Project EASE

(Effective Alternative Secondary Education)

ARALING PANLIPUNAN III
MODYUL 3 Ang Mga Unang Kabihasnan BUREAU OF SECONDARY EDUCATION Department of Education DepEd Complex, Meralco Avenue Pasig City

MODYUL 3 ANG MGA UNANG KABIHASNAN
Sa naunang modyul, natuklasan mo kung paanong ang heograpiyang pisikal ay naging bahagi ng paglinang ng tao ng sinaunang kabihasnan. Sa sinaunang panahon din natuklasan ng tao ang gamit ng apoy, paggamit ng bato at metal, pagtatanim, pangangaso, pagbasa, at pagsulat. Sa modyul na ito, pagtutuunan mo ng pag-aaral kung paano nabuo ang mga unang pamilya, pamayanan, bayan, lungsod, kaharian o imperyo, at relihiyon. Ito ang mga bumubuo ng mga unang kabihasnan.

mga unang kabihasnan sa mesopotamia
Maglalakbay tayo sa nakaraan tatahakin natin ang landas ng mga sinaunang tao sa tinatawag na Fertile Crescent at Mesopotamia tulad ng mga Sumerian, Babylonian, Hittite, Hebreo, Phoenician, Assyrian, at Chaldean. Mamamangha ka sa mga piramide na itinayo ng mga paraon sa Ehipto. Matutuklasan mo ang unang kabihasnan ng Mohenjo-Daro at Harappa sa India. Matututuhan mo ang paraan ng mga sinaunang Tsino sa Tsina at matutuklasan mo ang mga lihim ng iba pang sibilisasyong itinatag sa Aprica.

KABIHASNANG SUMERIAN .

nagawa nila ang unang karwahe Cacao – ginamit bilang unang pamalit ng kalakal Algebra – sa prinsipyong ito ng matematika. vault. Isa itong uri ng pictograph na naglalarawan ng mga bagay na ginagamitan ng may 600 pananda sa pagbubuo ng mga salita o ideya Gulong – sa pagkakatuklas nito. ginamit ang sistema ng pagbilang na nakabatay sa 60. gayundin ang square root Kalendaryong lunar na may 12 buwan Dome. rampa.Mga Ambag sa Kabihasnan Mga Imbensyon: Cuneiform – unang nabuong sistema ng panulat. at ziggurat – mga disenyong pang-arkitektura at pang-inhinyera na ginamit sa mga palasyo at templo sa Sumer Luwad – ginamit sa paggawa ng laryo na nagsilbing talaan ng mga Sumerian Prinsipyo ng calculator . paghahati o fraction.

. Mga Sumerian din ang nakatuklas sa agham ng pag-oopera. Unang nagtatag ng organisadong puwersa sa pagtatayo ng mga dike.Iba pang mga ambag sa kabihasnan: Mga Sumerian din ang unang gumamit ng sistema ng panukat ng timbang at haba. Unang gumamit ng hayop sa pagaararo ng mga bukid.

. Nakatulong nang malaki ang edukasyon sa pagiging bihasa ng mga mamamayan sa halos lahat ng aspeto ng pamumuhay. Naitatag ang mga lungsod-estado na lubos na nakatulong sa pagtatag ng pamahalaan at pagpapalakas sa mga Sumerian bilang isang pangkat. mula kalakalan hanggang astrolohiya. Ang mga imbensyong ito ay nagpaunlad sa pagsasaka. Madalas na pinagtatalunan ang patubig at hangganan ng mga lupain.Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Malaki ang naitulong ng maraming imbensyon sa pagtatag at pag-unlad ng kabihasnang Sumer. at iba pang mga industriya na nagpaunlad din sa lipunang Sumerian sa pangkalahatan. Pagbagsak: Panguanahing dahilan ng paghina ng mga Sumerian ay ang madalas na labanan at kawalan ng pagkakaisa ng mga lungsod-estado nito. kalakalan.

KABIHASNANG BABYLONIAN .

serbisyong propesyunal. lupa. butaw.Ambag sa Kabihasnan Kodigo ni Hammurabi – binubuo ng 282 batas na nagsisilbing pamantayan ng kabihasnang Babylonian. Nakatala rin ditto ang mga parusang dapat na ipataw sa mga nagkasala tulad ng kamatayan. mutilasyon. Naglalarawan ang mga batas na ito ng isang organisadong lipunan. Sakop ng Kodigong ito ang mga itinuturing na paglabag sa karapatan ng mga mamamayan at mga ari-arian nito. at iba pa na itinuturing na malupit sa kasalukuyang panahon. at pamilya. . usapin sa kalakal.

lalo na sa panahon ni Hammurabi.Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Maayos ang pagpapalakad ng pamahalaan. Nakatulong ito sa pag-unlad ng halos lahat ng aspeto ng buhay ng mga Babylonian. at huwes sa hari. isang tribong Indo-Europeo. Nagpatatag sa lipunan at pamahalaan ang Kodigo ni Hammurabi. Pagbagsak: Paglusob ng mga Kassite. . sundalo. Sinundan ito ng mga Hittite na may higit na mahusay na armas na gawa sa bakal. Nagdulot ng katiwasayan sa lipunan ang pakikipagtulungan ng mga mababang opisyal ng pamahalaan.

KABIHASNANG HITTITE .

at mga halimaw na may pakpak . Natuklasan lamang ito ng ibang pangkat sa rehiyon nang masakop at tuluyang bumagsak ang mga Hittite noong 1200 B. Nanatiling lihim sa loob ng 200 taon ang kaalaman ng mga Hittite sa paggawa ng mga sandata mula sa bakal. Pagkilala at paggalang sa iba’t ibang wika Pagkakaroon ng titulo ng lupa at mga talaan nito Pag-imbentaryo ng mga lupain at pananim na naging batayan ng pagbubuwis ng ari-ariang kaugnay sa lupa Pagtatayo ng mga istruktura na ginagamit bilang sandigan at tanggulan Paglililok ng mga diyos.Ambag sa Kabihasnan Pagkakatuklas ng bakal. diyosa.C.

Pakikipag-alyansa ng mga Hittite sa mga Egyptian na naging dahilan ng paghihimagsik ng mga kaalyado nito sa silangan at kanlurang bahagi ng imperyo. Nakatulong nang malaki sa kanilang pag-unlad ang kanilang sistema ng pagbabatas. ay lumusob at sinunog ang Hattusas noong 1200 B. . Isa sa mga tribong ito. Hindi ito kasing-lupit ng mga batas ni Hammurabi subalit naging maayos ang pagpapatakbo ng imperyo na nagbigay-daan sa pag-unlad ng kalakalan nito.C. Superior na mga sandata ang kanilang nagawa mula sa bakal na naging dahilan ng mabilis nilang pananakop sa ibang mga lupain. Ngunit nasakop ito noong 717 B. Ito ang naging hudyat ng pagwawakas ng pamahalaang Hittite sa Mesopotamia. Salik din dito ang paglawak ng kapangyarihan ng mga Griyego na nagbunsod sa pagdating ng mga tribo mula sa palibot ng Dagat Aegean sa hilagang bahagi ng Imperyong Hittite. ni Sargon II ng Assyria. Pagbagsak: Maraming pribilehiyo ang mga kamag-anak ng hari na kadalasang naaabuso. Naitatag ang Carchemish bilang kabisera sa silangan. ang mga Mitas ng Phyrrgia. Nanatiling nakatayo ang ilang mga lungsod-estado ng mga Hittite nang 500 taon.C.Sanhi ng Pag-Unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Pangunahing dahilan ng kanilang pag-unlad bilang isang pangkat ay ang pagkakatuklas nila ng bakal.

KABIHASNANG ASSYRIAN .

Kinopya ng ibang pangkat sa Malapit na Silangan ang pamamalakad ng Imperyong Assyrian. Kauna-unahang aklatan na may 200. .Ambag sa Kabihasnan Ang mga Assyrian ang kauna-unahang pangkat na nakabuo ng epektibong sistema ng pamumuno sa imperyo.000 tabletang luwad na itinayo ni Ashurbanipal.

C. upang pagtulungang salakayin ang Assyria. Nagkaisa ang mga Chaldeans. at Persiano noong 612 B. Medes.Sanhi ng Pagbagsak Ang patuloy na pag-aalsa ng mga lungsod tulad ng Media at Babylonia na nasakop ng Assyria ay nakapagbawas nang malaki sa yaman ng Assyria at nagpahina sa hukbo nito. .

KABIHASNANG CHALDEAN .

. Ang mga Chaldeans ang luminang ng konsepto ng zodiac at horoscope.Ambag sa Kabihasnan Ang Hanging Gardens of Babylon ang isa sa pinakanakakahangang tanawin sa sinaunang panahon.

Sa kanyang pagkamatay. mahihinang hari na ang namuno sa Chaldean. mabilis na nagapi ang mga Chaldean na naging simula ng pagbagsak ng imperyo nito. . at sandatahan.C. kasaganaan. Hindi nila napatatag ang ekonomiya. Pagbagsak: Tanging si Nebuchadnezzar II lamang ang naging malakas na hari ng mga Chaldean. Nang lumusob ang mga Persiano noong 529 B. Pumili siya ng matatalinong kabataan mula sa mga sinakop na lupain upang maging katulong niya sa pamumuno. at kasayahan lamang sila nakatuon.Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak Pag-unlad: Ang pamumuno ni Haring Nebuchadnezzar ang nagdala sa mga Chaldean sa rurok ng tagumpay. Sa karangyaan. pulitika.

Ang mga ilog ang nagsilbing daanan ng mga kalakal at mga tao noong sinaunang panahon. Indus.Katangiang Pisikal ng mga Unang Kabihasnan Sa mga nabasa mo tungkol sa mga sinaunang kabihasnan. . at Nile. mapapansin mong halos sabay-sabay na umunlad ang mga sibilisasyong iyon sa kapatagan ng mga Ilog Tigris-Euphrates. Yangtze.

. Habang pinanirahan ng mga tao ang ibang lupain mula pa sa kanilang ninuno na nanatili roon kahit na sakupin ng ibang grupo ng tao. tuloy-tuloy pahilaga at bumabaybay sa dulong silangan ng Dagat Mediterranean habang bumubuo ito ng hugis-arko patungo sa mataas na bahagi ng mga lupain sa Asya Minor at Armenia. May mga pook kung saan magkakalapit ng halos 32. Saan nagmula ang pangalang ito at sadyang kakaiba kaysa mga pangalan ng pook na nakasanayan na nating marinig? Kung papansinin natin ang mapa. Nagsimulang dumaloy ang mga ilog Tigris-Euphrates mula sa mga kagubatan ng Armenia. Pagkatapos. unti-unti itong aagos nang papalayo sa isa’t isa.2 km. bago umabot sa Golpo ng Persia. Ang matabang mga ilog-lambak na ito na hugis kalahating buwan ang tinawag na Fertile Crescent. mapupuna ang makitid na istrip na hugis-arko. nakasisiguro ang mga mamamayan na mananatili sila Fertile Crescent. patungong Golpo ng Persia samantalang ang Euphrates na nasa kanlurang bahagi ay bumabagtas sa 2737 km. isang pambihirang pangalan ng pook. Unti-unti itong kumukurba patimog-silangan habang bumabagtas sa mga Ilog Tigris at Euphrates hanggang sa Golpo ng Persia. Kakaiba ang galaw ng kasaysayan sa Fertile Crescent. ang pagitan ng mga Ilog Tigris at Euphrates.Ang Fertile Crescent at ang Kambal na Ilog Fertile Crescent. Nagsisimula ito sa Isthmus ng Suez. Subalit kapag nanghina na sila. Habang malakas ang pamahalaan ng mga taong pansamantalang nakatira roon. pinanahanan ang Fertile Crescent ng mga tribong huling nanakop nito. mayroon namang tribong sasalakay hanggang mapaalis o gawing alipin ang mga dating nakatira roon. Pinagyaman at nilinang ang lupain ng Fertile Crescent ng ilang malalaking ilog. Ang Ilog Tigris na nasa silangang bahagi ay umaagos nang 1771 km. kasama na rito ang Tigris at Euphrates na tinaguriang Kambal na Ilog.

kambing. mga bungang-kahoy. ginamit ng mga tao ang putik upang gawing laryo para sa mga tahanan at gusali. Naghatid ng maraming biyaya at kayamanan sa mga tao roon ang mga tabing-ilog. at maraming uri ng gulay. Masagana rin ang Mesopotamia sa mga luntiang damuhan kung kaya nag-aalaga ang mga tao rito ng mga baka. Pinunuan naman ng mga balat ng tupa at iba pang hayop upang gawing damit ang kawalan ng hibla upang gawing tela. sari-saring pagkain ang naani ng mga tao rito tulad ng trigo. peach. matapos nilang matutunang patuyuin at pagyamanin ang mga ito. . nuts. Noong 5000 B. dates. Mataba ang lupa sa Mesopotamia.. Kulang ang Mesopotamia sa bato at mga puno para gawing torso upang magamit sa pagtatayo ng mga bahay at gusali. Bilang pamalit sa troso at bato. barley. at baboy.Mesopotamia: Lupain sa Pagitan ng Dalawang Ilog Nagmula sa mga Griyego ang pangalang Mesopotamia na ang ibig sabihin ay “lupain sa pagitan ng mga ilog”. tupa.C.

kabihasnan sa sinaunang ehipto Sa araling ito. Anu-ano ang sumasagi sa iyong isipan kapag narinig mo ang Ehipto? Alamin mo kung bakit naging maunlad ang sinaunang Ehipto. tutuklasin naman natin ang naging kontribusyon ng sinaunang Ehipto sa kabihasnan ng daigdig. .

Idinesenyo ni Imhotep. Sa panahong ito nagsimula ang pagtatayo ng mga piramide sa Ehipto na nagsilbing libingan ng mga paraon.C.C.) Tinawag itong panahon ng piramide.) – sa panahon niya itinayo ang kauna-unahang piramide sa Ehipto.Lumang Kaharian (2686 B. ito ang pinakamalaking istruktura na itinayo ng tao. ang step pyramid na may anim na patung-patong na mastaba noong 2780. Hindi malinaw kung ilan at sinu-sino ang mga namuno. Unis – sa piramide niya natagpuan ang Pyramid Texts o ang kalipunan ng Hieroglyphics na naglalarawan ng mga tradisyon ng paglilibing sa paraon at ang kanyang kahahantungan sa kabilang buhay. Sa sukat na 70 metro kwadrado ang base at 147 talampakan ang taas. – 2181 B. Zoser (2750 B.C. ang punong tagapayo ni Zoser at isang magaling na arkitekto. ang ilan sa mga tanyag na paraon noong panahong iyon ay ang sumusunod. Khufu o Cheops (2650) – sa kanyang panahon itinayo ang Great Pyramid sa Giza na itinuturing na isa sa Seven Wonders of the Ancient World. Gayunpaman. .

– 1786 B.C.C. .C.) – Binuo niyang muli ang Ehipto mula sa kaguluhan na namayani pagbagsak ng Lumang Kaharian.Gitnang Kaharian (1991 B.C. Binuhay niya ang pakikipagkalakalan sa Palestina at Syria.) Pinamunuan ng 14 na paraon na ang mga pinakamahalaga ay ang sumusunod: Amenemhet I (1991-1962 B.) – Siya ang nagpagawa ng sistema ng irigasyon sa Faiyum na ginagamit pa hanggang ngayon. Amenemhet III (1842-1797 B.

C. Aton. . nagpatayo siya ng mga templo at nagpaigting ng masiglang kalakalan kaysa pananakop ng lupain.Bagong Kaharian (1570-1090 B.C. Ibinalik niya ang polyteismo o paniniwala sa maraming diyos sa panahon niya.) – nagpasimula ng monoteismo o pagsamba sa iisang diyos.) Itinuturing na Panahon ng Imperyo dahil ditto nagsimula ang pananakop ng mga sinaunang Ehipsyano. Ahmose – itinaboy ang mga Hyksos palabas ng Ehipto at sinimulan ang Bagong Kaharian.C. Tutankhamen (1358 – 1353 B. na itinuturing niyang pinakamataas at pinakamagaling. Hatshepsut – asawa ni Thutmose II.) – Ipinagtanggol niya ang imperyo laban sa mga sumasalakay na Hittite mula sa Gitnang Asya. Ang pinakamagara ay ang mga templo sa Kamak at ang apat na Obelisk na kinauukitan ng mga tagumpay niya. napalawak ang imperyo hanggang sa mga baybayin ng Euphrates.) – ang kanyang piramide ang itinuturing na pinakamahalagang labi ng sinaunang kabihasnan ng Ehipto dahil kumpleto ang laman nito nang matuklasan. Rameses II (1304 -1237 B. Nagpatayo siya ng magagarang templo sa panahong ito. unang babaing namuno sa daigdig. Thutmose II (1512 B. Amenhotep IV o Ikhnaton (1300 – 1358 B. Nag-iwan siya ng maraming sariling monumento. Pinamunuan ng 33 paraon na ang mga may mahalagang ambag ay ang sumusunod. Itinatag niya ang kaunaunahang magaling na hukbong pandigma gamit ang natutuhan mula sa mga Kyksos. at Palestina. Thutmose III – itinuturing na magaling na mandirigma.) – idinagdag sa imperyo ang Nubia.C. Syria.C.

at pantas. diyos ng Nile. Isis. Naniniwala sa buhay pagkatapos ng kamatayan na pinagmulan ng dalawa sa dakilang pamana nila sa kabihasnan. Umusbong ang gitnang uri ng tao sa lipunan sa panahon ng Gitnang Kaharian. at iba pa. ang pageembalsamo at ang piramide.Lipunan at Kultura Sumasamba sa mga diyos at diyosa tulad nina Amn Re. at mga alipin. pari. mga karaniwang mamamayan. diyos ng araw. Osiris. . mga sundalo. asawa nito. May apat na uri ng tao sa lipunan: ang mga maharlika.

Mga ani at paglilingkod ang uri ng buwis na kinokolekta mula sa mga mamamayan. Pagsasaka at pagpapastol ang mga pangunahing hanapbuhay. . Nagtanim sila ng barley. trigo. Ang kalakalang ito ay nagdala ng karangyaan sa mga mangangalakal. at mga gulay. manggagawa ng palayok. Nagkaroon ng bugso ng pagtatayo ng mga kanal at daan. Sila ay mga platero. at karpintero.Ekonomiya Dalubhasa sa mga gawang-kamay ang mga sinaunang Ehipsyano. Nagmina rin sila ng tanso at ginto. Nagkaroon ng palitan ng kahoy na cedar mula sa Phoenician at olive oil mula sa Crete para sa flax. inasnang isdang alabaster at ginto ng Ehipto. manghahabi. papyrus.

Sanhi ng Pagbagsak

Lumang Kaharian
Pag-aalsa ng mga mamamayan laban sa mataas na buwis. Mahina at walang kakayahan sa pamumuno ang mga sumunod na hari.

Gitnang Kaharian
Pag-aalsa ng mga maharlikang galit sa mga pribilehiyo ng mga bagong-yaman na gitnang uri. Pagsalakay ng mga Hyksos mula sa Arabia at Syria noong 1700 B.C.

. ng mga Persiano noong 525 B. Pagsakop ng mga Assyrian noong 570 B. Pagsalakay ng mga Hittite sa mga kolonya ng Ehipto na nagdulot ng pagkawala ng mga buwis ni kinukolekta mula rito. . Pag-aalsa sa loob ng kaharian.C.Bagong Kaharian Pagpapabaya sa ekonomiya ng kaharian.C. at ni Alexander the Great ng Macedonia noong 332 B.C..

Natagpuan ang pinakalumang mummy sa Medum ni Sir Flinders Petrie na tinatayang inembalsamo noong panahong iyon. Naimbento rin ang araro sa panahong ito. isang salitang Griyego na nangangahulugang sagrado o banal. Ang mummification o proseso ng pag-eembalsamo ay nagsimula noong 2600 B.C. sa ilalim din ng pamumuno ni Khufu. Ang mastaba ay mga naunang bersyon ng piramide.C. Mayroon itong 24 simbolo at ang bawat isa ay may tig-isang titik ng katinig. at glype na ang ibig sabihin ay paglililok.Ambag sa Kabihasnan Ang kalendaryo na may 365 araw sa isang taon na hinati sa 12 buwan ay mula sa mga sinaunang Ehipsyanong astronomo noong 424 B. Pagtatayo ng malaking imbakan ng tubig na tinawag na faiyum na nagtustos ng tubig sa panahon ng tagtuyot. Ang mga piramide ang kauna-unahang monumentong bato na nananatili pa hanggang sa kasalukuyan. Ang pagkakaimbento ng papel mula sa dahon ng halamang papyrus ay nagmula rin sa mga sinaunang Ehipsyano. Ito ay binubuo ng mga salitang hiero. Bukod sa 24 simbolo. Nabuo ang sistemang panulat ng mga sinaunang Ehipsyano na tinawag na hieroglyphics o hiroglipiko noong 3000 B. Amarna art noong panahon ni Ikhnaton na nagpapahalaga sa pagiging makatotohanan ng mga bagay na inilalarawan. Ginawa nila ito upang masubaybayan ang paghaba ng Nile. Binubuo ito ng mga ideogramo at ponogramo. mayroon pang 80 simbolo na may tig-dalawang katinig. Una itong itinayo sa panahon ni Haring Djer noong 2900 B. Unang ginamit ng mga pari sa mga ritwal ang hiroglipiko. Ang pinakamalaking piramide ay ang piramide ni Khufu o Cheops na nasa Giza. .C.C. Ginagamit pa rin hanggang ngayon ang sistemang ito ng irigasyon.

kabihasnan sa sinaunang india Ang India ay isa sa pinakamalaking bansa sa daigdig dahil sa lawak ng lupain at yaman ng kultura. Sa araling ito. aalamin mo ang pinagdaanang kasaysayan ng mga sinaunang kabihasnan sa India at ang mga katangian at kontribusyon ng kabihasnang Indian sa daigdig. .

) .C.Kabihasnang Mohenjo-Daro at Harappa (2500-1500 B.

alkantarilya. Naniniwala at sumasamba sa mga kaluluwa na naninirahan sa kalikasan at maging sa tao. Gumamit sila ng mga hulmahan upang magkakapareho ang mga laryo. . at sistema ng patubig na tumutustos sa pangangailangan ng mga tahanan maging noong unang panahon. Gumamit ang mga tao ng laryong putik na pinatutuyo sa pugon sa paggawa ng bahay.Lipunan at Kultura May malalaking kalsada. Maganda ang kanilang mga iskultura at simple ang istilo ng arkitektura.

mais. . May matabang lupa na dulot ng malimit na pag-apaw ng mga ilog na pinagtaniman ng palay. at iba pa. kape. bulak.Ekonomiya Pagsasaka ang pangunahing hanapbuhay ng mga tao. May mga nahukay na relikyang nagpapatunay na nakipagkalakalan ang sinaunang India sa Mesopotamia tulad ng mga inukit na batong seal na ginamit sa pagtatak ng mga kalakal. niyog.

C.Sanhi ng Pagbagsak Pagdating ng mga mananakop na Aryan mula sa Gitnang Asya noong 1500 B. .

Ambag sa Kabihasnan Parisukat na seal carving na yari sa Soapstone. . Mga piguring bronse at terracotta ng mga bagay at diyos na sinasamba ng tao. Mga alahas na yari sag into. isang uri ng pulbos na pinatigas at kadalasang ginagawang dekorasyon at selyo. metal. at iba pang mamahaling bato tulad ng jade at lapis lazuli.

Kabihasnang Aryan (1500-530 B.) .C.

Pinamumunuan ito ng rajh na nagmamana ng katungkulan at may katulong na lupon ng tagapayo na binubuo ng mga pinuno ng tahanan.Pamahalaan Nahahati sa mga pamayanan na may kanya-kanyang pamahalaan. .

Ang mga anak ng mayayamang pamilya ay nakapag-aaral. ang pangunahing relihiyon sa India ngayon at isa sa pinakamatandang relihiyon sa daigdig. na pinasimulan ni Gautama Buddha noong 600 B. ang Sama Veda naman ay tingkol sa mga ritwal. magpapastol. Sila ay madalas manood at makilahok sa karera ng mga karwahe. Ang krimen noong panahong iyon ay maaaring maparusahan ng kamatayan. ang pinakamatanda sa apat. inuri ang mga Brahman na binubuo ng mga pari na nagsisilbing guro. Ang Athava Veda ay tungkol naman sa kultura at mga tradisyon ng mga Aryan.C. Ang iba ay nagpapakamatay at sumasama sa libing ng asawa na tinatawag na suttee. at magsasaka. mga artisano. pagsasayaw. at mga kwento. Ang Upanishad naman ay nagsasaad ng mga pangunahing paniniwala ng Hinduismo tulad ng reinkarnasyon. ang diyos ng bagyo at Agni. ang mga Vaisya o mga karaniwang mamamayan. habang ang Veda ay naglalaman ng mga sinaunang seremonya. at ang mga Sudra na mga manggagawa at alipin. Ipinapakabisa sa mga mag-aaral ang mga Veda. . ang diyos ng apoy. mga mamamayang hindi Aryan na karaniwang mahihirap at gumaganap ng mababang uri ng trabaho. ang mga Kshatriya o ang mga maharlika at mandirigma. mangangalakal. ay isa ring mahalagang relihiyon sa India na kumalat sa iba pang lupain sa Asya. mga ritwal na panrelihiyon. Ang Budismo. Ang Rig Veda. Sumasamba sa maraming diyos sa kalikasan tulad nina Indra. Sa ilalim ng sistemang caste. ay tungkol sa kalikasan. Ang mga biyuda ay hindi na maaari pang mag-asawa at dapat mamauhay nang simple hanggang sa kanyang kamatayan. ngunit mayroon silang karapatang magmay-ari ng negosyo at kasangkapan tulad ng alahas na maaaring ipamana sa kanilang mga anak..Lipunan at Kultura Tinawag na Panahong Vedic dahil ditto isinulat ang mga Veda o ang apat na aklat ng karunungan. Sa labas ng sistema matatagpuan ang mga untouchable o pariah. at pagsusugal. Sa pagsambang ito nagmula ang relihiyong Hinduismo. Ito ay kalipunan ng mga himnong pandigmaan. Mahilig sa kasayahan ang mga Aryan. Walang kalayaan ang babaing Indian sa panahong ito.

pagkukulti ng balat ng hayop. . at paggawa ng mga kasangkapan sa bahay gaya ng araro at asarol. paghahabi. Nagtanim sila ng barley at trigo.Ekonomiya Pagpapastol at pagsasaka ang pangunahing hanapbuhay ng mga Aryan. Magaling din sa mga gawang-kamay ang mga Aryan. Ang pangunahing hanapbuhay noon ay pagkakarpintero.

.C.Sanhi ng Pagbagsak Sinalakay at napailalim sa mga Persiano sa pamumuno ni Cyrus the Great noong 530 B.

Imperyo sa Sinaunang India .

C.Imperyong Maurya 320-185 B.) .C. Nagtatag: Chandragupta Maurya (324-300 B.

nasakop ng imperyo ang talampas ng Deccan (273-232 B. Pinalaganap ang Budismo sa panahon ni Asoka. at mga bahay-pahingahan. anak ni Chandragupta. Ang mga batas na ito ay naglalaman ng mga konsepto ng kawalan ng karahasan. Malaki rin ang bahaging ginampanan ng mga tagapayo ng hari. Sa ilalim ni Bandusara (297 B.). tulad ni Kautilya sa panahon ni Chandragupta Maurya. mga balon. . paggalang sa lahat ng relihiyon at opinyon. ang pinakamagaling na pinuno ng imperyo. at pagiging makatao sa mga naninilbihan. Nagpasagawa siya ng mga daan. ng maraming batas na tinawag na Rock Edicts.) Nagpalabas si Asoka. Ipinagbawal din ang pagsasakripisyo sa mga hayop at nagpatayo ng mga sentrong pangkalusugan para sa lahat ng mamamayan. dingding ng mga kweba. at sa mga pampublikong lugar. Ang imperyo ay hinati sa mga distrito na pinamunuan ng mga kasapi ng pamilya ng hari.C.Pamahalaan May maayos na pamahalaan na nakasentro sa hari. Ito ay nakaukit sa mga bato.C. pagsunod sa magulang.

pastol. Pinakamalaking grupo ang mga magsasaka. . mahistrado. at konsehal. artisano. kawal. Hindi maaaring mag-asawa ng hindi kauri ang mga Hindu.Lipunan at Kultura Ang lipunan ay nahahati sa pitong uri – mga pilosopo. magsasaka.

at bulak.C. Nangulekta ng buwis mula sa mga mangangalakal ng bulak at may-ari ng lupa. nagtanim ng millet.Ekonomiya Nakipaglaban sa mga Persiano na pinamunuan ni Seleucus. Pagsasaka at pagpapastol ang pangunahing hanapbuhay. noong 3000 B. ang mga Seleucid. . trigo.

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

Pag-unlad Ang maayos na sistema ng pamahalaan at ang mga buwis ang siyang tumustos sa mga gastusin ng imperyo. .

Hindi nito nakayang ipagtanggol ang imperyo mula sa mga nag-alsang Hindu na ayaw ng Budismo. Hindi nakaagapay ang pamahalaan sa mga gastusin ng imperyo. .Pagbagsak Umusbong ang mga nagsasariling estado sa timog ng kahariang Sunga at Kalinga. Napabayaan ang hukbong military sa panahon ni Asoka dahil itinuon niya ang pansin sa pagpapalaganap ng Budismo.

Ambag sa Kabihasnan

Encyclopedia sa medisina na isinulat ni Charaka. Aklat sa pulitika ni Kautilya, ang Arthasastra (The Science of Material Gain) na tungkol sa pagpapalawak at paggamit ng kapangyarihan.

Imperyong Gupta 320-500 A.D. Nagtatag:Chandragupta (320-335 A.D.)

Pamahalaan
Sa ilalim ng pamumuno ni Samudragupta (335-375 A.D.), anak ni Chandragupta I, lalong napalawak ang imperyo hanggang Talampas ng Deccan. Ang pagpapalawak na ito ay nagdala ng yaman sa imperyo sa pamamagitan ng mga buwis na sinisingil ng imperyo sa mga nasakop na lupain.

Lipunan at Kultura Itinuring na Gintong Panahon ng India. . Sa panahong ito umunlad ang pagkamalikhain ng mga tao at nalinang ang sining at kultura sa India. Ang mga ambag ng Imperyong Gupta sa kabihasnan ay nagpapahayag ng kasaganaan na dulot ng mga yaman mula sa mga nasakop at kapayapaang tinamasa nito sa panahon ni Asoka.

Nakipagkalakalan sa Ehipto. peras. at tubo. Nagtanim sila ng bigas. Gresya. at amber. at Ceylon (ngayon ay Sri Lanka). at pagawaan ng ornamenting ginto at pilak. May mga minahan ng mineral at asin. calico at cashmere. mga pabrika ng sandata. seda. melon. peach. trigo.mga telang chintz. Roma. at elepante na ipinagpalit nila sa musk. at iba pa. . garing. Ang ilan sa mga produkto nila ay bulak. gayundin ng mga prutas tulad ng mangga. apricot.Ekonomiya Pagsasaka ang pangunahing hanapbuhay ng mga Gupta.

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

.Pag-unlad Mahusay na pamamahala ng mga naunang pinuno.

.Pagbagsak Pagsalakay ng mga Hun mula sa Gitnang Asya noong 415 A.D.

ang unang unibersidad sa daigdig. at sining.Ambag sa Sibilisasyon Dinar – gintong barya na inuukitan ng tula at iba pang disenyo Sakuntala – dula ni Kalidasa at mga pabula na may aral tungkol sa moralidad at pulitika Sa arkitektura. Simbolong zero at bilang na 1 hanggang 9. Mga epikong Ramayana at Mahabharata at ang pagtulong sa kanila ni Krishna sa pagbawi sa trono mula sa kanyang magandang asawang si Sita na kinuha ng isang demonyo mula sa Persia. Nagbigay sa mundo ng mga telang cashmere. calico. na nag-alok ng mga kurso sa relihiyon. Pi na katumbas ng 3.3568 na bilang ng araw sa isang taon Sistemang decimal Ang University of Nalanda. at chintz na hanggang ngayon ay ginagawang damit at sapin sa bahay. . ang Iron Pillar sa Delhi ay isang magandang halimbawa ng teknolohiya noong panahong iyon. pilosopiya. Mga fresco painting (pinta sa pader na plaster) sa kweba ng Ajanta sa Maharashtra.14 at 365.

D. Nagtatag: Babur (1526-1530) .Imperyong Mogul 1526-1793 A.

Pamahalaan Sa ilalim ng pamamahala ni Akbar the Great noong 15561605 A. apo ni Babur.. . nagpatayo ng mga monumento at palasyo sa India.D. Naabot ng imperyo ang katanyagan sa panahon ng pamamahala nina Akbar Jahangir na namuno noong 16051627 at Shah Jahan noong 1628-1658.

dala ng mga Raiputs. Ipinagbawal ang pang-aalipin ng mga babae at batang bihag sa digmaan. Ang kaugaliang ito ay nagsimula noong 1 A. Nagkaroon ng direktang komunikasyon ang emperador at mga mamamayan sa pamamagitan ng mga korte ng hustisya na pinamunuan ng emperador.D. .Lipunan at Kultura Magkahalong tradisyong Hindu at kaugaliang Muslim ang umiral sa lipunan noong panahon ni Akbar at sumunod na namuno. mga mandirigmang Kushan na naniniwala sa monogamya o pag-aasawa ng isa lamang.. Inalis din ang suttee o ang pagsunog ng mga biyuda kasama ng bangkay ng kanilang asawa.

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

.Pag-unlad Pinalawak ang imperyo sa pamamagitan ng pagkakasundo ng mga Hindu at Muslim sa imperyo.

na nagtuon ng pansin sa pakikidigma sa pag-asang masasakop ng imperyo ang buong India. .Pagbagsak Napabayaan ang pamahalaan sa panahon ni Aurangzeb (1695-1707).

Ito ay sining ng India na hinaluan ng impluwensya ng Persia. Ang Taj Mahal na itinayo sa pagitan ng 1620-1648 ay itinuturing na isa sa pinakamagandang halimbawa ng arkitekturang Indian. Ipinatayo ito ni Shah Jahan para sa paborito niyang asawa na si Muntaj Mahal. .Ambag sa Kabihasnan Istilong Mogul sa sining at arkitektura.

Paano ba yumabong ang kabihasnang Tsino? Tutuklasin mo iyan sa araling ito. May mga ninuno rin tayong Tsino sapagkat nakarating dito ang mangangalakal na Tsino bago pa man dumating ang mga Kastila.kabihasnan sa sinaunang tsina Sa ating paligid. . makikita ang mayabong na kabihasnang Tsino.

Mga Dinastiya sa Sinaunang Tsina .

Wala pang mga ebidensyang nahukay ang mga arkeologo na nagpapatunay sa dinastiyang ito.Hsia (200 B.C.C. Nakabatay sa tradisyon ang mga tala tungkol sa dinastiyang ito. – 1600 o 1500 B.) Ang dinastiyang itinatag ni Emperor Yu sa may lambak ng Huang Ho ang itinuturing na pinakauna sa kasaysayan ng Tsina. Pinamunuan ito ng mga paring-hari na pinaniniwalaang gumawa ng mga sikretong kalendaryo na ikinamangha ni Confucius noong panahon ng Han kung kaya’t binuhay niya ang paggawa at paggamit nito. .

C.Shang (1700-1200 B.) Sila ang mga unang dayuhang permanenteng nanirahan sa Tsina. Nakabuo sila ng mataas na antas ng lipunan na pinamumunuan ng aristokrasya. Nakasentro ang kanilang kabihasnan sa lambak ng Huang Ho. .

babagsak ang pinuno at papalitan ng bago. . Calligraphy o kaligrapo ang uri ng pagsulat na naitatag ngmga Shang.Kultura Naniniwala ang mga Tsino noong panahong ito na taglay ng kanilang pinuno ang bisa ng “Utos ng Langit” na batayan ng kanilang pamumuno. Kaugnay nito. Pinaghalong animismo at pagsamba sa mga ninuno ang kanilang relihiyon. Pictogram o mga larawan ang kanilang gamit sa calligraphy na dikit-dikit ang pagkakasulat upang makabuo at maipakita ang ideya. naniniwala sila sa oracle bone reading o panghuhula sa pamamagitan ng pagbasa ng mga nakaukit sa buto ng hayop o bahay ng pagong. Kapag nawala na ang bisa nito. Gumamit ng elepante bilang sasakyang pandigma gayundin ng karwaheng hila ng kabayo.

Nag-alaga dito na baka. palay. Ang mga artisanong Shan gang nagpasimula ng paggawa ng mga seramika gamit ang kaolin. at aso. Natutong mag-alaga ng uod bilang pagkukunan ng seda (silkworm) na tanging Tsina lamang ang marunong gumawa sa buong daigdig noong sinaunang panahon. baboy. isang uri ng maputing putik. manok. May kasanayan sa paggawa ng mga alahas mula sa jade.Ekonomiya Pagsasaka ang pangunahing industriya ng mga Shang. Marunong maghulma ng bronse upang gawing mga gamit. at barley. . Sila ang maituturing na unang pangkat na natutong kontrolin ang pagbaba ng ilog Huang He sa pamamagitan ng sistemang irigasyon. Umani sila ng millet.

Sanhi ng Pagbagsak Naging masama at makasarili ang mga huling pinuno. Nilusob ng mga Chou. . mga barbaro mula sa lambak ng We sa kanlurang bahagi ng Tsina.

.Ambag sa Kabihasnan Paggamit ng tanso Paggamit ng elepante at karwaheng hila ng kabayo bilang mga sasakyang pandigma Sistemang irigasyon at pagkontrol sa tubig-baha Nakaimbento ng kalendaryong lunar na sampung araw ang pinakamalaki – anim na tigsasampung araw ang bumubuo ng 360 araw sa loob ng isang taon.

Sa panahong ito naging matatag at permanente ang pamahalaan bilang isang institusyon. sa pangunguna ni Wu Wang.Chou (1122-256 B.C. Ang silangang bahagi nito ay pinamumunuan ng ibang mga miyembro ng pamilya at pinagkakatiwalaang kasapi ng military. ang nagtatag nito.) Nagmula ang mga Chou sa kanlurang bahagi ng Tsina ngunit direktang namuno sa hilagang bahagi lamang nito. Naghari sa loob ng 900 taon. . ito ang itinuturing na pinakamahaba at pinakadakilang dinastiya sa Tsina.

taliwas sa mga turo ni Confucius at iba pang mga pantas. ministro ng digma (Mandarin of Summer). Sa pamamagitan nito. Sa panahong ito. . ang iba pang opisyal ay pinili mula sa hanay ng mga iskolar na may kaalaman sa kasaysayan at relihiyon. ministro ng seremonya (Mandarin of Ceremonies). Sa ilalim ng mandarin. napahusay ng mga Chou ang pamamalakad ng pamahalaan. nagsimula ang pilosopiyang Legalism kung saan higit na pinahahalagahan ang estado at ang pinuno nito. at ministro ng publikong paggawa (Mandarin of Winter). Ipinatupad ang sistemang civil service kung saan kailangang pumasa sa pagsusulit ang mga magiging opisyal at kawani ng pamahalaan.Pamahalaan Pinamunuan ng emperador katulong ang limang ministro o mandarin: punong ministro (Mandarin of Heaven). ministro ng krimen (Mandarin of Autumn).

panitikan. pilosopiya. at maging sa mahika. Bawat estado ng dinastiya ay may libreng paaral at tinustusan ng mga aklat tungkol sa kasaysayan. . Siya ang regular na bumibisita rito upang magbigay ng tributo.Lipunan Itinatag ang piyudalismo o ang sistemang sosyo-pulitiko at ekonomikong pamamahala na nakabatay sa pag-aari ng lupain. agrikultura. Pinamamahalaan ang mga lupaing piyudal ng mga warlord na nasa ilalim ng kapangyarihan ng emperador.

suriin mo ang iyong puso. subalit ang taong nasusupil ang sarili ay higit na matapang. Lao Tzu (604-517 B.Kultura Itinuturing ng Ginituang Panahon ng pilosopiyang Tsino ang Chou dahil sa pagsikat ng sumusunod na mga pantas.) – nagpakilala sa daigdig ng Five Classics at Four Books. makakamtan ng tao ang walang hanggang kaligayahan kung susundin niya ang “Daan Tungo sa Kabutihan” o “Way of Virtue”.C. katapatan. Kapag nakakita ka ng mabuting tao. . kabutihan. Huwag mong gawin sa iba ang ayaw mong gawin sa iyo ng ibang tao. tularan mo siya. Ayon din sa kanya. Confucius (551-479 B. mahinhin. pagkakawanggawa.C. Ang kanyang mga ginituang aral ay ang sumusunod. Ang taong nakagawa ng kamalian na hindi nagtatangkang iwasto ito ay makagagawa pang muli ng isa pang kamalian. Ayon sa kanya. kapag masamang tao. Itinuro niya na kailangang maging matiyaga. at katalinuhan. at mababa ang loob ng tao. may anim na salik na dapat sundin ang tao sa pakikipag-ugnayan: kagandahangasal. Ang taong nasusupil ang iba ay matapang.) – nagpakilala ng Tao Te-ching kung saan nakasulat ang kanyang mga turo. Lumagi ka sa hulihan at bago mo malaman. pagkamakatarungan. May mga paliwanag ito ukol sa landas na dapat tahakin ng bawat tao tungo sa kabutihan. ikaw ay nasa unahan na. Ilan sa kanyang mga ginintuang palaisipan ang sumusunod.

kasaysayan. . Mo Ti o Mo Tzu (480-390 B. Book of Documents – koleksyon ng mga makasaysayang dokumento mula sa mga talumpati ng mga hari at opisyal ng imperyo.C.) – nagtaguyod ng pandaigdigang pagmamahalan at pagtutulungan bilang mga prinsipyo ng isang maayos na lipunan. ang taong hindi nagtataglay ng damdaming makatao ay walang karapatang manatili sa trono ng kapangyarihan. Tinawag na Mohism ang pilosopiyang kanyang itinaguyod.Mencius (372-289 B. at tula ang panitikan na yumabong noong panahong ito. ang tao ang pinakamahalagang salik ng bansa kaya tungkulin ng pamahalaan na paunlarin ang kanilang kabuhayan at kaisipan. Ayon sa kanya. naniniwalang may karapatan ang mga mamamayang gumamit ng dahas ngunit dapat sikaping manatili ang kapayapaan dahil walang mabuting ibubunga ang digmaan. Kinakatawan ito ng tatlong aklat: Book of Changes – isang manwal na nagsasaad na hindi nakasalalay sa mga diyos o kapalaran ang kinabukasan ng tao at kaluluwa kundi nasa sistema ng pagbabago sa mundo. Para sa kanya.) – may-akda ng Doctrine of Mean.C. Ipinakilala nito ang mga kaisipang pangkasaysayan at pulitikal na mga pinuno ng panahong ito. May elemento ng pilosopiya. Book of Poetry o Book of Songs – koleksyon ng mga dalit at awit na naglalarawan ng mga hinagpis at tuwa sa araw-araw na buhay.

higit sa kanlurang bahagi kung saan nagmula ang pagsalakay ng mga barbaro. . nawalan ng bantay ang mga hangganan na nagpahina sa depensa nito. Paglakas ng mga warlord ng imperyo.Sanhi ng Pagbagsak Pagpapagawa ng mga proyektong irigasyon kung saan kinakailangan ang maraming manggagawa. tunay na nagwakas ang kapangyarihan ng Chou. Bagaman noong 771 B.C. Dahil dito. nanatili sa pangalan ang pamamahala nito hanggang 256 B. Inilipat ng mga Chou ang kanilang kabisera mula Xi’an sa Luoyang (Henan ngayon) sa may silangan.C.

Ambag sa Kabihasnan Mga pilosopiyang itinatag nina Confucius. Lao Tzu. Mencius. at Mo Ti. Pagpapatupad ng sistemang civil service para sa pagpili ng mahuhusay na kawani ng pamahalaan. .

Siya rin ang nagsimulang magpalawak ng teritoryong nasasakupan ng Tsina. Naghari siya sa loob ng 15 taon at higit na kilala sa pangalang Shih Huang-ti o Shih Huang Ti. Noong 221 B. hango sa kanyang pangalang Ch’in..C.Qin o Ch’in (246-206 B. isa si Prinsipe Cheng sa mga warlord na naghahari sa silangang bahagi ng imperyo.) Sa huling mga taon ng dinastiyang Chou.C. Pinangalanan niyang Tsina ang kanyang kaharian. itinatag niya ang dinastiyang Ch’in o Qin. Ang kanyang dinastiya ang kauna-unahan sa kasaysayan ng Tsina na may matatag na pamahalaang sentral. . matapos na talunin ang mga kaaway nito.

Tinawag na Great Wal of China ang depensang ito na nagpalawak sa teritoryo ng kaharian ni Shih Huang-ti. Pinagtibay ang depensa ng dinastiya laban sa mga dayuhan sa pamamagiatn ng pagdurugtong sa pader na sinimulan ng mga nakaraang dinastiya. . hindi sa mga nakagisnang kaugalian at katuruan.Pamahalaan Itinatag niya ang kaharian batay sa prinsipyong legalismo.

Ipinasunog ni Shih ang 500 na iskolar nang malaman niyang tinangka ng mga ito na magtago ng mga klasikong aklat. Sinimulan ang sistema ng scholarship. Ginawang simple ang sistema ng pagsulat upang mas maraming mamamayan ang matutong magbasa at magsulat. Pinalayas naman ang ibang mga iskolar na tumuligsa sa pamahalaan o patuloy na nagtuturo tungkol sa mga klasiko. ang pagsasanay sa mga hihiranging gobernador at opisyal ng imperyo. Subalit maraming iskolar ang nagtakas ng mga aklat at ibinaon upang mailigtas ang mga ito.Lipunan at Kultura Ipinasunog ni Shih Huang-ti ang mga aklat ng katuruang klasiko. . lalo na ang mga aklat ni Confucius upang maipag-ibayo ang mga pagbabago ng kaharian. Sinunog din ang lahat ng talaan ng nakaraan upang maalis sa isipan ng mga tao ang tungkol sa nakaraang pamahalaan.

Ipinatupad ang sistema ng salapi. Pinagdugtong ang mga lalawigan ng kaharian sa pamamagitan ng pinahusay na sistema ng transportasyon. Binigyan niya ng trabaho ang mga tao at ipinatunaw ang lahat ng mga kagamitang pandigma at ginawang estatwa sa kanyang palasyo. .Ekonomiya Binuwag ni Shih Huang-ti ang piyudalismo at isinalin sa kanyang kapangyarihan ang lahat ng lupain. Ginawang simple ang sistema ng pagtitimbang at pagsusukat ng mga produkto upang mapadali ang paglikom ng buwis at ang pakikipagkalakalan.

C. .Sanhi ng Pagbagsak Pagkawala ng mga iskolar na gumagabay sa pagpapatakbo ng pamahalaan. wala ng malakas na pinuno ang pumalit sa kanya na naging dahilan upang maagaw ng mga nagrerebeldeng mamamayan ang pamahalaan.. Sa pagkamatay ni Shih Huang-ti noong 206 B.

May tore ito sa bawat 9 metro. . Bumabaybay ito mula hilagang silangan ng Hopei hanggang kanluran ng Kansu. taas na 7 metro.200 kilometro.Ambag sa Kabihasnan Great Wall of China – may habang 2. at lapad na 6 metro.

C.) Ang mga Han ang sumunod na nagtatag ng dinastiya pagkatapos ng Ch’in. .) ang itinuturing na nagpalawak at nagpalakas sa kaharian. Si Wu Ti (140-87 B. Naghari ito ng 400 taon.C.Han (206-219 B.

kalihim ng imperyo o vice chancellor. Siya ang tagagawa ng mga batas. Pagtataguyod ng agresibong patakarang panlabas na nagpahina sa mga Hun sa may hilagang hangganan ng imperyo. . Siyam na Ministro – higit na nakatalaga sa pagpapatupad ng mga batas. at tanging hukom sa buong kaharian.Pamahalaan Pinamunuan ng emperador ang estado. tagapagpatupad nito. Katulong ng emperador ang isang Gabinete na binubuo ng dalawang pangkat: Tatlong Duke – ang chancellor. Isang pari naman ang kinikilalang makapangyarihan sa lahat ng mga ritwal na panrelihiyon. at great commandant na namahala sa pamahalaang sibil at militar.

Sinimulang linangin ang edukasyon. Nagkaroon ng historyador at mga manunulat ang Tsina. ipinakilala ng mga Indian ang relihiyong Budismo sa Tsina. Tinipon nito ang mga aklat na naitago at hindi nasunog ng Ch’in. . Nagsimulang magtipon ng mga impormasyon tungkol sa kasaysayan ng Tsina si Pan-chao. Sa panahong ito.Lipunan at Kultura Pinag-ibayo ang pagpapanumbalik sa mga klasikong kaalaman.

.Sanhi ng Pagbagsak Malawakang rebelyon noong 220 A.D. na nagpahina sa kaharian.

D. .Ambag sa Kabihasnan Papel – naimbento noong 105 A. Lexicon o diksyunaryo – nalathala dulot na rin ng pagkakaimbento ng papel.

Sui (581-618 A.) .D.

Siya ang muling nagbuklod sa Tsina sa pamamagitan ng Grand China. iniluklok ni Yang Chien ang isang bata bilang puppet-emperador at pagkatapos inagaw niya ang trono. lupon.Pamahalaan Dahil sa magulong buhay-pulitika bunga ng pamumuno ng batang emperador sa trono ng dinastiyang Chou. ang kodigong K’aihuang. Nagtatag ng sistemang hsiang sa lokal na pamahalaan na ang bawat isa ay binubuo ng 500 pamilya. . Nagtagumpay siya sa muling pagkakaisa ng imperyo. Pinalakas niya ang depensa sa hilaga laban sa mga Turko sa pamamagitan ng pagpapaayos ng Great Wall. Ang sentro na pamahalaan ay binubuo ng mga direktor. Pagpapatupad ng binagong kodigo. na higit na payak kaysa mga batas ng hilagang Tsina. Itiinatag ang Ta-shing bilang bagong kabisera. Pinamahalaan ni Yang Chien ang buong hilagang Tsina. ministro. at hukuman.

Ambag sa Kabihasnan Sistema ng pamamahala K’aihuang Code – naging modelo ng Kodigo Tang. ang pinakamaimpluwensyang kalipunan ng mga batas sa ilang bansa sa silangan .

Sanhi ng Pag-unlad at Pagbagsak .

Pag-unlad Maayos na pamamahala ni Yang Chien at ibang pinuno Pagsasaisa ng imperyo .

. pagbabanta ng mga Turko.Pagbagsak Paghina ng militar dulot ng mga kampanya. rebelyon ng bawat rehiyon ng imperyo. at pagtatanghal sa sarili ng emperador ng bagong dinastiyang T’ang.

T’ang (618-906 A.D. Kinilala siya bilang Emperador Tai Tsung. Noong 626. Sa panahon ni Ming Huang nakamit ng T’ang ang pinakamalawak na sakop nito . pinatalsik ni Shih-min sa trono ang kanyang ama at siya ang naghari rito. Una itong pinamahalaan ng ama ni Li Shih-min.) Itinuturing na panahon ng kasaganaan at malawakang kultural na pag-unlad ang 300 taong paghahari ng mag T’ang.

mapanatili. Ang Chin-Shin ang pinakamataas na pagsusulit para sa nais makabilang sa pangkat ng mga namumuno. Batay pa rin sa katuruan ni Confucius ang pagsusulit sa serbisyo sibil. at mapadali ang pamamahala. .Pamahalaan Isinanib ang mga prefecture sa mga lalawigan sa buong imperyo upang higit na mapaunlad. Pinasimulan ang tunay na sistema ng serbisyo sibil batay sa galing.

Umunlad sng sericulture o ang pag-aalaga ng uod sa paggawa ng telang seda. Malaki rin ang naging ani ng tsaa at seda na iniluwas ng mga Tsino sa Asya at Europa. Nakilala ang mga Sung sa paggawa ng makikinis at makikintab na porselana.Ekonomiya Ipinakilala ang isang uri ng palay na madaling itanim at anihin mula dalawa hanggang tatlong ulit bawat taon. .

Sanhi ng Pagbagsak Paglaki ng populasyon at pagsalakay ng mga Mongol mula sa hilaga. .

movable printing. . wheelbarrow.Ambag sa Kabihasnan Mga naimbento sa panahon ng Sung: gunpowder.

ang nagpatuloy sa kanyang nasimulan hanggang sa masakopniya ang mga lupain ng mga Sung sa timog. . ang kanyang apo.D. Malaki ang pagkakaiba ng mga Mongol sa mga Tsino. Hindi nila inangkop ang kulturang Tsino bilang isang paraan ng pagkontrol sa mga ito. Itinatag ni Kublai noong 1260 ang dinastiyang Yuan. wika. at mga kaugalian. Sila amg kauna-unahang dayuhan na naghari sa Tsina. Si Kublai Khan. na nangangahulugang “Unang Simula” at kinilala bilang Great Khan.) Mga dayuhan ang mga Mongol. Ito ang naging simula at pundasyon ng pinakamalaking imperyongnaitatag sa buong mundo.Yuan (1280-1367 A. Iba ang kanilang kultura. Sinimulan ni Gengis Khan ang pagsalakay sa hilagang bahagi ng Tsina noong 1205 hanggang sa masakop niya ito noong 1227.

Naging bukas ang mga Mongol sa pakikipag-ugnayan sa mga taga-Kanluran tulad ng mga mangangalakal na Europeo at mga misyonerong Kristiyano. Yaong mga mababang posisyon lamang ang ibinigay sa mga Tsino. . at administratibong sangay ng pamahalaan. Gayunpaman. militar.Pamahalaan Hindi binago ang sistema at balangkas ng pamahalaan. gayundin ang ehekutibo. Pinanatili ang anim na dibisyon sa ilalim ng anim na ministro. Iba ang mga batas ang kanilang sinunod kaysa mga batas na ipinatupad nila sa buong bansa. pawang mga Mongol ang itinalagang mga opisyal sa mga ito. Patunay nito ay ang pagdating at pananatili sa bansa ni Marco Polo at ang kanyang tiyo na si Maffeo Polo.

Inangkop at itinaguyod ang ideolohiyang Confucian sa buong imperyo. Kilala bilang Ginintuang Panahon ng dulang Tsino. . Malaking pagbabago sa pagpipinta at naging aktibo sa Tibetan Buddhism.Lipunan at Kultura Hiwalay ang panahanan ng mga Mongol sa mga Tsino.

pilak. Malawakang paggamit ng papel na pera sa halip na ginto. . at tanso.Ekonomiya Ipinagpatuloy ang mga industriya ng agrikultura at kalakalan at inobasyon na sinimulan ng T’ang at Sung.

isang mongheng Budista. pinangunahan ni Chu Yu-chang. Noong 1368. ang isang pag-aalsa at pinatalsik ai Shun Ti.Sanhi ng Pagbagsak Kawalan ng pondo dahil na rin sa lubhang magastos na digmaang kinasangkutan ni Kublai Khan. Hindi nakalimutan ng mga Tsino na dayuhan ang mga Mongol. ang huling haring Mongol. .

Ambag sa Kabihasnan Sa lawak ng sakop ng imperyo. Europa. . naging madali ang pakikipagpalitan ng mga ideya at imbensyon sa pagitan ng Tsina. at ibang bahagi ng Asya.

.D. Matapos ang 74 taong pamamahala ng mga dayuhan.) Si Chu Yu-chang ang nagtatag ng dinastiyang Ming at kinikilala bilang Emperador Hung Wu o Hung-wu. ninais ni Hung Wu na ibalik sa tradisyong Tsino ang estado.Ming (1368-1643 A.

Ibinalik at pinag-ibayo ang pagsusulit para sa serbisyo sibil sa pagpili ng mga opisyal ng pamahalaan. Nilimita lamang sa kaalaman tungkol sa ideolohiyang Confucian ang paksa sa pagsusulit.Pamahalaan Ibinatay sa tradisyong T’ang at Sung ang organisasyon ng pamahalaan. . Itinuring na kasalanan ang hindi pag-uulat agad ng mga opisyal tungkol sa mga kalamidad sa kanilang lugar. May karampatang kaparusahan ang paglabag na ito.

Ngunit ang mga nobelang nalathala ay tinangkilik ng mga ordianryong tao at ng mga iskolar.Lipunan at Kultura Hindi katuyad ng mga klasiko ang panitikang nasulat sa panahong ito. .

. at Aprica sa pamamagitan ng pagpapadala ng mga ekspedisyon. Pinag-ibayo ang paggawa ng mga mamahalin at pinong porselana na naging pangunahing kalakal sa pandaigdigang kalakalan. Arabia.Ekonomiya Pinaigting ang pakikipagkalakalan sa ibang bansa. tulad ng India.

Ang kaguluhan at rebelyon sa loob ng imperyo ay nagpadali sa paglusob ng mga Manchu mula sa hilaga. Itinatag ang mga tanggapan na nagbigay ng balanse sa pamamalakad ng pamahalaan. Isa ito sa mga dahilan ng paghina ng depensa ng dinastiya. Iniuulat din dito ang mga katiwalian ng mga emperador. . May pakikipag-ugnayan sa Persia. at iba pang bansa sa Kanlurang Asya. Arabia. Imperial Secretariat – tagapagbuo ngmga patakaran ng imperyo Imperial Chancellor – tagasuri ng mga patakarang binuo ng Imperial Secretariat Department of State Affairs – tagapagpatupad ng mga patakarang sinang-ayunan ng una at ikalawang tanggapan Board of Censors – taga-ulat sa emperador ng mga taong hinihinalang taksil sa pamahalaan.Sanhi ng Pagbagsak Pagtulong sa Korea laban sa pananalakay ng mga Hapones noong 1590. gayundin sa Timog-Silangang Asya tulad ng Annam (Vietnam ngayon).

Nalimbag ang unang aklat at diyaryo sa panahong itona nakapagpaibayo sa edukasyon at pagsusulit para sa serbisyo sibil. at iba pang dakilang manunula. Nagkaroon din ng kalipunan ng mga batas.Lipunan at Kultura Higit na pinasigla ang kaisipang iskolar dulot na rin ng pagkakaimbento ng imprenta. Lumitaw si Li Po. Tu Fu. Nilinang din ang panitikan at sining. .

.Sanhi ng Pagbagsak Katulad ng mga salik ng pagbagsak ng dinastiyang Han.

. Nauna itong naimbento kaysa imprenta sa Europa.Ambag sa Kabihasnan Unang imprenta na yari sa bloke ng kahoy.

Nagwakas ang paghahari ng limang dinastiya noong 960 B. nagpatuloy ang kulturang Tsino.C.D.Sung (960-1278 A. Sa kabila ng kaguluhan at kawalan ng kontrol sa pamahalaan ng limang dinastiya. Siya ang nagtatag ng dinastiyang Sung na muling nagbuklod sa buong Tsina. nang talunin ni K’uang-yin. .) Kaguluhan ang naghari sa Tsina matapos bumagsak ang dinastiyang T’ang. Walang malakas na pinuno ang pumalit sa trono kung kaya’t nailuklok ang limang magkakasunod na dinastiya na naghari sa Tsina sa loob ng kalahating dantaon. Kinilala siya sa kasaysayan bilang T’ai Tzu.

napaalis ang mga kawani ng militar at mga walang alam na nasa pamahalaan. Pinagtibay ang Chin-Shin o ang pagsusulit sa serbisyo sibil at ibinigay ito tuwing ikatlong taon. at nominasyon ng isang mataas na opisyal ng pamahalaan. kagalingan. Mabisa ang sistema ng serbisyo sibil ng Sung. . Dahil dito. mahusay. at matalinong mamamayan na manilbihan sa pamahalaan. Ibinatay ang pag-angat sa puwesto ng mga opisyal ng pamahalaan sa haba ng serbisyo.Pamahalaan Higit na sentralisado ang pamahalaan kaysa panahon ng T’ang. markang nakuha sa Chin-Shin. Higit na may direktang kontrol sa pangungulekta ng buwis kung kaya’t malaki ang kita ng pamahalaan at hindi naging suliranin ang pondo para sa mga proyekto nito. Nahikayat nito ang mag bata.

Lipunan at Kultura
Higit na pinag-ibayo ang panitikan, sining, at edukasyon. Naimbento ang gunpowder na ginamit sa paggawa ng mga paputok. Naimbento rin ang movable printing na higit na nagpasigla sa panitikan, sining, at edukasyon. Nagawa ang kalendaryo at kompas. Umabot sa 10 milyon ang populasyon ng Tsina sa panahong ito.

Project EASE
(Effective Alternative Secondary Education)

ARALING PANLIPUNAN III BUREAU OF SECONDARY EDUCATION Department of Education DepEd Complex, Meralco Avenue Pasig City MODYUL 4

ANG PAGSIBOL NG SIBILISASYONG GRIYEGO

MODYUL 4 ANG PAGSIBOL NG SIBILISASYONG GRIYEGO
Bagamat marami at natatangi ang mga sumilang na sibilisasyon sa Silangan, ang kauna-unahang sibilisasyon sa kanluran ay pinangunahan ng mga Griyego. Sila ang naging tagapaghubog ng sibilisayong kanluranin. Mula sa kanila naipakilala ang ideya ng demokrasya sa daigdig. Ang naibahagi nila sa iba’t ibang larangan ng pamumuhay ay nagbigay daan sa paglago at pag-unlad ng sibilisasyong kanluranin. Sa araling ito, matutunghayan mo at mauunawaan ang pagsibol ng sibilisasyong Grigeyo at ang mga kontribusyon nito sa sibilisasyong kanluranin.

Anu-ano ang mga katangiang pisikal ng Gresya na nagpaunlad sa sibilisasyong Gresya? Paano nagsimula ang iba’t ibang sibilisasyong bumuo ng matatag sa sibilisasyong Griyego? Sasagutin ng araling ito ang mga katanungang iyan. malaki ang naging impluwensya ng heograpiya ng Gresya sa naging uri ng pamumuhay ng mga Griyego.Sinaunang Sibilisasyong aegean Tulad sa ibang mga tao. .

ang maalamat na haring sinasabing nagtatag nito. Nagwakas ito nang salakayin ang Knossos ng mga di nakikilalang mga mananalakay na sumira nagwasak ng buong pamayanan. Mga 1100 BC. Umunlad nang husto ang kabuhayan dito dulot na rin ng pakikipagkalakalan ng mga Minoan sa Gitnang Silangan at sa paligid ng Aegean. Sila na siguro ang unang nakagawa ng arena sa buong daigdig kung saan nagsasagawa ng mga labanan sa boksing. Sila ay kinilala bilang mga Mycenaeans na nagmula sa Gitnang Gresya. Ang palasyo ay nasira ng sunud-sunod na sunog at iba pang mga natural na kalamidad. Ang sibilisasyong Minoans ay tumagal hanggang mga 1400 BC. ibang pangkat na naman ng mga mananalakay ang lumusob sa Crete. nagkaroon ng tuwinang ugnayan ang Crete sa sibilisasyong umusbong sa Gresya. Dumarami ang mga bayan at lungsod at ang Knossos ang naging pinakamalaki. Di nagtagal. . Sa pamamagitan nila. Paglipas ng ilan pang taon na tinatayang mula 1600 hanggang 1100 BC. narating ng Crete ang kanyang tugatog. mga mangangalakal. Tulad ng inaasahan ang iba pang mga lungsod ng mga Minoan ay bumagsak at isa-isang nawala. Kilala ang mga Minoan bilang mahuhusay gumamit ng metal at iba pang teknolohiya. Maging sa palakasan ay di nagpahuli ang mga Minoans. Nakatira sila sa mga bahay na yari sa laryo (bricks) at may sistema sila ng pagsulat. mga magsasaka. kinilala ang Knossos bilang isang makapangyarihang lungsod at sinakop nito ang kabuuan ng Crete. ang kauna-unahang sibilisasyong Aegean ay nagsimula sa Crete mga 3100 BC o bago isilang si Kristo. at ang mga alipin.Ang mga Minoans Ayon sa mga arkeologo. Sila ay masayahing mga tao at mahiligin sa mga magagandang bagay at kagamitan. Tinawag itong Sibilisasyong Minoan batay sa pangalan ni Haring Minos. Magagaling din silang mandaragat. Sa pamayanang Minoan ay may apat na pangkat ng tao: ang mga maharlika. Dito matatagpuan ang isang napakatayog na palasyo na nakatayo sa dalawang ektarya ng lupa at napapaligiran ng mga bahay na bato.

Ang mga Mycenaean Bago pa man salakayin at sakupin ng mga Mycenaean ang Crete. . Sa bandang huli. Ito ang sinasabing naging batayan ng mitolohiyang Griyego. Naiugnay nila ang Crete sa lumalagong sibilisasyon sa Gresya. Ang sining ng mga Griyego ay naimpluwensyahan ng mga istilong Minoan. ang pagsasalin-salin ng mga kwento ng mga hari at bayaning Mycenaean ay lumaganap. Maraming mga salitang Minoan ang naidagdag sa wikang Griyego. Sila ay kinilalang mga Dorian. Nahinto ang kalakalan. di nailigtas ng mga pader na kanilang ginawa ang mga Mycenaean sa paglusob ng mga mananalakay. Samantala. Noong 1100 BC isang pangkat ng tao mula sa hilaga ang pumasok sa Gresya at iginupo ang mga Mycenaean. Naging palasak ang digmaan ng mga iba’t ibang kaharian. Maging ang paglago ng sining at pagsulat nang unti-unti ay naudlot din. Nagtatag sila ng kanilang pamayanan at tinawag itong Ionia. pagsasaka. isa nang napakalakas na mandaragat ang mga Mycenaean at ito ay nalubos ng masakop at magupo nila ang Crete. nasimulan na nilang paunlarin ang ilang pangunahing sibilisasyon sa Timog Gresya. Ang mga pangyayaring ito ay tinaguriang dark age o madilim na panahon na tumagal din nang halos 300 taon. Ilan sa mga alamat ng Minoan ay naisama sa mga kwento at alamat ng mga Griyego. Nakilala sila bilang mga Ionian. Ang mga lungsod dito ay pinag-ugnay ng maayos na daanan at mga tulay. at iba pang gawaing pangkabuhayan. Bagamat walang naiwang mga nakasulat na kasaysayan. isang pangkat naman ng tao na mayroon din kaugnayan sa mga Mycenaean ang tumungo sa timog nga Gresya sa may lupain sa Asya Manor sa may hangganan ng karagatang Aegean. Pagdating ng 1400 BC. Ang Mycenaea na matatagpuan 16 kilometro ang layo sa aplaya ng karagatang Aegean ang naging sentro ng sibilisasyong Mycenaean. Di naglaon ang mga kwentong ito ay nag-ugnay sa mga tao at sa mga diyosdiyosan. Napapaligiran ng makapal na pader ang lungsod upang magsilbing pananggalang sa mga maaring lumusob dito.

Kinilala ito sa kasaysayan bilang sibilisasyong Heleniko mula sa kanilang tawag sa Gresya na Hellas. . Ipauunawa sa iyo ng araling ito ang pag-unlad ng sibilisasyong ito.Ang Pag-usbong ng sibilisasyong HELEniko Mula sa labi ng madilim na panahon. Ilang pamayanan sa baybayin ng Gresya na tinatawag ang kanilang sarili na Hellenes o Greeks ang nagkaroon ng malaking bahagi sa sibilisasyong ito. Ito ay tumagal mula 800 BC hanggang 400 BC at naging isa sa mga pinakadakilang sibilisasyong naganap sa kasaysayan ng daigdig. unti-unting umusbong sa Ionia ang isang bagong sibilisasyon na mabilis ding lumaganap sa kabuuan ng Gresya.

May malalaki at maliliit na polis. Kasabay nito ang mabilis na paglaki ng populasyon na naging pangunahing dahilan naman kung bakit nangibang lugar ang mga Griyego. ang ibabang bahagi naman ay tinawag na agora o pamilihang bayan. Mula sa pakikipagkalakalan sa iba’t ibang panig ng daigdig. Samantala. Karamihan sa mga polis ay may mga pamayanang matatagpuan sa matataas na lugar na tinawag na acropolis o mataas na lungsod. Hindi lahat ng mga nasa lungsod-estado ay mamamayan nito. Bagamat napunta sila at nanirahan sa malalayong lugar. . Ito ay napapaligiran ng mga pamilihan at iba pang mga gusali na nagbigay daan sa malayang bilihan at kalakalan Sa mga lungsod-estado. Ang mga pook na ito ay naging pamayanan. sila ay dapat na makilahok sa pamahalaan at tumulong sa pagtatanggol sa mga polis sa panahon ng digmaan. Ginamit din nila ang mga teknik ng mga Phoenician sa paggawa ng mas malalaki at mabibilis na barko. ito ang naging takbuhan ng mga Griyego para sa kanilang proteksyon. magkaroon ng ari-arian. ay nagbigay daan sa pag-unlad ng mga lungsod-estado. Ang mga lehitimong mamamayan ay binigyang karapatang bumoto. naramdaman ng mga Griyego na sila ay bahagi ng pamayanan. pulitika at pulitiko. Dito nagsimula ang mga lungsod-estado o polis kung saan hango ang salitang may kinalaman sa pamayanan tulad ng pulisya. Mula naman at sa mga Lydians ay natutuhan nila ang paggamit ng sinsilyo at barya sa pakikipagkalakalan. Ang pinakahuwarang bilang na dapat bumuo ng isang 5000 na kalalakihan dahil noon ay sila lamang ang nailalagay sa opisyal na talaan ng populasyon ng lungsod-estado. Ito ang dahilan kung bakit ipinagkaloob naman nila dito ang kanilang katapatan at paglilingkod. di nawala ang kanilang ugnayan sa pinagmulang lungsod-estado o metropolis. humawak ng posisyon sa pamahalaan. Ang iba ay napadpad sa paligid ng mga karagatang Mediterranean at Iton. natutuhan ng mga Griyego ang mga bagong ideya at teknik. Sa acropolis matatagpuan ang mga matatayog na palasyo at templo kung kaya’t ito ang naging sentro ng pulitika at relihiyon ng mga Griyego. Bilang kapalit. dagdag pa ang paglago ng kalakalan. Ang lahat ng ito. at ipagtanggol ang sarili sa mga korte.Ang mga Polis Dahil sa mga digmaan bago pa ang panahong Heleniko. Sa panahon ng digmaan. Mula sa mga Phoenician ay nakuha nila ang ideya ng alpabeto na naging bahagi naman ng kanilang sariling alpabeto. Sa mga Sumerian naman ay namana nila ay ang sistema ng panukat. nagtayo ng mga kuta ang mga Griyego sa mga lugar sa may gilid ng mga burol at sa mga taluktok ng bundok upang maprotektahan ang kanilang sarili sa pagsalakay ng iba’t ibang pangkat.

Ang mga bagong silang na sanggol ay sinusuri. sila ay nananatiling sama-sama sa pagkakatayo pasulong man o paurong sa labanan. Dahilan sa palagiang pag-aalsa ng mga helot. sila ay maaari nang magretiro sa hukbo. ay mas naging maparaan sa kanilang pakikipagdigma. Ang Sparta ang responsable sa pagkakaroon ng pinakamahusay na sandatahang lakas sa buong daigdig. Sa lipunan ng mga Spartan. at katapatan ang ilan sa pangunahing layunin ng pagsasanay. Di tulad ng mga kababaihang Griyego na limitado ang ginagampanan sa lipunan. nagdesisyon ang mga Spartan na palakasin ang kanilang hukbong militar at magtatag ng isang pamayanan ng mga mandirigma upang maging laging handa sa kahit anong pag-aalsang gagawin ng mga helot. at karera. Nang lumaon ang mga Griyego. ang mga kabataang lalaki ay magiging sundalong mamamayan at ipinapadala na sa mga hangganan ng labanan. Sa lahat ng mga lungsodestado. Sa halip na lumusob ng isa-isa sa mga kalaban. Tinitiis nila ang mga sakit at hirap nang walang reklamo. . kasanayan sa pakikipaglaban. Maging ang mga kababaihan ay sinasanay na maging matatag. ito ay mabilis na sinasalitan ng mga susunod pang hanay. Kapag nakitang ito’y mukhang mahina at sakitin ang isang sanggol ay dinadala ito sa paanan ng mga kabundukan at hinahayaang mamatay doon. Maraming pagkakataon na nag-alsa laban sa mga Spartans ang mga helot ngunit ni isa dito ay walang nagtagumpay. labu-labo kung makipagdigma ang mga Griyego. lalo na ang mga Spartan. hanggang sumapit ang ika-7 taon nila. Sila ang mga nag-aasikaso ng lupain ng kanilang mga asawa habang ang mga ito ay nasa kampo militar. Nangunguna din sila sa mga palakasan at malayang nakikipaghalubilo sa mga kaibigan ng kani-kanilang mga asawa habang masaya silang nanonood ng mga palarong tulad ng pagbubuno o wrestling. ang mga kababaihang Spartan ay maraming tinatamasang karapatan. sila ay tagapagtanggol ng kanilang polis. Ang mga magsasaka mula sa nasakop na mga lugar ay dinala nila sa Sparta upang maging mga helot o tagasaka sa malawak nilang lupang sakahan. hawak ang pananggalang sa kaliwang kamay at espada naman sa kanan. katatagan. Ang hukbong ito na tinaguriang phalanx ay karaniwang binubuo ng hanggang 16 na hanay ng mga mandirigma. Malakas na pangangatawan. Sa edad na tatlumpu. Ang phalanx ay hindi mga bayarang mandirigma. Oo nga’t sama-samang nagmamartsa sa lugar ng digmaan. naging alipin ng mga Spartans ang mga helot. Pinalawak ng mga Spartans ang kanilang lupain sa pamamagitan ng pananakop ng mga karatig na lupang sakahan at pangangangamkam nito. ang mga sundalo ay isa-isang nakikipaglaban sa mga kaaway hanggang sila ay manghina at mamatay. Samakatwid. ang Sparta lamang ang hindi umasa sa kalakalan. ang mga malulusog na sanggol ay hinahayaang lumaki at maglaro sa kani-kanilang bahay. boksing. Ito ay may magandang klima. kung saan hahati na sila sa gastos . Sa gulang na dalawampu. Samantala. Ang naging pangunahing mithiin ng lungsod-estado ng Sparta ay magkaroon ng mga kalalakihan at kababaihang walang kinatatakutan at may malalakas na pangangatawan. ang mga batang lalaki ay dinadala na sa mga kampo-militar upang sumailalim sa mahigpit na disiplina at sanayin sa serbisyo militar. sapat na patubig at matabang lupa na angkop sa pagsasaka. Sa edad na animnapu. Pinapayagan lamang sila na makita ang kanilang pamilya sa panahon ng bakasyon. Kapag namatay ang mga sundalo sa unang hanay. ang Pamayanan ng mga Mandirigma Ang polis o lungsod-estado ng Sparta ay itinatag ng mga Dorian sa Peloponnesus na nasa timog na bahagi ng tangway ng Gresya. Sa simula. sila ay inaasahang mag-aasawa na ngunit dapat na kumain at manirahan pa rin sa kampo. ang lahat ay nakikiisa upang mapigilan ang mga pag-aalsa ng mga helot.Sparta. Pagsapit ng pitong taon.

Sa sinaunang kasaysayan. Ang asembleya ay binubuo naman ng mayayaman na may malaking kapangyarihan. ang Athens ay pinamunuan ng mga tyrant na noon ay nangangahulugang mga pinunong nagsusulong ng karapatan ng karaniwang tao at maayos na pamahalaan. Bagamat karamihan sa kanila ay naging mabubuting pinuno. Maraming Athenian ang nagpaalipin upang makabayad ng malaking pagkakautang. ang Athens ay isa lamang maliit na bayan sa gitnang tangway ng Gresya na tinatawag na Attica. may mangilan-ngilan din na umabuso sa kanilang posisyon na nagbigay ng bagong kahulugan sa katawagang tyrant bilang malupit na pinuno sa ating panahon. Di nagtagal.Ang Athens at ang Pag-unlad Nito Sa simula ng 600 BC. Upang mapigil ang lumalalang sitwasyon ng mga di nasisiyahang karaniwang tao. sa kasalukuyan. gumawa ng mga ceramics. Ang buong rehiyon ay hindi angkop sa pagsasaka kaya karamihan sa mga mamamayan nito ay nagtrabaho sa mga minahan. Sa halip. ang Athens ay pinamunuan ng hari na inihalal ng asembleya ng mamamayan at pinapayuhan ng mga mga konseho ng maharlika. nagpagawa ang mga mayayamang tao o aristokrata ng nakasulat na batas kay Draco isang tagapagbatas. pinalawak nito ang kanilang teritoryo na naging dahilan upang ang iba pang nayon sa Attica ay sumali sa kanilang pamamahala. Malupit ang mga batas ng Griyego at hindi ito binago ni Draco ngunit kahit na paano ang kodigong ginawa niya ay nagbigay ng pagkakapantay-pantay sa lipunan at binawasan ng mga karapatan ang mga namumuno. Marami rin sa kanila ang nagnais ng mas malaking bahagi sa larangan ng pulitika. Ang mga pinuno nito ay tinawag na Archon na pinapaburan naman ang mga maykaya sa lipunan. o naging mangangalakal o mandaragat. Sa gitna ng pagbabagong ito nanatiling di kontento ang mga mamamayan ng Athens. Hindi nanakop ng mga kolonya ang Athens. . nagnais ng pagbabago ang mga artisano at mga mangangalakal. Sa simula.

Naging mapagmataas sila at laging nakikipaglaban kung kaya’t di nila nakasundo ang mga tao sa labas ng kani-kanilang lungsod-estado.Panahon ng mga Digmaan at ang Pagpapalawak ng Nasasakupan Ang humigit kumulang na 50 lungsod-estado ng Gresya ay may magkakatulad na wika at kasaysayan bagamat sila ay nahati sa maliliit na lungsod-estado. Naging palasak ang mga tunggalian. Tinatawag nilang barbaro o mga taong may paurong na sibilisasyon ang mga di Griyego. ngunit ang labis nito ay maaari rin maging salik a pagbagsak ng isang bansa at ng kanyang sibilisasyon. . Nagsumikap silang maging matapang ang kani-kanilang sarili at lumaban para sa kadakilaan ng kani-kanilang polis. Ang pakikipagtunggalian at pakikipaglaban ay karaniwan ng naglalabas sa kagalingan ng bawat isa.samantala ang mga kapwa Griyego ay itinuturing nilang edukado at sibilisado.

Paglipas ng 10 taon. Para kay Darius I. Bukod dito di minabuti ni Daruis I ang ginagawang pagtulong ng Athens sa mga ilang kolonya ng Persia. Nag pangamba lamang ng pananakop ng Imperyo ng Persia ang nagbigay daan sa kanilang pansamantalang pagsasanib pwersa upang labanan ang sunod-sunod na digmaan mula 490-479 BC na tinawag na Digmaang Persia. sinagupa ng mga Griyego ang pwersang Persian sa look ng Salamis. Narating ng mga Persian ang Athens at sinunog ang acropolis. na noon ay nagrerebelde na ang Gresya bago ito tuluyang lumakas naglunsad ng pag-atake si Darius I noong 490 BC sa Marathon mga 26 na milya mula Athens. Kasama ang mahigit kumulang 25. na kilala na ngayon bilang Dardanelles. Matapos ang tatlong araw na labanan na tinawag na Digmaan sa Thermopylae. isinigaw niya ang “Magdiwang! Tayo ay nagwagi!“ at siya ay biglang bumagsak at tuluyan nang namatay. ay bumuo ng mas malaki at malakas na hukbo upang balikan at sakupin ang Gresya. Sila ay dumaan sa katubigan ng Hellespont (isang dagat-kipot. si Xerxes na anak ni Darius I. Hindi naging madali para sa mga Persian na tanggapin ang kanilang pagkatalo. natalo at walang awang napatay ang mga Griyego. Sa kasalukuyang panahon ang marathon ay isang uri ng karera sa pagtakbo ng di kukulangin sa 26 milya ang ang layo. Pagkatapos ay tinalunton nila ang makitid na daan sa kabundukan ng Thermopylae. Bagamat mas kaunti himalang natalo ang mga Persian sa digmaang ito na tinawag na Digmaan sa marathon. ang dakilang hari ng Imperyong Persia ang mga lungsod-estado ay maliliit at hiwa-hiwalay para makagawa ng malawakang paglaban sa kanyang gagawing pananakop. Sa pamumuno ng mga Athenian.Digmaang Persia Maaring nagkakaisa ang Athens at Sparta sa ilang mga bagay na magkakatulad sila ngunit hindi lamang sa larangan ng pulitika. natalo ang mga Persian at tuluyan na silang umatras sa labanan. Maaaring nasira nila ang Athens ngunit hindi sumuko ang mga Griyego. Pagsapit sa Athens. na nasa pagitan ng karagatang Marmara at Karagatang Aegean). Sa pagkakataong ito. Dahil sa labis na kagalakan inutusan ng mga heneral ang kanilang pinakamabilis na mensahero na si Philippides upang balita ang tagumpay sa Athens. Sa loob ng 48 oras ay tinakbo ni Philippides ang humigit kumulang na 150 milya.000 sundalo at ilang barko sinalubong sila ng mga naghihintay na Athenian. Dito ay naganap ang isa sa pinakanatatanging digmaan sa karagatan. Dito nila nakasagupa ang mga Griyego na noon ay pinamumunuan ng mga Spartan. .

Lahat ng mamamayan ay nagkaroon pagkakataong makapagtrabaho sa pamahalaan mayaman aman o mahirap. Ngunit hindi lahat ay nasiyahan sa mga repormang ipinatupad ni Pericles. na isang historyador. si Pericles. Taun-taon ay nahahalal si Pericles hanggang sa sumapit ang kanyang kamatayan noong 429 BC. isang strategos o heneral na inihalal ng mga kalalakihang mamamayan sa ang namuno sa Athens. Nais ni Pericles na lumawak pa ang umiiral na demokrasya sa Athens kung kaya’t dinagdagan niya ang bilang ng mga manggagawa sa pamahalaan at sinuwelduhan niya ang mga ito. Kaya di nagtagal mga ikatlong bahagi (1/3) ng populasyon ng Athens ay bahagi na ng mga gawain ng pamahalaan. Para sa mga mayayaman ang ginawa niyang mga pagbabago ay magdudulot ng pagkalugi sa pamahalaan at maghihikayat ng katamaran sa mga ordinaryong mamamayan.Ginintuang Panahon ng Athens Noong 461 BC.” . Lahat ay naglalayong gawing pinakamarangyang estado ang Athens. Ayon kay Pericles “ Ang ating konstitusyon ay isang demokrasya sapagkat ito ay nasa mga kamay ng nakararami at hindi ng iilan. maraming ipinairal na mga programang pampubliko si Pericles. Ipinagtanggol niya ang kanyang mga ginawang pagbabago sa pamamagitan ng pagbibigay ng isang pahayag na naitala naman ni Thucydides. Sa loob ng mahabang panahon ng kanyang panunungkulan.

tumakas siya patungong Sparta upang iwasan ang pag-uusig sa kanya. Lahat ng mga pumalit kay Pericles ay hindi nagtagumpay dahilan sa mga mali nilang mga desisyon. Batid ni Pericles na mahusay na mandirigma sa lupa ang mga Spartan kung kayat iniutos niya ang pananatili ng mga Athenian sa pinaderang lungsod. inatasan niya ang sandatahang lakas ng Athens na lusubin sa karagatan ang mga Spartan. Bilang ganti. at kakulangan sa pagkain. lubhang malakas ang mga Sparta at noong 404 BC. Di naglaon bumalik din si Alcibiades sa Athens at siya ay pinatawad at binigyang muli ng pagkakataong pamunuan ang sandatahang lakas ng Athens. Bagamat naipanalo niya ang ilang laban nila sa Sparta. Noong 431 BC nilusob ng Sparta ang mga karatig pook ng Athens na naging simula ng Digmaang Peloponnesian. Corinth at iba pa ay nagtatag ng sarili nilang alyansa sa pamumuno ng Sparta at tinawag itong Peloponnesian League. Hindi lahat ng lunsod-estado ay sumang-ayon sa ginawa ng Athens na pagkontrol sa Delian League subalit wala silang nagawa upang umalis sa alyansa. lumawak din ang kanilang kapangyarihan sa kalakalan. Nagkaroon ng malawakang pagkawasak ng ari-arian at pagkamatay ng mga tao. ipinapatay ng mga Spartan si Alcibiades. noong 429 BC. sumuko ang mga Athenian. Matapos siyang akusahan ng mga Athenian na lumalabag sa paniniwalang pangrelihiyon. Kayat ang mga lungsod-estado na kasapi sa Delian League tulad ng Sparta. Ang dalawampu’t pitong taong Digmaan ng Peloponnesian ay isang malaking trahedya para sa Gresya. Ngunit sinawing palad na may lumaganap na sakit na ikinamatay ng libu-libong tao. kasama na si Pericles. Habang umuunlad ang Athens. Lumala rin ang suliranin sa kawalan ng hanapbuhay. pagtaas ng presyo ng mga bilihin. . Samantala.Digmaang Peloponnesian Nais ni Pericles na manatili ang kapayapaan di lamang sa Athens kundi maging sa mga kalapit nitong mga lungsodestado at maging sa Persia. Ito ang naging dahilan kung bakit sa panahon ng Delian league ay naging isang imperyo ang Athens. Doon siya ay naglingkod laban sa kanya mismong mga kababayan. Isa na rito si Alcibiades.

ay unti-unting lumalakas at nagiging makapangyarihan. .Ang Macedonia at si Alexander Patuloy na pinangambahan ng mga Griyego ang pananakop ng Imperyong Persian. na nasa hilagang bahagi ng tangway ng Gresya. ang Macedonia. Lingid sa kanilang kaalaman. may isang bagong kaharian.

mga aklat sa medisina mula sa paaralan ni Hippocrates. . mga dula na isinulat ng mga Athenian. noong panahon ng pamumuno ni Ptolemy ay naging sentro ng makabagong karunungan at kaalaman. May mga sipi ito ng mga akda ni Homer. at obserbatoryo upang mapag-aralan ang mga bituin sa kalangitan. Inanyayahan din sa aklatan ang mga natatanging iskolar. May mga museo.000 aklat na nakasulat sa mga papyrus. zoo. Ang silid-aklatan ay naglaman ng humigi’t kumulang na 500.Ang Pamumulaklak ng sibilisasyong helenistiko Ang lungsod ng Alexandria. at sinuportahan ang kanilang mga pangangailangan upang magsaliksik at magsulat. at mga banal na aklat ng mga Hebreo na isinalin sa wikang Griyego. Nagpatayo si Ptolemy ng magarang silid-aklatan at sentro ng pananaliksik na kinilala sa buong daigdig.

na salitang ginamit upang tawagin ang sinumang diGriyego. Noong panahong Heleniko ay nahati ang Gresya sa dalawang pangkat ng tao.Ang Alexandria: Sentro ng Sibilisasyong Helenistiko Ang pagkakawatak-watak ng imperyong itinayo ni Alexander ay di naiwasan matapos siyang pumanaw. ito ay Sibilisasyong GraecoOriental kung saan ang Alexandria sa Ehipto. ngunit ang mga naging bunga ng kanyang pananakop ay nagpatuloy sa mahabang panahon. . at Pergamum sa Asya Manor ang nagsilbing mga pangunahing lungsod. Ang panahong ito ay inilarawan bilang pinagsamang sibilisasyon ng Heleniko o Griyego at Asya. Antioch sa Syria. Sa madaling salita. ang Griyego at ang Barbaro. Ang panahon mula sa pagkamatay ni Alexander hanggang sa mapasailalim ang Ehipto sa Roma ay panahon ng pamumulaklak ng Sibilisasyong Helenistiko.

. Si Archimedes naman ay nag-aral sa Alexandria ngunit naglagi ng matagal sa isla ng Sicily.Iba pang Pagtuklas Ang mga siyentipiko mula sa Alexandria noong panahong ito ay nagsagawa rin ng iba’t ibang pagtuklas na nakaimpluwensiya maging sa ating kasalukuyang panahon. ay nagbigay ng tinatayang distansya ng ating mundo sa tulong ng kanyang kaalaman sa geometry. Ang kontribusyon niya sa larangan ng Geometry ay ginagamit pa rin ng ating mga mag-aaral ng matematika sa ngayon. Si Euclid ay naging kilalang matematisyan. Si Erastosthenes. Marami siyang imbensyon ngunit ang armas sa pakikidigma na tinatawag na catapult ang pinakanatatangi. Si Aristarchus. isang iskolar at punong librarian sa Alexandria. Kilala rin siya sa larangan ng matematika at pisika. isa pang matematisyan at astronomer mula sa Samos. ay lumikha ng kontrobersiya nang makipagtalo siya na ang mga planeta ang umiikot sa araw.

isang maestro at manunulat. magkaroon ng kapangyarihan at maging tanyag upang mabuhay ng matiwasay at malayo sa pangamba.Mahahalagang Pilosopiya Dalawang mahalagang pilosopiya ang nagsimula sa Athens noong Panahong Helenistiko. Ayon pa rin kay Epicurus ang katawan ay dapat na malayo sa mga sakit at ang isip Malaya sa takot at pag-aalala. . Ipinayo niya ang matalinong pakikipag-usap sa kaibigan o ang paghiga sa damuhan bilang mga simpleng pamamaraan ng pagmumuni-muni ng buhay. Pinag-aralan ni Epicurus ang mga pamamaraan upang magkaroon ng mapayapang pamumuhay. Isa rito ay ang Epicureanismo na hango sa pangalan ni Epicurus ng Samos. Ayon sa kanya. dapat umiwas ang tao sa walang katapusang pagnanais na yumaman.

Angelie F. Garan. Lupango. Members: Mantua. Cherry Ann R.PROJECT IN ARALIN PANGLIPUNAN Leader: Olpindo. Mary Love G. Monica R. Latip. Retiro. Mary Joy D. Mae Ann B. Morga. Arra Mae A. Rabara. Eunice P. Pacipicar Rhica .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful