulong sa kanila ni Krishna sa pagbawi sa trono mula sa kanyang magandang asawang si Sita na kinuha ng isang demonyo mula sa Persia.Ambag sa Sibilisasyon Dinar – gintong barya na inuukitan ng tula at iba pang disenyo Sakuntala – dula ni Kalidasa at mga pabula na may aral tungkol sa moralidad at pulitika Sa arkitektura.

Imperyong Mogul 1526-1793 A. Nagtatag: Babur (1526-1530) .D.

. apo ni Babur.Pamahalaan Sa ilalim ng pamamahala ni Akbar the Great noong 15561605 A.. nagpatayo ng mga monumento at palasyo sa India. Naabot ng imperyo ang katanyagan sa panahon ng pamamahala nina Akbar Jahangir na namuno noong 16051627 at Shah Jahan noong 1628-1658.D.

. Ang kaugaliang ito ay nagsimula noong 1 A. Nagkaroon ng direktang komunikasyon ang emperador at mga mamamayan sa pamamagitan ng mga korte ng hustisya na pinamunuan ng emperador.D. dala ng mga Raiputs. mga mandirigmang Kushan na naniniwala sa monogamya o pag-aasawa ng isa lamang. Inalis din ang suttee o ang pagsunog ng mga biyuda kasama ng bangkay ng kanilang asawa. Ipinagbawal ang pang-aalipin ng mga babae at batang bihag sa digmaan..Lipunan at Kultura Magkahalong tradisyong Hindu at kaugaliang Muslim ang umiral sa lipunan noong panahon ni Akbar at sumunod na namuno.

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

.Pag-unlad Pinalawak ang imperyo sa pamamagitan ng pagkakasundo ng mga Hindu at Muslim sa imperyo.

na nagtuon ng pansin sa pakikidigma sa pag-asang masasakop ng imperyo ang buong India.Pagbagsak Napabayaan ang pamahalaan sa panahon ni Aurangzeb (1695-1707). .

Ang Taj Mahal na itinayo sa pagitan ng 1620-1648 ay itinuturing na isa sa pinakamagandang halimbawa ng arkitekturang Indian.Ambag sa Kabihasnan Istilong Mogul sa sining at arkitektura. . Ito ay sining ng India na hinaluan ng impluwensya ng Persia. Ipinatayo ito ni Shah Jahan para sa paborito niyang asawa na si Muntaj Mahal.

makikita ang mayabong na kabihasnang Tsino. Paano ba yumabong ang kabihasnang Tsino? Tutuklasin mo iyan sa araling ito. . May mga ninuno rin tayong Tsino sapagkat nakarating dito ang mangangalakal na Tsino bago pa man dumating ang mga Kastila.kabihasnan sa sinaunang tsina Sa ating paligid.

Mga Dinastiya sa Sinaunang Tsina .

Nakabatay sa tradisyon ang mga tala tungkol sa dinastiyang ito.C. . – 1600 o 1500 B.) Ang dinastiyang itinatag ni Emperor Yu sa may lambak ng Huang Ho ang itinuturing na pinakauna sa kasaysayan ng Tsina. Pinamunuan ito ng mga paring-hari na pinaniniwalaang gumawa ng mga sikretong kalendaryo na ikinamangha ni Confucius noong panahon ng Han kung kaya’t binuhay niya ang paggawa at paggamit nito.C. Wala pang mga ebidensyang nahukay ang mga arkeologo na nagpapatunay sa dinastiyang ito.Hsia (200 B.

Nakasentro ang kanilang kabihasnan sa lambak ng Huang Ho. Nakabuo sila ng mataas na antas ng lipunan na pinamumunuan ng aristokrasya.) Sila ang mga unang dayuhang permanenteng nanirahan sa Tsina.Shang (1700-1200 B.C. .

Kultura Naniniwala ang mga Tsino noong panahong ito na taglay ng kanilang pinuno ang bisa ng “Utos ng Langit” na batayan ng kanilang pamumuno. Kaugnay nito. Pinaghalong animismo at pagsamba sa mga ninuno ang kanilang relihiyon. Pictogram o mga larawan ang kanilang gamit sa calligraphy na dikit-dikit ang pagkakasulat upang makabuo at maipakita ang ideya. naniniwala sila sa oracle bone reading o panghuhula sa pamamagitan ng pagbasa ng mga nakaukit sa buto ng hayop o bahay ng pagong. Kapag nawala na ang bisa nito. . Calligraphy o kaligrapo ang uri ng pagsulat na naitatag ngmga Shang. babagsak ang pinuno at papalitan ng bago. Gumamit ng elepante bilang sasakyang pandigma gayundin ng karwaheng hila ng kabayo.

. Natutong mag-alaga ng uod bilang pagkukunan ng seda (silkworm) na tanging Tsina lamang ang marunong gumawa sa buong daigdig noong sinaunang panahon. Marunong maghulma ng bronse upang gawing mga gamit. Ang mga artisanong Shan gang nagpasimula ng paggawa ng mga seramika gamit ang kaolin. manok.Ekonomiya Pagsasaka ang pangunahing industriya ng mga Shang. Umani sila ng millet. at barley. Nag-alaga dito na baka. Sila ang maituturing na unang pangkat na natutong kontrolin ang pagbaba ng ilog Huang He sa pamamagitan ng sistemang irigasyon. isang uri ng maputing putik. at aso. palay. May kasanayan sa paggawa ng mga alahas mula sa jade. baboy.

Nilusob ng mga Chou. mga barbaro mula sa lambak ng We sa kanlurang bahagi ng Tsina. .Sanhi ng Pagbagsak Naging masama at makasarili ang mga huling pinuno.

.Ambag sa Kabihasnan Paggamit ng tanso Paggamit ng elepante at karwaheng hila ng kabayo bilang mga sasakyang pandigma Sistemang irigasyon at pagkontrol sa tubig-baha Nakaimbento ng kalendaryong lunar na sampung araw ang pinakamalaki – anim na tigsasampung araw ang bumubuo ng 360 araw sa loob ng isang taon.

C. ito ang itinuturing na pinakamahaba at pinakadakilang dinastiya sa Tsina.) Nagmula ang mga Chou sa kanlurang bahagi ng Tsina ngunit direktang namuno sa hilagang bahagi lamang nito. Sa panahong ito naging matatag at permanente ang pamahalaan bilang isang institusyon. Ang silangang bahagi nito ay pinamumunuan ng ibang mga miyembro ng pamilya at pinagkakatiwalaang kasapi ng military. Naghari sa loob ng 900 taon. .Chou (1122-256 B. ang nagtatag nito. sa pangunguna ni Wu Wang.

ministro ng krimen (Mandarin of Autumn). Sa panahong ito. . napahusay ng mga Chou ang pamamalakad ng pamahalaan. Ipinatupad ang sistemang civil service kung saan kailangang pumasa sa pagsusulit ang mga magiging opisyal at kawani ng pamahalaan. at ministro ng publikong paggawa (Mandarin of Winter). nagsimula ang pilosopiyang Legalism kung saan higit na pinahahalagahan ang estado at ang pinuno nito. Sa ilalim ng mandarin. taliwas sa mga turo ni Confucius at iba pang mga pantas. ministro ng seremonya (Mandarin of Ceremonies). ministro ng digma (Mandarin of Summer). Sa pamamagitan nito. ang iba pang opisyal ay pinili mula sa hanay ng mga iskolar na may kaalaman sa kasaysayan at relihiyon.Pamahalaan Pinamunuan ng emperador katulong ang limang ministro o mandarin: punong ministro (Mandarin of Heaven).

pilosopiya. agrikultura. Bawat estado ng dinastiya ay may libreng paaral at tinustusan ng mga aklat tungkol sa kasaysayan.Lipunan Itinatag ang piyudalismo o ang sistemang sosyo-pulitiko at ekonomikong pamamahala na nakabatay sa pag-aari ng lupain. at maging sa mahika. Pinamamahalaan ang mga lupaing piyudal ng mga warlord na nasa ilalim ng kapangyarihan ng emperador. panitikan. Siya ang regular na bumibisita rito upang magbigay ng tributo. .

Lao Tzu (604-517 B. Ilan sa kanyang mga ginintuang palaisipan ang sumusunod. makakamtan ng tao ang walang hanggang kaligayahan kung susundin niya ang “Daan Tungo sa Kabutihan” o “Way of Virtue”. katapatan. kapag masamang tao. Ayon din sa kanya. suriin mo ang iyong puso. Huwag mong gawin sa iba ang ayaw mong gawin sa iyo ng ibang tao. Ang taong nakagawa ng kamalian na hindi nagtatangkang iwasto ito ay makagagawa pang muli ng isa pang kamalian. Confucius (551-479 B.C. pagkakawanggawa.) – nagpakilala sa daigdig ng Five Classics at Four Books. tularan mo siya. at katalinuhan. Lumagi ka sa hulihan at bago mo malaman. ikaw ay nasa unahan na. Kapag nakakita ka ng mabuting tao. Ang kanyang mga ginituang aral ay ang sumusunod. subalit ang taong nasusupil ang sarili ay higit na matapang. Ang taong nasusupil ang iba ay matapang. at mababa ang loob ng tao.) – nagpakilala ng Tao Te-ching kung saan nakasulat ang kanyang mga turo.Kultura Itinuturing ng Ginituang Panahon ng pilosopiyang Tsino ang Chou dahil sa pagsikat ng sumusunod na mga pantas. May mga paliwanag ito ukol sa landas na dapat tahakin ng bawat tao tungo sa kabutihan. kabutihan. Ayon sa kanya. Itinuro niya na kailangang maging matiyaga. mahinhin.C. pagkamakatarungan. . may anim na salik na dapat sundin ang tao sa pakikipag-ugnayan: kagandahangasal.

ang tao ang pinakamahalagang salik ng bansa kaya tungkulin ng pamahalaan na paunlarin ang kanilang kabuhayan at kaisipan.) – may-akda ng Doctrine of Mean. Ipinakilala nito ang mga kaisipang pangkasaysayan at pulitikal na mga pinuno ng panahong ito. . Kinakatawan ito ng tatlong aklat: Book of Changes – isang manwal na nagsasaad na hindi nakasalalay sa mga diyos o kapalaran ang kinabukasan ng tao at kaluluwa kundi nasa sistema ng pagbabago sa mundo. kasaysayan. Book of Poetry o Book of Songs – koleksyon ng mga dalit at awit na naglalarawan ng mga hinagpis at tuwa sa araw-araw na buhay. ang taong hindi nagtataglay ng damdaming makatao ay walang karapatang manatili sa trono ng kapangyarihan. Tinawag na Mohism ang pilosopiyang kanyang itinaguyod.C. Book of Documents – koleksyon ng mga makasaysayang dokumento mula sa mga talumpati ng mga hari at opisyal ng imperyo. May elemento ng pilosopiya.C. at tula ang panitikan na yumabong noong panahong ito. Mo Ti o Mo Tzu (480-390 B.) – nagtaguyod ng pandaigdigang pagmamahalan at pagtutulungan bilang mga prinsipyo ng isang maayos na lipunan.Mencius (372-289 B. naniniwalang may karapatan ang mga mamamayang gumamit ng dahas ngunit dapat sikaping manatili ang kapayapaan dahil walang mabuting ibubunga ang digmaan. Para sa kanya. Ayon sa kanya.

Inilipat ng mga Chou ang kanilang kabisera mula Xi’an sa Luoyang (Henan ngayon) sa may silangan. .C. Paglakas ng mga warlord ng imperyo. tunay na nagwakas ang kapangyarihan ng Chou. Dahil dito. higit sa kanlurang bahagi kung saan nagmula ang pagsalakay ng mga barbaro. nawalan ng bantay ang mga hangganan na nagpahina sa depensa nito.Sanhi ng Pagbagsak Pagpapagawa ng mga proyektong irigasyon kung saan kinakailangan ang maraming manggagawa.C. Bagaman noong 771 B. nanatili sa pangalan ang pamamahala nito hanggang 256 B.

Lao Tzu. Mencius. at Mo Ti. Pagpapatupad ng sistemang civil service para sa pagpili ng mahuhusay na kawani ng pamahalaan. .Ambag sa Kabihasnan Mga pilosopiyang itinatag nina Confucius.

itinatag niya ang dinastiyang Ch’in o Qin. Ang kanyang dinastiya ang kauna-unahan sa kasaysayan ng Tsina na may matatag na pamahalaang sentral.C. isa si Prinsipe Cheng sa mga warlord na naghahari sa silangang bahagi ng imperyo.C.. Naghari siya sa loob ng 15 taon at higit na kilala sa pangalang Shih Huang-ti o Shih Huang Ti.Qin o Ch’in (246-206 B. Pinangalanan niyang Tsina ang kanyang kaharian. . hango sa kanyang pangalang Ch’in.) Sa huling mga taon ng dinastiyang Chou. Noong 221 B. matapos na talunin ang mga kaaway nito. Siya rin ang nagsimulang magpalawak ng teritoryong nasasakupan ng Tsina.

hindi sa mga nakagisnang kaugalian at katuruan. Pinagtibay ang depensa ng dinastiya laban sa mga dayuhan sa pamamagiatn ng pagdurugtong sa pader na sinimulan ng mga nakaraang dinastiya. Tinawag na Great Wal of China ang depensang ito na nagpalawak sa teritoryo ng kaharian ni Shih Huang-ti.Pamahalaan Itinatag niya ang kaharian batay sa prinsipyong legalismo. .

Ipinasunog ni Shih ang 500 na iskolar nang malaman niyang tinangka ng mga ito na magtago ng mga klasikong aklat. ang pagsasanay sa mga hihiranging gobernador at opisyal ng imperyo. Sinunog din ang lahat ng talaan ng nakaraan upang maalis sa isipan ng mga tao ang tungkol sa nakaraang pamahalaan. Subalit maraming iskolar ang nagtakas ng mga aklat at ibinaon upang mailigtas ang mga ito. Pinalayas naman ang ibang mga iskolar na tumuligsa sa pamahalaan o patuloy na nagtuturo tungkol sa mga klasiko. Ginawang simple ang sistema ng pagsulat upang mas maraming mamamayan ang matutong magbasa at magsulat.Lipunan at Kultura Ipinasunog ni Shih Huang-ti ang mga aklat ng katuruang klasiko. Sinimulan ang sistema ng scholarship. lalo na ang mga aklat ni Confucius upang maipag-ibayo ang mga pagbabago ng kaharian. .

Binigyan niya ng trabaho ang mga tao at ipinatunaw ang lahat ng mga kagamitang pandigma at ginawang estatwa sa kanyang palasyo. Ginawang simple ang sistema ng pagtitimbang at pagsusukat ng mga produkto upang mapadali ang paglikom ng buwis at ang pakikipagkalakalan.Ekonomiya Binuwag ni Shih Huang-ti ang piyudalismo at isinalin sa kanyang kapangyarihan ang lahat ng lupain. Ipinatupad ang sistema ng salapi. Pinagdugtong ang mga lalawigan ng kaharian sa pamamagitan ng pinahusay na sistema ng transportasyon. .

. wala ng malakas na pinuno ang pumalit sa kanya na naging dahilan upang maagaw ng mga nagrerebeldeng mamamayan ang pamahalaan.Sanhi ng Pagbagsak Pagkawala ng mga iskolar na gumagabay sa pagpapatakbo ng pamahalaan. . Sa pagkamatay ni Shih Huang-ti noong 206 B.C.

at lapad na 6 metro. . taas na 7 metro. Bumabaybay ito mula hilagang silangan ng Hopei hanggang kanluran ng Kansu. May tore ito sa bawat 9 metro.200 kilometro.Ambag sa Kabihasnan Great Wall of China – may habang 2.

) Ang mga Han ang sumunod na nagtatag ng dinastiya pagkatapos ng Ch’in. Si Wu Ti (140-87 B.C. .) ang itinuturing na nagpalawak at nagpalakas sa kaharian.Han (206-219 B.C. Naghari ito ng 400 taon.

at tanging hukom sa buong kaharian. at great commandant na namahala sa pamahalaang sibil at militar. Katulong ng emperador ang isang Gabinete na binubuo ng dalawang pangkat: Tatlong Duke – ang chancellor. Pagtataguyod ng agresibong patakarang panlabas na nagpahina sa mga Hun sa may hilagang hangganan ng imperyo. Siyam na Ministro – higit na nakatalaga sa pagpapatupad ng mga batas.Pamahalaan Pinamunuan ng emperador ang estado. tagapagpatupad nito. Siya ang tagagawa ng mga batas. . Isang pari naman ang kinikilalang makapangyarihan sa lahat ng mga ritwal na panrelihiyon. kalihim ng imperyo o vice chancellor.

Lipunan at Kultura Pinag-ibayo ang pagpapanumbalik sa mga klasikong kaalaman. . ipinakilala ng mga Indian ang relihiyong Budismo sa Tsina. Nagkaroon ng historyador at mga manunulat ang Tsina. Sinimulang linangin ang edukasyon. Nagsimulang magtipon ng mga impormasyon tungkol sa kasaysayan ng Tsina si Pan-chao. Sa panahong ito. Tinipon nito ang mga aklat na naitago at hindi nasunog ng Ch’in.

Sanhi ng Pagbagsak Malawakang rebelyon noong 220 A. . na nagpahina sa kaharian.D.

.Ambag sa Kabihasnan Papel – naimbento noong 105 A.D. Lexicon o diksyunaryo – nalathala dulot na rin ng pagkakaimbento ng papel.

D.) .Sui (581-618 A.

lupon. Nagtagumpay siya sa muling pagkakaisa ng imperyo. ministro. Itiinatag ang Ta-shing bilang bagong kabisera. Pinalakas niya ang depensa sa hilaga laban sa mga Turko sa pamamagitan ng pagpapaayos ng Great Wall. Siya ang muling nagbuklod sa Tsina sa pamamagitan ng Grand China. Pagpapatupad ng binagong kodigo. Nagtatag ng sistemang hsiang sa lokal na pamahalaan na ang bawat isa ay binubuo ng 500 pamilya. na higit na payak kaysa mga batas ng hilagang Tsina. Pinamahalaan ni Yang Chien ang buong hilagang Tsina.Pamahalaan Dahil sa magulong buhay-pulitika bunga ng pamumuno ng batang emperador sa trono ng dinastiyang Chou. . Ang sentro na pamahalaan ay binubuo ng mga direktor. iniluklok ni Yang Chien ang isang bata bilang puppet-emperador at pagkatapos inagaw niya ang trono. at hukuman. ang kodigong K’aihuang.

Ambag sa Kabihasnan Sistema ng pamamahala K’aihuang Code – naging modelo ng Kodigo Tang. ang pinakamaimpluwensyang kalipunan ng mga batas sa ilang bansa sa silangan .

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

Pag-unlad Maayos na pamamahala ni Yang Chien at ibang pinuno Pagsasaisa ng imperyo .

. pagbabanta ng mga Turko.Pagbagsak Paghina ng militar dulot ng mga kampanya. at pagtatanghal sa sarili ng emperador ng bagong dinastiyang T’ang. rebelyon ng bawat rehiyon ng imperyo.

Sa panahon ni Ming Huang nakamit ng T’ang ang pinakamalawak na sakop nito . pinatalsik ni Shih-min sa trono ang kanyang ama at siya ang naghari rito. Noong 626. Una itong pinamahalaan ng ama ni Li Shih-min. Kinilala siya bilang Emperador Tai Tsung.T’ang (618-906 A.) Itinuturing na panahon ng kasaganaan at malawakang kultural na pag-unlad ang 300 taong paghahari ng mag T’ang.D.

at mapadali ang pamamahala. .Pamahalaan Isinanib ang mga prefecture sa mga lalawigan sa buong imperyo upang higit na mapaunlad. Batay pa rin sa katuruan ni Confucius ang pagsusulit sa serbisyo sibil. Ang Chin-Shin ang pinakamataas na pagsusulit para sa nais makabilang sa pangkat ng mga namumuno. mapanatili. Pinasimulan ang tunay na sistema ng serbisyo sibil batay sa galing.

Ekonomiya Ipinakilala ang isang uri ng palay na madaling itanim at anihin mula dalawa hanggang tatlong ulit bawat taon. Nakilala ang mga Sung sa paggawa ng makikinis at makikintab na porselana. Umunlad sng sericulture o ang pag-aalaga ng uod sa paggawa ng telang seda. . Malaki rin ang naging ani ng tsaa at seda na iniluwas ng mga Tsino sa Asya at Europa.

Sanhi ng Pagbagsak Paglaki ng populasyon at pagsalakay ng mga Mongol mula sa hilaga. .

Ambag sa Kabihasnan Mga naimbento sa panahon ng Sung: gunpowder. movable printing. wheelbarrow. .

Hindi nila inangkop ang kulturang Tsino bilang isang paraan ng pagkontrol sa mga ito. Sila amg kauna-unahang dayuhan na naghari sa Tsina. Itinatag ni Kublai noong 1260 ang dinastiyang Yuan. Si Kublai Khan. ang nagpatuloy sa kanyang nasimulan hanggang sa masakopniya ang mga lupain ng mga Sung sa timog. ang kanyang apo. na nangangahulugang “Unang Simula” at kinilala bilang Great Khan. . Malaki ang pagkakaiba ng mga Mongol sa mga Tsino.) Mga dayuhan ang mga Mongol.D.Yuan (1280-1367 A. Ito ang naging simula at pundasyon ng pinakamalaking imperyongnaitatag sa buong mundo. at mga kaugalian. Iba ang kanilang kultura. wika. Sinimulan ni Gengis Khan ang pagsalakay sa hilagang bahagi ng Tsina noong 1205 hanggang sa masakop niya ito noong 1227.

Patunay nito ay ang pagdating at pananatili sa bansa ni Marco Polo at ang kanyang tiyo na si Maffeo Polo. pawang mga Mongol ang itinalagang mga opisyal sa mga ito. gayundin ang ehekutibo. . militar. Gayunpaman. Iba ang mga batas ang kanilang sinunod kaysa mga batas na ipinatupad nila sa buong bansa.Pamahalaan Hindi binago ang sistema at balangkas ng pamahalaan. Yaong mga mababang posisyon lamang ang ibinigay sa mga Tsino. at administratibong sangay ng pamahalaan. Pinanatili ang anim na dibisyon sa ilalim ng anim na ministro. Naging bukas ang mga Mongol sa pakikipag-ugnayan sa mga taga-Kanluran tulad ng mga mangangalakal na Europeo at mga misyonerong Kristiyano.

Malaking pagbabago sa pagpipinta at naging aktibo sa Tibetan Buddhism. Kilala bilang Ginintuang Panahon ng dulang Tsino.Lipunan at Kultura Hiwalay ang panahanan ng mga Mongol sa mga Tsino. Inangkop at itinaguyod ang ideolohiyang Confucian sa buong imperyo. .

Malawakang paggamit ng papel na pera sa halip na ginto. pilak.Ekonomiya Ipinagpatuloy ang mga industriya ng agrikultura at kalakalan at inobasyon na sinimulan ng T’ang at Sung. . at tanso.

Hindi nakalimutan ng mga Tsino na dayuhan ang mga Mongol.Sanhi ng Pagbagsak Kawalan ng pondo dahil na rin sa lubhang magastos na digmaang kinasangkutan ni Kublai Khan. ang huling haring Mongol. . pinangunahan ni Chu Yu-chang. Noong 1368. ang isang pag-aalsa at pinatalsik ai Shun Ti. isang mongheng Budista.

naging madali ang pakikipagpalitan ng mga ideya at imbensyon sa pagitan ng Tsina.Ambag sa Kabihasnan Sa lawak ng sakop ng imperyo. Europa. at ibang bahagi ng Asya. .

Matapos ang 74 taong pamamahala ng mga dayuhan.D. . ninais ni Hung Wu na ibalik sa tradisyong Tsino ang estado.Ming (1368-1643 A.) Si Chu Yu-chang ang nagtatag ng dinastiyang Ming at kinikilala bilang Emperador Hung Wu o Hung-wu.

. Ibinalik at pinag-ibayo ang pagsusulit para sa serbisyo sibil sa pagpili ng mga opisyal ng pamahalaan. May karampatang kaparusahan ang paglabag na ito. Itinuring na kasalanan ang hindi pag-uulat agad ng mga opisyal tungkol sa mga kalamidad sa kanilang lugar.Pamahalaan Ibinatay sa tradisyong T’ang at Sung ang organisasyon ng pamahalaan. Nilimita lamang sa kaalaman tungkol sa ideolohiyang Confucian ang paksa sa pagsusulit.

Lipunan at Kultura Hindi katuyad ng mga klasiko ang panitikang nasulat sa panahong ito. . Ngunit ang mga nobelang nalathala ay tinangkilik ng mga ordianryong tao at ng mga iskolar.

Pinag-ibayo ang paggawa ng mga mamahalin at pinong porselana na naging pangunahing kalakal sa pandaigdigang kalakalan. tulad ng India. Arabia. . at Aprica sa pamamagitan ng pagpapadala ng mga ekspedisyon.Ekonomiya Pinaigting ang pakikipagkalakalan sa ibang bansa.

gayundin sa Timog-Silangang Asya tulad ng Annam (Vietnam ngayon). at iba pang bansa sa Kanlurang Asya. May pakikipag-ugnayan sa Persia. Ang kaguluhan at rebelyon sa loob ng imperyo ay nagpadali sa paglusob ng mga Manchu mula sa hilaga. . Itinatag ang mga tanggapan na nagbigay ng balanse sa pamamalakad ng pamahalaan.Sanhi ng Pagbagsak Pagtulong sa Korea laban sa pananalakay ng mga Hapones noong 1590. Imperial Secretariat – tagapagbuo ngmga patakaran ng imperyo Imperial Chancellor – tagasuri ng mga patakarang binuo ng Imperial Secretariat Department of State Affairs – tagapagpatupad ng mga patakarang sinang-ayunan ng una at ikalawang tanggapan Board of Censors – taga-ulat sa emperador ng mga taong hinihinalang taksil sa pamahalaan. Iniuulat din dito ang mga katiwalian ng mga emperador. Isa ito sa mga dahilan ng paghina ng depensa ng dinastiya. Arabia.

Nagkaroon din ng kalipunan ng mga batas. Lumitaw si Li Po. at iba pang dakilang manunula.Lipunan at Kultura Higit na pinasigla ang kaisipang iskolar dulot na rin ng pagkakaimbento ng imprenta. . Tu Fu. Nalimbag ang unang aklat at diyaryo sa panahong itona nakapagpaibayo sa edukasyon at pagsusulit para sa serbisyo sibil. Nilinang din ang panitikan at sining.

Sanhi ng Pagbagsak Katulad ng mga salik ng pagbagsak ng dinastiyang Han. .

Nauna itong naimbento kaysa imprenta sa Europa.Ambag sa Kabihasnan Unang imprenta na yari sa bloke ng kahoy. .

nagpatuloy ang kulturang Tsino. Walang malakas na pinuno ang pumalit sa trono kung kaya’t nailuklok ang limang magkakasunod na dinastiya na naghari sa Tsina sa loob ng kalahating dantaon. Sa kabila ng kaguluhan at kawalan ng kontrol sa pamahalaan ng limang dinastiya. nang talunin ni K’uang-yin. .Sung (960-1278 A.C.) Kaguluhan ang naghari sa Tsina matapos bumagsak ang dinastiyang T’ang. Nagwakas ang paghahari ng limang dinastiya noong 960 B. Kinilala siya sa kasaysayan bilang T’ai Tzu.D. Siya ang nagtatag ng dinastiyang Sung na muling nagbuklod sa buong Tsina.

Higit na may direktang kontrol sa pangungulekta ng buwis kung kaya’t malaki ang kita ng pamahalaan at hindi naging suliranin ang pondo para sa mga proyekto nito. Nahikayat nito ang mag bata. Mabisa ang sistema ng serbisyo sibil ng Sung. Dahil dito. at nominasyon ng isang mataas na opisyal ng pamahalaan. Pinagtibay ang Chin-Shin o ang pagsusulit sa serbisyo sibil at ibinigay ito tuwing ikatlong taon. mahusay. . kagalingan. Ibinatay ang pag-angat sa puwesto ng mga opisyal ng pamahalaan sa haba ng serbisyo. napaalis ang mga kawani ng militar at mga walang alam na nasa pamahalaan. at matalinong mamamayan na manilbihan sa pamahalaan. markang nakuha sa Chin-Shin.Pamahalaan Higit na sentralisado ang pamahalaan kaysa panahon ng T’ang.

Lipunan at Kultura
Higit na pinag-ibayo ang panitikan, sining, at edukasyon. Naimbento ang gunpowder na ginamit sa paggawa ng mga paputok. Naimbento rin ang movable printing na higit na nagpasigla sa panitikan, sining, at edukasyon. Nagawa ang kalendaryo at kompas. Umabot sa 10 milyon ang populasyon ng Tsina sa panahong ito.

Project EASE
(Effective Alternative Secondary Education)

ARALING PANLIPUNAN III BUREAU OF SECONDARY EDUCATION Department of Education DepEd Complex, Meralco Avenue Pasig City MODYUL 4

ANG PAGSIBOL NG SIBILISASYONG GRIYEGO

MODYUL 4 ANG PAGSIBOL NG SIBILISASYONG GRIYEGO
Bagamat marami at natatangi ang mga sumilang na sibilisasyon sa Silangan, ang kauna-unahang sibilisasyon sa kanluran ay pinangunahan ng mga Griyego. Sila ang naging tagapaghubog ng sibilisayong kanluranin. Mula sa kanila naipakilala ang ideya ng demokrasya sa daigdig. Ang naibahagi nila sa iba’t ibang larangan ng pamumuhay ay nagbigay daan sa paglago at pag-unlad ng sibilisasyong kanluranin. Sa araling ito, matutunghayan mo at mauunawaan ang pagsibol ng sibilisasyong Grigeyo at ang mga kontribusyon nito sa sibilisasyong kanluranin.

Anu-ano ang mga katangiang pisikal ng Gresya na nagpaunlad sa sibilisasyong Gresya? Paano nagsimula ang iba’t ibang sibilisasyong bumuo ng matatag sa sibilisasyong Griyego? Sasagutin ng araling ito ang mga katanungang iyan. .Sinaunang Sibilisasyong aegean Tulad sa ibang mga tao. malaki ang naging impluwensya ng heograpiya ng Gresya sa naging uri ng pamumuhay ng mga Griyego.

Paglipas ng ilan pang taon na tinatayang mula 1600 hanggang 1100 BC. Sila ay kinilala bilang mga Mycenaeans na nagmula sa Gitnang Gresya. Tulad ng inaasahan ang iba pang mga lungsod ng mga Minoan ay bumagsak at isa-isang nawala. ang kauna-unahang sibilisasyong Aegean ay nagsimula sa Crete mga 3100 BC o bago isilang si Kristo. Sa pamamagitan nila. mga mangangalakal. . Dito matatagpuan ang isang napakatayog na palasyo na nakatayo sa dalawang ektarya ng lupa at napapaligiran ng mga bahay na bato. Tinawag itong Sibilisasyong Minoan batay sa pangalan ni Haring Minos. narating ng Crete ang kanyang tugatog. Nagwakas ito nang salakayin ang Knossos ng mga di nakikilalang mga mananalakay na sumira nagwasak ng buong pamayanan. Ang sibilisasyong Minoans ay tumagal hanggang mga 1400 BC. at ang mga alipin. Sila na siguro ang unang nakagawa ng arena sa buong daigdig kung saan nagsasagawa ng mga labanan sa boksing. mga magsasaka. ang maalamat na haring sinasabing nagtatag nito. kinilala ang Knossos bilang isang makapangyarihang lungsod at sinakop nito ang kabuuan ng Crete. Sa pamayanang Minoan ay may apat na pangkat ng tao: ang mga maharlika. ibang pangkat na naman ng mga mananalakay ang lumusob sa Crete. Umunlad nang husto ang kabuhayan dito dulot na rin ng pakikipagkalakalan ng mga Minoan sa Gitnang Silangan at sa paligid ng Aegean. nagkaroon ng tuwinang ugnayan ang Crete sa sibilisasyong umusbong sa Gresya. Di nagtagal. Ang palasyo ay nasira ng sunud-sunod na sunog at iba pang mga natural na kalamidad. Nakatira sila sa mga bahay na yari sa laryo (bricks) at may sistema sila ng pagsulat. Kilala ang mga Minoan bilang mahuhusay gumamit ng metal at iba pang teknolohiya. Dumarami ang mga bayan at lungsod at ang Knossos ang naging pinakamalaki.Ang mga Minoans Ayon sa mga arkeologo. Mga 1100 BC. Maging sa palakasan ay di nagpahuli ang mga Minoans. Magagaling din silang mandaragat. Sila ay masayahing mga tao at mahiligin sa mga magagandang bagay at kagamitan.

Ang mga pangyayaring ito ay tinaguriang dark age o madilim na panahon na tumagal din nang halos 300 taon. Maging ang paglago ng sining at pagsulat nang unti-unti ay naudlot din. Ang sining ng mga Griyego ay naimpluwensyahan ng mga istilong Minoan. Sa bandang huli. at iba pang gawaing pangkabuhayan. Nahinto ang kalakalan. Pagdating ng 1400 BC. Ang Mycenaea na matatagpuan 16 kilometro ang layo sa aplaya ng karagatang Aegean ang naging sentro ng sibilisasyong Mycenaean. isang pangkat naman ng tao na mayroon din kaugnayan sa mga Mycenaean ang tumungo sa timog nga Gresya sa may lupain sa Asya Manor sa may hangganan ng karagatang Aegean. Maraming mga salitang Minoan ang naidagdag sa wikang Griyego. Nakilala sila bilang mga Ionian. . Ang mga lungsod dito ay pinag-ugnay ng maayos na daanan at mga tulay. Noong 1100 BC isang pangkat ng tao mula sa hilaga ang pumasok sa Gresya at iginupo ang mga Mycenaean. Samantala. Nagtatag sila ng kanilang pamayanan at tinawag itong Ionia. Ilan sa mga alamat ng Minoan ay naisama sa mga kwento at alamat ng mga Griyego. Ito ang sinasabing naging batayan ng mitolohiyang Griyego.Ang mga Mycenaean Bago pa man salakayin at sakupin ng mga Mycenaean ang Crete. Bagamat walang naiwang mga nakasulat na kasaysayan. Sila ay kinilalang mga Dorian. Di naglaon ang mga kwentong ito ay nag-ugnay sa mga tao at sa mga diyosdiyosan. Napapaligiran ng makapal na pader ang lungsod upang magsilbing pananggalang sa mga maaring lumusob dito. nasimulan na nilang paunlarin ang ilang pangunahing sibilisasyon sa Timog Gresya. pagsasaka. Naging palasak ang digmaan ng mga iba’t ibang kaharian. ang pagsasalin-salin ng mga kwento ng mga hari at bayaning Mycenaean ay lumaganap. di nailigtas ng mga pader na kanilang ginawa ang mga Mycenaean sa paglusob ng mga mananalakay. Naiugnay nila ang Crete sa lumalagong sibilisasyon sa Gresya. isa nang napakalakas na mandaragat ang mga Mycenaean at ito ay nalubos ng masakop at magupo nila ang Crete.

. Ipauunawa sa iyo ng araling ito ang pag-unlad ng sibilisasyong ito.Ang Pag-usbong ng sibilisasyong HELEniko Mula sa labi ng madilim na panahon. Ilang pamayanan sa baybayin ng Gresya na tinatawag ang kanilang sarili na Hellenes o Greeks ang nagkaroon ng malaking bahagi sa sibilisasyong ito. Ito ay tumagal mula 800 BC hanggang 400 BC at naging isa sa mga pinakadakilang sibilisasyong naganap sa kasaysayan ng daigdig. unti-unting umusbong sa Ionia ang isang bagong sibilisasyon na mabilis ding lumaganap sa kabuuan ng Gresya. Kinilala ito sa kasaysayan bilang sibilisasyong Heleniko mula sa kanilang tawag sa Gresya na Hellas.

May malalaki at maliliit na polis. Samantala. Ito ay napapaligiran ng mga pamilihan at iba pang mga gusali na nagbigay daan sa malayang bilihan at kalakalan Sa mga lungsod-estado. Mula sa pakikipagkalakalan sa iba’t ibang panig ng daigdig. humawak ng posisyon sa pamahalaan. Ang mga lehitimong mamamayan ay binigyang karapatang bumoto. Mula naman at sa mga Lydians ay natutuhan nila ang paggamit ng sinsilyo at barya sa pakikipagkalakalan. magkaroon ng ari-arian. naramdaman ng mga Griyego na sila ay bahagi ng pamayanan. nagtayo ng mga kuta ang mga Griyego sa mga lugar sa may gilid ng mga burol at sa mga taluktok ng bundok upang maprotektahan ang kanilang sarili sa pagsalakay ng iba’t ibang pangkat. Sa acropolis matatagpuan ang mga matatayog na palasyo at templo kung kaya’t ito ang naging sentro ng pulitika at relihiyon ng mga Griyego. Mula sa mga Phoenician ay nakuha nila ang ideya ng alpabeto na naging bahagi naman ng kanilang sariling alpabeto. natutuhan ng mga Griyego ang mga bagong ideya at teknik. ang ibabang bahagi naman ay tinawag na agora o pamilihang bayan. di nawala ang kanilang ugnayan sa pinagmulang lungsod-estado o metropolis. Ang mga pook na ito ay naging pamayanan. Ginamit din nila ang mga teknik ng mga Phoenician sa paggawa ng mas malalaki at mabibilis na barko. ito ang naging takbuhan ng mga Griyego para sa kanilang proteksyon. at ipagtanggol ang sarili sa mga korte. sila ay dapat na makilahok sa pamahalaan at tumulong sa pagtatanggol sa mga polis sa panahon ng digmaan. ay nagbigay daan sa pag-unlad ng mga lungsod-estado.Ang mga Polis Dahil sa mga digmaan bago pa ang panahong Heleniko. Bilang kapalit. Karamihan sa mga polis ay may mga pamayanang matatagpuan sa matataas na lugar na tinawag na acropolis o mataas na lungsod. Sa panahon ng digmaan. Ito ang dahilan kung bakit ipinagkaloob naman nila dito ang kanilang katapatan at paglilingkod. Hindi lahat ng mga nasa lungsod-estado ay mamamayan nito. . Bagamat napunta sila at nanirahan sa malalayong lugar. Ang pinakahuwarang bilang na dapat bumuo ng isang 5000 na kalalakihan dahil noon ay sila lamang ang nailalagay sa opisyal na talaan ng populasyon ng lungsod-estado. Ang lahat ng ito. dagdag pa ang paglago ng kalakalan. Dito nagsimula ang mga lungsod-estado o polis kung saan hango ang salitang may kinalaman sa pamayanan tulad ng pulisya. Kasabay nito ang mabilis na paglaki ng populasyon na naging pangunahing dahilan naman kung bakit nangibang lugar ang mga Griyego. pulitika at pulitiko. Ang iba ay napadpad sa paligid ng mga karagatang Mediterranean at Iton. Sa mga Sumerian naman ay namana nila ay ang sistema ng panukat.

Ito ay may magandang klima. Oo nga’t sama-samang nagmamartsa sa lugar ng digmaan. sila ay inaasahang mag-aasawa na ngunit dapat na kumain at manirahan pa rin sa kampo. Sa gulang na dalawampu. Sa simula. Nangunguna din sila sa mga palakasan at malayang nakikipaghalubilo sa mga kaibigan ng kani-kanilang mga asawa habang masaya silang nanonood ng mga palarong tulad ng pagbubuno o wrestling. Di tulad ng mga kababaihang Griyego na limitado ang ginagampanan sa lipunan. Sa edad na tatlumpu. Ang naging pangunahing mithiin ng lungsod-estado ng Sparta ay magkaroon ng mga kalalakihan at kababaihang walang kinatatakutan at may malalakas na pangangatawan. Sa halip na lumusob ng isa-isa sa mga kalaban. Malakas na pangangatawan. katatagan. ay mas naging maparaan sa kanilang pakikipagdigma. Ang mga bagong silang na sanggol ay sinusuri. sila ay tagapagtanggol ng kanilang polis. Sa lipunan ng mga Spartan. Samantala. Samakatwid. hanggang sumapit ang ika-7 taon nila. Sila ang mga nag-aasikaso ng lupain ng kanilang mga asawa habang ang mga ito ay nasa kampo militar. boksing.Sparta. Tinitiis nila ang mga sakit at hirap nang walang reklamo. ang mga malulusog na sanggol ay hinahayaang lumaki at maglaro sa kani-kanilang bahay. lalo na ang mga Spartan. naging alipin ng mga Spartans ang mga helot. Maraming pagkakataon na nag-alsa laban sa mga Spartans ang mga helot ngunit ni isa dito ay walang nagtagumpay. ang mga kababaihang Spartan ay maraming tinatamasang karapatan. Pinapayagan lamang sila na makita ang kanilang pamilya sa panahon ng bakasyon. Dahilan sa palagiang pag-aalsa ng mga helot. Pagsapit ng pitong taon. at katapatan ang ilan sa pangunahing layunin ng pagsasanay. Ang hukbong ito na tinaguriang phalanx ay karaniwang binubuo ng hanggang 16 na hanay ng mga mandirigma. Ang mga magsasaka mula sa nasakop na mga lugar ay dinala nila sa Sparta upang maging mga helot o tagasaka sa malawak nilang lupang sakahan. Kapag nakitang ito’y mukhang mahina at sakitin ang isang sanggol ay dinadala ito sa paanan ng mga kabundukan at hinahayaang mamatay doon. Ang Sparta ang responsable sa pagkakaroon ng pinakamahusay na sandatahang lakas sa buong daigdig. sila ay maaari nang magretiro sa hukbo. Sa lahat ng mga lungsodestado. sapat na patubig at matabang lupa na angkop sa pagsasaka. ang Sparta lamang ang hindi umasa sa kalakalan. Ang phalanx ay hindi mga bayarang mandirigma. ang Pamayanan ng mga Mandirigma Ang polis o lungsod-estado ng Sparta ay itinatag ng mga Dorian sa Peloponnesus na nasa timog na bahagi ng tangway ng Gresya. Sa edad na animnapu. . ang mga sundalo ay isa-isang nakikipaglaban sa mga kaaway hanggang sila ay manghina at mamatay. kasanayan sa pakikipaglaban. Maging ang mga kababaihan ay sinasanay na maging matatag. nagdesisyon ang mga Spartan na palakasin ang kanilang hukbong militar at magtatag ng isang pamayanan ng mga mandirigma upang maging laging handa sa kahit anong pag-aalsang gagawin ng mga helot. ang mga batang lalaki ay dinadala na sa mga kampo-militar upang sumailalim sa mahigpit na disiplina at sanayin sa serbisyo militar. ang mga kabataang lalaki ay magiging sundalong mamamayan at ipinapadala na sa mga hangganan ng labanan. at karera. ang lahat ay nakikiisa upang mapigilan ang mga pag-aalsa ng mga helot. kung saan hahati na sila sa gastos . labu-labo kung makipagdigma ang mga Griyego. Nang lumaon ang mga Griyego. Kapag namatay ang mga sundalo sa unang hanay. sila ay nananatiling sama-sama sa pagkakatayo pasulong man o paurong sa labanan. ito ay mabilis na sinasalitan ng mga susunod pang hanay. hawak ang pananggalang sa kaliwang kamay at espada naman sa kanan. Pinalawak ng mga Spartans ang kanilang lupain sa pamamagitan ng pananakop ng mga karatig na lupang sakahan at pangangangamkam nito.

Sa simula. Hindi nanakop ng mga kolonya ang Athens. ang Athens ay isa lamang maliit na bayan sa gitnang tangway ng Gresya na tinatawag na Attica.Ang Athens at ang Pag-unlad Nito Sa simula ng 600 BC. Sa gitna ng pagbabagong ito nanatiling di kontento ang mga mamamayan ng Athens. ang Athens ay pinamunuan ng mga tyrant na noon ay nangangahulugang mga pinunong nagsusulong ng karapatan ng karaniwang tao at maayos na pamahalaan. o naging mangangalakal o mandaragat. Marami rin sa kanila ang nagnais ng mas malaking bahagi sa larangan ng pulitika. Bagamat karamihan sa kanila ay naging mabubuting pinuno. Ang asembleya ay binubuo naman ng mayayaman na may malaking kapangyarihan. nagpagawa ang mga mayayamang tao o aristokrata ng nakasulat na batas kay Draco isang tagapagbatas. ang Athens ay pinamunuan ng hari na inihalal ng asembleya ng mamamayan at pinapayuhan ng mga mga konseho ng maharlika. Malupit ang mga batas ng Griyego at hindi ito binago ni Draco ngunit kahit na paano ang kodigong ginawa niya ay nagbigay ng pagkakapantay-pantay sa lipunan at binawasan ng mga karapatan ang mga namumuno. may mangilan-ngilan din na umabuso sa kanilang posisyon na nagbigay ng bagong kahulugan sa katawagang tyrant bilang malupit na pinuno sa ating panahon. Ang buong rehiyon ay hindi angkop sa pagsasaka kaya karamihan sa mga mamamayan nito ay nagtrabaho sa mga minahan. Upang mapigil ang lumalalang sitwasyon ng mga di nasisiyahang karaniwang tao. Sa halip. pinalawak nito ang kanilang teritoryo na naging dahilan upang ang iba pang nayon sa Attica ay sumali sa kanilang pamamahala. . Sa sinaunang kasaysayan. sa kasalukuyan. Ang mga pinuno nito ay tinawag na Archon na pinapaburan naman ang mga maykaya sa lipunan. Maraming Athenian ang nagpaalipin upang makabayad ng malaking pagkakautang. nagnais ng pagbabago ang mga artisano at mga mangangalakal. gumawa ng mga ceramics. Di nagtagal.

Naging mapagmataas sila at laging nakikipaglaban kung kaya’t di nila nakasundo ang mga tao sa labas ng kani-kanilang lungsod-estado. Tinatawag nilang barbaro o mga taong may paurong na sibilisasyon ang mga di Griyego. Naging palasak ang mga tunggalian. Nagsumikap silang maging matapang ang kani-kanilang sarili at lumaban para sa kadakilaan ng kani-kanilang polis. ngunit ang labis nito ay maaari rin maging salik a pagbagsak ng isang bansa at ng kanyang sibilisasyon. . Ang pakikipagtunggalian at pakikipaglaban ay karaniwan ng naglalabas sa kagalingan ng bawat isa.samantala ang mga kapwa Griyego ay itinuturing nilang edukado at sibilisado.Panahon ng mga Digmaan at ang Pagpapalawak ng Nasasakupan Ang humigit kumulang na 50 lungsod-estado ng Gresya ay may magkakatulad na wika at kasaysayan bagamat sila ay nahati sa maliliit na lungsod-estado.

Sa loob ng 48 oras ay tinakbo ni Philippides ang humigit kumulang na 150 milya. Sa pamumuno ng mga Athenian. Bukod dito di minabuti ni Daruis I ang ginagawang pagtulong ng Athens sa mga ilang kolonya ng Persia. Maaaring nasira nila ang Athens ngunit hindi sumuko ang mga Griyego. ay bumuo ng mas malaki at malakas na hukbo upang balikan at sakupin ang Gresya. na noon ay nagrerebelde na ang Gresya bago ito tuluyang lumakas naglunsad ng pag-atake si Darius I noong 490 BC sa Marathon mga 26 na milya mula Athens. Narating ng mga Persian ang Athens at sinunog ang acropolis. Matapos ang tatlong araw na labanan na tinawag na Digmaan sa Thermopylae. sinagupa ng mga Griyego ang pwersang Persian sa look ng Salamis. Dito nila nakasagupa ang mga Griyego na noon ay pinamumunuan ng mga Spartan. si Xerxes na anak ni Darius I. Hindi naging madali para sa mga Persian na tanggapin ang kanilang pagkatalo. Sila ay dumaan sa katubigan ng Hellespont (isang dagat-kipot. Para kay Darius I. Nag pangamba lamang ng pananakop ng Imperyo ng Persia ang nagbigay daan sa kanilang pansamantalang pagsasanib pwersa upang labanan ang sunod-sunod na digmaan mula 490-479 BC na tinawag na Digmaang Persia. Paglipas ng 10 taon. Dahil sa labis na kagalakan inutusan ng mga heneral ang kanilang pinakamabilis na mensahero na si Philippides upang balita ang tagumpay sa Athens. na nasa pagitan ng karagatang Marmara at Karagatang Aegean). natalo ang mga Persian at tuluyan na silang umatras sa labanan.000 sundalo at ilang barko sinalubong sila ng mga naghihintay na Athenian. isinigaw niya ang “Magdiwang! Tayo ay nagwagi!“ at siya ay biglang bumagsak at tuluyan nang namatay. Pagsapit sa Athens. Pagkatapos ay tinalunton nila ang makitid na daan sa kabundukan ng Thermopylae. ang dakilang hari ng Imperyong Persia ang mga lungsod-estado ay maliliit at hiwa-hiwalay para makagawa ng malawakang paglaban sa kanyang gagawing pananakop. Dito ay naganap ang isa sa pinakanatatanging digmaan sa karagatan. Kasama ang mahigit kumulang 25. natalo at walang awang napatay ang mga Griyego. na kilala na ngayon bilang Dardanelles. Sa kasalukuyang panahon ang marathon ay isang uri ng karera sa pagtakbo ng di kukulangin sa 26 milya ang ang layo. Bagamat mas kaunti himalang natalo ang mga Persian sa digmaang ito na tinawag na Digmaan sa marathon. . Sa pagkakataong ito.Digmaang Persia Maaring nagkakaisa ang Athens at Sparta sa ilang mga bagay na magkakatulad sila ngunit hindi lamang sa larangan ng pulitika.

Lahat ay naglalayong gawing pinakamarangyang estado ang Athens. Ayon kay Pericles “ Ang ating konstitusyon ay isang demokrasya sapagkat ito ay nasa mga kamay ng nakararami at hindi ng iilan.” . si Pericles. Lahat ng mamamayan ay nagkaroon pagkakataong makapagtrabaho sa pamahalaan mayaman aman o mahirap. Kaya di nagtagal mga ikatlong bahagi (1/3) ng populasyon ng Athens ay bahagi na ng mga gawain ng pamahalaan. maraming ipinairal na mga programang pampubliko si Pericles. Sa loob ng mahabang panahon ng kanyang panunungkulan. na isang historyador.Ginintuang Panahon ng Athens Noong 461 BC. Nais ni Pericles na lumawak pa ang umiiral na demokrasya sa Athens kung kaya’t dinagdagan niya ang bilang ng mga manggagawa sa pamahalaan at sinuwelduhan niya ang mga ito. Taun-taon ay nahahalal si Pericles hanggang sa sumapit ang kanyang kamatayan noong 429 BC. Ipinagtanggol niya ang kanyang mga ginawang pagbabago sa pamamagitan ng pagbibigay ng isang pahayag na naitala naman ni Thucydides. Para sa mga mayayaman ang ginawa niyang mga pagbabago ay magdudulot ng pagkalugi sa pamahalaan at maghihikayat ng katamaran sa mga ordinaryong mamamayan. isang strategos o heneral na inihalal ng mga kalalakihang mamamayan sa ang namuno sa Athens. Ngunit hindi lahat ay nasiyahan sa mga repormang ipinatupad ni Pericles.

kasama na si Pericles.Digmaang Peloponnesian Nais ni Pericles na manatili ang kapayapaan di lamang sa Athens kundi maging sa mga kalapit nitong mga lungsodestado at maging sa Persia. Samantala. Batid ni Pericles na mahusay na mandirigma sa lupa ang mga Spartan kung kayat iniutos niya ang pananatili ng mga Athenian sa pinaderang lungsod. Hindi lahat ng lunsod-estado ay sumang-ayon sa ginawa ng Athens na pagkontrol sa Delian League subalit wala silang nagawa upang umalis sa alyansa. Isa na rito si Alcibiades. Bagamat naipanalo niya ang ilang laban nila sa Sparta. Bilang ganti. Ito ang naging dahilan kung bakit sa panahon ng Delian league ay naging isang imperyo ang Athens. Lahat ng mga pumalit kay Pericles ay hindi nagtagumpay dahilan sa mga mali nilang mga desisyon. Habang umuunlad ang Athens. noong 429 BC. inatasan niya ang sandatahang lakas ng Athens na lusubin sa karagatan ang mga Spartan. Ngunit sinawing palad na may lumaganap na sakit na ikinamatay ng libu-libong tao. Kayat ang mga lungsod-estado na kasapi sa Delian League tulad ng Sparta. lumawak din ang kanilang kapangyarihan sa kalakalan. ipinapatay ng mga Spartan si Alcibiades. sumuko ang mga Athenian. . lubhang malakas ang mga Sparta at noong 404 BC. Corinth at iba pa ay nagtatag ng sarili nilang alyansa sa pamumuno ng Sparta at tinawag itong Peloponnesian League. Doon siya ay naglingkod laban sa kanya mismong mga kababayan. Ang dalawampu’t pitong taong Digmaan ng Peloponnesian ay isang malaking trahedya para sa Gresya. tumakas siya patungong Sparta upang iwasan ang pag-uusig sa kanya. Noong 431 BC nilusob ng Sparta ang mga karatig pook ng Athens na naging simula ng Digmaang Peloponnesian. Matapos siyang akusahan ng mga Athenian na lumalabag sa paniniwalang pangrelihiyon. Lumala rin ang suliranin sa kawalan ng hanapbuhay. pagtaas ng presyo ng mga bilihin. at kakulangan sa pagkain. Di naglaon bumalik din si Alcibiades sa Athens at siya ay pinatawad at binigyang muli ng pagkakataong pamunuan ang sandatahang lakas ng Athens. Nagkaroon ng malawakang pagkawasak ng ari-arian at pagkamatay ng mga tao.

ang Macedonia. Lingid sa kanilang kaalaman.Ang Macedonia at si Alexander Patuloy na pinangambahan ng mga Griyego ang pananakop ng Imperyong Persian. na nasa hilagang bahagi ng tangway ng Gresya. . ay unti-unting lumalakas at nagiging makapangyarihan. may isang bagong kaharian.

mga aklat sa medisina mula sa paaralan ni Hippocrates. mga dula na isinulat ng mga Athenian. at obserbatoryo upang mapag-aralan ang mga bituin sa kalangitan.000 aklat na nakasulat sa mga papyrus. zoo.Ang Pamumulaklak ng sibilisasyong helenistiko Ang lungsod ng Alexandria. at mga banal na aklat ng mga Hebreo na isinalin sa wikang Griyego. Nagpatayo si Ptolemy ng magarang silid-aklatan at sentro ng pananaliksik na kinilala sa buong daigdig. Inanyayahan din sa aklatan ang mga natatanging iskolar. Ang silid-aklatan ay naglaman ng humigi’t kumulang na 500. noong panahon ng pamumuno ni Ptolemy ay naging sentro ng makabagong karunungan at kaalaman. May mga museo. at sinuportahan ang kanilang mga pangangailangan upang magsaliksik at magsulat. May mga sipi ito ng mga akda ni Homer. .

Ang panahon mula sa pagkamatay ni Alexander hanggang sa mapasailalim ang Ehipto sa Roma ay panahon ng pamumulaklak ng Sibilisasyong Helenistiko.Ang Alexandria: Sentro ng Sibilisasyong Helenistiko Ang pagkakawatak-watak ng imperyong itinayo ni Alexander ay di naiwasan matapos siyang pumanaw. Noong panahong Heleniko ay nahati ang Gresya sa dalawang pangkat ng tao. Sa madaling salita. Ang panahong ito ay inilarawan bilang pinagsamang sibilisasyon ng Heleniko o Griyego at Asya. Antioch sa Syria. na salitang ginamit upang tawagin ang sinumang diGriyego. ngunit ang mga naging bunga ng kanyang pananakop ay nagpatuloy sa mahabang panahon. ito ay Sibilisasyong GraecoOriental kung saan ang Alexandria sa Ehipto. . ang Griyego at ang Barbaro. at Pergamum sa Asya Manor ang nagsilbing mga pangunahing lungsod.

ay nagbigay ng tinatayang distansya ng ating mundo sa tulong ng kanyang kaalaman sa geometry. isa pang matematisyan at astronomer mula sa Samos. Si Archimedes naman ay nag-aral sa Alexandria ngunit naglagi ng matagal sa isla ng Sicily. Marami siyang imbensyon ngunit ang armas sa pakikidigma na tinatawag na catapult ang pinakanatatangi. Kilala rin siya sa larangan ng matematika at pisika. Si Euclid ay naging kilalang matematisyan. Ang kontribusyon niya sa larangan ng Geometry ay ginagamit pa rin ng ating mga mag-aaral ng matematika sa ngayon. . Si Erastosthenes.Iba pang Pagtuklas Ang mga siyentipiko mula sa Alexandria noong panahong ito ay nagsagawa rin ng iba’t ibang pagtuklas na nakaimpluwensiya maging sa ating kasalukuyang panahon. ay lumikha ng kontrobersiya nang makipagtalo siya na ang mga planeta ang umiikot sa araw. Si Aristarchus. isang iskolar at punong librarian sa Alexandria.

Pinag-aralan ni Epicurus ang mga pamamaraan upang magkaroon ng mapayapang pamumuhay. Ayon sa kanya.Mahahalagang Pilosopiya Dalawang mahalagang pilosopiya ang nagsimula sa Athens noong Panahong Helenistiko. Ayon pa rin kay Epicurus ang katawan ay dapat na malayo sa mga sakit at ang isip Malaya sa takot at pag-aalala. magkaroon ng kapangyarihan at maging tanyag upang mabuhay ng matiwasay at malayo sa pangamba. dapat umiwas ang tao sa walang katapusang pagnanais na yumaman. Ipinayo niya ang matalinong pakikipag-usap sa kaibigan o ang paghiga sa damuhan bilang mga simpleng pamamaraan ng pagmumuni-muni ng buhay. Isa rito ay ang Epicureanismo na hango sa pangalan ni Epicurus ng Samos. isang maestro at manunulat. .

Arra Mae A. Mary Joy D.PROJECT IN ARALIN PANGLIPUNAN Leader: Olpindo. Angelie F. Latip. Retiro. Lupango. Eunice P. Monica R. Morga. Cherry Ann R. Garan. Mary Love G. Rabara. Members: Mantua. Mae Ann B. Pacipicar Rhica .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful